Rusų bulgaristika ir Lietuva

PERSONALIA |227 STEPANOV, Ju. S. 1965b: Cmpykmypa (Gįdpanyysckozo asvixa: Mopibonozua, croeoobpazosanue, 0CHO68b! CuKmaKCuca 6 Hopme (dpanyyzekoū peyu, MockrBa: Beicinas mkona. STEPANOV, Ju. S. 1966: Ocno6bi s3biK03Kanua, Mocksa: IlpocBentenne. STEPANOV, Ju. S. 1970: JlutoBckoe yra — 3 nuno rmarona „Osrrs“. Baltistica 6 (2), 193-196. STEPANOV, Ju. S. 1971: Cewuomuxa, Mocksa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1975a: Memodsht u npunyunsi cospemennoti aunzeucmuxu, MockBa: Hayxa. STEPANOV, Ju. S. 1975b: Ocnoebi obwezo a3bixoznanus, Mocksa: IlpocBemenmne. STEPANOV, Ju. S. 1981: Huena. Ilpeduxamw:. Ilpednoncenua: Cemuonozuveckan spammamuxa, Mocxsa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1985a: B mpexwepnow npocmpancmee azvika: Cemuomuyueckue npobh1eMbi Aun2eucmuxu, gurocogpuu, uckyccmea, Mocksa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1985b: Jlut. jest, ros. (ox) ecms u (K Bonpocy o npowcxoxkaennn). Baltistica 21 (1), 4-13. STEPANOV, JU. S. 1988: TekcToBas Teopus pycCKHMX Majexeil B ONHCATEJIbHOM H CPAaBHHUTEIBHO-HCTOPHYECKOM A3bIKO3HAHUH. Pycucmuxa ce2oons. Asvik: cucmema ghynkyuonuposanue, u ee Mocksa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1989a: Hudoesponeiickoe npedaroxcenue, Mocksa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1989b: Cuer, umena umcen, andaBuTHble 3HaKH YHCEN B HHIOEBPOIEHCKHX A3BIKAX. Bonpocbi azeikosnanus 4, 46-72; 5, 5-31. STEPANOV, JU. S. 1995: Baba-Aea, Sima, SAnyc, Acorn u apyrue: K Bompocy o „HecTporoM“ cpaBHHTEJIbHO-HCTOPHYECKOM MeTone. BonpocChi azvikosnanus 5, 3-15. STEPANOV, Ju. S. 1997a: Koucmanmei: Crosaps pycckoui kyismypsi: Onsim uccaredosanus, Mocksa: SI3bIKH PYCCKO# KYJIBTYDpbiI. STEPANOV, JU. S. 1997b: Henapaaurmaruyeckue nepeIBHXEHHS YIaDEHHS B HHI0eBPOIEHCKOM: (1. Bokpyr 3akonos Bakkepuarens H Jleckuna). Bonpochi azsikosnanusn 4, 5-26. STEPANOV, Ju. S. 1998: flso:xx u memood: K cospemennoii urocogpuu azwixa, Mocksa: SI3bikn pycckoit KYJIbTYDpbI. STEPANOV, Ju. S., PROSKURIN, S. G. 1993: Koncmanmsi mupoeoii kynomypo:: Aapasumer u anghaeumHnbie meKCcmbi 6 nepuod osoesepusi, Mocksa: Hayka. Regina Venckutė Kazimieras Garšva Olegas Poliakow ROSYJSKA BUŁGARYSTYKA IR LITWA Su Z Litwą związani są wybitni du rosyjscy naukowcy, specjaliści w dziedzinie bułgarskiej ir kultury językowej: iš Pochodzący z Węgier pionier rosyjskiej bułgarystyki Jurij Wenelin (urodzenia — Georgis Hucas) ir iš Litwy pochodzący z Obeli jeden z najwybitniejszych współczesnych moskiewskich bułgarystów prof. Grigorij Wenediktow. Litewskim językoznawcom G. Wenediktow jest znany już od dawna iš jo historii „K publikacji lituanistycznych v Rossii“, konkretnie o językoznawcy Jana Juškos materiały lituanistycir zne oraz korespondencję, które jį zachowały się u opiekującego się nimi rosyjskiego językoznawcy I. W archiwum Srezniewskiego. Be on, on tylko ne aktywnie się komunikuje su Opiekunowie litewskiej kultury w Moskwie, bałtyści, utrzymują ir jednak ścisłe kontakty z litewskimi językoznawcsu ami, przesyłają swoje prace i inną wartościową ir literaturę. Językoznawcy 228 | PRZEDMIOTEM studiów PERSONALIA jest epoka bułgarskiego odrodzenia narodowego w XIX w. oraz kształtowanie się, normalizacja bułgarskiego języka literackiego w tym okresie i różne inne zagadnienia historii kultury. O samym uczonym, jego pracach i niektórych paralelach odrodzenia narodowego narodów litewskiego i bułgarskiego już nieco pisano (por. Lietuvių kalbotyros klausimai 30, 1993, 218-220). Nawiasem mówiąc, wkradła się tam nieścisłość: przyszły językoznawca w 1947 r., po ukończeniu 4. (rosyjskiego) gimnazjum w Wilnie, wyjechał studiować slawistykę nie do Moskwy, lecz do ówczesnego Leningradu (Sankt Petersburga). Po studiach aspiranturze rozpoczął pracę w Moskiewskim Instytucie Slawistyki w 1956 r. Ostatnio G. Venediktov poświęca wiele uwagi niesłusznie zapomnianemu, wspomnianemu już pionierowi rosyjskiej bułgarystyki J. Venelinowi (1802-1839), którego prace miały ogromne znaczenie dla odrodzenia narodu, języka i kultury bułgarskiej. Przy tej okazji należy wspomnieć o dwóch nowych książkach przygotowanych z jego inicjatywy, które do nas dotarły: Ju. I. Venelin v bolgarskom vozroždenii (1998; w której opublikowano materiały konferencji odbytych w 1989 r. w Użhorodzie i Sofii oraz pełną bibliografię J. Venelina, z okazji 150. rocznicy śmierci uczonego) oraz po raz pierwszy wydana, napisana jeszcze w 1834 r. pierwsza gramatyka języka bułgarskiego J. Venelina (Grammatika nynešnego bolgarskogo narečija, 1997, z obszernym artykułem towarzyszącym G. Venediktova o losach gramatyki J. Venelina). 22 kwietnia 2002 r. minęło 200 lat od urodzin J. Wenelina. Z tej okazji warto nieco szerzej przypomnieć ważniejsze daty z życia i działalności naukowca, ważniejsze dzieła oraz jego skromny wkład w historię kultury litewskiej. Niestety, w czasach sowieckich przemilczano życie J. Wenelina jako byłego duchownego, jego szerokie zainteresowania i imponujące prace. Dlatego też dane zaczerpnięte jeszcze z encyklopedii carskiej mogą być niedokładne (nie udało się znaleźć nowszych publikacji). Georgis Huc urodził się w 1802 r. na Węgrzech, w miejscowości Wielkie Tebki. Uczył się w gimnazjum w Ungwarze, a następnie w seminarium nauczycielskim. Wybierając zawód duchownego, po zmianie nazwiska Huc na Wenelin, wstąpił na Uniwersytet Lwowski, gdzie studiował filozofię. Uniwersytet ukończył w 1822 r. W 1823 r., otrzymawszy posadę nauczyciela i wychowawcy w seminarium duchownym, wyjechał do Kiszyniowa. Tu pracował, co zadecydowało o jego dalszym życiu. W 1825 r. Wenelin przybył do Moskwy i studiował medycynę, którą ukończył w 1829 r., uzyskując dyplom lekarza. Jednak nie pracował jako lekarz. Po ukończeniu porządkowania rozpoczętej przez siebie pracy Starożytni i współcześni Bułgarzy pod względem politycznym, ludoznawczym, historycznym i religijnym w ich stosunku do Rosjan (Drevnie i nynešnie bolgare v političeskom, narodopisnom, istoričeskom i religioznom ich otnošenii k rossijanam), przekazał ją specjalistom Akademii Nauk. Praca została dobrze oceniona, a pierwszy tom wydano już w 1829 r. Cała monografia została opublikowana później, już po śmierci autora, tj. w 1841 r. (T. 1, 241 s.; T. 2, 326 s.; drugie wydanie w 1856 r.) W 1830 r. J. Wenelin został wysłany do Bułgarii, aby zapoznać się ze znajdującymi się tam księgozbiorami, je sprawdzić, zbierać rękopisy i dalej pogłębiać wiedzę o języku bułgarskim, życiu codziennym, historii itd. Jednak Wenelinowi nie udało się tu ani sprawdzić bibliotek, ani znaleźć jakichś ważniejszych rękopisów. Ludzie cierpieli pod jarzmem tureckim, urzędnicy byli zastraszeni, nie ufali nieznajomemu przybyszowi. Bliżej zapoznał się jedynie z życiem codziennym mieszkańców, kulturą, językiem i przejawami odrodzenia. Więcej materiałów znalazł, pracując przez około 5 miesięcy na Wołoszczyźnie (w Rumunii), w bibliotekach i archiwach Bukaresztu. Po powrocie do Moskwy w 1831 r. Venelin poświęcił się pracy naukowej, na podstawie zebranych materiałów pisał studia, a licznymi artykułami uczestniczył w dyskusjach. Żył niezwykle ubogo, z niewielkich honorariów i datków. Zmarł, nie dożywszy nawet pełnych 37 lat, tj. 14 marca 1839 r.. Został pochowany na cmentarzu moskiewskiego monasteru św. Daniela (Danila). PERSONALIA | 229 J. Venelin był naukowcem o szerokich zainteresowaniach. W ciągu zbyt krótkiego życia bardzo wiele dokonał. Warto wymienić następujące ważniejsze i obszerniejsze jego dzieła: O charakterze pieśni ludowych Słowian naddunajskich (O charaktere narodnych pesen u slavjan zadunajskich, 1835), O początkach nowej literatury bułgarskiej (O zarodyšče novoj bolgarskoj literatury, 1838), Pisma Bułgarów wołoskich albo Słowian Dakii (Vlacho-bolgarskie ili dako-slavjanskie gramoty, 1840), Krytyczne badania nad historią Bułgarów... (Kritičeskie issledovanija ob istorii bolgar... 1849) i in. Nieopublikowana pozostała tylko jedna z najważniejszych prac J. Venelina — wspomniana gramatyka. J. Venelin w swoich pracach naukowo uzasadnił istnienie Bułgarów jako samodzielnego narodu i języka o swoistej tradycji kulturowej. W ten sposób zarówno działalnością naukową, jak i kulturalną w znacznym stopniu przyczynił się do szybszego bułgarskiego odrodzenia narodowego. Nie bez powodu dzieła Venelina uważa się za programowe, wytyczające najważniejsze kierunki rozwoju narodu bułgarskiego, jego języka, literatury i kultury. Do historii kultury litewskiej J. Venelin wszedł dzięki dziełu Mieszkańcy krajów wokół Morza Bałtyckiego, to jest Letowie i Słowianie (Okružnye žiteli Baltijskogo morja, to est’ lety i slavjane, 1846). Letami nazywał wszystkich Bałtów, a dokładniej ludy bałtyckie — Litwinów, Łotyszy i Prusów. Litewscy pracownicy kultury (w tym również językoznawcy) opierają się głównie na tej monografii Wenelina, mówiąc o składzie narodowościowym mieszkańców Litwy na początku XIX wieku. Litwa, która w tym czasie była już włączona do Imperium Rosyjskiego, została podzielona na dwie gubernie: wileńską i grodzieńską. Przedstawiając przybliżony skład narodowościowy mieszkańców tych guberni, Wenelin nie był oryginalny. Opierał się na dziele Geografia wschodniej częsči Europy (Geografia wschodniej części Europy), wydanym w 1825 r. w Bresławiu (dzisiejszym polskim Wrocławiu), a mianowicie na zawartych tam danych. Ponieważ oba wspomniane dzieła są obecnie rzadkościami bibliograficznymi, warto choć pokrótce przedstawić te dane czytelnikowi. Liczba mieszkańców poszczególnych narodowości jest tu podana w takiej samej kolejności jak w książce J. Wenelina, a w nawiasach podano obliczone przez nas wartości procentowe. Gubernia grodzieńska: Polaków 80 000 (10 96), Rosjan (rosijan) 490 000 (61,25 96), Litwinów 100 000 (12,5 96), Tatarów 10 000 (1,25 96), Żydów 120 000 (15 6); Gubernia wileńska: Polaków 100 000 (8,33 96), Litwinów 780 000 (65 96), Rosjan 130 000 (10,83 96), Tatarów 10 000 (0,83 96), Żydów 180 000 (15%). Ponadto ponad 200 000 osób z plemienia Letów mieszka w Prusach Wschodnich (tj. na Litwie Mniejszej- ). Wenelin wspomniał również o guberni białostockiej, ale nie wspomniał o mieszkających tam Litwinach. Interesujące są także inne drobne szczegóły. Ludzie mieszkający na Litwie nazywają siebie lietuvninkami, a swój kraj —Litwą. Dane języków litewskiego i łotewskiego porównywane są z językami łacińskim, rosyjskim, greckim i niemieckim. Przedstawiono nieco mitologii. Poglądy J. Wenelina zasadniczo odzwierciedlają zapatrywania warstwy rządzącej ówczesnego Imperium Rosyjskiego. Gubernia białostocka, grodzieńska i częściowo wileńska w XIV w. była jeszcze „czystą Rosją”. Dopiero potem Polacy zaczęli przywłaszczać sobie ten kraj. Rosjanie zostali zamienieni w niewolników, a Polacy utworzyli szczyt — klasę szlachty, szłachty i mieszczan. Dawna nazwa Prus miała rzekomo brzmieć Borusija, która miała powstać od Porussia, tj. kraju leżącego przy Rosji. Oczywiście Wenelin raczej nie mógł pisać inaczej. J. Huc (Wenelin) swoimi dziełami zasłużył na ogromny szacunek i wdzięczność Bułgarów. Dla Bułgarów znaczy on zapewne więcej, niż dla Litwinów Jerzy Zauerveinas. Poza tym różnią się czasy i warunki. Imperium Rosyjskie pomogło Bułgarom nie tylko wyzwolić się spod tureckiego jarzma, lecz także zachęcało do ich odrodzenia narodowego i państwowego oraz przez cały czas je wspierało. Nie bez powodu dr J. Basanavičius, który przez długi czas mieszkał w Bułgarii i niemało przyczynił się do podniesienia kultury bułgarskiej, wiele się tu nauczył, a później zastosował tę wiedzę, pomagając w odbudowie niepodległej Litwy. 230 | PERSONALIA Możemy się tylko cieszyć, że rozpoczęty przez J. Venelina kierunek bułgarystyki we współczesnej Rosji kontynuuje nasz krajan, bliski nam językoznawca i kolega G. Venediktovas, pięknie mówiący i piszący po litewsku. Aloyzas Vidugiris OD CZĄSTEK DO CAŁOŚCI SKŁADNIOWEJ (Z okazji 70. rocznicy urodzin profesora Vito Labutisa) Wielostronna, wielogałęziowa działalność naukowa i pedagogiczna profesora Vito Labutisa. Przez dziesięć lat pracował w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej, później wykładał na wieczorowym wydziale kowieńskim Uniwersytetu Wileńskiego, od 1972 r. — na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wileńskiego. Przez wiele lat prowadził kurs składni języka litewskiego, różne kursy specjalistyczne, kierował pracami naukowymi studentów i rozprawami doktorskimi. Pełnił różne funkcje administracyjne. A jednocześnie intensywnie prowadził pracę naukową. W bibliografii profesora — monografia Składnia języka litewskiego, kilka podręczników i ponad półtora setki artykułów i artykulików! Vitas Labutis — jeden z najwybitniejszych naszych syntaktyków. Jednak Profesora interesowały nie tylko zagadnienia składni. Pisał także na tematy morfologii, terminologii, onomastyki i teorii kultury języka. Z okazji siedemdziesięciolecia, składając Profesorowi hołd, postanowiono omówić ważniejsze badania Profesora nad gramatyką języka litewskiego oraz liczne publikacje na inne tematy, pozostawiając na uboczu między innymi kwestie praktyki językowej i metodyki nauczania. * kk Na początku samodzielnej pracy naukowej V. Labutis zajął się wówczas jeszcze mało zbadaną dziedziną gramatyki języka litewskiego — partykułami. W 1962 r. w wydawnictwie ciągłym Literatura i język opublikowany został jego artykuł „Partykuły i ich miejsce wśród części mowy”, który był pierwszym w litewskim językoznawstwie studium poświęconym specjalnie tej części mowy; napisano go w czasie, gdy nie istniał jeszcze jasny pogląd na miejsce partykuł wśród innych części mowy ani na ich stosunek do przysłówków i spójników. Nie było również bardziej szczegółowego opisu znaczeń i użycia partykuł. W studium przeanalizowano interpretację partykuł we wcześniejszych pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego, opisano ich ogólne cechy semantyczne i syntaktyczne. Partykuły, przede wszystkim na podstawie kryteriów podziału na części mowy dominujących w językoznawstwie radzieckim, uważa się za odrębną część mowy: nie mogą być przyporządkowane żadnej innej części mowy i pozostają z innymi częściami mowy w relacji równorzędnej grupy wyrazów (Labutis 1962: 368). Partykuły definiuje się jako „niesamodzielną część mowy, wyrażającą dodatkowe odcienie znaczeniowe zjawisk rzeczywistości lub ich wzajemnych relacji i nadającą je poszczególnym częściom zdania lub całemu zdaniu” (tamże). Za pomocą partykuł wyrażane są między innymi modalne, ekspresywne i emocjonalne odcienie znaczeniowe. Nie ma ścisłych granic oddzielających partykuły od innych części mowy: niektóre partykuły mogą pełnić również funkcję spójników, inne trudno oddzielić od przysłówków, jeszcze inne przekształcają się w afiksy lub komponenty nierozkładalnych połączeń. Pod względem budowy partykuły mogą być proste i złożone.