Olegas Trubačiovas

In Memoriam | 251 Nie, kamień na kamieniu pozostanie, słowa zbierzemy z gałęzi drzew, spod darni, ułożymy je w pieśń, i będzie się cieszyć mowa ojców, sierota poniżona – z głębin wynurza się stary, dawno zapomniany ból. (Literatura i sztuka, 1987 03 13)2. Antons Breidaks nie będzie już cieszyć się mową ojców ani układać słów w pieśń. Algirdas Sabaliauskas Olegas Trubačiovas 1930 10 23 – 2002 03 09 Dotkliwy cios poniosła ruska slawistyka: po ciężkiej chorobie zmarł jeden z jej najwybitniejszych przedstawicieli, Olegas Trubačiovas, utalentowany uczony, który pozostawił wyraźny ślad także w nauce o językach bałtyckich. O. Trubačiovas urodził się 23 października 1930 r. w Wołgogradzie. Po ukończeniu w 1952 r. Uniwersytetu w Dniepropietrowsku, w latach 1952–1955 kształcił się na studiach doktoranckich Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im. M. Łomonosowa (promotor: S. B. Bernšteinas). W latach 1955–1961 pracował w Instytucie Slawistyki Akademii Nauk ZSRR. Od 1961 r. aż do śmierci główna działalność naukowa O. Trubačiovasa związana była z Instytutem Języka Rosyjskiego. 2 Pismo łatgalskie: krzew bzu w miejscu ogrodzenia, tam, gdzie kamień na kamieniu... Nie, kamień na kamieniu pozostanie, słowa z gałęzi drzew, spod darni zostaną zebrane, ułożone w pieśń, i będzie się cieszyć mowa ojców, sierota poniżona – z głębin wynurza się stary, dawno zapomniany ból. 252 | IN MEMORIAM W 1957 r. O. Trubačiovas obronił rozprawę kandydacką, która później została opublikowana jako osobna książka Historia terminów pokrewieństwa w językach słowiańskich i niektórych najstarszych terminów ustroju społecznego (История славянских терминов родства и некоторых древнейших терминов общественного строя, Москва, 1959). Pisząc rozprawę, O. Trubačiovas przez dłuższy czas pracował na Litwie. Starannie przejrzał kartotekę etymologicznego słownika Kazimierasa Būgasa oraz jego opublikowaną wówczas jeszcze pracę Uwagi i uzupełnienia do etymologicznego słownika języka rosyjskiego A. Preobrażenskiego. Wkrótce ukazała się kolejna książka O. Trubačiovasa, ważna nie tylko dla językoznawstwa słowiańskiego, lecz także bałtyckiego: Pochodzenie nazw zwierząt domowych w językach słowiańskich (Происхождение названий домашних животных в славянских языках, Москва, 1960). Dwa lata później ukazała się napisana wspólnie z Władimirem Toporowem praca, która odbiła się szerokim echem: Analiza lingwistyczna hydronimów górnego Dniepru (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, Москва, 1962). Kontynuowano w niej wcześniejsze badania K. Būgasa i wykazano, że do terytorium dawnych Bałtów należała cała zlewnia górnego Dniepru. O. Trubačiovas napisał także kontynuację tej pracy: Nazwy rzek Prawobrzeżnej Ukrainy (Названия рек Правобережной Украины, Москва, 1968). Myśli zawarte w tej pracy, bardziej interesujące dla bałtystów, opublikował w wileńskiej Baltistica (1968, 4(1), 31–53). W 1965 r. O. Trubačiovas obronił rozprawę doktorską, która również wkrótce została opublikowana jako osobna książka: Terminologia rzemiosła w językach słowiańskich (Ремесленная терминология в славянских языках, Москва, 1966). Być może wielu zaskoczył wniosek zawarty w tej pracy, że bałtycko-słowiańskich izoglos leksykalnych w tej dziedzinie jest znacznie mniej niż słowiańsko-germańskich i słowiańsko-łacińskich. O. Trubačiovas omawiał różne zagadnienia leksyki języków bałtyckich także w niektórych innych swoich pracach. Poruszył najdawniejsze relacje między językami bałtyckimi i słowiańskimi również w budzącej wiele sporów monografii Etnogeneza i kultura najdawniejszych Słowian (Этногенез и культура древнейших славян, Москва, 1991). Z pomocą grupy współpracowników O. Trubačiovas przygotowywał monumentalne dzieło z zakresu etymologii słowiańskiej Etymologiczny słownik języków słowiańskich (Этимологический словарь славянских языков, Москва, 1974–). Współpracownicy, składając O. Trubačiovasowi życzenia z okazji siedemdziesiątych urodzin, zapewne słusznie stwierdzili, że dzieło to jest „szczytem jego drogi, gorzką i urzekającą katorgą”. Szkoda, że ten szczyt drogi jest zapewne dopiero w połowie osiągnięty (w 26. zeszycie dopiero początek litery o), a głównego wędrowca już nie ma… O. Trubačiovas przysłużył się nie tylko slawistom, lecz także bałtystom, tłumacząc na język rosyjski Etymologiczny słownik języka rosyjskiego Maxa Vasmera (Russisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg, 1953–1957, I–III). Tłumaczenie uzupełnił własnymi uwagami. W 1972 r. O. Trubačiovas został wybrany członkiem-korespondentem Akademii Nauk ZSRR. Był wówczas najmłodszym filologiem w tej instytucji naukowej i jedynym, którego zainteresowania naukowe były tak ściśle związane z bałtystyką. W 1992 r. O. Trubačiovas został wybrany członkiem rzeczywistym Rosyjskiej Akademii Nauk. Od 1997 r. redagował główne rosyjskie czasopismo językoznawcze Вопросы языкознания. W 1963 r. założył i redagował także wydawnictwo ciągłe Этимология. O. Trubačiovas współpracował dość blisko z litewskimi językoznawcami. W 1967 r. na Uniwersytecie Wileńskim był recenzentem rozprawy kandydackiej Simo Karaliūnasa oraz rozprawy doktorskiej Zigmasa Zinkevičiusa. Wygłosił wykład w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. IN MEMORIAM | 253 Z okazji śmierci O. Trubačiowa Władimir Toporow pisał do autora tych słów: „Wraz ze śmiercią Trubačiowa odszedł z życia, moim zdaniem, najwybitniejszy etymolog naszych czasów, etymolog z łaski Boga”. Oleg Trubačiow został pochowany na cmentarzu Trojekurowskim, położonym na południowy zachód od Moskwy. Na tym cmentarzu spoczęło już wielu dobrze nam znanych rosyjskich uczonych. Algirdas Sabaliauskas