Deminutyvų seka ir funkcionavimas tekste

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 59-71 Sekwencja i funkcjonowanie zdrobnień w tekście JURGITA MACIENĖ Uniwersytet w Szawlach W litewskiej tradycji językoznawczej zdrobnienia opisuje się jako środek ekspresywny należący do dziedziny stylistyki. Deminutywy są często używane w połączeniu ze swoimi podstawowymi rzeczownikami. Oba elementy mogą występować bezpośrednio obok siebie lub być od siebie oddzielone. Deminutyw może poprzedzać wyraz podstawowy lub następować po nim, a czasami oba wzorce są łączone. Przykłady (z konkordancji opracowanej przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu w Kownie oraz z piśmiennictwa literackiego i publicystycznego) ujawniają cztery funkcje deminutywów, z których dwie są podstawowe (specyfikująca i ewaluatywna), a dwie drugorzędne (estetyczna i wzmacniająca spójność). Deminutyw może pełnić kilka funkcji jednocześnie. Wspomniane wyżej funkcje mogą również przyjmować różne stopnie uwydatnienia, zależnie od pozycji deminutywu, jego rodzaju oraz statusu referencyjnego. Czasami właściwości te są dodatkowo oznaczane za pomocą innych środków językowych. 0. WSTĘP Zdrobnienie — „słowo o znaczeniu zdrobniałym, pieszczotliwym i ogólnie emocjonalnym, utworzone za pomocą specjalnego przyrostka” (Gaivenis, Keinys 1990: 46) — jest właściwym językowi litewskiemu środkiem charakteryzowania ludzi, zwierząt i przedmiotów oraz przekazywania uczuć. Różne odcienie znaczeniowe derywatów zdrobniałych są szczególnie wyraźne w utworach folklorystycznych: zauważył to już L. Rėza (1825), później zaś derywaty te omawiali B. Sruoga (1927), A. Piročkinas (1974: 208-210) i inni. Najbardziej wyczerpująco użycie zdrobnień w litewskich pieśniach ludowych przeanalizował K. Aleksynas (1971: 7-300). Litewscy językoznawcy poświęcają najwięcej uwagi słowotwórstwu zdrobnień (pieszczotliwych) (zob. Ulvydas, red. 1965: 253-288; Jakaitienė i in. 1976: 262; Urbutis 1978: 270, 288; Paulauskienė 1994: 65-66; Ambrazas, red. 1996: 87-94; Keinys 1999: 51-53; LKE 1999: 130). A. Gudavičius (2000: 124-139) podkreśla aksjologiczny aspekt deminutywów. Deminutywy są szczególnie istotne dla naukowców zajmujących się problemami stylistyki. Zrozumiałe, że więcej uwagi derywatom deminutywnym poświęcają te języki, w których są one używane częściej i bardziej różnorodnie, a ich rola w tekstach jest wyraźniejsza. Na przykład polska lingwistyka zalicza deminutywy do stylistycznego systemu języka (Milewski 1976: 124—125), natomiast w wielkim, obejmującym ponad sześćset terminów encyklopedycznym słowniku stylistyki w języku angielskim (Wales 1990) terminu DEMINUTYW w ogóle nie ma. Język litewski pod tym względem jest znacznie bliższy językowi polskiemu. Jako zjawisko stylistycznego systemu języka zdrobniałe (pieszczotliwe) wyrazy omawiane są w „Stylistyce języka litewskiego” J. Pikčilingisa (Pikčilingis 1975: 30tt.). 60 | JURGITA MACIENĖ Termin DEMINUTYWU umieszczono nawet w niewielkim (liczącym czterdzieści dwa słowa) objaśniającym słowniczku terminów stylistyki w podręczniku szkolnym (zob. Župerka 2001: 115). Zarówno literaturoznawcy, jak i językoznawcy podkreślają znaczenie słów zdrobniałych (pieszczotliwych) dla wyrażania myśli, jednak o funkcjach deminutywów w tekście sformułowano zaledwie tę czy inną uwagę, to czy inne rozważanie, dlatego w niniejszym artykule dąży się do omówienia funkcjonowania deminutywów w tekście nieco bardziej szczegółowo. W tekście derywat deminutywny wraz ze swoim wyrazem podstawowym nierzadko znajduje się w tym samym lub sąsiednim zdaniu. Np. : Zapewne głupio i dziwnie wyglądałem dla przelatujących obok samochodów i samochodzików KUNCKK 302; Ašara śniła, że obudziły ją kroki. Bardzo, bardzo drobne kroczki IVANMV 5; —Aaaaaa! Aaaaaa! Utnijcie nóżkę! Odetnijcie nogę! Aaaaaa! JUKNŠ 48. Wspomniane gdzie indziej derywaty są używane w kolejnych zdaniach, a nawet w innych akapitach. Np. : No cóż, przypuśćmy, że nasz Vincukas pisze list miłosny... <... > —Dziękuję, Vincuk, za liścik RACS 69. W tych przypadkach, gdy deminutywy wyraźnie wiążą tekst, do określenia odległości między wyrazem podstawowym a derywatem deminutywnym można zastosować terminy lingwistyki tekstu KONTAKTOWE USYTUOWANIE i DYSTANSOWE USYTUOWANIE; por.: „Konek­- sja (wiązanie) jest KONTAKTOWA (bliska), gdy wiązane są sąsiednie zdania <...>, oraz DYSTANSOWA (daleka), gdy łączniki są wypowiedziane dopiero w dalszych zdaniach, w innym akapicie lub jeszcze dalej“ (Sirtautas, Grenda 1988: 188; zob. też Sirtautas 2001: 47). Nie wszyscy językoznawcy definiują terminy POŁOŻENIA KONTAKTOWEGO i DYSTANSOWEGO tak konkretnie, komentują je precyzyjnie i szczegółowo. M. Nekula (2000: 685) przedstawia następujące rozumienie tych pojęć: „Anaforycznie można wskazać element poprzedzający, użyty obok lub prawie obok (WIĄZANIE KONTAKTOWE), albo element, który nie występuje bezpośrednio przed odsyłaczem (WIĄZANIE DYSTANSOWE)“. Por. także. Definicję J. Hrbačeka (Hrbaček 1994: 47): „Wiązanie z sąsiednią poprzedzającą wypowiedzią nazywamy KONTAKTOWYM, wiązanie zaś z którąkolwiek z wcześniej użytych wypowiedzi jest WIĄZANIEM DYSTANSOWYM“; komentarz J. Hofmannovej (Hoffmannova 1997: 128): „relacje kontaktowe (między sąsiednimi jednostkami tekstu) i dystansowe (między bardziej oddalonymi jednostkami tekstu)“. W niniejszym artykule uwzględnia się oddalenie derywatu deminutywnego i jego wyrazu podstawowego względem siebie: są one użyte obok siebie lub prawie obok siebie, niedaleko (położenie kontaktowe), albo są bardziej oddalone (położenie dystansowe). Im większa jest odległość między wyrazem podstawowym a zdrobniałym (zdrobniałych) słów, tym słabsza i mniej zauważalna staje się pełniona przez zdrobnienie funkcja spajająca tekst. 1 Niektóre twierdzenia zawarte w tym artykule zostały po raz pierwszy opublikowane w referacie wygłoszonym na konferencji naukowej (zob. Macienė, Zuperka 2001: 32-35). SEKWENCJA ZDROBNIEŃ I ICH FUNKCJONOWANIE W TEKŚCIE |61 1. FUNKCJE ZDROBNIEŃ W TEKŚCIE Użycie zdrobnienia i wyrazu o wspólnym rdzeniu lub kontekstowego zamiennika w niewielkiej odległości od siebie nie jest przypadkowe — taki wybór „środków językowych wiąże się z czynnikami pragmatycznymi (wartościami): z sytuacją i typem działalności językowej, z intencjami mówiącego i oddziaływaniem” (Hoffmannova 1997: 102), tzn. derywat zdrobniały jest używany w określonym celu, a w tekście pełni określone funkcje. Mówiąc o używanych obok siebie wyrazach o wspólnym rdzeniu, J. Buitkienė (1993: 18-22) wyróżnia strukturalne, strukturalno-semantyczne i strukturalno-stylistyczne funkcje tych wyrazów. Zdrobnienia są wyrazistym elementem stylu tekstu, dlatego celowe jest uwzględnienie również wskazywanych przez specjalistów w dziedzinie stylistyki funkcji stylu w strukturze tekstu. K. Hausenblas (zob. Hausenblas 1985: 25-27) omawia następujące cztery podstawowe funkcje: tematyczno-semantyczną, estetyczną, integracyjną i charakteryzującą. Przeanalizowane przykłady z korpusu i folkloru, literatury pięknej oraz publicystyki pokazują, że można wyróżnić cztery funkcje użycia deminutywów w tekście: dwie podstawowe —uściślającą i oceniającą (resp. ekspresywną) oraz dwie dodatkowe —spajającą tekst (resp. integracyjną, tematyczno-semantyczną, strukturalno-semantyczną) i estetyczną; wszystkie one często są ze sobą powiązane. a. FUNKCJA UŚCIŚLAJĄCA. Derywat deminutywny uściśla, dokładniej określa osobę, zwierzę, zjawisko, cechę nazwane innym słowem. a.a. Wraz z innymi środkami językowymi (epitetami) podkreśla drobność osoby, małość, cienkość przedmiotu. Np. : Gospodyni —niewysoka, zwinna kobietka —krzątała się przy ogromnym rosyjskim piecu <... > PožBSD 11; <... > Raima starannie narysowała jakby profile pierścieni, wyraźnie za pomocą strzałeczek pokazując, pod jakim kątem od wewnątrz wgięty jest większy, a pod takim samym kątem wysunięty mniejszy pierścionek <... > IVANMV 85; Spośród dziecięcych głosików wyróżniał się gruby głos tatusia KARVNBL 49. Małość przedmiotu zostaje uwydatniona za pomocą jednej z figur syntaktycznych —wyliczenia. Np. : Stała naga, szczękając zębami i będąc straszliwie skupiona, powoli odpinała korale, koraliki, łańcuszki, zakładała niezliczoną ilość bransoletek i pierścionków IVANMV 13. a.b. Ukazuje młodość osoby, jej niedojrzałość. Np. : Wkrótce wrócili także braciszkowie — Stasiuk i Jonukas KARVNBL 12. Niekiedy wspomniane cechy uwydatnia bardziej precyzyjna nazwa młodego zwierzęcia, użyta w pobliżu zdrobnienia, oraz epitety określające niedojrzałość. Np. : Niedawno urodziła jagnię i aby jagniątka nie zmarzły w chłodnej oborze, ojciec przyprowadził je wszystkie do izby. Małe jagniątka, o kręconym runie, z długimi, cienkimi, słabymi nóżkami JUKNŠ 57. 2 Gdy zdrobnienia rozumiane są w wąskim znaczeniu, nie zalicza się do nich terminów z przyrostkami zdrobniałymi (por. Kniūkšta 2001: 551). 62 | JURGITA MACIENĖ Szczególnie wyraźna funkcja precyzująca zdrobnień występuje wtedy, gdy ten sam denotat (referent) jest nazywany dwoma wyrazami utworzonymi za pomocą przyrostków zdrobniałych i między tymi wyrazami powstaje relacja hiperonimu (nazwy rodzajowej) i hiponimu (nazwy gatunkowej). Np. : Niezwykle uradowany sukcesem, przyniósł zwierzątka do domu i zamknął je w metalowej kadzi. <...> Rozpieszczane, głaskane, czyściutkie liski rosły niezwykle szybko MALM b. 34. FUNKCJA OCENIAJĄCA. Zdrobnienie ukazuje, uwydatnia stosunek mówiącego do omawianej rzeczy lub adresata. b.a. Ukazuje wartość osoby lub rzeczy oraz pozytywne nastawienie mówiącego. Np. : Nie tęskniłam za nimi, nie mogłam tęsknić, dziadkowie —tatuś i mamuneczka —zrobili wszystko, co w moim małym życiu mieli zrobić rodzice T. Ekspresję uaktualnia użycie obok siebie dwóch określeń tego samego przedmiotu, kontrast, a nierzadko nawet wyraźne ich przeciwstawienie. Np. : To nie mąka, to mąteczki (cieszy się, że mąka jest drobna) LKZ 195 VIII 2 Przyjemna ocena jest szczególnie podkreślana wtedy, gdy stosuje się figurę gradacji i nasilają się uczucia mówiącego. Np.: —Siostrzyczko — zagaduje on słabym głosem. —Siostrzyczko... dobra... siostrzyczko miłosierna... Najpiękniejsza ze wszystkich... KAUKMG 5. b.b. Podkreśla małość przedmiotu, negatywny stosunek mówiącego. Np. : Płynie strumyczek. Jaki tam strumyczek — sznureczek aż do rowu wykopanego za czasów Smetony przez zimowych żebraków KARCR 8; <... > postawił ten dom w miejsce posiadanej drewnianej ruderki, urządził go luksusowo, nowocześnie BUIVLN 8; Juozas Strodomskis przyjechał z Wilna do wsi Padurupis (jest to taka wioseczka w rejonie kelmskim, w okolicy Tytuvėnai, w której pozostały tylko dwie zagrody) <...> T. Małość czasami jest dodatkowo podkreślana ironią. Np. : Otóż okazało się, że księga podań obywateli gminy —nie jest oficjalnym dokumentem, lecz tylko jakąś tam książeczką LR 2000 02 07. Małość i ironia są szczególnie oczywiste wtedy, gdy stosuje się gradację. Np. : Swą pieczęć przycisnął starosta K. Ignotas, przybił pieczątkę sołtys Rumšas, podpisali „uczciwi świadkowie“ <... > RAMRK 14. DEMINUTYWÓW SEKWENCJA IR FUNKCJONOWANIE W TEKŚCIE |63 Strofować, potępiać, ironizować — — takie przeznaczenie zdrobnień jest szczególnie częste w naszych czasach, gdy odczuwa się tendencję do obniżania poziomu stylu i dewaluacji przyjemnych, łagodnych słów. Šį Fakt ten potwierdzair ją analizowane przykłady, najczęściej znalezione w twórczości współczesnych pisarzy*. c. FUNKCJA ESTETYCZNA. Zdrobniałego wyrazu używa się wtedy, gdy najważniejsza wydaje się t. y. dysymilacja stylistyczna, niechęć do tą powtarzania w tekście samego słowa. Np. : <... > Vika aż cmoknęła językiem, no więc, zanim — wsadziła mnie tutaj, matula wygłosiła cały monolog o miłości matki — Szekspir pękłby z zazdrości — iš IVANMV 229. Wspomnianą funkcję zaobserwowir ano w jednym długim zdaniu ar lub w kilku sąsiadujących zdaniach, gdy derywat zdrobniały oraz jego wyraz podstawowy jako ar kontekstowy substytut zajmują pozycję dystansową i spajają tekst. Np.: kiedy O śnieg zaczął jo klaczy obcierać podbrzusze, to sanie, na śliskich, ir kościanych su płozach, zatrzymały się jak wkopane, iš smagał, smagał ir klacz, żadnego pożytku, może tylko — tego, że sam nie ir zmarzł SALTKV 10; <... > przynosił mu banany, ir gumy do ir żucia, słodycze, jeśli ir ne — chłopaczek ją go wyklinał. Szalony urwisowaty chłopak był T. Estetyczna funkcja użycia deminutywów często wiąże się z funkcją su wartościującą. d. FUNKCJA SPÓJNOŚCIOWA TEKSTU. Czasami deminutyw, zajmując su pozycję dystansową, użyty zamiast swojego wyrazu podstawoweir go lub kontekstowego odpowiednika, pełni funkcję spójnościową tekstu. Np. : Prawdą byłoby, że wszystkie cesarzowe (okupanci ir okupantki) zachowują się tak jak matka w irlandzkim dowcipie? Syn skarży się lekarzowi, że jo mateczka nic nie je T. Jak widać, funkcja łącząca tekstu deminutywu często wiąże się z innymi funkcjami, np. wartościującsu ą. Czasami jo derywaty deminutywne w kontekście mogą pełnić wszystkie cztery funkcje. Oto w litewskiej grze ludowej „Gąski” wilk mówi deminutywami, a gęsi nie: Gęsi podchodzą do 0 wilka i pytają: — ir | — Wilku, co ką tu robisz? /— Kopię dołek, — odpowiada wilk. | — Po co ta dół? | — Rozpalę ogienek. Nadmierne używanie deminutywów charakteryzuje wilka jako udającego (funkcja oceniająca), który chce zwabić gęsi, dlatego mówi zdrobniałymi, pieszczotliwymi słowami (oczywiste jest, że DEMINUTYWEM — NIEDEMINUTYWEM oddziela się i uwydatnia sposób mówienia bohaterów). Deminutyw dołek może pełnić funkcję ir precyzującą — wskazywać — rzeczywisty rozmiar. Stosując na przemian derywat deminutywny ir jo podstawowe słowo, uwidacznia się stylistyczna dysimi3 Į šį tendencję uwagę autorki artykułu uprzejmie zwróciła prof. habil. dr R. Koženiauskienė. Zmiana tendencji w użyciu deminutywów byłaby interesującym przedmiotem innych badań. 64 | JURGITA MACIENĖ liacja (funkcja estetyczna), a jedna myśl zostaje powiązana z drugą jak temat i remat (funkcja spajająca tekst). 2. SEKWENCJA DEMINUTYWÓW W TEKŚCIE Po przeanalizowaniu zebranego materiału zauważono, że deminutywy pełnią różne funkcje, gdy w tekście zajmują różne pozycje względem wyrazów podstawowych lub synonimów kontekstowych, substytutów. Z tego punktu widzenia można mówić o trzech sposobach użycia deminutywów: postpozycyjnym, prepozycyjnym oraz połączeniu dwóch deminutywów. 2.1. Postpozycyjne użycie deminutywu Przykłady wybrane z tekstów artystycznych i publicystycznych oraz z korpusu utworzonego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej VDU pokazują, że derywaty deminutywne względem wyrazu podstawowego najczęściej występują w tekście postpozycyjnie (6996 zebranych przykładów). A zatem najpierw osoba, rzecz lub cecha zostają nazwane nieznaczonym członem opozycji stylistycznej, a następnie za pomocą deminutywu są charakteryzowane, precyzowane i oceniane. Oczywiście używany postpozycyjnie derywat deminutywny może pełnić także inne funkcje — estetyczną oraz spajającą tekst —. Sekwencję NIEDEMINUTYW — DEMINUTYW można uzasadnić analogią do tautologicznych połączeń wyrazowych (zob. pojęcie tautologii: Koženiauskienė 2001: 165-166), których drugim członem jest deminutyw tego samego wyrazu, nadający odcień przyjemności i łagodności (funkcja oceniająca). Np. : Lecz oto ludzkie zwyczaje i czasy: | Ty im słowo po słowie, 0 oni odpowiadają | Długim łańcuchem grzmotów i wołań, | Dudnieniem...ČiGRLJVM 15; [ukrzyżuję samotność] Aby białego snu jak obłoczek | Nocami, nockami już nie mąciły MACUZU 7; Biegał Adoniukas, choć czysto wyprany, lecz ozdobiony łatą na łacie MALM 10. Czasami derywat deminutywny określa desygnat wyraźniej, konkretniej (funkcja precyzująca). Np. : Jeszcze za czasów zmarłego Giedymina sprowadzeni z dalekich stron mistrzowie wymurowali je, ozdobili różnobarwnymi szkłami przywiezionymi zza mórz, przyozdobili wieżyczkami, podparli zakrętami na zakrętach i narożnikami na narożnikach, ozdobili, uczynili jak zabawkę MATALV 41. Takich przykładów jest wiele w folklorze; podali je w podręcznikach składni J. Balkevičius (1963: 433-434), V. Sirtautas i Č. Grenda (1988: 59; 112). Uwzględniając cechy struktury gramatycznej wypowiedzi oraz składni związane ze słowem podstawowym i derywatem deminutywnym, oznaczaniem tego samego lub różnego denotatu (referenta)* oraz pełnionymi funkcjami, wyróżnia się kilka przypadków typowego szyku w tekście. „Denotat — to, co zostaje nazwane słowem lub oznaczone znakiem” (Gaivenis, Keinys 1990: 46); referent — „obiekt myśli, z którym wiąże się określona ekspresja językowa” (tamże: 169). O pojęciach DENOTATU i REFERENCIE zob. także Drotvinas (1986: 49-54), Gudavičius (1994: 20). O stylistycznym ujęciu tych pojęć zob. Wales (1990: 113-114; 396-397). SEKWENCJA DEMINUTYWÓW I ICH FUNKCJONOWANIE W TEKŚCIE | 65 a. Wyraz podstawowy i derywat deminutywny oznaczają różne denotaty (referenty), występują jako jednorodne części zdania. Np. : Inne i inni, powiem Ci, bez zmian —niesie swoje krzyże i krzyżyki <... > KAUKMG 180. b. Wyraz podstawowy i deminutyw oznaczają różne denotaty, deminutyw nazywa również mniejszy przedmiot —pełni funkcję uściślającą. Jednak wyraz podstawowy i derywat deminutywny występują jako różne części zdania. Np.: <... > wysokie krzyże z grubych bali — dla dorosłych, i malutkie, wstrząśnięte, ledwie sięgające dzieciom do pępka — krzyżyki dziecięce JUKNŠ 103. c. Pośrednią pozycję między wspomnianymi tautologiami (zbitkami) a jednorodnymi częściami zdania zajmują oddzielone intonacją (w tekście — przecinkiem) wyraz podstawowy i derywat deminutywny, oznaczające ten sam referent. Np.: — Ach, wola moja, wolusiu, — Grigalius dotknął językiem rozciętej wargi <... > BUBNTTA 240; — Bogowie, bożkowie- ... — jęknęła staruszka MATALV 50; — Niestety, panno, mało znam pańskiego wybranka, ale będąc na miejscu pańskiej matki, złapawszy się za głowę, zawodziłbym: ach, biedo, biedulko, za cóż narzuciłaś taki ciężki krzyż mojej jedynaczce... IVANMV 230. (Ostatni przykład brzmi jak imitacja folkloru, stylizowana starodawna pieśń żałobna.) Zastosowano stopniowanie słowotwórcze, wzmocniono zabarwienie emocjonalne, — deminutyw pełni funkcję wartościującą. d. Wyraz podstawowy i deminutyw oznaczają ten sam referent, lecz zajmują różne pozycje składniowe. Wyraz podstawowy jest używany jako jeden z członów nazwy miejscowej, natomiast derywat deminutywny nazywa osobę. Np. : Pewnej nocy na oddział dziecięcy przywożą kobietę z malutkim owiniętym dzieckiem JUKNS 62; To samo przecież, powiedzmy, z ulicą Arimų, na której nie ma ani jednego skrawka zaoranej ziemi, <... > albo z ulicą Dzūkų, na której nie spotkasz ani jednego prawdziwego Dzukasa... RACKSI 54-55. W ostatnim zdaniu pojawia się jakby gra słów, gdy różne rzeczy (denotaty) zostają nazwane figurą etymologiczną — powtórzeniem rdzenia wyrazu w celu wzmocnienia semantycznej mocy słowa (por. Koženiauskienė 2001: 277), a derywat deminutywny pełni funkcję estetyczną. e. Wyraz podstawowy i deminutyw oznaczają ten sam denotat (a przynajmniej referent- ), są używane w sąsiednich zdaniach, bardziej oddalonych od siebie, zajmują pozycję dystansową. Można dostrzec funkcję spajającą tekst deminutywu, podobnie jak innych wyrazów pokrewnych, synonimów itp.: „Zatem rdzeń, powtarzając się w wyrazach pokrewnych, powtarza się w zdaniach, łącząc je w większą jednostkę językową — tekst” (Buitkienė 1993: 17). Np. : Elżbieta odsunęła sznurki firanek i do okien zbliżyły się zachmurzone równiny łąk <... >. Starannie, zgodnie ze starym zwyczajem, składając firaneczki, jeszcze raz ogarnęła wzrokiem całą izbę <... > 66 | JURGITA MACIENĖ JUKNŠ 160; POPULARNE SŁOWO -KORUPCJA. Całkowicie zastąpił wyrazik o mniejszej wartości i niższym poziomie — łapówka, przekupstwo LM 1993 03 06; Ale może i do waszego [samochodu — J. M.] pasowałyby nowe opony? <... > wygrajcie komplet całkiem nowych opon SN 2001 02 17. f. Sekwencję NIEDEMINUTYW — DEMINUTYW zaobserwowano również w przypadkach, gdy obok wcześniejszego określenia przedmiotu w dalszym tekście używa się nie jego derywatu deminutywnego, lecz deminutywu innego słowa o zbliżonym znaczeniu, będącego substytutem kontekstowym. Por. zestawienia: Berže broleli, kaip toks išaugai —/Virpantis, tyras, visas nušvitęs? DEGA 25; Trys varguoliai verkėjėliai SRUOGRI 48. Między niedeminutywem a deminutywem powstaje relacja hiperonimu i hiponimu. Np. : Pierwszy napotkany człowiek —niedidukė, smulki moterélé POzBSD 153; Ojciec podniósł dziecko na ręce: | —Tam jest nasz dom, Benuti APUTDA 7. Najpierw używa się słowa o szerszym znaczeniu, przedstawiany jest ogólny obraz, w którym nie wyodrębnia się szczegółów. Za pomocą derywatu deminutywnego dokładniej nazywa się konkretny obiekt, obraz zostaje uszczegółowiony, —pełniona jest funkcja precyzująca. g. W przypadku relacji hiperonim —hiponim używane są NEDEMINUTYVAS —DEMINUTYVAS zyskuje również zabarwienie emocjonalne, tzn. derywaty deminutywne pełnią funkcję wartościującą. Np. : Znaleziono „mistrza takich spraw”, jakiegoś lubiącego arielkę felczerskiego chłopaczka <... > JONUŠKDS 7; Zadzwo­ni­e do drzwi budzi niemal już mumię przypominającego zimującego człowieka na dziewiątym piętrze bloku — wpuszczona dziewczyna ze służby opiekuńczej pryska staruszkowi w oczy płynem o zapachu bzu <... > KuUNCKK 6. h. Niekiedy derywat deminutywny jest znaczeniowo znacznie oddalony od pierwszego słowa, zwłaszcza gdy deminutyw został użyty w znaczeniu przenośnym; jako synonimy są one rozumiane tylko w konkretnym kontekście. Np. : Słońce — to wesoła czerwona kobietka VILRO 122; <... > wyrzucił do kontenera na śmieci całą kolekcję strzykawek Ara, z której tak był dumny i ciągle powtarzał — „jeśli jakiś Rikis Veikmanas może kolekcjonować rolls-royce’y, to dlaczego ja nie mogę chociaż takich samochodzików” IVANMV 207. W powyższym przykładzie deminutyw masinyčių jest używany zarówno w znaczeniu dosłownym, gdy opisuje rolls-royce’y, jak i w znaczeniu przenośnym, gdy inaczej nazywa strzykawki. Takie użycie deminutywu pozwala uniknąć monotonii języka, a zdrobniałe (pieszczotliwe) słowo pełni funkcję estetyczną. 2.2. Prepozycyjne użycie deminutywu Istnieją przypadki (3196 zebranych przykładów), gdy w tekście słowo podstawowe i jego derywat deminutywny są uporządkowane w odwrotnej kolejności, tzn. najpierw występuje deminutyw. Wówczas zdrobnienie najczęściej pełni funkcję estetyczną, ponieważ unika się powtarzania tego samego słowa. ZDROBNIEŃ SEKWENCJA IR FUNKCJONOWANIE W TEKŚCIE | 67 W poezji odwrotna kolejność komponentów jest wybierana ze względu na rym i rytm. Np. : Gdzie domeczek, dom? NĖRRI 167. Po zamianie miejscami deminutywu i wyrazu podstawowego sens zdania pozostaje taki sam, nie ta pojawiają się nowe odcienie stylistyczne. Tą oznaczających ten sam referent DEMINUTYWU — NIEDEMINUTYWU sekwencję wybiera się wtedy, gdy unika się powtarzania zupełnie tego samego wyrazu, t. y. działa zasada dysymilacji stylistycznej. Np. : Przybija do drzwi serduszko iš splecione z dębowych liści, ozdobione białymi stokrotkami, w zagięcie į serca wpleciony jest czerwony piwonia <... > JUKNŠ 98; Przykucnąwszy przy piecyku, podkłada ogień szczapkami. Drzwiczki pieca są otwarte, żółte odblaski ognia migoczą na ścianie <... > JUKNŠ 107. Su funkcja estetyczna bywa niekiedy związana z ir funkcją wartościującą. Np. : Na Ziemi żyją ludzie ir zwierzątka. Iš ze wszystkich zwierząt najbardziej kocham małe jagniątka ViLRO W 122. pejzażu „Petro Kurmelio” Žemaitė znajduje się sekwenc- — ja: — słoneczko — słonecz- — ko naprzeciw słońca słoneczko naprzeciw słońca ZEMPK 45-46. Gdy słowem bazowym formacji ir deminutywnej oznaczane są różne referenty (denotaty), podkreśla się estetyczną oraz precyzującą funkcję deminutywu. Np. : , [nie mogę powiedzieć] Że ir poświęciłem ci wierszy / Choćby wiązeczkę, jak wiązkę lnu STRIELKEN 26; Ji zszedł po drabinie na dół, otworzył komorę i ir zaczął wynosić na į zewnątrz drewniane niecki, czerpak, ogromną nieckę JUKNŠ 162. DEMINUTYWNA — Sekwencję NIEDEMINUTYWNĄ ir zaobserwowano wtedy, gdy oba te słowa mają różne rdzenie, a synonimami stają się tylko w konkretnym kontekście. Synonimy kontekstowe oznaczają różne desygnaty. Np. : Wydeptując sobie ścieżynki / (Z drogami było jeszcze krucho...) | Wyskakały į do gości | Du małe dinozaurki SKUČLS 20. Pojęcie wyrażone niedeminutywem jest nieco szersze od pojęcia už wyrażonego derywatem deminutywnym, który pełni funkcję precyzującą. Deminutyw pełni funkcję wartościującą, gdy pojęcie wyrażone niedeminutywnjo ym odpowiednikiem jest nieco precyzyjniejsze. Tą Synonimy kontekstowe oznaczające ten sam referent są używane (niemal) obok siebie w tym samym lub sąsiednich zdaniach, zajmują pozycję t. y. kontaktową. Np. :