„Das phonologische Inventar und seine morphonologische Klassifizierung“ (einige Bemerkungen)

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 159–175 „Inwentarz fonologiczny i jego klasyfikacja morfonologiczna” (kilka uwag) € BOHUMIL VYKYPĖL Ustav pro jazyk česky AV CR W niniejszym artykule podjęto próbę opisania litewskiej płaszczyzny wyrażenia (systemu fonologicznego) zgodnie z zasadami glos ematyki. Porównujemy ten opis z morfonologicznym opisem języka litewskiego zaproponowanym przez Tomasa Hoskovca. Na tej podstawie poczyniono kilka uwag na temat relacji między glosematycznym opisem płaszczyzny wyrażenia języka a morfonologią. W pierwszym numerze drugiego rocznika czasopisma Acta Linguistica ukazało się kilka recenzji i notatek Louisa Hjelmsleva, wśród nich także recenzja artykułu Ludovita Novaka „K zäkladnym otäzkam Strukturälnej jazykovedy” (zob. Hjelmslev 1940–41a; Novak 1937). Ludovit Noväk, jeden z „bezczelnych smarkaczy” drugiego pokolenia Szkoły Praskiej¹, opublikował ten artykuł w ówczesnym, wciąż jeszcze (zwłaszcza właśnie dzięki redakcji Noväka) znaczącym czasopiśmie Sbornik Matice slovenskej i pojmował go jako zasadnicze przemyślenie tez wyjściowych oraz praktyki praskiego strukturalnego językoznawstwa, przede wszystkim fonologii. Louis Hjelmslev podkreślał wagę artykułu Noväka i ubolewał również nad tym, że został on napisany po słowacku, „dans une langue si peu répandue dans le monde international“ (w języku tak mało rozpowszechnionym w świecie międzynarodowym- ). Jednocześnie jednak Hjelmslev dodał do wywodów Nováka także własne poglądy w formie skondensowanej. Czas, w którym ukazywały się zasługujące na omówienie artykuły czasopiśmiennicze, wydaje się już dawno miniony. Miejmy jednak nadzieję, że historia Nováka i Hjelmsleva będzie się wciąż powtarzać. Niedawno w czasopiśmie Slavia ukazał się artykuł Tomaša Hoskovca (por. Hoskovec 2002). Dzisiejsza Slavia wprawdzie nie przypomina Sbornika Matice slovenskej pod redakcją Nováka, ale artykuł Hoskovca jest napisany po czesku, tzn. również w języku mało rozpowszechnionym w świecie międzynarodowym. Podobnie jak niegdyś Novák, także Hoskovec próbuje — na przykładzie litewskiego — przemyśleć i dalej rozwijać pewną teorię, mianowicie funkcjonalno-geDo „zuchwałych chłopaków” (po czesku „hubati kluci”) por. neracyjną teorię opisu Petra Sgalla, jednego z najwybitniejszych kontynuatorów tradycji praskiej, a w jej ramach konkretnie kwestie (dotychczas rzadziej uwzględniane), które pojawiają się tutaj na poziomie morfonologicznym. 160 | BOHUMIL VYKYPEL Jak już zdradza tytuł artykułu, jego główny temat stanowi pytanie, co dzieje się z inwentarzem fonologicznym po jego przeklasyfikowaniu morfonologicznym. Innymi słowy, chodzi o to, jak należy reinterpretować elementy fonologiczne, gdy uwzględni się ich role w budowie signifiants. Wiadomo, że Hjelmslev przyjął z zadowoleniem program morfonologii (w jej ówczesnej postaci) —w odróżnieniu od programu fonologii — (por. Hjelmslev 1973: 228, 234, a także poniżej 2.4.), ponieważ morfonologia —zdaniem Hjelmsleva —usiłowała opisywać elementy planu wyrażenia języka według formy językowej, a nie według substancji. Chociaż istnieją również znaczne różnice między morfonologią a opisem planu wyrażenia Hjelmsleva (zwłaszcza ponieważ morfonologia wprawdzie nie porusza się w aspekcie substancji użycia języka, jak fonologia, lecz jednak w jego aspekcie znakowym, a nie w budowie języka, jak Hjelmslev; por. jeszcze poniżej 2. ), opis morfonologiczny i opis Hjelmsleva są mimo to najwyraźniej sobie bliższe. Można to również zaobserwować na wyniku „klasyfikacji morfonologicznej” litewskiego inwentarza fonologicznego, do którego doszedł Hoskovec. Wykorzystujemy więc tę okazję do porównania opisu morfonologicznego z próbą glossematycznego opisu elementów strony wyrażenia znaku językowego w języku litewskim (aby, idąc na kompromis, nie mówić ani o fonologii, ani o kenematyce...). Porównanie to dotyczy przede wszystkim kwestii redukcji elementów oraz kilku ogólniejszych kwestii „przedmiotu opisu”. Najpierw należy jednak przypomnieć znany fakt, że teoria glossematyczna stanowi fragment i nie została doprowadzona do końca we wszystkich swoich aspektach. Z tym wiąże się również fakt, że istnieje niewiele, a ponadto nie całkiem bezproblemowych, opisów poszczególnych języków z glossematycznego punktu widzenia. Mimo to być może da się powiedzieć kilka rzeczy’. 1. Między litewskim mówionym a pisanym nie istnieje relacja jeden do jednego i dlatego należy je traktować jako dwa różne języki (schematy). W dalszym ciągu przez język litewski rozumiany będzie litewski mówiony. 1.1. Język litewski ma zarówno zdania analityczne, jak i syntetyczne (leksemy i Nexie) i grupy zdań (leksje i neksje): Ma ono podzielne jednostki wyrazu, które same mogą tworzyć skatalizowany łańcuch nadrzędny (tj. jednostkę bezpośrednio poprzedzającą w analizie), oraz ma ekstensywne charakterystyki wyrazu (modulację). Kategorią ekstensywnych charakterystyk wyrazu nie będziemy się tutaj bliżej zajmować: opis litewskiej intonacji zdaniowej stanowi, jak stwierdza również Hoskovec (2002: 269 i n.), niemal terram incognitam. Nie będziemy definiować terminów glossematycznych i w tym punkcie odsyłamy do odpowiedniej literatury (vel. przede wszystkim Hjelmslev 1973: 247-266; 1975). „INWENTARZ FONOLOGICZNY...” | 161 Język litewski ma również sylaby analityczne (sylabemy) i sylaby syntetyczne: Ma zarówno jednostki, które w formie skatalizowanej mogą same tworzyć nieskatalizowaną leksję w planie wyrazu, jak i intensywne charakterystyki wyrazu (akcenty). Jeśli chodzi o opis systemu intensywnych charakterystyk wyrazu, wydają się istnieć dwie możliwości. Kategorię tę można podzielić na dwie podkategorie: Pierwszą kategorię tworzy tzw. utworzone akcenty, drugi przez tzw. intonacje. Pierwsza subkategoria jest selekcjonowana przez drugą (druga jest syntagmatycznie zależna od pierwszej), a obie mają po dwa człony, które można arbitralnie nazwać odpowiednio „akcentem mocnym” (') i „akcentem słabym” (°) oraz „intonacją akutową” (“) i „intonacją cyrkumfleksową” (”). System jest następujący (1. kategoria «punktualna» i zorientowana negatywnie; 2. kategoria «wznosząca» i zorientowana pozytywnie): a A o A albo — w ramach całej kategorii, która jest podzielona na dwa wymiary (poziomy «wznoszący» i zorientowany pozytywnie-negatywnie, pionowy «punktualny» i zorientowany negatywnie): o A o ' — A 9 ' - = ; tzw. откението.}]} тру }]} Intonacje selekcjonują tzw. Akcenty, ponieważ same akcenty (tj. bez intonacji) mogą występować (mianowicie akcent ' w sylabach z tzw. krótką samogłoską i bez /, r, n, m), ale nie odwrotnie (por. także Hjelmslev 1973: 189-191). „Słaby akcent” (°) jest intensywny, ponieważ w związku z nim intonacje stają się latentne, tj. zsynkretyzowane i manifestowane przez zero, przy czym chodzi tu o synkretyzm rozwiązywalny (w tej kwestii por. Hjelmslev 1973: 188, 204 oraz poniżej 2.4.2.). „Intonacja cyrkumfleksowa” (7) jest intensywna, ponieważ w związku z nią samogłoski a i e wariują (por. poniżej 1.2.2.). Drugą wspomnianą możliwością jest nie dzielić kategorii (ani na podkategorie, ani na wymiary) i przyjąć cztery człony, które arbitralnie określa się jako „silny akcent” lub „grawis” ('), „słaby akcent” (°), „intonacja akutowa” (‘) i „intonacja cyrkumfleksowa” (7). System jest następujący (na wymiarze ‘wzrastający’): B B Y r _, o 162 | BOHUMIL VYKYPEL Przeciwko drugiej możliwości przemawia koegzystencja członów kategorii „intonacja” i „akcent” (innymi słowy, drugie ustrukturyzowanie kategorii nie ujmuje relacji syntagmatycznej, w którą wchodzą obie kategorie). Alternatywę stanowi rozwiązanie Hjelmsleva. Hjelmslev (1973: 197–202) eliminuje akcent ': Tak zwane krótkie a i «e manifestują w tak zwanych akcentowanych sylabach bez /, r, n, m połączenie a wzgl. «e z “, a tak zwane krótkie u i i manifestują w tych samych sylabach połączenie u wzgl. i mit =. System mógłby wyglądać następująco (w wymiarze „wznoszącym się”): B B Y —, o (Por. jeszcze niżej 3.) 1.2. Konstytuanty wyrażenia (-tematyczne) tworzą cztery kategorie: selektowane (samogłoski), selektujące (spółgłoski), te, które są zarazem selektowane i selektujące (sonanty- ), oraz te, które nie są ani selektowane, ani selektujące. Do czwartej kategorii należą elementy wyrażenia, które mogą służyć jako interjekcje; można by tu być może zaliczyć także elementy obce, jeśli wolno je uznać za należące do danej struktury językowej. 1.2.1. Konstytuanty, które są zarazem selektowane i selektujące, są w W języku litewskim są dwa: i oraz u. Ich odmiany wokaliczne są urzeczywistniane przez fonemy /i/ względnie /u/, ich odmiany konsonantyczne zaś przez /j/ i /v/ (a raczej /w/). Podczas rejestracji poszczególne odmiany zostają w języku litewskim zredukowane do jednej inwarianty zarówno ze względu na aspekt substancjalny, jak i znakowy użycia języka (odnośnie do drugiej redukcji por. tave ‘ciebie’ vs. tau ‘tobie’; gavau ‘dostałem’ vs. gauti ‘dostać’; keturi ‘cztery’ vs. ketvirtas ‘czwarty’; eiti ‘iść’ ėjau ‘szedłem’; gujau ‘goniłem’ vs. guiti ‘gonić’). (Por. jeszcze niżej 2.4.1.) System sonantów przedstawia się zatem następująco (w wymiarze „przednie”): o A i u i jest intensywne, ponieważ dominuje synkretyzm między tzw. spalatalizowanymi i niespalatalizowanymi spółgłoskami (albo ponieważ przed i tzw. niespalatalizowane spółgłoski ulegają wariacji —jeśli spółgłoski spalatalizowane zostaną zredukowane; por. niżej 1.2.3.). 1.2.2. Wyselekcjonowane konstytuanty wyrażenia są dwie: a, 2. Pozostałych kandydatów na samogłoski można zredukować: i = ii, ū =uu,e=x2, o=aa (por. Hjelmslev 1973: 198-200), ž = odmiana @ w połączeniu z “ i przed latentnym n, a = odmiana a w połączeniu z “ i przed latentnym n (por. Hjelmslev 1973: 182 i n., 197, 201 i n.). Wielkości e i ö można traktować jako sygnały wyrazów obcych i warianty odpowiednio @ resp. a. „INWENTARZ FONOLOGICZNY...” | 163 ab, która jednak wiąże się z Alle diese Reduktionen hängen offensichtlich von der Annahme der Latenz von n problemami (latentne n przed sybilantami, ale nie w czasie przyszłym, jak gerins ‘on/ona/ono będzie /oni będą poprawiać’; latentne n na końcu sylaby, por. Hjelmslev 1973: 206, ale nie w formach wyrażenia takich jak ten ‘tam’ lub šiandien ‘dzisiaj’). Bez latentnego n należałoby liczyć się z następującym inwentarzem samogłosek: a,2&,e,ö, undo i € należałoby uznać odpowiednio za dd resp. ee, co pociągałoby za sobą komplikację polegającą na tym, że e i ö występują wyłącznie w zapożyczeniach, podczas gdy jako części dyftongów tożsamościowych tworzą także znaki rodzime; ponadto, a przede wszystkim, dla takiej redukcji brakowałoby niemal (morfonologicznych) powodów. Samogłoski bez e i ö tworzą następujący system (w wymiarze ‘przednie’): o A x a 2 jest intensywne z tego samego powodu co i (por. 1.2.1.); między samogłoskami występuje jednak w większości przypadków synkretyzm. Z uwzględnieniem e i ö system wygląda następująco (poziomo „przednie”, pionowo „średnie” lub „zamknięte”): a A a e d A x a 1.23. Również większość kandydatów na spółgłoski można zredukować. W ten sposób tzw. spółgłoski palatalizowane przed u i a można rozłożyć na połączenie odpowiedniej spółgłoski niepalatalizowanej z konsonantycznym wariantem i: p’ =pj, b’ =bj, t’ =1j,d’ =dj,k’=kj,- g’ =gj,c' =cj,3' =3, = čj, j=j,s’ =5j,2' =2j, $' = šj, F' = Z,m’=mj,n- ’=nj,r' =rj, P =|,v=vj,f=- fj,x=x, h’ = hj; przed i oraz & , a także przed innymi spółgłoskami palatalizowanymi występują p’ itd. warianty p itd. Tzw. neutralizację korelacji palatalności (przed spółgłoską niepalatalizowaną i na końcu wyrazu) należy uważać za przejaw latentności . Alternatywną redukcją tzw. spalatalizowanych spółgłosek przed u i a byłoby rozłożenie ich na połączenie odpowiedniej niespalatalizowanej spółgłoski z samogłoskową odmianą i. Redukcję tę należałoby przeprowadzić dlatego, że wydaje się istnieć (potencjalna) komutacja między tzw. spalatalizowanymi spółgłoskami a połączeniem odpowiedniej niespalatalizowanej spółgłoski z j; por.: dialektalne pjonycia „pijak” oraz wahające się formy wyrazu bjaurus /biaurus „wstrętny”, pjauti /piauti „ciąć”, pjudyti | piudyti „szczuć” i ich derywaty (tautosylabiczne Ci”* przed u i a jest manifestowane przez /C’/ oraz Ci*°® przez /Cj/). Dalsze rozłożenie jest możliwe w przypadku afrykat: c = ts, 3 = dz, č = 18, 5 = dž. Alternatywna redukcja byłaby następująca: c’ = tj, 5’ = dj (por. także Hjelmslev 164 | BOHUMIL VYKYPEL 1973: 201 i n. ); 2’ i d’ są sygnałami wyrazów obcych lub interjekcji oraz wariantami odpowiednio t resp. d. Podstawę rozpadu p’ itd. na pj lub pi itd., a także c itd. na ts itd. stanowi w każdym razie — jak wskazano — brak komutacji między p’ itd. a pj lub pi itd. odpowiednio, c itd. a is itd. (por. w tej kwestii zasadę, Hjelmslev 1943: 62 i n. ; 1973: 217). Elementy f, x, h można rozpatrywać jako sygnały wyrazów obcych i wariantyRozpatrywany system można ten: f schließt Synkretismus mit p ein, x mit k und h mit Null. uporządkować w dwóch podkategoriach. 1.2.3.1. Pierwszą podkategorię tworzą elementy, które muszą stać bezpośrednio obok samogłoski lub sonantu: m, n, r, 7°. Ich system można uporządkować albo w dwóch wymiarach, albo w jednym wymiarze: (poziome ‘nosowe- ’; pionowe ‘tylne’) a A a n I A m r B B n || (w wymiarze ‘zwartość’) 1.2.3.2. Druga podkategoria ma dziesięć elementów i następujący system (poziomo ‘przednie’; pionowo ‘dźwięczne’ z synkretyzmami): a A B B r a b g z ž d A p k S Šš t Spółgłoski dźwięczne dały się jednak rozłożyć w połączeniach odpowiednich bezdźwięcznych z h, a przed inną dźwięczną traktować jako warianty odpowiedniej spółgłoski bezdźwięcznej. Tzw. Neutralizacja korelacji dźwięczności (przed spółgłoską bezdźwięczną i 3 Tu oczywiście powstaje pytanie o rozróżnienie między przypadkowym a uwarunkowanym strukturalnie brakiem kombinacji elementów, które jednak zdaje się być rozwiązywalne jedynie aksjomatycznie (por. Vykypél 2003: §2 wraz z literaturą). Pytanie to zresztą pojawia się również wtedy, gdy stwierdza się, że wielkość w połączeniu z innymi wielkościami podlega rozkładowi z powodu braku komutacji między tą wielkością a połączeniem: również brak kombinacji w odnośnej pozycji, w której przeprowadza się test komutacji, może być przypadkowy. Z tego samego powodu przy redukcjach nie zajmujemy się kwestią kolejności elementów, na które jest ona redukowana, gdyż reguła Hjelmsleva (1973: 161,255) xyz = xy + yz z tej perspektywy nie musi być obowiązująca (por. Fischer-Jorgensen 1979: 108). „INWENTARZ FONOLOGICZNY..- .” | 165 na końcu wyrazu) należałoby uznać za manifestację latentności h. System byłby wówczas następujący (w wymiarze ‘przedni- ’): a A B B Y r p k S § h t Alternatywny porządek systemu byłby następujący (poziomo ‘przedni’; pionowo „zwarcie”): | 3 B p S A Pe x a 2. Spróbujmy teraz porównać zarys litewskiego systemu wyrażeń z morfonologiczną klasyfikacją litewskiego inwentarza fonologicznego w kilku aspektach. 2.1. W tym miejscu być może stosowne będzie najpierw przypomnieć niektóre fakty z historii morfonologii (nie opowiadając jednak całej jej historii). W początkowym programie morfonologii, sformułowanym przez jej założyciela, N. S. Trubetzkoya (1929; 1931; 1934; zob. także Skalicka 1979: 77 i n., 83), jak wiadomo uwzględniono różne kwestie: ogólne zadanie polegające na zbadaniu fonologicznej budowy (minimalnych) znaków dzieliło się na dwa obszary, mianowicie na obszar „alternacji związanych”, które są uwarunkowane fonologicznie (tj. przez to, z jakich pozbawionych treści jednostek wyrazu zbudowane są poszczególne znaki), oraz na obszar „alternacji swobodnych”, które są uwarunkowane morfologicznie (tj. przez to, z jakimi elementami treści łączone są odnośne jednostki wyrazu). Sam Trubetzkoy nie ukończył jednak swojego programu morfonologii — z jakichkolwiek powodów — a ponadto zakwestionowano status morfonologii jako samodzielnej dyscypliny językoznawczej, twierdząc, że zakładane zadania morfonologii należy włączyć do fonologii („alternacje związane- ”) i morfologii („alternacje swobodne”) (zob. Martinet 1963: 88 i n.; 1965: 95; D'urovič 1967 a; 1967 b; Kurylowicz 1967; ostatnio zob. Patri 2002). Krytykę zawartą w drugim punkcie można podsumować w zarzucie, że nie ma różnicy między morfonologią a morfologią formalną*, ponieważ obie badają budowę signifiants. W odpowiedzi można tu zauważyć dwie rzeczy. Po pierwsze można powiedzieć, że morfonologia bada, co POSZCZEGÓLNE elementy fonologiczne czynią przy budowie 4 Być może nie trzeba przypominać, że przez badanie (minimalnych) znaków w morfologii, względnie ich signifiants w morfologii formalnej, rozumie się tutaj, podczas gdy Hjelmslev przez morfologię miał na myśli opis pewnych elementów treści. 166 | BOHUMIL VYKYPEL znaków, podczas gdy morfologia formalna zajmuje się KOMPLEKSAMI tych elementów jako komponentami znaków. Ponieważ jednak także morfonologia opisuje kompleksy elementów fonologicznych (na przykład dyftongi lub połączenia fonemów, które alternują z jednym fonemem), a z kolei morfologia formalna musi uwzględniać role poszczególnych fonemów przy tworzeniu znaków, ważniejsza wydaje się druga możliwa różnica: morfonologia bada możliwości językowego (fonologicznego) systemu w budowie znaków, morfologia formalna zajmuje się tym, jak możliwości te są wykorzystywane, tj. jak zbudowane są konkretne signifiants. I właśnie w tym Możemy również nawiązać do wspomnianej na początku przez Hjelmsleva pozytywnej oceny morfonologii. 2.2. Różnica między możliwościami oferowanymi przez system a ich wykorzystaniem stanowi, jak wiadomo, dla Hjelmsleva jedną z ważnych cech odróżniających strukturę języka od użycia języka (por. także Vykypel 2003: $1). Przedmiot opisu morfonologii można zatem tymczasowo włączyć do hjelmslevowskiej struktury języka, natomiast przedmiot morfologii formalnej — do użycia języka. Oprócz tego punktu można znaleźć dalsze punkty styczne, które łączą morfonologię z kenematyką Hjelmsleva (opisem planu wyrażenia). Przede wszystkim należy przypomnieć, że elementy wyrażenia w obu dyscyplinach nie są klasyfikowane według ich manifestacji (fonetycznej lub fonologicznej, tj. według „zawartości fonologicznej” Trubetzkoya). Różnica polega jednak na tym, według czego są one klasyfikowane: w morfonologii według ról elementów w budowie znaków, w kenematyce zaś według relacji syntagmatycznych i paradygmatycznych, w jakie elementy mogą wchodzić, bez ograniczania tego przez ramy znaku. Mimo to oba te ujęcia można uważać za punkt widzenia WEWNĘTRZNY: kenematyka porusza się w obrębie czystej formy, nie uwzględniając substancji (manifestacji); w przypadku morfonologii chodzi o znak, który powstaje przez wzajemne przenikanie się obu planów języka (planu treści i planu wyrażenia), a nie o manifestację, która przedstawia przenikanie się planów ze światem. Mimo to z ściśle glossematycznego punktu widzenia należy przyznać, że opis morfonologiczny budowy signifiants — jakkolwiek ogranicza się lub może się ograniczać do możliwości i nie zajmuje się konkretnymi znakami — nie może zostać włączony do opisu budowy języka, ponieważ znaki należą do użycia języka, a opis kenematyczny odnosi się tylko do pozbawionych treści jednostek wyrażenia: wspomniane wyżej (2.1.) możliwości oferowane przez system przedstawiają syntagmatyczne i paradygmatyczne możliwości kombinacji elementów oraz możliwości ich manifestacji, spośród których użycie języka dokonuje następnie wyboru na różnych poziomach (w planie wyrażenia na poziomie morfonologicznym, a później formalnomorfologicznym). Można zatem powiedzieć, że w programie Hjelmsleva dotyczącym badania planu wyrażenia przede wszystkim (tj. budowy języka) jedynie ten obszar morfonologii Trubetzkoya „INWENTARZ FONOLOGICZNY..- .” | 167 Morfonologii odpowiada, który poświęcony jest badaniu tzw. alternacji związanych (por. Vykypél 2002: 243 n.). 2.3. Nawet jeśli zatem morfonologia może zostać tylko częściowo zintegrowana z kenematyką, między tymi dwiema dyscyplinami pozostaje jednak pewne pokrewieństwo (wyboru), które najwyraźniej opiera się na tym, że w obu przypadkach bada się raczej to, co możliwe do realizacji, niż to, co zrealizowane. Można również przypuszczać, że znajduje to wyraz także w gotowości morfonologii do redukcji elementów. Możemy zatem wreszcie powrócić do artykułu Tomaša Hoskovca. Tutaj mianowicie dokonano podobnej redukcji tzw. palatalizowanych fonemów w języku litewskim jak powyżej (1.2.3.): z morfonologicznego punktu widzenia palatalizowane fonemy zinterpretowano jako połączenia odpowiednich niepalatalizowanych spółgłosek z „elementem palatalizującym” (por. Hoskovec 2002: 283-291). Krok ten nie został jednak podjęty całkowicie arbitralnie, lecz dlatego, że dzięki niemu system spółgłoskowy „znacznie się upraszcza”, co wyraźnie stwierdzono. Hoskovec jednocześnie dopuszcza, że również tzw. dźwięczne spółgłoski można by zredukować (por. także wyżej 1.2.3.2), nie dokonuje jednak tej redukcji, ponieważ nie przyniosłaby ona żadnego uproszczenia, innymi słowy, z morfonologicznego punktu widzenia nie dostrzega się żadnego zastosowania dla takiej modyfikacji (por. Hoskovec 2002: 283). Kolejną redukcję uznaje się w przypadku długich samogłosek /i/ i /ü/ za możliwą z morfonologicznego punktu widzenia (por. Hoskovec 2002: 293 i n.), a mianowicie poprzez ich rozłożenie na /ii/ wzgl. /uu/, tzn. dokonuje się redukcji podobnej do tej powyżej (1.2.2.). Jednocześnie jednak z jednej strony stwierdza się, że rozłożenie tych fonemów nie jest możliwe we wszystkich przypadkach, a z drugiej strony w ogóle nie rozważa się go w odniesieniu do pozostałych samogłosek. Obie rzeczy są również zrozumiałe, ponieważ nie zachodzą ku temu żadne powody morfonologiczne — innymi słowy, takie operacje nie doprowadziłyby do żadnego uproszczenia z morfonologicznego punktu widzenia. Opis kenematyczny znajduje jednak uzasadnienie dla obu w zasadzie generalizacji (por. na ten temat Hjelmslev 1943: 63; 1975: 2): rozwiązanie przez redukcję, które w jednym przypadku jednoznacznie sprowadza wielkości f i & do postaci „ralisiert- “. Zasadę tę można również zastosować do tzw. afrykat. Podobnie jak w przypadku /i/ i /ū/, również w odniesieniu do afrykat stwierdza się (innymi słowy), że w pewnych przypadkach można je interpretować morfonologicznie jako połączenia dentalnych z sybilantami, w innych zaś nie (por. Hoskovec 2002: 286-290). Na podstawie anderen mehrdeutig zulassen, wird für alle Fälle sowie für die anderen Vokale genezasady generalizacji wszystkie afrykaty można jednak rozłożyć w sposób przedstawiony powyżej (1.2.3.). Przeciwko ich rozkładowi morfonologicznemu przemawia jednak okoliczność, że przez uogólnienie rozkładu nie osiąga się żadnego uproszczenia z morfonologicznego punktu widzenia. Należy zaznaczyć, że można również znaleźć czysto fonologiczne powody dla interpretacji litewskich samogłosek długich jako dyftongów tożsamościowych (por. Trubetzkoy 1939: 172). 174 | BOHUMIL VYKYPEL do tego odesłany. Jak wiadomo, język łotewski ma „intonację”, której brak w litewskim, mianowicie tzw. intonację łamaną (”). Odpowiadałoby temu, że język łotewski ma również w swoim planie treści element treści kategorii liczby i rodzaju, którego nie znajduje się w języku litewskim, mianowicie ‘personalność’ (por. vinš, vina vs. tas, ta). Dla miłośników lingwistyki arealnej i związków językowych interesujący jest tu z pewnością fakt, że porównywalne stosunki występują w sąsiednich językach germańskich: por. szwedzkie intonacje oraz szwedzkie han, hon ‘on, ona (osobowe)’ vs. den, det ‘on/ona, ono (nieosobowe)’, czego brak w języku niemieckim w obu przypadkach. BIBLIOGRAFIA Ducror, O. 1967: La commutation en glossématique et en phonologie. Word 23, 101-121. D’urovic, L. 1967 a: Głos w dyskusji na temat Kurylowicz 1967. W: Hamm 1967, 170-171. D’urovic, L. 1967 b: Problem morfonologii. W: To honor Roman Jakobson. Eseje z okazji jego siedemdziesiątych urodzin, 11 października 1966 r. 1. Haga–Paryż: Mouton, 556–568. (Janua Linguarum. Series Maior, 31.) FISCHER-JORGENSEN, E. 1975: Tendencje w teorii fonologicznej, Kopenhaga: Akademisk forlag. FISCHER-JORGENSEN, E. 1979: 25 Years’ Phonological Comments, München: Fink. (Internationale Bibliothek für allgemeine Linguistik, 31.) HAMM, J., red., 1967: Fonologia współczesności. Referaty i dyskusje z okazji Międzynarodowej Konferencji Fonologicznej w Wiedniu 30. VIII -3. IX. 1966, Graz-Wien- -Köln: Hermann Böhlaus Nachf. (Wiedeński Rocznik Slawistyczny. Tom uzupełniający, 6.) HJELMSLEV, L. 1940-41a: Recenzja pracy Noväka z 1937 r. Acta Linguistica 2, 64-65. HJELMSLEV,L. 1940-41b: Recenzja pracy L. Noväka: Quelques remarques sur les systöme phonologique du hongrois. Acta Linguistica 2, 67. HIELMSLEV, L. 1943: Omkring sprogteoriens grundleeggelse, Kopenhaga: Munksgaard. HIELMSLEV, L. 1959: Essais linguistiques, Kopenhaga: Nordisk Sprogog Kulturforlag. (Travaux du Cercle linguistique de Copenhague, 12.) HIELMSLEV, L. 1972: Sprogsystem og sprogforandring, Kopenhaga: Nordisk Sprogog Kulturforlag. (Travaux du Cercle linguistique de Copenhague, 15.) HIELMSLEV, L. 1973: Essais linguistiques II, Copenhague: Nordisk Sprogog Kulturforlag. (Prace Koła Lingwistycznego w Kopenhadze, 14.) HIELMSLEV, L. 1974: Eseje z językoznawstwa, Stuttgart: Ernst Klett Verlag. HIELMSLEV, L. 1975: Zarys teorii języka. Pod redakcją E. J. Whitfielda, Kopenhaga: Nordisk Sprogog Kulturforlag. (Travaux du Cercle linguistique de Copenhague, 16.) HoskovEc, T. 2002: Inwentarz fonologiczny i jego klasyfikacja morfonologiczna. Ogólna refleksja metodologiczna nad konkretnym materiałem języka litewskiego. Slavia 71, 267–300. Kuryrowicz, J. 1967: Fonologia i morfonologia. W: Hamm 1967, 158–169. LESKA, O. 2002: Skończyliśmy czytać Prolegomena Vachka. Travaux du Cercle linguistique de Prague, n.s. 4, 52-54. MARTINET, A. 1963: Zarys językoznawstwa ogólnego, Stuttgart: W. Kohlhammer Verlag. (Urban-Bücher, 69.) MARTINET, A. 1965: La linguistique synchronique (études et recherches), Paryż: Presses universitaires de France. (Le Linguiste, 1.) NOVAK, LE. 1937: K podstawowym zagadnieniom językoznawstwa strukturalnego. Sbornik Matice slovenskej 15, 3-23. PATRI, S. 2002: La méthode de Troubetzkoy morphonologue. Cahiers Ferdinand de Saussure 55, 63-83. SKALICKA, V. 1979: Studia typologiczne. Red. P. Hartmann, Brunszwik-Wiesbaden: Vieweg. „THE PHONOLOGICAL INVENTORY...“ | 175 SPANG-HANSSEN, H. 1949: On the Simplicity of Descriptions. Prace du Koło językoznawcze de Kopenhaga 5, 61-70. TRUBETZKOY, N.S. 1929: O la „morfonologii“. Prace du Koło językoznawcze de Praga 1, 85-88. TRUBETZKOY,N.S. 1931: Rozważania o Morfonologii. Prace du Koło lingwistyczne de Praga 4, 160-163. TRUBETZKOY, N.S. 1934: morfonologiczny System języka rosyjskiego, Praga: Jednota &eskoslovenskych matematikü fysikü a & Otto Harrassowitz. (Travaux du Koło lingwistyczne de Praga, 5/2.) TRUBETZKOY,N.S. 1939: Zarys podstaw Fonologia, Praga. (Travaux du Koło językoznawcze de Praga, 7.) VYKYPEL, B. 2002: Zagadnienia opisu planu wyrażenia (z Przykładów z języka górnołużyckiego). W: R. Blankenhorn, S. Dönninghaus, R. Marzari, red., Przyczynki z zakresu Europejskiej Slawistycznej Lingwistyki (POLYSLAV) 5, Monachium: Wydawnictwo Otto Sagner, 236-250. (Świat Słowian. Tomy zbiorowe/ Cöopunkn, 15.)ચંચિયન? 15.) VYKYPEL, B. 2003: Samogłoski i spółgłoski jako samogłoski spółgłoski (z przykładami z języka górnołużyckiego). Sbornik praci filosoficke fakulty brnénské university A 51 (w Druku). Bohumil Vykypel Gauta 2003 05 02 Ustav pro jazyk česky AV CR oddział etymologiczny Vevefi 97 CZ-60200 Brno ([email protected])