Kirčiuočių mišimas

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 185-192 UWAGI Remarks MIESZANIE PARADYGMATÓW AKCENTOWYCH W wielu gwarach południowoauksztockich (Léipalingis, Veisiejai, Kapčiamiestis, Drūskininkai, Ratnyčia, Pelesa, Žirmūnai, Rėdūnia, Merkinė, Sejny, Pūnskas) w pewnych przypadkach' zlały się akcent inicjalny i finalny (według prof. J. Balčikonisa, brzmiący inicjalnie — z jego wykładów z lat 1953-1954). Prawdopodobnie dlatego zachwiały się nawet schematy paradygmatów akcentowych: grudu „grūdu“, grudūs „grūdus“, lecz gnidas, k'elmūs „kėlmus“, lecz k'eė. Imas, ža.yklū „ženklu“, žanklūs „žėnklus“, lecz ža.y7klas, žiedū „žiedu“, žiedūs „žiedus“, karštū „karštu“, karštūs „karštus- “, lecz kd.rstas, ka.rstu; grrnū „grynu“, grrnūs „grynus“, lecz grinas, nuogū „nūogu“, nuogūs „nūogus“ Drsk (Švendūbrė, Jaskonys); žantūs „žėntus“, žverū „Žvėriu“, l. mn. gln. žveris „žvėris“, tv'irtū „tvirtu“, p'lirmū „pirmu“ Rtn? (por. także zasłyszana i potwierdzona przez innych zmienna wymowa nazwy jeziora Bilsas bi. lsu ir b'ilsū (Balčikonis 1978b: 383-384; Savukynas 1966). Takie przykłady w 1958 roku i później zapisano również w okolicach Rodunii (we wsiach Kargaudū, Klišių, Naujų Smilginių, Piliakalnio, Leliūšių); (tūr.) du sun, bet vns. gln. stūnu, marci ati nuogū žūpakal'u; nup'ir.ko. naujūs žiedūs; rukščūs barščūs n3.r k'aū.le.m p’Llk; z pierwszym, chociaż pierwszy: czy jeszcze mówi. | z pierwszym gułasem // Cienko zapisane i w gwarze lazińskiej: gru.dūs, vezus, mešiūs (ale grūdas, vel) Lz (Pas. jungūs LzŽ98,102 —jūngas LZŽ98; kelmūs LzŽ1 14—kėlmas tamże; lungus —lūngas L27139: storūs LZŽ245 —storas LzZ tamże; riebų Lz (Pasalys) —l.mn. gln. rzeb’us tamże, grudūs s. 151, storūs s. 150, ale storas s. 151, kaulūs s. 140, klun'i s. 147, unkšč'isa, s. 151, ale ū.nkšč'is l.mn. mian., od ū.Akšč'u. l.mn. km. —s. 151 (pastarasis pavyzdys —apirusi I-oji kirčiuotė) ir t. t. Podobne zjawiska występują w gwarze Dievéniskiy (por. Grinaveckienė 1993: 134—179); por. także zdania usłyszane w 1999 roku we wsi Poškonių: ka.rtus /m'ėsk karcūs [jabłka] tuos žd.me.n; dwaj synowie zginęli. nus3ve. ; vag'ei. klecis plėša | v'isa | v'ienūs san'ūs aždauža až'e ji ir t.t. Jeszcze częściej tak mówiono w już wymarłej gwarze z Zieteli: g'ies'm'ax —g'ies'm'- ės ZrŽ205; grinas, grinū Z12219; krėsla' —krėslūs ir krėslus ZrŽ316, lango JR74 —dū langū p'irk'on instat'- ėm Z1Z341; mėšlūs ZrŽ398; miire ir murė ZrŽ418; pėdas —piedūs ir pėdus ZTZ469; p'irmas —sa p'irmdai ZTŽ487; kunodas dau nesuras Z12643; ša.udus „słomę“ ir šaudūs ZTŽ659, vienas —vind.i (w lp. narz. viena) ZTZ768 itd. Wymawia się nie g'iema, lecz g'iem'i, g'iemū ZTŽ204, samogłoski Balsių e, i, u, o', dyftongi ie, uo. Kwestia ta została już podniesiona (zob. Lazauskaitė 1998: 27-28). 186 | UWAGI atjūnkau ir atjunkaū ZTŽ249; šiltūs kal’in’its ZrŽ663, w Pagirūs ZT, ale Pagiriai (3?) ZrŽ821 itd. Zapewne słusznie prof. J. Balčikonis w latach 1953-54 nauczał, że gdy język ubożeje, a jego system się rozpada, jako pierwsza zaczyna różnicować się akcentuacja. Czasami wydaje się, że całkowicie rozpada się schemat akcentowy często używanego słowa (np. kėlinės i lm. gal. kelinės ZrŽ283, k'ėp'in'im- 'i „kepenimis“ dgs. in. ir k'ep'in'ū' dgs. kilm. ZrŽ286, silnas (4) ZrŽ589 = (3); skėpta (1) ? —ZTZ597; šūlnis (3) ? —ZrŽ675; muzikontas (1) ZrŽ420 = (2); pakutys (3) ZrŽ450 = (3?), pelynas (1) ZrŽ470 = (2), pekornia (1) ZrŽ470) = (2) i tak dalej. Mając różne zapisy (z rzeczy zapisanych przez różnych ludzi, ponieważ wahania występują nawet w mowie jednej osoby, np. w okolicach Dieveniškės, we wsi Poškoniai w 1999 r. od jednej kobiety słyszano važd.vo- .m in trd.bas ~ važiavom in Trébas i vaZiioc in trobas nemožna —važiuot in Trobas nemožna- ), czasami nie wiadomo, jaki akcent zapisać w odniesieniu do tego czy innego słowa. Nierzadko z powodu akcentowania końcówek tych dwóch przypadków twierdzi się, że istnieje akcentuacja czwarta. Niestety, prawo F. de Saussure’a dotyczące intonacji twardopoczątkowej (w gwarach tylko k'@.Imas, ka.rštas, Zd.pklas, p'i.rmas itd.) w drugiej sylabie od końca nie mogło zadziałać; musiały tu występować jakieś inne przyczyny. Mogły one być następujące. Wskutek dwujęzyczności lub z innych powodów, gdy różnice intonacyjne osłabły albo nawet zanikły, w pewnych przypadkach w gwarach pozostała tendencja do akcentowania któregoś przypadka. Większa liczba rzeczowników, przymiotników, a nawet liczebników i imiesłowów to wyrazy akcentuacji czwartej; było to niejako uogólnione akcentowanie końcówkowe niektórych (może nawet wszystkich?) wyrazów z rdzeniem twardopoczątkowym w l.poj. narzędnika i lm. akcentowanie końcówki biernika. Przyczynił się do tego zapewne także lęk młodzieży akademickiej (zwłaszcza w miastach) przed przenoszeniem akcentu z krótkiej końcówki na poprzedzającą długą sylabę. Tych nowych akcentowań, wyraźnie pomieszanych wskutek przejawiania się tej analogii, być może nie należałoby podawać w słownikach i tekstach (jak próbowano to zrobić w DRSKŽ i LKZ), ponieważ wtedy twierdzimy, że wyrazy o akcentowaniu 4 mogą mieć w rdzeniu intonację akutową (cv'i.rtas, cv'irtū, trd.uktas, trūuktū itd.). Przecież nawet użytkownicy języka ogólnego jakby całkowicie zanikają trzecie akcentowanie, ponieważ mówią griežtū, griežtūs bernūs, auksinius žiedūs, giesmė, giesmės, ties Lietuva, su tamsuma, tamsumas itp. Częsty mieszkaniec miasta nie słyszy już drżenia intonacji akutowej, dlatego spieszy się, by podkreślić lp. biernik i lm. biernik końcową akcentowaną sylabą, ponieważ tam akcent jest często przenoszony z różnych końcówek: vai.kus, sodu, sodus, miéstus itd. Będzie to już zjawisko zupełnie nowych czasów, które zaczęło się nawet w litewskich gwarach. Zdaniem V. Lazauskaitė-Ragaišienė są to niemal wyłącznie skutki analogii z innymi tematami (Lazauskaitė-Ragaišienė 2001: 97—109), ale analogiczne mieszanie tematów jest niemal takie samo w całej Litwie, natomiast formy karštū, pirmū, pirmūs, žiedūs, ties Lietuva i in. występują tylko w dwujęzycznych gwarach pogranicznych dotkniętych niwelacją akcentów tonicznych, a także w największych naszych miastach (zwłaszcza w Wilnie, Kownie, Kłajpedzie). Należy też przypomnieć es. i būt. czas. czasowniki g'iema —g'iem'i, g3ve. —go.v'eū. Lz, vė.ima —v'eim'i Dv (wieś Poškonių) i in. W tym przypadku nie należałoby podawać żadnych oznaczeń akcentowych, ponieważ zjawisko nie jest ukształtowane i jest dość niejasne, podobnie jak w przypadku podanych przez J. Balčikonisa własnych rzeczowników liczby pojedynczej z rdzeniem o tvirtagalė: Kaūnas, Kaunui, Kaunė (2 lub 4), Smalvas, Smalvū, Smalvė (2 lub 4, ponieważ brak liczby mnogiej i nie można tego sprawdzić; mogłaby najwyżej poprzeć lp. ilativus, ale w gwarach czasami się waha, np. : Kaunan (u wielu Auksztotów południowych i wschodnich) oraz Kaūnan (DsM — inf. B. Stundžii), ponieważ „oznaczanie paradygmatów jest bezużytecznym zgadywaniem” (Balčikonis 1978a: 372). Tak postępuje się również w tzw. słowniku Niedermanna (Wėrterbuch der litauischen Schriftsprache), zwłaszcza w wykazie nazw miejscowych (zesz. 49, Heidelberg, 1968). UWAGI | 187 Pomoże to również rozstrzygnąć problem akcentowania jeziora b'il.sas: lp. in. u jednej i tej samej osoby może być wymawiane dwojako —b'ilsū i b'i.Isu. Sprawdzono w 2002 r. (por. Savukynas 1966: 175-176; Balčikonis 1967: 130). Takie zróżnicowanie zależy od chęci mówiącego, aby podkreślić lp. biernik (słyszałem nawet zdanie prig’ére. b'i.lsr, chociaż powiedział lp. mian. b'il.sas). LITERATURA BALČIKONIS, J. 1978a: [Rec.] Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas, Kalbotyra 10, 1964. Cytowane za: Id., Rinktiniai raštai I, oprac. A. Pupkis, Vilnius: Mokslas, 371-373. BALCIKONIS, J. 1978b: List do redakcji. Baltistica 3 (1), Cyt. za: Id., Rinktiniai raštai I, oprac. A. Pupkis, Wilno: Mokslas, 383-384. GRINAVECKIENĖ, E. 1993: Teksty gwar źródeł. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 30, 137-159. LAZAUSKAITĖ, V. 1998: O wariantach akcentowania rzeczowników dwusylabowych o-tematowych w południowych gwarach litewskich (tezy). Instytut Języka Litewskiego, Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. LAZAUSKAITE-RAGAISIENE, V. 2001: Warianty akcentowania dwusylabowych rzeczowników u-tematowych w przygranicznych gwarach południowych i wschodnich Litwinów wileńskich. Problemy gwar i języków pogranicza. Szawle, 2001, 97-109. SAVUKYNAS, B. 1966: K probleme substrata v jugozapadnoj Litve. Baltistica 1 (2), 165-176. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 2002 03 20 Instytut Języka Litewskiego Antakalnio g. 6, 2055 Wilno, Litwa DEL UPEVARDZIO Dané"* Dolny bieg rzeki Akmeny (rej. kretyngski) w gwarze kłajpedzkiej jest (i był) dane //danej~- Danė | Danija. Po niemiecku zapisywano Dange. Rusniskiai (M. Deivelaitis), saugiskiai (brat i bratowa J. Užpurvysa), priekuliškiai (M. Reizgys, krewny byłego gubernatora Kłajpedy), kłajpedyšczycy (Kazlauskas), którzy nauczyli się mówić dolnoniemieckim dialektem, wszyscy jak jeden mąż w latach 1958–1960 czytali zdanie z wyrazem Dange jako da.ne || dane i mówili, że nigdy nie spotkali tu kłajpedyšczyków wymawiających spółgłoskę g (tek dėdlę-tov'ė pamatė: vo-k'eška parasima Dange | pradé-je t é-p ta-rte —da.ng'e —słowa siostry J. Užpurvysa, Kohnienė- ). Prof. V. Mažiulis opiera się na słowniku F. Kuršaitisa (K78). Ludzie nazywający siebie Litwininkami nawet tak późno (około lat 1959–1963) nie używali takiej wymowy. Jeśli ktoś z pozostałych obecnie przypadkowo Kłajpedzian może teraz „nowomodnie” zacząć mówić zgodnie z przybyszami, którzy napłynęli do tego regionu, to dawniej nie zdarzało się tego słyszeć. Trudno, by F. Kuršaitis mógł usłyszeć Darige z żywego języka — będzie to forma pisana. Zapisy F. Kuršaitisa z okolic Tylży są bez zarzutu, lecz z innych, bardziej odległych miejsc pochodzą nawet bardzo niewiarygodne zapisy (od przypadkowych informatorów?), np.: żmudz. unduo, VYTAUTAS MažiuLis z okolic Viekszni. Nie Dané, lecz Darigė. Baltistica 34 (1), 1999, 93-98.