Lietuvių kalbos pasyvo raidos bruožai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLV (2001), 11-38 Cechy rozwoju strony biernej języka litewskiego VYTAUTAS AMBRAZAS Instytut Języka Litewskiego, Wilno Analityczna strona bierna powstała w toku odrębnego rozwoju języka litewskiego, choć przesłanki jej powstania musiały istnieć już w języku prabałtyckim. Konstrukcijos su pasyvu yra diferencijuotos pagal tarmes. Vakarų ir šiaurės lietuvių kalboje pasyvas sudaromas derinamaisiais dalyviais ir paprastai yra beagenčis (nors veikiantieji kilmininkai atsiranda dėl reinterpretacijos frazėse su adnominaliniu kilmininku). W języku litewskim wschodnim i południowym strona bierna tworzona jest za pomocą dawnych form rodzaju nijakiego na *-mo i *-to, często łączonych z dopełniaczami oznaczającymi wykonawcę, np. tėvo būvo sakoma „było mówione przez ojca”, kiškio bégta „jest biegane przez zająca”, tj.: „(najwidoczniej) zając biegł”. Tokios konstrukcijos grindžiamos senoviniais nominaliaisiais sakiniais su bevardės giminės predikatais, išlaikančiais grynąją *-o kamieną, be gramatinio derinimo. Bevardės giminės nominalieji predikatai (vėliau — bevardės giminės dalyviai), turintys *-mo ir *-to, savo reikšme buvo panašūs į veiksmažodžių abstraktus, ir prie jų, kaip ir prie kitų veiksmažodinių daiktavardžių, galėjo būti pridedamas adnominalinis kilmininkas, reiškiantis subjektą / veikėją. Lietuvių kalbos įvardžių posesyvinės formos, vartojamos tokiose frazėse su bevardės giminės dalyviais, kaip ir su veiksmažodžių abstraktais, rodo glaudų subjektyvinio ir posesyvinio kilmininkų ryšį. Platus veikiančiojo (subjektyvinio) kilmininko vartojimas su bevardės giminės pasyviaisiais dalyviais lietuvių kalboje, regis, grindžiamas jų senovine nominaliąja reikšme. 1. ZALĄŻKI KATEGORII STRONY 1.1. Strona bierna, czyli strona nieczynna, jako kategoria morfologiczna najprawdopodobniej ukształtowała się w czasach samodzielnego rozwoju poszczególnych grup języków indoeuropejskich. W dawnych językach anatolijskich, indoirańskich, greckich i italskich do tworzenia strony biernej wykorzystywano osobowe formy czasowników o znaczeniu medialnym, natomiast w językach słowiańskich i częściowo romańskich — czasowniki zwrotne. Obok form osobowych w niektórych językach (na przykład hetyckim, łacińskim, romańskich i germańskich) włączono również imiesłowy". W językach bałtyckich nie ma form osobowych czasowników osobowych strony biernej. Stronę bierną (pasywum) tworzą tu konstrukcje peryfrastyczne z imiesłowami biernymi *-mo i *-to, przeciwstawiane zarówno konstrukcjom z imiesłowami czynnymi, jak i osobowym formom czasownika. Istnieje także pogląd przeciwny, że pasywum peryfrastyczne zostało odziedziczone po języku praindoeuropejskim (Costello 1984). Opiera się on na tym, że pasywum peryfrastyczne występuje w wielu językach pokrewnych, a jego tworzenie można wyjaśnić metodą transformacyjną i tagmemiczną. Do języka praindoeuropejskiego próbuje się przenieść nawet wyrażanie agensa pasywum peryfrastycznego za pomocą konstrukcji przyimkowych (Costello 1984: 149— 150). Jednak tę hipotezę trudno byłoby pogodzić z historią form pasywnych w językach indoeuropejskich, rozwojem czasowników posiłkowych i innymi procesami składni historycznej. 12 | VYTAUTAS AMBRAZAS zarówno z imiesłowami czynnymi (np.: yra šaūktas —yra šaūkęs), jak i z osobowymi formami czasownika (np.: yra šaūkiamas —šaūkia). Najważniejszą cechą dystynktywną kategorii strony jest stosunek podmiotu czynności (stanu) wyrażanej przez czasownik, jako kategorii semantycznej, do podmiotu zdania (lub określanego przez imiesłów wyrazu)*. Formy strony biernej (pasywum) pozwalają opisać czynność (stan) bez uwzględniania jej podmiotu (čia miėgama; taip parašyta- )* albo wysuwając na pierwszy plan jej przedmiot, który otrzymuje funkcję podmiotu (Obuoliai būvo atnešti); W takich przypadkach wykonawca czynności może być wyrażony dopełnieniem (Obuoliai būvo tėvo atnešti). W litewskich konstrukcjach pasywnych w pewnych przypadkach na pierwsze miejsce może zostać wysunięty i wyrażony mianownikiem podmiotu nie tylko biernik lub dopełniacz dopełnienia bezpośredniego, lecz także celownik dopełnienia pośredniego z czasownikami duoti, atnėšti, liepti itp. (zob. Ambrazas, red. 1997a: 322, Ambrazas, red. 1997b: 278-279). W takich przypadkach przypadek dopełnienia bezpośredniego w konstrukcjach pasywnych pozostaje niezmieniony, np. : Niauzgia kaip katinas, uodegą laužomas ALS. ; zuikis, galą daromas LTR; Parodytas kelią, jis keliaus toliau PN (LKZ,, 800); Lewas atimtas waikus WP 217 i in. (Fraenkel 1928: 13-14). 1.2. Imiesłowy języka litewskiego, przeciwstawiane pod względem znaczenia strony, tworzą grupy imiesłowów czynnych i biernych. Do czynnych zalicza się imiesłowy z przyrostkami -nt i -us, do biernych — z przyrostkami *-mo i *-to. Te formy imiesłowów są odziedziczone z czasów wspólnoty języków prabałtyckich i indoeuropejskich. Obecnie imiesłowy czynne najczęściej oznaczają cechę tej osoby lub rzeczy, która działa albo znajduje się w pewnym stanie, przeciwstawia się im zaś imiesłowy bierne — cechę osoby lub rzeczy, na którą oddziałuje ktoś inny. Przeciwstawienie tych znaczeń uwidoczniło się w procesie kształtowania się kategorii strony. Niemniej jej zaczątki można dostrzec już w różnicach znaczeń słowotwórczych i użycia bardzo starych odczasownikowych nazw, z których rozwinęły się także same imiesłowy. W wielu językach indoeuropejskich już od najstarszych zabytków utworzone od czasowników przymiotniki (resp. imiesłowy) z przyrostkiem *-nt były najczęściej używane do oznaczania cech wynikających z samego wykonawcy czynności lub nosiciela stanu (z wyjątkiem języka hetyckiego i rzadkich reliktów w językach indoirańskich i łacinie). Przyrostek *-nt od starożytności był również szeroko używany do tworzenia nazw wykonawców (nomina agentis) (por. nazwy zęba w wielu językach pokrewnych oraz takie rzeczowniki jak łac. parentes ‘rodzice- ’, goc. friJonds ‘przyjaciel’ itp.). Utworzone od czasowników nazwy z przyrostkiem *-us niemal zawsze oznaczały cechy wykonawców albo nazwy wykonawców. Oczywiste jest, że wraz z kształtowaniem się systemu imiesłowów formy z *-us i *-nt uzyskały znaczenie strony czynnej. Z drugiej strony formy odczasownikowych przymiotników z przyrostkiem *-mo od dawna były neutralne pod względem stosunku do podmiotu czynności, natomiast formy z przyrostkiem *-fo, zwłaszcza utworzone od czasowników przechodnich, używane były głównie do charakteryzowania przedmiotów nieaktywnych, podlegających działaniu lub pro2 Termin „podmiot” oznacza tu i dalej podmiot semantyczny — agensa czynności oznaczanej przez czasownik albo pacjensa, percypienta bądź nosiciela innej cechy stanu. Podmiot zdania definiuje się na podstawie relacji wzajemnych powiązań składników zdania (zob. Ambrazas 1986: 9, 16-18, 23-28; Ambrazas, red. 1997a: 487, 493-494). Por. “pasyvo konstrukcijos telkiasi apie veikėjus, o jų pagrindinė funkcija susijusi su veikėjų išfokusavimu” (Shibatani 1985: 831); zob. por. Keenan (1986: 243–245), Foley, Van Valin (1986: 301 i nast.). CECHY ROZWOJU STRONY BIERNEJ W JĘZYKU LITEWSKIM | 13 cesowi®. Ze względu na takie znaczenie słowotwórcze formy z *-fo utworzone od czasowników przechodnich stanowiły wyraźną opozycję wobec form z *-us, która stała się początkiem strony biernej, por.: vires: virtas, nėšęs: nėštas, daves: dūotas. Na uboczu tej korelacji pozostała część form z *-to, utworzonych od czasowników nieprzechodnich, np.: baltas (: balti), bingtas (: bingti), skystas (: skysti), šaltas (: šalti); niektóre z nich różnią się od odpowiednich czasowników akcentem, por.: šiltas: šilti, rimtas | rimtas: rimti, prastas: prasti. Są to stare przymiotniki odczasownikowe, które tak pozostały nie włączone do systemu imiesłowów’. Pod względem budowy i znaczenia odpowiadają one odpowiednikom łotewskim, pruskim i innych języków, por.: łot. balts, salts, silts, pikts itd. skijstan III 127 —rein ‘jasny’ (acc.sg.), ructan-(- ructandadan E 690 —suwermilch), por. lit. rūgtas. Litewskie przymiotniki odczasownikowe z przyrostkiem *-mo w większości przypadków zachowały do dziś dawną neutralność pod względem kategorii rodzaju. Tylko część z nich, wyrażająca cechy obiektu czynności, została włączona do systemu form kategorii rodzaju. W dialektach zachodnioaukštaitskich i żmudzkich ich formy rodzaju męskiego i żeńskiego tworzyły konstrukcje peryfrastycznego pasywu, przeciwstawiane konstrukcjom z imiesłowami *-fo, por. ten uogos buvo skinamos | nuskintos. 1.3. Różnice znaczeniowe zależne od stosunku czynności do podmiotu, właściwe kategorii rodzaju, dostrzegalne są także między innymi przymiotnikami odczasownikowymi, które w języku litewskim nie stały się imiesłowami. Na przykład wiele przymiotników odczasownikowych z końcówką słowotwórczą -us oznacza cechy podmiotu i pod tym względem przypomina imiesłowy czynne, por. kalbūs i kalbantis, sumanūs i sumanantis, lakūs (arklys) i lėkiantis, paslankūs (žmogus) i paslenkantis, pajėgūs i pajėgiantis, valgūs i valgantis etc. Przeciwnie, cechy obiektu czynności oznaczają przymiotniki odczasownikowe z końcówką słowotwórczą -as, np.: atviras (por. atvėrtas), palaidas (por. palčistas), pasklidas (por. pasklides). Takie „rodzajowe” znaczenia są właściwe także niektórym przyrostkom słowotwórczym. Cechy wynikające z czynności lub stanu podmiotu oznaczają przymiotniki odczasownikowe z przyrostkiem -lus (*-lu), np.: auglus „dobrze rosnący- ”, kiblūs „skłonny do czepiania się”, rėklūs, taiklūs, patrauklūs, a także z przyrostkiem -las (*-lo), np.: aklas (: akti), dėglas (: dėgti), kūšlas (por. łot. kusls „słaby, delikatny”: kust „słabnąć’). Derywaty z przyrostkiem *-lo o takich znaczeniach w językach słowiańskich przekształciły się w paradygmatyczne imiesłowy czynne czasu przeszłego (podobnie jak litewskie derywaty z przyrostkiem *-us) i utworzyły paradygmat peryfrastycznego perfektywu strony czynnej, który później w języku rosyjskim przekształcił się w prosty czas przeszły. Natomiast derywaty z przyrostkiem -nas (*-no) w języku litewskim mają znaczenie rezultatywne i od dawna oznaczają cechy obiektu czynności (stanu), np.: pilnas: pilti, kilnas: kilti, plonas: ploti, balnas: balti. Niektóre z nich pod względem znaczenia odpowiadają derywatom z sufiksem *-to, por. piltas, plotas, baltas. Wraz z derywatami z sufiksem *-to zostały one w językach słowiańskich, germańskich i częściowo indoirańskich włączone do systemu imiesłowów jako formy strony biernej. A zatem opozycja ze względu na stosunek do podmiotu czynności (stanu) —najważniejsza cecha kategorii strony— 4 Według Émile’a Benveniste’a (1948: 167) ich główną funkcją było wyrażanie realizacji cechy w obiekcie (“I'accomplissement de la notion dans objet”). Por. także zestawienia form *-t0 w różnych językach przedstawione przez Brugmanna (1906: 246-248) oraz szczegółowo opisane ich przekształcenie w imiesłowy strony biernej w językach italskich (1895). Za imiesłowy, które stały się przymiotnikami, lub za analogiczne derywaty utworzone na wzór imiesłowów, uważali je Skardžius (1943: 319), Otrebski (1965: 235); odpowiednie derywaty języka łotewskiego —Bergmane (1955: 28). 5 14 | VYTAUTAS AMBRAZAS rozróżniająca cecha kategorii —opiera się na odziedziczonych z zamierzchłej starożytności różnicach znaczeń słowotwórczych odczasownikowych rzeczowników. Ta opozycja nie zależy od funkcji składniowej odczasownikowych rzeczowników (później — imiesłowów) w zdaniu: jest w równym stopniu właściwa zarówno formom pełniącym funkcję przydawki, jak i orzeczenia imiennego, por.: žinanti moteris KB: žinomas daiktas VRN; ana y(ra) žinanti SKD, KL: visi vagys žinomi PLN; išviręs kiaušinis sukas, žalias —nesisuka ERZ: sugrūdi bulbas išvirtas ALS; tos bulbės da nelabai išvirusios JRB: manų košikė išvirta ERZ. 1.4. Różnice w wyrażaniu relacji z podmiotem czynności nie wskazują jeszcze na ukształtowaną kategorię strony. O jej istnieniu można mówić dopiero wtedy, gdy odczasownikowe przymiotniki z określonymi przyrostkami (jednostki słowotwórcze) przekształcają się w imiesłowy czynne i bierne (jednostki morfologiczne), 0 ich połączenia z czasownikiem posiłkowym zostają włączone do systemu czasownika jako peryfrastyczne formy czasów, korelowane z innymi formami czasownika. W języku litewskim, podobnie jak w innych językach bałtyckich, odczasownikowe przymiotniki z przyrostkami *-nt, *-us, *-mo i *-to przekształcały się w imiesłowy stopniowo i nierównomiernie. Najpierw utrwaliła się korelacja tych form na podstawie znaczenia czasowego (zob. Ambrazas 1979: 39). Gramatykalizacja znaczeń rodzaju i ich wykorzystanie do tworzenia peryfrastycznej strony biernej — kolejny etap rozwoju, który przebiegał różnie nie tylko w poszczególnych językach bałtyckich, lecz także w różnych dialektach języka litewskiego. 2. STRONA BIERNA Z FORMAMI BEZOSOBOWYMI IMIESŁOWAMI 2.1. Żmudzini i mieszkańcy zachodniej Auksztoty na długo przed początkiem piśmiennictwa zaczęli tworzyć peryfrastyczną stronę bierną z imiesłowami czasu teraźniejszego (*-mo) i czasu przeszłego (*-t0) oraz czasownikiem posiłkowym biti. W piśmiennictwie XVI–XVII wieku, w którym odzwierciedlają się cechy tych dialektów, budowa peryfrastycznej strony biernej w większości przypadków nie zależy od obcojęzycznych źródeł wykorzystywanych przez autorów. 2.2. Formy złożone z imiesłowami *-mo najczęściej oznaczają czynność wykonywaną stale lub powtarzaną, np. : Ne dūdami ira Schaudai tawa Tarnamus BRB II Moz 5,15 (Man gibt deinen Knechten kein stro LB); nesa kaip antai sekla ira beerrama ant Dirwos ing szeme | schiteipo ir szodis Pono Diewo ira kaip ir baerems schirdisna szmoniu BP, 209, „; (Wiernieghi) dide naschta biauribiu /wargu ir beedu jra spaudczemi MT 203a,; Teisibe ir ischganimas netiektai jra nutweremi bet jr nūg Diewa ischlaikomi MT 93a, |, (lustitia et salus non modo appraehenduntur, sed etiam a DEO conservantur); Żelazo z ziemi jest wydobywane, a z kamieni wytapia się miedź BRB JOB 28,2 (Eisen bringt man aus der erdé /vii aus den steinen schmeltzt man ertz LB). LITEWSKIEGO JĘZYKA STRONY BIERNEJ ROZWOJU CECHY | 15 Konkretną czynność trwającą w teraźniejszości w formach złożonych z uzgadnianymi imiesłowami na *-mo w dawnych pismach oznacza się rzadko, np.: dukte mana sunkey nūgi welna esti warginama VEE 45, (Mein tochter wird vom teuffel vbel geplaget LB MT 15,22); Schitai, kaczei esch gwalto schaukiu, tacziau esmi ischklausams ne BRB JOB 19,7 (Sihe /ob ich schon schrey vber freuel | so werde ich doch nicht erhoret LB); Laukems yra atsakymas nuo tavęs JOB 34,33 (Man wartet der antwort von dir LB). Jakże często konkretną czynność Uczestnicy na *-mo oznaczają czas przeszły za su pomocą czasownika posiłkowego, np.: ir uszeia (tais. kielesi) wesuls (tais. sturmas) ant eszera, ir pillami buwa BRB LK 8,23 (Vnd kam ein windwūrbel auff den see vnd die wellen vberfielen sie es | LB); lecz ghis buwa tikoiams kamaroie BRB TeEi1s 16,12 (Man hielt aber auff jnn der jn kamer LB). Użycie form peryfrastycznych su z imiesłowami *-mo do wyrażania konkretnej trwającej czynności jest stosunkowo rzadkie również we współczesnych gwarach aukštaitijskich i żmudzkich (por. Sližienė 1974: 86; Ambrazas 1979: 176). Wskazuje to na korelację, która nie jest jeszcze mocno jų ugruntowana su w prostych formach czasowych. 2.3. Formy złożone czasu su przeszłego w stronie biernej (*-f0) imiesłowy najczęściej iš oznaczają stan wynikający z wcześniejszego działania. Od pierwszych zabytków piśmiennictwa używa się ich zarówno w znaczeniu uogólnionym, jak i ir konkretnym, np. : Schiteipa buwa Midianitai paszeminti po akim waiku Israelo BRB TEs 8,28 (Also wurden die Midianiter gedemuitiget fur den kindern Israel LB); Schita wieta buwa Gilgal wadinta BRB JOZ 5,9 (dieselbe stet ward Gilgal gennennet LB); idand zywatas ir butu apireyksztas and kuna musu CHNT II Kor 4,10. Znacznie szersze użycie strony biernej z *-imiesłowami pozwala sądzić, że w zachodniose dialektach litewskich powstała wcześniej niż su *-modalnymi imiesłowami. Tutaj peryfrastyczna strona bierna z su imiesłowami biernymi czasu przeszłego jest przeciwstawiana zarówno prostym, jak i złożonym dokonanym ir formom strony czynnej. Jų użycie w dialektach żmudzkich mogą zilustrować następujące Aleksa Zapisane (1996) przez Girdenisa przykłady mowy z Tirkšlių: Ar tak tak ar jesteś kupiony, musisz tu pracować, dopóki nie zdechniesz (112); Urodziła się żywa, jak należy wszystko, a tamta yr uduszona, dostała ir (matka) uduszenie własnego dwunastoleuž tniego dziecka (126); Mówiłem, że tamta była ochrzczona (123); Mówią, że najpierw położono tam to dziecko; później już tą zaniósł na cmentarz (125); Te wszystkie kwiatki zostały skoszone, ale patrzaj, mamuśku, jak one rosną! (310). Struktura konstrukcji biernych nie jest całkowicie ustalona. Od XVI wieku a. obserwuje się zróżnicowanie czasownika posiłkowego. Obok dominujących form biūti czasownikiem posiłkowym bywają tapti, stoti, ir np. : 16 | VYTAUTAS AMBRAZAS Jaunikaitis... tampa nog pana Diewa apleistas WP 111,.; Schitaipo padaritas tapa Dangus ir Szeme BRB I Moz 2,1 (Also ward volendet Himel vnd erden LB); Ir lair numirre ir tapa pakastas TE1S 10,5 (Vad lair starb /vnd ward begraben LB); pawargele diiszia /kaip erszkeczeis izdaigita tampa DP 100,, (nędzna dusza iako cierniem vitrapiona bywa *W 101); ghissai stoiesi apchrikstitas Mz 107-108 (er... Getaufft werde Mcn 170). Od czasu do czasu te czasowniki posiłkowe występują również z imiesłowami na *-mo, por.: pag p] yv pig lesaus prikelimas... swietui tape szinomas Mz 279; Welino mucziams stoiosi BP. Podobnie z formami tapti imiesłowy bierne (tak jak przymiotniki) łączą się także we współcz296,,. esnych gwarach zachodniej Litwy, por. Juodu abudu tapė nuo staldo velkamu BSV 327; Langas tapė išmuštas KLp. 2.4. W gwarach wschodnioi południowoaukštajckich prawdziwa strona bierna z uzgadnianymi imiesłowami biernymi rodzaju męskiego i żeńskiego do dziś się nie ukształtowała. Form peryfrastycznych z imiesłowami na *-mo nie znajdujemy tu jeszcze, nie ma ich również w języku łotewskim, natomiast pojedyncze przypadki w dawnych tekstach odzwierciedlających właściwości gwar wschodnioaukštajckich są uwarunkowane wykorzystanymi źródłami. Imiesłowy na *-t0 o znaczeniu rezultatywnym, występując tutaj z czasownikiem biiti, tworzą konstrukcje typu imiennego, nieskorelowane z osobowymi formami czasownika. Na przykład w zdaniach Regėjau, tavo langas buvo atdarytas KB; Svirnas pripiltas kviečių LP imiesłowy występują jako nominalna część orzeczenia, podobnie jak przymiotniki odczasownikowe (por. atviras, pilnas); chociaż wyrażają cechy obiektu czynności, nie mogą być uznawane za odpowiedniki strony biernej prostych form czasu przeszłego jednorazowego atidarė, pripylė. 2.5. W konstrukcjach z imiesłowami biernymi uzgadnianymi podmiot działania najczęściej pozostaje niewyrażony. Odpowiada to podstawowej funkcji strony biernej — opisywaniu działania bez wysuwania na pierwszy plan jego wykonawcy. Konstrukcje bierne bez wyrażonego podmiotu przeważają także w innych językach indoeuropejskich; są one, jak się wydaje, najstarsze (por. Schwyzer 1943; Kurytowicz 1964: 72-73; Shibatani 1998: 137)*. Potwierdzają to również różnice w wyrażaniu podmiotu. W języku litewskim, jak już wspomniano, podmiot działania imiesłowu biernego może być wyrażony genetivem (tzw. genitivus auctoris). Genetivus podmiotu poświadczony jest w Wedach, Aweście, języku tocharskim, sporadycznie w językach greckim, łacińskim i germańskich. Z drugiej strony w sanskrycie i językach słowiańskich przeważa instrumentalis, w grece homeryckiej — dativus, w późniejszej grece i językach germańskich — różne konstrukcje przyimkowe". We współczesnych badaniach indoeuropeistycznych genetyw coraz częściej uważa się za niezwykle starożytny środek wyrażania podmiotu (por. Haudry 1977: 408; Schmalstieg 6 Taki pasyw występuje również w innych rodzinach językowych i z punktu widzenia typologii uważany jest za bazowy, zob. Keenan (1986: 247 n.; 263). Szerzej o wyrażaniu podmiotu konstrukcji pasywnej w językach indoeuropejskich zob. Schwyzer (1943); Schmidt (1963); Jamison (1979; 1981); Luraghi (1986). 7 CECHY ROZWOJU STRONY BIERNEJ JĘZYKA LITEWSKIEGO | 17 1980: 176-178; 1995), a jego ślady dostrzega się także w słowiańskich konstrukcjach przyimkowych, na przykład ots + GEN. (por. 3.14). Niemniej jednak w żadnym z języków indoeuropejskich dopełniacz podmiotu nie jest tak ugruntowany jak w języku litewskim. 2.6. Dane języka litewskiego są szczególnie istotne, ponieważ przekonująco ukazują związek dopełniacza podmiotu konstrukcji biernej z innymi przypadkami starożytnego użycia tego przypadka. Jak wiadomo, litewskie zaimki osobowe i niektóre inne mają dwojakie formy dopełniacza liczby pojedynczej: nieposesywne: manęs, tavęs, savęs, ko, kažko, nieko oraz posesywne: mano, tavo, savo, kieno, kažkieno, niekieno (Žulys 1969; Ambrazas, red. 1997a: 261-262; Rosinas 1988: 23-24; 169-170). Użycie tych form jest wyraźnie rozróżnione: gdy zaimek ma znaczenie przedmiotowe, wybiera się formę nieposesywną, natomiast gdy oznacza przynależność lub przypisanie określonej osobie — formę posesywną (z wyjątkiem rzadkich odstępstw, zob. Žulys 1969: 170-171). W litewskich konstrukcjach z imiesłowami *-to i *-mo używa się wyłącznie posesywnych form dopełniacza zaimków, np. : Te mano visi takai išvaikščioti VST; Ci, którzy zostaną przeze mnie zaproszeni, zostaną posadzeni na ławie dla gości LBR 275; Spójrz, twoje duże pończochy są kupione RM; Włożyłem sweter zrobiony przeze mnie KTK. Nieswoiste (obiektowe) formy zaimków osobowych (*manęs wyvaikščioti, *manes suprašyti, *taves nusipirktos) w takich przypadkach są całkowicie niemożliwe. To pokazuje, że genetivus auctoris jest związany z genetivus possessivus (por. Fraenkel 1928: 95-96) i pozwala włączyć go do grupy adnominalnych konstrukcji genetywowych (zob. 3.12). 2.7. W pewnych przypadkach genetivus subiecti może być po prostu wywiedziony z posesywnego. Ernst Fraenkel (1921: 97; 1928: 95) dostrzegł posesywną naturę genetivu w przypadkach, gdy występuje on z imiennie używanymi imiesłowami biernymi, np.: pašlovinti tėvo mano, jos mylėtasis, jo mylimąją albo z połączeniem rzeczownika i imiesłowu, np.: mano išrinktasis broleli! DON LG 74. Zdania, w których genetivus występujący obok imiesłowu biernego jest związany z połączeniem rzeczownika i imiesłowu, spotyka się w różnych gwarach. Na przykład w zdaniu Mūsų valgomi burokai tai jau visai sušalo zaimek osobowy PLM w dopełniaczu mūsų określa całą grupę nominalną valgomi burokai. W tego typu wypowiedziach dopełniacz wskutek reinterpretacji mógł być bezpośrednio powiązany z imiesłowem strony biernej jako wyraziciel podmiotu oznaczanego przez niego działania, por. : Całe płótno przeszukałem dotykiem i nie znalazłem wbitej przez ciebie igły KP (zob. także Ambrazas 1990: 197). Podobnie wyjaśnia dopełniacz podmiotu w odpowiednich adnominalnych konstrukcjach języka łotewskiego Axelis Holvoet (1994: 132): wcześniejsze znaczenie wyrażenia mates adīti cimdi brzmiało „(dziane przez) matkę rękawiczki”, później zaś — „(wydziergane przez matkę) rękawiczki”, tj. „rękawiczki, które wydziergała matka”. O związku dopełniacza podmiotu z posesywnością świadczy również ta okoliczność, że w łotewskich konstrukcjach strony biernej podmiot czynności oznaczają zaimki posesywne uzgadniane z określanymi rzeczownikami, np.: dziesmas manas padziedatas, nava manas darinatas ‘paz. : pieśni przeze mnie zaśpiewane, nie przeze mnie stworzone’ (Gaters 1993: 220). Subiektywną (agentatywną) znaczenie tych zaimków posesywnych można wyjaśnić, opierając się na założeniu, 18 | VYTAUTAS AMBRAZAS że zastąpiły tu wcześniej używane formy dopełniacza, odpowiadające litewskiemu dopełniaczowi posesywnemu i sporadycznie występujące w gwarach języka łotewskiego”. 2.8. Dopełniacz w konstrukcjach adnominalnych z imiesłowami biernymi, zwłaszcza czasu teraźniejszego, mógł w podobny sposób uzyskać również znaczenie obiektu, np.: tabako trinamas medelis LEX 70, šiaudų varomoji lentelė (stogui dengti) Sts, alaus daromas kubilas INS, por. thesos mums sakamassis Szodis MT BĮ XV, gėlmės jėszkomas Szwinnas (ein Bleywurf) MŽ, 8); rzadziej z imiesłowami czasu przeszłego (*-to): mėšlo vežti ratai PN. Takie użycie jest poświadczone również w języku łotewskim, por.: linu plūcams (raujams) laiks ME, 405 „czas wyrywania lnu”, zivju duramais žebėrklis ME, 800 „oścień do przebijania ryb”; lika vesti kumelini BW 27495 „koniki wożące nieboszczyka” (zob. także Ambrazas 1990: 84–85, 92). Konstrukcje te, podobnie jak wspomniane konstrukcje podmiotowe, wyjaśnia się przegrupowaniem (reanalityzacją) relacji syntaktycznych: dopełniacz, który wcześniej należał do określanego rzeczownika (samodzielnie lub wraz z imiesłowem przymiotnikowym), został ponownie zinterpretowany jako obiekt czynności imiesłowu. A zatem avelių (kerpamos Zirklés}—{- aveliy kerpamos) žirklės, por. avelių žirklės i kerpamos žirklės, podobnie jak łot. mutes {mazgajamais ūdens) —{mutes mazgajamais} ūdens „woda, którą myje się usta”, por. mutes ūdens „woda do ust” (ME 405). Dopełniacz obiektu, podobnie jak dopełniacz podmiotu, jest tu powiązany z imiesłowami w sposób podobny do tego, w jaki od dawna był łączony z rzeczownikowymi abstraktami czasowników, por. avelių kirpimas i avelių bliovimas (zob. 3.11). W pewnych przypadkach dopełniacz obiektu z imiesłowami biernymi może być użyty zamiast biernika, a także na wzór konstrukcji pasywnych z dopełniaczem podmiotu: Lekia | bėga kaip galvos (galvą) pardaužtas KRTN, Lkv, MC; Blaškos it dantų gelams DAUKD 168. 2.9. Dopełniacz podmiotu (podobnie jak dopełniacz obiektu) z imiesłowami biernymi najczęściej występuje w połączeniach pełniących funkcję atrybutywną lub apozycyjną. Zauważono to również w języku łotewskim (Porite 1955: 153-154; Gaters 1993: 295-296). Jednak połączenia imiesłowów biernych z dopełniaczem podmiotu mogą pełnić także funkcję orzeczenia, por. : Brolelių pirktu (žiedeliu) aš nesidžiaugsiu N1EM 7 —Jei žiedelis bernelio pirktas, skandinčia į dugnelį LTR; Čia mano statytas tvartas VRN —Mūs kluonas da dieduko statytas DGLS; Przez zięcia ganiona idź przez drzwi, przez syna ganiona wejdź na piec AN —Baba była przez wszystkich ganiona PN. Podobnie orzecznik stanowią również odpowiednie połączenia języka łotewskiego, np. Įaužu pelta ta meitina „ta dziewczyna ganiona przez ludzi” (Mūlenbachs 1928: 209); abelite vėja lauzta „jabłonka złamana przez wiatr” (Gaters 1993: 295). Tas škūnis vėl tėva taisits „ta stodoła zbudowana jeszcze przez ojca” (Holvoet 1997: 125). 8 O możliwości bałtyckiego pochodzenia form dopełniacza dzierżawczego *mena, *teva, *seva zob. Rosinas (1988: 167173; 1995: 26); Schmalstieg (1997: 119-120); o ich możliwym związku z indoiran- ́skimi genetivami posesywnymi Euler (1998: 75). Przeciwne stanowisko — na temat powstawania form genetiwu własnościowego w późniejszych czasach zob. Holvoet (1995: 177); Petit (1999: 215—225) z lit. CECHY ROZWOJU STRONY BIERNEJ W JĘZYKU LITEWSKIM | 19 Na podstawie tego typu połączeń mógł powstać trójczłonowy pasyw, poświadczony w zachodnich gwarach języka litewskiego, np. : Czy może powiecie, że i te (kwiaty) są przez was posadzone? Kri; Żeby był tak przez wszystkich kochany, jak mówisz Jablonskis (1957: 319); Zdaje się, że to ja jestem bardziej przez was samych krzywdzony ZEMR | 350; Proboszcz został pokonany przez Cygana PL’. Mimo to także w tych dialektach trójczłonowy pasyw z uzgadnianymi imiesłowami biernymi jest znacznie rzadszy od dwuczłonowego. Jego przykłady występują także w XVI–XVII-- wiecznych pismach odzwierciedlających cechy dialektów zachodnioauksztockich i żmudzkich: koszna diena ing griekus ir biauribes ibraidinami esme /kartais Welino /kartais pikto szmogaus | kartais musu pacziu kuno BP, 53,, „; szmogus- ... kirmiu su walgams ira BP, 511,,; kosznas ant ko kaip Diewo pawadintas ira | dirbkem BP, 97 _; Ir nusidawe | iog Vbagas numire | ir tapa neschtas Angelu ing prieglobsti Abrahamo BP, 191, (vnd ward getragen von den Engeln LB LK 16,22); bei busit muschti iusu Neprieteliu BRB 111 Moz 26,17 (vad solt geschlagen werden fur ewren feinden 1.B). 2.10. W konstrukcjach pasywnych z niektórymi imiesłowami biernymi (zwłaszcza czasowników percepcji) podmiot czynności może być wyrażony przez przypadek DATYWU, np. Czy znane jest ci takie imię? SMN; Tam będziesz wszystkim widoczny ZG; Mężczyźnie trudno są dostępne czysto kobiece zajęcia JABL (LKZ, 391); Dla nikogo niezrozumiała rzecz IGN. Celownik z imiesłowami biernymi jest używany w ten sposób już od czasów dawnych pism, np. : Dala swieto akims regima *SD 226-227; szinom iumus ira Mz 106,, (So ist euch als Christen unuerborgen McH 168-169); kas iem niig Adama priegimta ira Mz 104, (was jm von Adam angeborn ist MCH 166); ten sam Posłaniec buwa paszystams Wiriausemkunigui VEE 194, (linger /der dem Hohenpriester bekand war LB IN 18,15) (zob. także Fraenkel 1928: 126). Taki celownik podmiotu różni się od dopełniacza tym, że oznacza osobę lub rzecz, w odniesieniu do której oceniany jest lub określany stan (por. „celownik rzeczy przydarzającej się komuś” Jablonskis 1957: 599). Tym jest on bliski celownikowi, używanemu z uzgadnianymi przymiotnikami oraz z przymiotnikami rodzaju nijakiego, por. man aiškus /aišku, visiems svarbūs /svarbū i tym podobne. Z przymiotnikami odczasownikowymi oznaczającymi odpowiedniość, możliwość lub konieczność, np.: tinkamas, galimas, reikiamas, a także z formami konieczności mającymi przyrostek -tinas, -a, używany jest wyłącznie celownik. W konstrukcjach z imiesłowami biernymi czasowników percepcji również wyczuwa się modalny odcień możliwości lub konieczności. Jest on charakterystyczny również dla większości łotewskich imiesłowów *-mo, łączonych z celownikiem, por. Sila zeme man arama BW 5220 “ziemia leśna jest dla mnie do zaorania (= zbliża się)'; kas man bija ? Więcej przykładów zob. Jablonskis (1957: 312-318; 586-588); Ulvydas, red. (1971: 162-167); z języka ogólnego —Sliziené (1974). 26 | VYTAUTAS AMBRAZAS nie poświadczono nominativów ani nieosobowych imiesłowów intranzytywnych *-to (takich jak *tėvas guléta)"“. Tymczasem konstrukcje z dopełniaczem podmiotu oraz nieosobowymi imiesłowami *-mo i *-to pod względem budowy odpowiadają stronie biernej, właściwej językom typu akuzatywnego (por. Ambrazas 1990: 210—211). Przy wywodzeniu dopełniacza podmiotu wraz z nieosobowymi imiesłowami intranzytywnymi strony biernej z nominativu opiera się na założeniu, że zdania z formami czasowników tranzytywnych i intranzytywnych miały niegdyś odmienną budowę (zgodnie z rekonstruowanym modelem typu ergatywnego). Jednakże opozycja tranzytywności i intranzytywności w językach indoeuropejskich najprawdopodobniej nie jest pierwotna. Wyłoniła się ona w toku rozwoju poszczególnych grup językowych, a dane zarówno języka litewskiego, jak i innych języków pokrewnych pozwalają dostrzec jej stopniowe umacnianie się. Zgadza się z tym również Schmalstieg, twierdząc, że czasowniki i imiesłowy indoeuropejskie były niegdyś zasadniczo intranzytywne (1982: 121; 1994: 13; 1999: 29). A jeśli tak, to nie powinno również być zasadniczej różnicy między konstrukcjami z imiesłowami rodzaju nijakiego czasowników tranzytywnych i intranzytywnych, takimi jak tėvo ariama /arta i tėvo gyvėnama | gyvėnta, tj. genetiw mógł w obu przypadkach łączyć się z imiesłowem rodzaju nijakiego podobnie jak we współczesnych gwarach auksztaickich. 3.8. Inaczej wyjaśnia genetivus podmiotu z imiesłowami biernymi rodzaju nijakiego Axel Holvoet (1994; 1995). Opierając się na posesywnym pochodzeniu genetivu, uważa on jego znaczenie podmiotowe (agensowe) za nowe, powstałe w procesie kształtowania się strony biernej w poszczególnych językach bałtyckich“. Pierwotna, odziedziczona, niegdyś adnominalna konstrukcja posesywnego genetivu z uzgadnianym imiesłowem, np.: łot. mates {aditi cimdi) „rękawiczki matki (dziergane)”, lit. ojca (zbudowana chata). Jeśli chodzi o reanalizę, która dokonała się niezależnie w językach litewskim i łotewskim, genetyw został zinterpretowany jako przypadek wykonawcy, np. lit. chata (została) przez ojca zbudowana, a następnie został przeniesiony do bezosobowych konstrukcji pasywnych języka litewskiego z formami imiesłowów rodzaju nijakiego- '®. Przypuszcza się, że w podobny sposób genetyw mógł zostać powiązany także z imiesłowami czasowników nieprzechodnich, tj. na wzór Vagies eitas kelias mogły powstać *Šis kelias vagies eitas i *Šis kelias vagies eita, a później konstrukcja tego drugiego typu została zastąpiona bezosobową: Šiuo keliu vagies eita (Holvoet 1995: 80). Ta interpretacja również napotyka poważne trudności. Przeniesienie genetywu podmiotu z trójczłonowych konstrukcji pasywnych z uzgadnianymi imiesłowami biernymi do konstrukcji z formami rodzaju nijakiego podważa przede wszystkim to, że te ostatnie są używane na tym obszarze dialektów języka litewskiego, na którym uzgadniane konstrukcje pasywne w ogóle nie występują. Ponadto trójczłonowe uzgadniane konstrukcje pasywne są stosunkowo nowe i znacznie rzadsze niż konstrukcje z nieuzgadnianymi imiesłowami rodzaju nijakiego i genetywem podmiotu. 14 Zdania z uzgadnianymi przymiotnikami odczasownikowymi z przyrostkiem *-fo, utworzonymi od czasowników nieprzechodnich, np. Oras šiltas/šaltas (wspomina o nich Schmalstieg 1999: 28–29), są tworzone według zwykłego modelu zdań przymiotnikowych (por.: Oras geras; Aš esu sveikas), natomiast formy rodzaju nijakiego šilta, šalta mogą być łączone jedynie z dopełniaczem podmiotu, np.: jų ten visą naktį šalta (wypowiedzenie *jie šalta jest niemożliwe). 1s Plg.: „Darau prielaidą, kad pasyvo konstrukcija su veikiančiojo papildiniu kilo iš konstrukcijų su posesyviniais adnominaliniais kilmininkais tik atskiros lietuvių kalbos raidos metu“ (Holvoet 1995: 181); zob. jeszcze Holvoet (2001) su dodatkowymi argumentami. 16 Por. „Na tym etapie genetivus auctoris można było również przenieść do bezosobowych konstrukcji strony biernej pozbawionych wykonawcy, które (podobnie jak w łotewskim) rozwinęły się niezależnie” (Holvoet 1995: 178). CECHY ROZWOJU STRONY BIERNEJ W JĘZYKU LITEWSKIM | 27 3.9. Pasyw z imiesłowami odmiennymi i nieodmiennymi (rodzaju nijakiego), jak się wydaje, ukształtował się w okresie samodzielnego rozwoju języków bałtyckich"". Wskazuje na to wiele okoliczności, wśród nich — różnice w czasowniku posiłkowym (lit. būti, łot. tikt, tapt, klūt), szczątkowy charakter wyrażania agensa w języku łotewskim, różne formy rodzaju imiesłowów biernych w dialektach języka litewskiego. Jednak z tego nie wynika jeszcze wniosek, że w konstrukcjach z imiesłowami rodzaju nijakiego jedynie posesywne znaczenie dopełniacza jest odziedziczone. Warto tutaj zwrócić uwagę na swoistą funkcję imiesłowów rodzaju nijakiego. Po zaniku rodzaju nijakiego rzeczowników imiesłowy rodzaju nijakiego nigdy nie występują jako przydawki rzeczowników. Dlatego związany z nimi dopełniacz podmiotu trudno byłoby wyjaśnić reinterpretacją konstrukcji posesywnej. W zdaniu imiesłowy bierne rodzaju nijakiego, podobnie jak przymiotniki, najczęściej występują jako orzecznikowa część imienna, ale mogą również występować jako podmiot lub dopełnienie, tzn. mają funkcje właściwe rzeczownikom, np. : Sūkta nedriita SB; oni znaleźli świetnie, dużo skradziono SCHG 319, por. Widziałem już zarówno ciepło, jak i zimno i tym podobne. (Jablonskis 1957: 205-206; Fraenkel 1921: 35-36; Valeckienė 1984: 98-99). Bliskie rzeczownikom odczasownikowym jest również uogólnione znaczenie stanu bezosobowych form strony biernej imiesłowów (por. Ulvydas, red. 1965: 526; 1976: 374; Ambrazas, red. 1997a: 169). Ze względu na to podobieństwo funkcjonalne i semantyczne bezosobowe formy strony biernej imiesłowów i rzeczowniki odczasownikowe mogą być używane w tych samych kontekstach, por. : Tutaj jeszcze w zeszłym roku było koszenie | pastwisko, pastwiska; nie będzie wam odpuszczone | odpuszczenie. Że podobieństwo semantyczne tych form było odczuwane już w języku starolitewskim, widać na przykładach, w których oryginalne rzeczowniki odczasownikowe przetłumaczono za pomocą imiesłowów bezosobowych, por.: ani oranie, ani żęcie (koszenie) nie będzie BRB I Moz 45,6 —kein pflūgen noch kein erndten sein wird LB; wis kas... uszkeikta ira IV Moz 18,14 —Alles verbannete. Podobnie pruski imiesłów rodzaju nijakiego billiton, niezależnie od oryginału, używany jest w znaczeniu rzeczownikowym ‘to, co powiedziane; iStarm¢’, por. ka ast sta billiton? —was ist das? 111 27. Bliskość imiesłowów rodzaju nijakiego (i przymiotników) rzeczownikom odczasownikowym, zwłaszcza abstraktom odczasownikowym, ma głębokie historyczne korzenie' i została zauważona w wielu językach pokrewnych. Wedyjskie imiesłowy rodzaju nijakiego z przyrostkiem *-to były bardzo szeroko używane jako abstrakty odczasownikowe, np.: jūtaūm ‘narodziny’, jivitam “życie', mrtam ‘śmierć’, yaūtam “chodzenie, jazda“, gitūm “śpiewanie, pieśń’ (Wackernagel, Debrunner 1954: 585-586), podobnie łacińskie imiesłowy rodzaju nijakiego z -fum, np.: factum ‘to, co zrobione, czyn’, dictum ‘to, co powiedziane, wypowiedź’, inventum “to, co wynalezione, wynalazek’, propositum ‘zamiar’ itd. (Kūhner 1912: 230— 231). Bohuslav Havránek (1937: 111, 118) wszystkie imiesłowy rodzaju nijakiego języków słowiańskich z *-fo, *-no, mające znaczenie bezosobowej strony biernej, uważał za pochodzące od predykatywnie używanych rzeczowników rodzaju nijakiego (także Janke 1960: 57). Litewski imiesłów rodzaju nijakiego biita, używany rzeczownikowo (por. biita ir pramanyta), całkowicie odpowiada ros. gwar. byto i do dziś ma to samo znaczenie co s. ind. 7 Por. Ambrazas (1990: 191-197). Pod tym względem poglądy autora i Holvoeta są zbieżne, a dyskusja dotycząca rzekomych prób przeniesienia strony biernej do czasów prabałtyckich (Holvoet 1995: 176) nie ma sensu. '*-Por. :: „Der allgemeine Begriff einer Sache knūpft sich seit uridg. Czas na rodzaj nijaki“ (Brugmann 1911: 658); zob. także Pedersen (1907: 159); Lagercrantz (1933: 20—22). 28 | VYTAUTAS AMBRAZAS bhiitam *praeitis’. Litewskie sakyta, įsakyta, pruskie billiton całkowicie odpowiada gockiemu. gipano ‘to, co powiedziane’ (usfullnoda pata gipano MT 27,9 —éxhnpwdn to gndév “spełniło się to, co powiedziane’), por. także łac. iussum “nakaz, to, co nakazane’, cénsum ‘ocena’ i podobne. Z typologicznego punktu widzenia ważna jest uwaga Kari Liukkonena (1993), że także czasownikowe rzeczowniki zachodnich języków fińskich z przyrostkiem -ma /-md, np.: fiń. eldmd ‘życie’, kuolema ‘śmierć’, sanoma ‘wiadomość’, są szeroko używane jako imiesłowy bierne i pod względem funkcji odpowiadają wschodniobałtyckim imiesłowom *-mo. 3.10. Dopełniacz podmiotu w języku litewskim łączy się z mającymi znaczenie rzeczownikowe imiesłowami biernymi rodzaju nijakiego zupełnie tak samo jak z innymi rzeczownikami odczasownikowymi. Pod tym względem połączenia wyrazowe mano gyvėnama | gyvénta lub tėvo dirbama | dirbta można zestawiać z mano gyvėnimas lub tėvo darbas; powiedzenie Ten mano gimta Sts oznacza mniej więcej to samo co ‘tam jest moja ojczyzna’; por. jeszcze fragment współczesnej prozy: Ką tai reiškia užgyventa? —A to: tam się urodziłeś, tam umarłeś, tam wychowałeś dzieci, tam jest twój i przez ciebie zdobyty GRANGD. Zmianę rzeczownikowej konstrukcji dopełniaczowej na synonimiczny imiesłów widzimy w rewizji Biblii Bretkūna: Perszegnotas bus tawa Pintinys ir tawa atliekama (zamiast przekreślonego atstankas) V Moj 28,6 —gesegnet wird sein dein korb vnd | dein vbriges LB. W języku łotewskim nijaki rodzaj imiesłowów już zanikł, lecz dopełniacz podmiotu może być łączony z formą rodzaju męskiego mającą znaczenie rzeczownikowe, np. : Tėva dotu, mates dotu (= devumu, davanu) to sasėju nastina (Mūlenbachs 1928: 209) „dar ojca, dar matki, to związałem w zawiniątko” (por. duots ‘das Gegebene, die Sache’ ME, Takie 536). połączenia dopełniacza podmiotu z imiesłowami nijakiego rodzaju *-to, użytymi w znaczeniu abstraktów czasownikowych, mają bezpośrednie odpowiedniki w Wedach (zob. Wackernagel, Debrunner 1954: 586), por. Wed. mama yatam ‘moje chodzenie’ i lit. mano eita. Z językiem litewskim można zestawić także podobną pod względem budowy konstrukcję irańską *mana krtam ‘moje zrobione; moja praca’", por. lit. mano kūrta. Według Jamison (1981: 322— 323) w Wedach genitivus subiectivus był najczęściej używany w połączeniu z rzeczownikowymi imiesłowami biernymi. 3.11. Z genitivus subiectivus związane są rzeczowniki odczasownikowe, podobnie jak imiesłowy bierne rodzaju nijakiego, które w języku litewskim najczęściej tworzone są od czasowników nieprzechodnich, np.: baisus jos verkimas VIKV; senų žmonių šnekta VN; pereis žuvų nerštas Jz (zob. także Ulvydas, red. 1976: 204—205); podobnie również w dawnych pismach: ischeijmas ia WP 52,,; odwrócenie ziemi, nieba *SD 390,,,,; a jego złość płonie jak ogień BP 213 itd. Z derywatami czasowników tranzytywnych genetiw podmiotu występuje rzadziej, por.: miłość matki, zaproszenie przyjaciela, pochwała nauczyciela. Podobnie jest również w języku łotewskim, por.: bērnu raudasana | raudas „płacz / płacze dzieci”, acu „Ta konstrukcja była szczegółowo analizowana w wielu pracach, por. Benveniste (1962: 52 i n.), Cardona (1970); Edel'man (1974); Haudry (1977: 409); Schmalstieg (1995: 19-20); Euler (1998: 75). CECHY ROZWOJU STRONY BIERNEJ W JĘZYKU LITEWSKIM | 29 redzéjums „widzenie oczami” i in. (zob. Endzelins 1951: § 400401; Lepika 1954: 66— 67; Ozols 1961: 183). Należy zauważyć, że z rzeczownikami odczasownikowymi w języku litewskim używane są te same zaimkowe formy dzierżawcze co z imiesłowami biernymi, np.: mano verkimas nie pomogło KLM; tas tavo trynimas nikam tikęs SINT; koks čia tavo gailestis — płaczesz bez łez LDK. Tymczasem dopełniacz obiektu ma formę nieposesywną, por.: tavęs trynimas, tavęs atradimas (LKŽ. jį 1057); manęs ieškojimas /laukimas itd. Wskazuje to, że dopełniacz oznaczający podmiot czynności rzeczowników odczasownikowych jest również związany z posesywnością, podobnie jak dopełniacz używany z imiesłowami biernymi. 3.12. Historyczny związek podmiotowego i posesywnego znaczenia dopełniacza adnominalnego jest od dawna dostrzegany w wielu językach indoeuropejskich (por. Delbrūck 1893: 342— 352; Brugmann 1911: 599-604; Krahe 1972: 74)%, jednak już Brugmann (1911: 604) podkreślał, że nie wskazuje on jeszcze, iż dopełniacz podmiotu przy rzeczownikach odczasownikowych wywodzi się z posesywnego. Późniejsze badania pozwalają przypuszczać, że znaczenie podmiotowe jest archaiczne i położyło podwaliny pod znaczenie przedmiotowe oraz inne znaczenia dopełniacza adnominalnego*'. Najwyraźniej podmiotowy i posesywny dopełniacz przy rzeczownikach odczasownikowych i imiesłowach wchodzą w skład szerszej grupy konstrukcji adnominalnych, wyrażających przypisanie cechy czynnościowej określonej rzeczy lub osobie. Odziedziczone z zamierzchłej starożytności i bardzo produktywne w języku litewskim użycie dopełniacza podmiotu przy rzeczownikach odczasownikowych musiało być jednym z czynników sprzyjających szerszevo mu użyciu dopełniacza podmiotu także z imiesłowami biernymi rodzaju nijakiego, mającymi znaczenie i funkcję zbliżone do rzeczowników odczasownikowych. Jest więc zrozumiałe, że w obu przypadkach widzimy te same posesywne formy dopełniacza zaimków. 3.13. Sprzyjające warunki dla użycia dopełniacza podmiotowego z bezosobowymi imiesłowami strony biernej stwarzało zbieganie się znaczeń dopełniacza podmiotowego i partytywnego w zdaniach, których orzeczeniem są czasowniki oznaczające bytność, istnienie (biiti, gyvėnti) lub zmianę stanu (dygti, augti itp.). W takich przypadkach dopełniacz, oznaczający nieokreśloną ilość, zarazem określa podmiot stanu (pacjensa); jest on zależny zarówno od form czasowników osobowych, jak i od bezosobowych imiesłowów strony biernej, por. : W naszym lesie są jeszcze | znajduje się jeszcze dęby; Niedawno były / znaleziono tu grzyby. Partytywne znaczenie dopełniacza jest oczywiste z paralelnego użycia imiesłowów strony czynnej i biernej rodzaju nijakiego, por. : Ileż tam jest wron! PLS —Tu podobno są chrząszcze MZ; Tej nocy były wilki PLS —Bardzo dużo jagód Kp. * O dopełniaczu agensa (resp. podmiotu) w znaczeniu posesora por. także Keenan (1986: 264). * Por. Benveniste (1962: 17-18) o konstrukcjach łac. ludus pueri “zabawa dziecka”, risus pueri "śmiech chłopca” jako podstawie późniejszych mos pueri "zwyczaj chłopca”, liber pueri "książka chłopca”. O możliwym w niektórych przypadkach pochodzeniu dopełniacza przedmiotowego od podmiotowego zob. także Haudry (1977: 66). 30 | VYTAUTAS AMBRAZAS Dopełniacz oznaczający podmiot (pacjensa) stanu jest podobnie wiązany z osobowymi formami czasownika przeczącego nebūti oraz z czynnymi i biernymi imiesłowami rodzaju nijakiego, por. : Cia nėra nebuvo | vandens; Cia nesą nebuve | vandens; Nie ma tu żadnej wody. / Jak już wspomniano, bezrodzajowe imiesłowy bierne czasownika biiti (zwłaszcza imiesłów biita) z dopełniaczem podmiotu są używane niezwykle często (zob. 3.2). Skrzyżowanie się obu znaczeń musiało przyczynić się do utrwalenia dopełniacza podmiotu w konstrukcjach z bezrodzajowymi imiesłowami biernymi czasowników nieprzechodnich, wyrażającymi stan. Partytywne znaczenie dopełniacza jest w języku litewskim bardzo dobrze zachowane, natomiast użycie dopełniacza negacji zostało uogólnione i zgramatykalizowane. 3.14. Dopełniacz podmiotu z bezrodzajowymi imiesłowami biernymi jest w języku litewskim ir używany szerzej niż w innych językach pokrewnych, ale bynajmniej nie świadczy to o tym, że sama konstrukcja jest nowa. W języku łotewskim, po zaniku rodzaju nijakiego, nie pozostały warunki dla użycia dopełniacza podmiotu z bezrodzajowymi imiesłowami biernymi. Jego miejsce zajął mianownik rodzaju męskiego liczby pojedynczej, zachowując jedynie użycie bezosobowe, podobne do użycia mianownika rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej w niektórych litewskich gwarach żmudzkich (por. 3.5). Jednak w łotewskich konstrukcjach z uzgadnianymi imiesłowami biernymi dopełniacz podmiotu zachował się do dziś, por. choćby następujące przykłady z gwary Dignoji podane przez Indanę (1986: 101, 107): burkani pelu sagrauzti ‘marchewki są obgryzione przez myszy’; deki vėl mates austi ‘apklotai dar motinos austi' (por. Mūlenbachs 1928: 209; Endzelins 1951: § 398; Gaters 1993: 295-296), zob. dar 2.7-8. Taki genetyw podmiotu najprawdopodobniej był związany również z łotewskimi nieosobowymi imiesłowami strony biernej rodzaju nijakiego, zanim zanikły. Wyraźne paralele widzimy w północnych gwarach języka rosyjskiego, gdzie genetyw oznaczający podmiot z przyimkiem «ar of jest szeroko używany z tranzytywnymi i intranzytywnymi nieosobowymi imiesłowami strony biernej na *-to i *-no, wśród nich z imiesłowem byto (por. lit. būta), np.: u tebja vezde byto “u ciebie wszędzie było”; u dožža (=doždja) byto “było deszczu”; u nego vypito “przez niego wypito”; u menja otdochnuto “przeze mnie odpoczęto”; ot Pet'ki pisano ‘przez Petkę napisano’ i in. (zob. Matveenko 1961: 121-128; 1970; Kuz'mina, Nemčenko 1971: 18-19; Kuz’mina 1984: 27; Sabenina 1983: 56; Sobolev 1998). Konstrukcja ta jest poświadczona również w dawnych zabytkach języka rosyjskiego, np.: of tė zapovédano obnoviti vetschii mirs LAVR. 11 ‘obiecane ci odnowić stary świat’ (Borkovskij 1968: 172-173). Przypuszcza się, że konstrukcja przyimkowa zastąpiła tu starszy genetivus bezprzyimkowy * podobnie jak greckie bé + GEN. (o greckim bezprzyimkowym genetivus podmiotu zob. Schwyzer 1975: 119). Odpowiednia konstrukcja przyimkowa nuo + GEN. w językach litewskim i łotewskim była wyraźnie pobudzana przez języki polski i niemiecki (por. Palionis 1967: 1792 Schmalstieg (1980: 177-178; 1985: 31; 1995: 7-8, 14; 1999: 25). W tym względzie na uwagę zasługuje zbieżność zasięgów konstrukcji ux + GEN. oznaczających podmiot (« menja otdochnuto) oraz genetivu bezprzyimkowego z verba finita (volkov zdes’ est”) w dialektach północnorosyjskich, por. Kuz'mina (1984: 27-29). CECHY ROZWOJU STRONY BIERNEJ JĘZYKA LITEWSKIEGO | 31 180; Endzelins 1951: $ 542), lecz dane dialektalne i folklorystyczne skłaniają do przypuszczenia, że ma ona również wewnętrzne motywy rozwojowe (por. 2.11). Konstrukcje przyimkowe o znaczeniu podmiotu z formami imiesłowów biernych rodzaju nijakiego były łączone również w języku łacińskim, np.: a nobis dictum est “przez nas powiedziane jest” (Hartmann 1954: 138). Uwzględniając te odpowiedniki oraz odpowiedniki wspomniane wcześniej (3.5, 3.9, 3.10) w językach pokrewnych, można uznać, że konstrukcje z dopełniaczem podmiotu, zawierające nieosobowe rodzaje imiesłowów biernych czasowników przechodnich i nieprzechodnich w języku litewskim, są dziedzictwem odległej starożytności. 4. WNIOSKI 1. Strona bierna, podobnie jak sama kategoria rodzaju, jest w języku litewskim stosunkowo nowym zjawiskiem językowym. Powstała w okresie samodzielnego rozwoju języka litewskiego i w różnych dialektach wykazuje swoiste cechy. Jednakże morfologiczne i semantyczne przesłanki kategorii rodzaju — opozycja znaczeń słowotwórczych przymiotników odczasownikowych oraz wywodzących się z nich imiesłowów z przyrostkami *-mo i *-to ze względu na stosunek czynności do podmiotu — są dziedzictwem bałtyckiej starożytności. 2. Strona bierna z odmienianymi imiesłowami biernymi w zachodnich dialektach języka litewskiego zaczęła się kształtować przed początkiem piśmiennictwa i jest poświadczona w tekstach autorów tych dialektów od XVI w. We wschodnich i południowych dialektach Litwy do dziś obserwuje się jedynie zalążki takiej strony biernej. 3. Strona bierna z nieodmiennymi imiesłowami biernymi rodzaju nijakiego jest szeroko używana we wschodnich i południowych dialektach języka litewskiego, natomiast jednoelementowe (bezosobowe) konstrukcje imiesłowowe rodzaju nijakiego od dawna są charakterystyczne dla wszystkich dialektów i języka ogólnego. Podstawę tej strony biernej stanowią indoeuropejskie zdania typu staroimiennego (nominalnego) z nieodmiennymi formami czasowników i przymiotników. 4. Dopełniacz podmiotu przy imiesłowach biernych rodzaju nijakiego, mających znaczenie zbliżone do rzeczowników odczasownikowych, mógł niegdyś być łączony podobnie jak z innymi rzeczownikami odczasownikowymi. Od czasów starożytnych jest on ściśle związany z dopełniaczem posesywnym; związek ten ukazują dzierżawcze formy litewskich zaimków osobowych i niektórych innych zaimków, używane zarówno z imiesłowami biernymi, jak i z rzeczownikami odczasownikowymi. 5. Produktywność konstrukcji dopełniacza podmiotu z imiesłowami biernymi rodzaju nijakiego w języku litewskim mogą wyjaśniać następujące warunki wewnętrzne: (a) dobrze zachowana predykatywna funkcja nieodmiennych form rodzaju nijakiego, oparta na starożytnym typie zdania nominalnego; (b) szerokie użycie dopełniacza podmiotu z rzeczownikami odczasownikowymi, w wielu przypadkach znaczeniowo zbliżonymi do imiesłowów rodzaju nijakiego; (c) skrzyżowanie się znaczeń podmiotowego i partytywnego dopełniacza w konstrukcjach z imiesłowami biernymi czasowników stanu. SKRÓTY AD —Adutiškis, rej. święciański. A1N-Alanta, rej. malacki. 32 | VYTAUTAS AMBRAZAS Ars-Alsėdžiai, rej. płungiański ALVT — Alvitas, rej. wyłkowyski A1z-Alizava, rej. kupiski AN —Anykščiai AuK-Aukštadvaris, rej. trocki. BARANAS -Baranauskas Antanas. Anykščių šilelis, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej, 1949. BM — dialekty litewskie, zebrane przez A. BARANOWsKIEGO, 1. Teksty, wyd. przez E SPECHTA, Lipsk, 1920. BP,-[Jonas Bretkūnas] POSTILLA Tatai elti Trumpas ir Praftas Ifchguldimas Euangeliu /fakamuiu Bafžniczoie Kriklchcsionilchkoie | nūg Aduento ik Weeliku. Przez Jana Bretkūnasa, plebana litewskiego w Królewcu, przedrukowano. Wydrukował w Królewcu Jerzy Osterberger. Roku Pańskiego 1591. BP, —[Jonas Bretkūnas] POSTILLA, to jest krótkie i proste objaśnienie Ewangelii / głoszonych w kościele parafialnym chrześcijańskim | od Wielkanocy do Adwentu. Przez Jana Bretkūnasa, plebana litewskiego w Królewcu, przedrukowano. Iffpaufta Karaliaucziuie /Iurgio Ofterbergero. Roku Pańskiego 1591. BRB — Biblia, to jest całe Pismo Święte przetłumaczone na język litewski przez JANA BRETKUNA... W Królewcu 1579-1590. Cytowane z fotokopii rękopisu oraz z faksymilowego wydania tomów 1, 2 i 7, 8 (opracowali J. D. Range i E. Scholz, Paderborn-Monachium-Wiedeń-Zurych: E. Schöningh, 1991–1998). BRZ — Birże BsO — Pieśni z Ożkabali, zebrał doktor J. Basanavičius. Części I–IV, Chicago: 1903–1905. BsV — Z życia dusz zmarłych i diabłów, zebrał doktor J. Basanavičius, Chicago: 1903. Brc — Betygala, rejon rosieński. BW — Kr. BARONS i H. WISSENDORFS. Pieśni łotewskie 1–6. Jełgawa i Piotrogród, 1894–1915. CHNT —Czestaw KUDZINOWSsKI, Jan OTREBSKI, Biblia litewska Chyliriskiego. Nowy Testament 2, Tekst, Poznan: Zaktad Narodowy im. Ossolinskich, 1958. DAUKD – [oprac. SIMONAS DAUKANTAS] Dajnes Šiamajtiū pagat Zodiū Dajninikū iszraszytas... Petropilie 1846, Spaudinie pas C. KRAY. DBG — Dubingiai, rej. moletajski. DGL — Daūgailiai, rej. uciański. Daiš — Daugėliškis, rej. ignaliński. Dkk — Duokiskis, rej. rokiskiški. DoN — Kr. DONELAITIS, Metai ir pasakėčios, red. V. VITKAUSKAS, Vilnius: Baltos lankos, 1994. Dalej skrótami PL, VD, RG, ZR, PP. AG, LG oznaczają poszczególne teksty, a liczbami oznaczane są wiersze tekstów. DP — Postilla CATHOLICKA Tdi elt: Išguldimas Ewangeliu kiekwienos Nedelos ir ffwgtes per willTūs metus, Per Kūniga MIKALOIV DAVKSZA Kanoniką Médniku | iš lėkifko pergūldita. Su wald ir dalaidimu wireufiuių. W Wilniui | Drukamioi Akadėmios SOCIETATIS IESU. A.D. 1599. Cyt. z Postylli Daukšy. Wydanie fototypiczne, Kowno: wydawnictwo Uniwersytetu Litewskiego, 1926. DRSK—Druskieniki. Ds-Dusetos, rej. jezioroski. ERŻ—Erżwiłki, rej. jurborski. Gwmz —Silvestras Gimžauskas, Žodžej isz givos kalbos letuviy Linkmeniszkiu ir kiti jo raštai: Metine Dovanele antra del Lietuvninku ir Zemaiczu parasze Mainionis del brolu ir seseru Vilniuje: w drukarni Józefa Zawadzkiego. 1891. GRANGD -R. GRANAUSKAS. Śpiewanie zwierzątek, Wilno: Presvika, 1998. GRzZ —Grūžiai, rej. poniewieski. IGN —Ignalina IMB—Imbradas, rej. jezioroski. JABL -Kartoteka Jono Jablonskisa w LKŽ, w której nie podano źródła. JD —Pieśni litewskie, zapisane przez Antanasa Juškevičiusa. 3 tomy. Drukarnia Cesarskiego Uniwersytetu Kazańskiego, 1880-1882. CECHY ROZWOJU STRONY BIERNEJ JĘZYKA LITEWSKIEGO | 33 JNš —Joniškis JNšŠK —Joniškėlis JRB —Jurbarkas JZ —Jūžintai, rej. rokiskiški KB-Kabėliai, rej. orański KL —Kuliai, rej. płungiański KriM-—Kelmė KrP-—Kłajpeda Kurt -Kaltanėnai, rejon święciański KLvD —Pruskie Pieśni Litewskie. Zebrał... Vilus Kalvaitis. Tylża: Drukarnia „Litwy” E. Jagomasta, 1905. Kp —Kūpiškis Krč —Kapčiamiestis, rej. łoździejski KRG —-Kretingalė, rej. kłajpedzki KRTIN-Kairtena, rej. kretyngoski Krtk —Kūktiškės, rej. uciański LB —M. LUTHER, Nowy Testament po niemiecku, Wittemberga, 1546. Cyt. według wydania krytycznego weimarskiego: D. Martin Luthers Werke. Kritische Gesamtausgabe 6. Biblia niemiecka, Weimar: Hermann Bohlaus Nachfolger, 1929. LBr — Litewskie pieśni ludowe i baśnie z litewskich obszarów Prus i Rosji, zebrane przez A. LESKIENA i K. BRUGMANA. Strasburg, 1882. Lok —Lyduokiai, rejon uciański. LEX —Lexicon Lithuanicum. (dawny rękopis archiwum królewieckiego z XVII wieku. Msc, 1784). LKT — Dialekty języka litewskiego. Chrestomatia, red. E. GRINAVECKIENĖ, K. MORKŪNAS, Wilno: Mintis, 1970. Lkv-Laiikuva, rej. szyłalski. LKZ — Słownik języka litewskiego 1-19, Wilno: Mintis (1, 2, 7-9), Mokslas (10-15), Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej (3-5, 6), Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii (16, 17), Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii (18, 19), red. J. Kruoras (1, 2, 6-10), K. ULvyDas (3-5, 11-16), V. VITKAUSKAS (17-19), Wilno 1968-— 1999. Lr-—Lčipalingis, rej. łoździejowski. LTR Litewski zbiór rękopisów folklorystycznych, (rękopiśmienne zbiory folklorystyczne Litewskiego Instytutu Literatury i Folkloru). MAR — Cztery Ewangelie w przekładzie starocerkiewnosłowiańskim. Codex Marianus- ... wyd. V. JAGIC, Berolini, 1883. Mc-K. Macius (1875-1905), jego pisma i uzupełnienia do słownika Juški. MCcH —G. MICHELINI, Pisma Martynasa Mažvydasa i ich źródła, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2000. Liczby oznaczają strony książki, na których zamieszczono teksty źródłowe. ME —K. MULENBACHS, J. ENDZELINS. Latviešu valodas vardnica 1-4, Ryga: Ministerstwo Oświaty, 1923-1932. MrT -Molétai MRC —Marcinkonys, rej. orański. MT -MARGARITA THEOLOGICA |...) przełożona przez Simona Wai lchnora |...) IL fchfpaurfta Karaliaucsiuie Pru fu/ perJurgi Olterbergem/meti fg) Chri ftaus 1600. Korzystano z przygotowanego przez G. Michelini wydania fototypicznego wraz z łacińskim oryginałem: Simono Vaisnoro 1600 metų Zemczuga Theologischka ir jos šaltiniai, Wilno: Baltos lankos, 1997. MT BI —Litewska przedmowa Zachariasza Blotna do SKAITITOIOP S. Vaišnora „Žemčiūgai teologiskai (MT). MZ — Mažvydas. Najstarsze zabytki języka litewskiego do 1570 roku, opracował Jurgis GERULLIS, Kowno: Ministerstwo Oświaty, 1922. x MZ, — Początkowe zasady gramatyki litewskiej, w której wprawdzie za podstawę przyjęto gramatykę wydaną niegdyś przez młodszego Ruhiga, lecz poprawiono ją i rozszerzono poprzez znaczne dodatki i nowe opracowania autorstwa Christiana Gottlieba Mielckego... Królewiec, 1800. 34 | VYTAUTAS AMBRAZAS Mžš — Miežiškiai, rej. poniewieski. NiEM — Litauische Volkslieder aus dem handschriftlichen Nachlass Prof. J. J. Mikkolas. Przetłumaczone i wydane przez Einona Nieminena. Helsinki, 1949. OB — Obeliai, rej. rokiski. PG — Pagiriai, rej. kiejdański. PL — Palėvenė, rej. kupiszkijski. PLM — Palémené, rej. koszedarski. PiN — Plungė. Prš — Palūšė, rej. ignaliński. PN — Poniewież. PRN — Prienai. PRNG — Paringys, rej. ignaliński. Pš — Pašvitinys, rej. pakrojski. PšL — Pūšalotas, rej. poswolski. RDM — Rudamina, rej. łoździejski. RDN — Nemunėlio Radviliškis, rej. birżański. RG — Ragainė. RK — Rokiskis. RM — Ramygala, rej. poniewieski. SB — Subačius, rej. kupiszkijski. ScHG — Litauische Grammatik von August SCHLEICHER. Prag, 1856. Sk — Skaisgirys, rej. janiski. SKD — Skuodas. Ske — Skapiškis, rej. kupiszkijski. SL — Salos, rej. rokiski. SIX — Salakas, rej. jezioroski. SLM — Salamiestis, rej. kupiszkijski. SINT — Salantai, rej. kretyngański. SMN — Simnas, rej. olicki. SP — [Konstantinas Sirvydas,] PYNKTY KAZAN... PRZEZ Kšiędza KONSTANTEGO SZYRWIDA /Theologa Societatis IESV... W WILNIE W Drukarni Akademiey Societatis [ESV ROKU (I-1692, II -1644; korzystano z wydania fototypicznego: Franz SPECHT, Syrwids Punktay sakimu, Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1929). Ss — Sasnava, rej. mariampolski. ŠLČ — Matas ŠALČčius, słowniczek i inne pisma. Sts — Satés, rej. skuodski. TRG — Tauragė. TRK — Tirkšliai, rejon mažeikijski. VEE — [Baltramiejus Vilentas]: Euangelias bei Epiftolas | Nedeliu irfchwentuju dienolu fkaitomofias... pilnai ir wiernai pergulditas ant Lietuwifchka... per Baltramieju WILLENTA- ... Ifchfpauftas Karalauc3ui per Jurgi Ofterbergera/MetuM. D. LXXIX. Vkš — Viekšniai, rejon akmeński. Vik — Valkininkai, rejon orański. VLKV — Vilkaviškis. VN — Vainūtas, rejon szyłucki. VRNV — Werenowo, obwód grodzieński. CECHY ROZWOJU STRONY BIERNEJ JĘZYKA LITEWSKIEGO | 35 Vs — Veisiejai, rejon łoździejski. VST — Vištytis, rejon wyłkowyski. VžNs — Vyžuonos, rejon uciański. *W —Poftilla Catholicka Mnieylza. |...) Pr3e3 D. JakvBA Wvyka |...) W KRAKOWIE, W Drukdrniey Andrseid Piotrkowciyka/Roku Panfkiego/1590. Fotokopia trzeciego wydania. WP -ISCHGVLDIMAS || EVANGELIV PER WISVS METIJVS |...) 1573. Anonimowa postyla wolfenbüttelska. Cytowane z opublikowanych przez V. Gaigalaitisa fragmentów (GAIGALAT W., Die Wolfenbiirteler litauische Postillenhandschrift aus dem Jahre 1573, Mitteilungen der Litauischen literarischen Gesellschaft. Inaugural-Dissertation der Philosophischen Fakultat, Tilsit: Druck von Otto V. Mauderode, 1900) oraz wydania J. Karaciejusa (Wolfenbiittelio Postilė, parengė ir įvadą parašė... J. Karaciejus, Vilnius: Zara, 1995), z uwzględnieniem poprawek J. Gelumbeckaitė (Archivum Lithuanicum 2, 2000, 173-194). ŽD-—Židikai, rejon mažejski. ŽEMR —ZEMAITE. Raštai, 1-6, Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros leidykla, 1956-1957. ŽGŽagarė, rejon janiski LITERATURA AMBRAZAS, V. 1977: Rozpowszechnienie i problem pochodzenia trybu pośredniego. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 17, 7-54. AMBRAZAS, V. 1979: Historyczna składnia imiesłowów języka litewskiego, Wilno: Mokslas. AMBRAZAS, V. 1986: Jednostki składniowej i semantycznej struktury zdania języka litewskiego. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 25, 4—44. AMBRAZAS, V. 1990: Cpaenumenbnoitū cunmakcuc npusacmui 6armuickux asvikos. Składnia porównawcza imiesłowów bałtyckich, Wilno: Mokslas. AMBRAZAS, V., red. 1997a: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklope31997. dii, AMBRAZAS, V., red. 1997b: Gramatyka litewska. Wilno: Baltos lankos. ANDERSEN, P. K. 1985: Gramatyczna kategoria strony biernej w staroindyjskim: Jej funkcja. Schlerath, B., red., Kategorie gramatyczne. Funkcja i historia, Wiesbaden: Ludwig Reichert, 47-57. BENVENISTE, E. 1948: Nazwy wykonawców czynności i nazwy czynności w języku indoeuropejskim, Paryż: Adrien-Maisonneuve. BENVENISTE, E. 1962: O analizie funkcji przypadków: łaciński dopełniacz. Lingua 11, 10-18. BERGMANE, A. 1955: Par latviešu valodas divdabju adjektivésanos. Valodas un literaturas institiita raksti 5, BORKOVSKIJ, V. I. 1968: Cpaenumenbno-ucmopuueckui cunmakxcuc 80CMoYHOCAABAHCK23-36. UX A36IK06. Tunbi npocmoeo npedaoxcenus, Mocksa: Hayka. BRUGMANN, K. 1895: Imiesłowy utworzone za pomocą sufiksu -fow systemie werbalnym języka łacińskiego oraz umbryjskiego i oskiego. Indogermanische Forschungen 5, 89-152. BRUGMANN, K. 1906: Zarys gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich 2/1, Strassburg: Triibner. BRUGMANN, K. 1911: Zarys gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich 2/2, Strassburg: Triibner. BRUGMANN, K. 1925: Składnia zdania prostego w językach indoeuropejskich, Berlin-Lipsk: De Gruyter. CARDONA, G. 1970: Konstrukcja indoirańska mana (mama) krtam. Language 46(1), 1-12. CHODOVA, K. I. 1980: IIpocmoe npedioxcerue 6 cmapocaagsrckom a3bixe, Mocksa: Hayka. CHRISTEN, S. 1998: Konstrukcje bezosobowe i wtórna personifikacja. Linguistica Baltica 7, 53-61. CosTELLO, J.R. 1984: Konstrukcja peryfrastyczna strony biernej w języku praindoeuropejskim. Word 35 (2), 127-161. DELBRUCK, B. 1893: Składnia porównawcza języków indoeuropejskich 1, Strasburg: Trübner. DzINTARS, N., OzoLA, I. 2000: Imiesłowy w gwarach Kurlandii dialektu środkowego. Międzynarodowy kon-