„Das phonologische Inventar und seine morphonologische Klassifizierung“ (einige Bemerkungen)

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 159 – 175 „Inwentarz fonologiczny i jego klasyfikacja morfonologiczna” (kilka uwag) BOHUMIL VYKYPĚL Ústav pro jazyk český AV ČR W niniejszym artykule podjęto próbę opisu płaszczyzny wyrażania języka litewskiego (systemu fonologicznego) zgodnie z zasadami glossematyki. Porównujemy ten opis z opisem morfonologicznym języka litewskiego zaproponowanym przez Tomáša Hoskovca. Na tej podstawie przedstawiamy kilka uwag na temat relacji między glossematycznym opisem płaszczyzny wyrażania języka a morfonologią. W pierwszym numerze drugiego rocznika czasopisma Acta Linguistica ukazało się kilka recenzji i notatek Louisa Hjelmsleva, w tym także recenzja artykułu Ľudovíta Nováka „K základným otázkam štrukturálnej jazykovedy” (por. Hjelmslev 1940–41a; Novák 1937). Ľudovít Novák, jeden z „przedwcześnie wygadanych chłopców” drugiego pokolenia szkoły praskiej1, opublikował ten artykuł w cieszącym się wówczas jeszcze (przede wszystkim właśnie dzięki redakcji Nováka) znaczeniem czasopiśmie Sborník Matice slovenskej i pojmował go jako zasadnicze przemyślenie na nowo tez wyjściowych i praktyki praskiego językoznawstwa strukturalnego, przede wszystkim fonologii. Louis Hjelmslev podkreślił wagę artykułu Nováka, ubolewał też, że został on napisany po słowacku, „dans une langue si peu répandue dans le monde international”. Jednocześnie Hjelmslev dodał jednak do wywodów Nováka również własne poglądy, przedstawione w skondensowanej formie. Czasy, w których ukazywały się warte omówienia artykuły czasopiśmienne, zdają się już dawno minąć. Miejmy jednak nadzieję, że historia Nováka i Hjelmsleva będzie się wciąż powtarzać. Niedawno w czasopiśmie Slavii ukazał się artykuł Tomáša Hoskovca (por. Hoskovec 2002). Dzisiejsza Slavia wprawdzie nie przypomina Sborníka Matice slovenskej pod redakcją Nováka, ale artykuł Hoskovca został napisany po czesku, czyli również w języku mało rozpowszechnionym w świecie międzynarodowym. Podobnie jak wcześniej Novák, także Hoskovec próbuje – na przykładzie języka litewskiego – przemyśleć i rozwijać teorię, a mianowicie funkcjonalno- 1 Zu den „vorlauten Buben“ (auf tschechisch „ubátí kluci“) vgl. Leška (2002: 53f.). 160 | BOHUMIL VYKYPĚL …neratywny opis Petra Sgalla, jednego z najwybitniejszych kontynuatorów tradycji praskiej, a w tym ramach konkretnie (dotychczas rzadziej uwzględniane) kwestie, które pojawiają się tutaj na poziomie morfonologicznym. Jak zdradza już tytuł artykułu, głównym tematem jest pytanie, co dzieje się z inwentarzem fonologicznym po jego morfonologicznej reklasyfikacji. Innymi słowy, chodzi o to, jak należy reinterpretować elementy fonologiczne, gdy uwzględnia się ich role w budowie signifiants. Wiadomo, że Hjelmslev przychylnie odnosił się do programu morfonologii (w jej ówczesnej postaci) — w odróżnieniu od programu fonologii (por. Hjelmslev 1973: 228, 234, a także niżej 2.4.), ponieważ morfonologia — jak twierdził Hjelmslev — próbuje opisywać elementy planu wyrażania języka na podstawie formy językowej, a nie substancji. Chociaż istnieją znaczne różnice także między morfonologią a opisem planu wyrażania u Hjelmsleva (przede wszystkim dlatego, że morfonologia wprawdzie nie zajmuje się aspektem substancjalnym użycia języka, jak fonologia, ale jednak jego aspektem znakowym, a nie budową języka, jak Hjelmslev; por. także niżej 2.), opisy morfonologiczny i Hjelmsleva są mimo to wyraźnie sobie bliższe. Można to zaobserwować również na przykładzie wyniku „morfonologicznej klasyfikacji” litewskiego inwentarza fonologicznego, do której doszedł Hoskovec. Wykorzystujemy zatem tę okazję do porównania opisu morfonologicznego z próbą glossematycznego opisu elementów strony wyrażania znaku językowego w języku litewskim (aby pójść na kompromis i nie mówić ani o fonologii, ani o kenematyce…). Porównanie to dotyczy przede wszystkim kwestii redukcji elementów oraz kilku bardziej ogólnych zagadnień „przedmiotu opisu”. Najpierw należy jednak przypomnieć znany fakt, że teoria glossematyczna jest fragmentaryczna i nie została doprowadzona do końca we wszystkich swoich aspektach. Z tym wiąże się również to, że istnieje niewiele opisów poszczególnych języków z glossematycznego punktu widzenia, a ponadto są one problematyczne. Mimo to być może można powiedzieć coś2. 1. Między litewskim mówionym a pisanym nie ma relacji jeden do jednego, dlatego należy je uważać za dwa różne języki (schematy). W dalszej części przez język litewski rozumiany będzie litewski mówiony. 1.1. Język litewski ma zarówno zdania analityczne, jak i syntetyczne (leksemy i neksy), a także grupy zdaniowe (leksje i neksje): ma podzielne jednostki wyrażania, które same mogą tworzyć skatalizowany łańcuch nadrzędny (tj. jednostkę bezpośrednio poprzedzającą w analizie), oraz ma rozległe charakterystyki wyrażania (modulację). Nie będziemy się tutaj bliżej zajmować kategorią rozległych charakterystyk wyrażania: opis intonacji zdaniowej w języku litewskim, jak stwierdza również Hoskovec (2002: 269 i n.), pozostaje niemal terra incognita. 2Nie będziemy definiować terminów glossematycznych i w tej kwestii odsyłamy do odpowiedniej literatury (por. przede wszystkim Hjelmslev 1973: 247–266; 1975). „DAS PHONOLOGISCHE INVENTAR...“ 161 Język litewski ma również sylaby analityczne (sylabemy) i sylaby syntetyczne: ma zarówno jednostki, które w formie skatalizowanej mogą same tworzyć niekatalizowaną leksję w planie wyrażania, jak i intensywne charakterystyki wyrażania (akcenty). Jeśli chodzi o opis systemu intensywnych charakterystyk wyrażania, wydają się istnieć dwie możliwości. Kategorię można podzielić na dwie podkategorie: pierwszą tworzą tzw. akcenty, drugą zaś tzw. intonacje. Pierwsza podkategoria jest selekcjonowana przez drugą (druga jest syntagmatycznie zależna od pierwszej), a obie mają po dwa człony, które można arbitralnie nazwać odpowiednio „akcentem mocnym” (ˈ) i „akcentem słabym” (°) oraz „intonacją akutową” (ˊ) i „intonacją cyrkumfleksową” (ˇ). System jest następujący (1. kategoria zorientowana „punktowo” i negatywnie; 2. kategoria „wznosząco” i pozytywnie): albo — w ramach całej kategorii podzielonej na dwa wymiary (poziomy: „wznoszący” i zorientowany pozytywnie-negatywnie, pionowy: „punktowy” i zorientowany negatywnie): Tzw. intonacje selekcjonują tzw. akcenty, ponieważ akcenty mogą występować samodzielnie (tj. bez intonacji) — mianowicie akcent ' w sylabach z tzw. krótką samogłoską i bez l, r, n, m — ale nie odwrotnie (por. także Hjelmslev 1973: 189–191). „Akcent słaby” (°) jest intensywny, ponieważ w połączeniu z nim intonacje są latentne, tj. zsynkretyzowane i manifestowane przez zero, przy czym jest to synkretyzm rozwiązywalny (por. Hjelmslev 1973: 188, 204 oraz niżej 2.4.2.). „Intonacja cyrkumfleksowa” (ˇ) jest intensywna, ponieważ w połączeniu z nią samogłoski a i ə ulegają wariacji (por. niżej 1.2.2.). Drugą wspomnianą możliwością jest nie dzielić kategorii (ani na podkategorie, ani na wymiary) i przyjąć cztery człony, które można arbitralnie nazwać „akcentem mocnym” lub „grave” (ˈ), „akcentem słabym” (°), „intonacją akutową” (ˊ) i „intonacją cyrkumfleksową” (ˇ). System jest następujący (w wymiarze „wznoszącym”): 162 | BOHUMIL VYKYPĚL Przeciwko drugiej możliwości przemawia współistnienie członów kategorii „intonacja” i „akcent” (innymi słowy, druga strukturyzacja kategorii nie uwzględnia relacji syntagmatycznej, w którą wchodzą obie kategorie). Alternatywę stanowi rozwiązanie Hjelmsleva. Hjelmslev (1973: 197–202) usuwa akcent ´: tzw. krótkie a i æ manifestują w tzw. sylabach akcentowanych, bez l, r, n, m, połączenie a, względnie æ, z ´, a tzw. krótkie u i i manifestują w tych samych sylabach połączenie u, względnie i, z ˜. System mógłby wyglądać następująco (w wymiarze ‘rosnący’): β | B | γ ˜ | ´ | ° (Por. także niżej 3.) 1.2. Konstytuanty planu wyrażania (-tematyczne) tworzą cztery kategorie: selektowane (samogłoski), selektujące (spółgłoski), te, które są zarówno selektowane, jak i selektujące (sonanty), oraz te, które nie są ani selektowane, ani selektujące. Do czwartej kategorii należą elementy planu wyrażania, które mogą pełnić funkcję wykrzykników; być może można tu zaliczyć również elementy obce, jeśli wolno je uznać za należące do danego systemu językowego. 1.2.1. W języku litewskim konstytuanty, które są zarówno selektowane, jak i selektujące, są dwie: i i u. Ich warianty samogłoskowe manifestują się za pomocą fonemów /i/, względnie /u/, a ich warianty spółgłoskowe — za pomocą /j/ i /v/ (a raczej /w/). Podczas rejestracji odpowiednie warianty redukuje się do jednej niezmiennej jednostki w języku litewskim zarówno ze względu na substancję, jak i aspekt znakowy użycia języka (w odniesieniu do drugiej redukcji por. tave ‘ciebie’ vs. tau ‘tobie’; gavau ‘dostałem’ vs. gauti ‘dostać’; keturi ‘cztery’ vs. ketvirtas ‘czwarty’; eiti ‘iść’ ėjau ‘szedłem’; gijau ‘polowałem’ vs. guiti ‘polować’). (Por. także niżej 2.4.1.) System sonantów wygląda zatem następująco (w wymiarze ‘przedni’): α | A i | u i jest intensywne, ponieważ dominuje synkretyzm między tzw. spółgłoskami zmiękczonymi i niezmiękczonymi (lub ponieważ przed i występują warianty tzw. spółgłosek niezmiękczonych — jeśli spółgłoski zmiękczone zostaną zredukowane; por. niżej 1.2.3.). 1.2.2. Selektywane konstytuanty planu wyrażania są dwie: a, æ. Pozostałe kandydatury na samogłoski można zredukować: ī ≡ ii, ū ≡ uu, ė ≡ ææ, o ≡ aa (por. Hjelmslev 1973: 198–200), ǣ ≡ wariant æ w połączeniu z ˜ i przed latentnym n, ā ≡ wariant a w połączeniu z ˜ i przed latentnym n (por. Hjelmslev 1973: 182 i n., 197, 201 i n.). Wielkości e i ǫ można uznać za sygnały wyrazów obcych oraz warianty æ, względnie a. „DAS PHONOLOGISCHE INVENTAR…“ 163 Wszystkie te redukcje zależą najwyraźniej od założenia o latentności n, które jednak nastręcza problemów (latentne n przed sybilantami, ale nie w czasie przyszłym, jak w gerins ‘on/ona/ono będą poprawiać’; latentne n na końcu sylaby – por. Hjelmslev 1973: 206, ale nie w formach wyrażenia, takich jak ten ‘tam’ lub šiandien ‘dziś’). Bez latentnego n należałoby przyjąć następujący inwentarz samogłosek: a, æ, e, ö, a o oraz ë należałoby uznać odpowiednio za öō oraz ee, co wiązałoby się z komplikacją polegającą na tym, że e i ö występowałyby samodzielnie jedynie w wyrazach obcych, podczas gdy jako składniki dyftongów tożsamościowych tworzą również rodzime znaki; ponadto, a przede wszystkim, trudno byłoby znaleźć (morphonologiczne) powody takiej redukcji. Samogłoski bez e i ö tworzą następujący system (w wymiarze ‘przedniości’): æ A æ a æ jest intensywne z tego samego powodu co i (por. 1.2.1.); między samogłoskami występuje jednak w większości przypadków synkretyzm. Po uwzględnieniu e i ö system wygląda następująco (poziomo ‘przedni’, pionowo ‘środkowy’ lub ‘zamknięty’): α A α e ö A æ a 1.2.3. Większość kandydatów na spółgłoski również można zredukować. I tak tzw. spółgłoski palatalizowane przed u i a można rozłożyć na połączenie odpowiedniej spółgłoski niepalatalizowanej z odmianą spółgłoskową i: p’ ≡ pj, b’ ≡ bj, t’ ≡ tj, d’ ≡ dj, k’ ≡ kj, g’ ≡ gj, c’ ≡ cj, ʒ’ ≡ ʒj, č’ ≡ čj, ž’ ≡ žj, s’ ≡ sj, z’ ≡ zj, š’ ≡ šj, ž’ ≡ žj, m’ ≡ mj, n’ ≡ nj, r’ ≡ rj, l’ ≡ lj, v’ ≡ vj, f’ ≡ fj, x’ ≡ xj, h’ ≡ hj; przed i i æ, a także pozostałe spółgłoski palatalizowane, są p’ itd. wariantami p itd. Tzw. neutralizację korelacji palatalności (przed spółgłoską niepalatalizowaną i na końcu wyrazu) należy traktować jako przejaw latentności j. Alternatywną redukcją tzw. spółgłosek palatalizowanych przed u i a byłoby rozłożenie ich na połączenie odpowiedniej spółgłoski niepalatalizowanej z samogłoskową odmianą i. Takiej redukcji należałoby dokonać, ponieważ wydaje się, że zachodzi (potencjalna) komutacja między tzw. spółgłoskami palatalizowanymi a połączeniem odpowiedniej spółgłoski niepalatalizowanej z j; por. dialektalne pjonyčia ‘pijak’ oraz wahające się formy wyrażenia bjaurus / biaurus ‘odrażający’, pjauti / piauti ‘ciąć’, pjudyti / piudyt ‘szczuć’ i ich derywaty (tautosylabiczne Civok przed u i a jest manifestowane przez /C’/, a Cikons przez /Cj/). Kolejny rozkład jest możliwy w przypadku afrykat: c ≡ ts, ʒ ≡ dz, č ≡ tš, ž ≡ dž. Alternatywna redukcja byłaby następująca: c’ ≡ tj, ʒ’ ≡ dj (por. także Hjelmslev 164 | BOHUMIL VYKYPĚL 1973: 201 i n.); t’ i d’ są sygnałami wyrazów obcych lub wykrzyknień oraz wariantami odpowiednio t i d. Podstawą rozłożenia p’ itd. na pj lub pi itd., a także c itd. na ts itd., jest w każdym razie — jak wspomniano — brak komutacji między p’ itd. a pj lub pi itd., odpowiednio zaś między c itd. a ts itd. (o tej zasadzie por. Hjelmslev 1943: 62 i n.; 1973: 217). Jednostki f, x, h można traktować jako sygnały wyrazów obcych i warianty: f obejmuje synkretyzm z p, x z k, a h z zerem. Wynikowy system można uporządkować w dwie podkategorie. 1.2.3.1. Pierwszą podkategorię tworzą elementy, które muszą występować bezpośrednio obok samogłoski lub sonantu: m, n, r, l3. Jej system można uporządkować albo w dwóch wymiarach, albo w jednym: α A α n l A m r (poziomo ‘nosowy’; pionowo ‘tylny’) β B γ Γ n l r m (w wymiarze ‘zwartości’) 1.2.3.2. Druga podkategoria ma dziesięć elementów i następujący system (poziomo ‘przednie’; pionowo ‘dźwięczne’, z synkretyzmami): α A β B Γ α b g z ž d A p k s š t Spółgłoski dźwięczne można było jednak rozłożyć na połączenia odpowiednich spółgłosek bezdźwięcznych z h, a przed inną spółgłoską dźwięczną traktować je jako warianty odpowiedniej spółgłoski bezdźwięcznej. Tak zwana neutralizacja korelacji dźwięczności (przed spółgłoską bezdźwięczną i 3 Powstaje tu oczywiście pytanie o rozróżnienie między przypadkowym a uwarunkowanym strukturalnie brakiem kombinacji elementów, na które zdaje się jednak odpowiadać można jedynie aksjomatycznie (por. Vykypěl 2003: §2 z literaturą). Pytanie to pojawia się zresztą również wtedy, gdy stwierdza się, że wielkość należy rozłożyć w połączeniu z innymi wielkościami ze względu na brak komutacji między tą wielkością a połączeniem: także brak kombinacji w danej pozycji, w której przeprowadza się test komutacji, może być przypadkowy. Z tego samego powodu przy redukcjach nie omawiamy kwestii kolejności elementów, na które dana jednostka jest redukowana, gdyż reguła Hjelmsleva (1973: 161, 255) yz = xy + yz nie musi być w tej perspektywie bezwzględnie obowiązująca (por. Fischer-Jørgensen 1979: 108). „DAS PHONOLOGISCHE INVENTAR...“ 165 na końcu wyrazu) należałoby uznać za manifestację latentnego h. System miałby wówczas następującą postać (w wymiarze „przedniości”): α A β B γ Γ p k s š h t Alternatywny porządek systemu byłby następujący (w poziomie „przedniość”; w pionie „zwartość”): β B Γ α p k t A s š h 2. Spróbujmy teraz w kilku aspektach porównać zarys litewskiego systemu wyrażania z morfologiczną klasyfikacją litewskiego inwentarza fonologicznego. 2.1. W tym miejscu wypada być może przypomnieć kilka kwestii z historii morfonologii (nie opowiadając jednak całej jej historii). W początkowym programie morfonologii, sformułowanym przez jej twórcę, N. S. Trubetzkoya (1929; 1931; 1934; por. także Skalička 1979: 77 i n., 83), jak wiadomo, uwzględniono różne zagadnienia: ogólne zadanie badania budowy fonologicznej (minimalnych) znaków dzieliło się na dwa obszary, mianowicie na „alternacje związane”, które są uwarunkowane fonologicznie (tj. przez to, jakie pozbawione treści jednostki wyrażenia składają się na poszczególne znaki), oraz na „alternacje swobodne”, które są uwarunkowane morfologicznie (tj. przez to, z jakimi elementami treści łączą się dane jednostki wyrażenia). Trubetzkoy nie ukończył jednak nigdy własnego programu morfonologii – z jakichkolwiek powodów – a ponadto krytykowano status morfonologii jako samodzielnej dyscypliny językoznawczej, twierdząc, że postulowane zadania morfonologii należy włączyć do fonologii („alternacje związane”) i morfologii („alternacje swobodne”) (por. Martinet 1963: 88 i n.; 1965: 95; D’urovič 1967 a; 1967 b; Kurylowicz 1967; ostatnio por. Patri 2002). Krytykę drugiego punktu można sprowadzić do zarzutu, że nie ma różnicy między morfonologią a morfologią formalną4, ponieważ obie badają budowę signifiants. W odpowiedzi można, jak się zdaje, zauważyć dwie rzeczy. Po pierwsze, można powiedzieć, że morfonologia bada, co POSZCZEGÓLNE elementy fonologiczne wnoszą do budowy 4 Być może nie trzeba przypominać, że przez badanie (minimalnych) znaków rozumie się tu morfonologię, a przez badanie ich signifiants – morfologię formalną, podczas gdy Hjelmslev przez morfologię rozumiał opis pewnych elementów treści. 166 Bohumil Vykypěl znaki, podczas gdy morfologia formalna zajmuje się kompleksami tych elementów jako komponentami znaków. Ponieważ jednak także morfonologia opisuje kompleksy elementów fonologicznych (na przykład dyftongi lub połączenia fonemów, które alternują z jednym fonemem), a z drugiej strony morfologia formalna musi uwzględniać role poszczególnych fonemów w tworzeniu znaków, ważniejsza wydaje się druga możliwa różnica: morfonologia bada możliwości językowego (fonologicznego) systemu w zakresie budowy znaków, morfologia formalna zaś zajmuje się tym, jak możliwości te są wykorzystywane, tj. jak zbudowane są konkretne signifiants. I właśnie w tym punkcie możemy nawiązać do wspomnianej na początku pozytywnej oceny morfonologii przez Hjelmsleva. 2.2. Różnica między możliwościami oferowanymi przez system a ich wykorzystaniem stanowi, jak wiadomo, dla Hjelmsleva jedną z ważnych cech odróżniających budowę języka od użycia języka (por. także Vykypěl 2003: §1). Przedmiot opisu morfonologii można by zatem wstępnie zaliczyć do Hjelmslevowskiej budowy języka, przedmiot opisu morfologii formalnej zaś do użycia języka. Poza tym punktem można wskazać dalsze obszary styku, łączące morfonologię z kenematiką Hjelmsleva (opisem planu wyrażania). Na wstępie należy przypomnieć, że w obu dyscyplinach elementy wyrażenia nie są klasyfikowane według ich manifestacji (fonetycznej lub fonologicznej, tj. według „zawartości fonologicznej” Trubetzkoya). Różnica polega jednak na kryterium ich klasyfikacji: w morfonologii według ról elementów w budowie znaków, w kenematyce zaś według relacji syntagmatycznych i paradygmatycznych, w jakie elementy mogą wchodzić, bez ograniczania ich ramami znaku. Niemniej oba te podejścia można uznać za perspektywę wewnętrzną: kenematyka operuje w sferze czystej formy, nie uwzględniając substancji (manifestacji); w przypadku morfonologii chodzi o znak, który powstaje wskutek przenikania się dwóch planów języka (planu treści i planu wyrażania), a nie o manifestację, która stanowi przenikanie się planów ze światem. Mimo to z ściśle glosematycznego punktu widzenia trzeba przyznać, że morfonologicznego opisu budowy signifiants — niezależnie od tego, czy ogranicza się on lub może się ograniczać do możliwości i nie zajmuje się konkretnymi znakami — nie wolno włączać do opisu budowy języka, ponieważ znaki należą do użycia języka, a opis kenematyczny odnosi się wyłącznie do pozbawionych treści jednostek wyrażenia: wspomniane wyżej (2.1.) możliwości oferowane przez system oznaczają syntagmatyczne i paradygmatyczne możliwości łączenia elementów oraz możliwości ich manifestacji, spośród których użycie języka dokonuje następnie wyboru na różnych poziomach (w planie wyrażania na poziomie morfonologicznym, a później morfologiczno-formalnym). Można zatem powiedzieć, że w programie Hjelmsleva dotyczącym badania planu wyrażania w pierwszej kolejności (tj. planu budowy języka) mieści się tylko ta dziedzina morfonologii Trubetzkoya, która poświęcona jest badaniu tzw. alternacji związanych (por. Vykypěl 2002: 243f.). „DAS PHONOLOGISCHE INVENTAR…“ | 167 Morfonologia, której poświęcono badanie tzw. alternacji związanych, pasuje (por. Vykypěl 2002: 243f.). 2.3. A zatem, choć morfonologię można włączyć do kenematyki tylko częściowo, między tymi dwiema dyscyplinami pozostaje pewne (wybiórcze) pokrewieństwo, wynikające najwyraźniej z tego, że w obu przypadkach bada się raczej to, co możliwe do zrealizowania, niż to, co zostało zrealizowane. Można również przypuszczać, że znajduje to wyraz w gotowości morfonologii do redukowania elementów. Możemy więc wreszcie powrócić do artykułu Tomáša Hoskovca. Dokonano w nim bowiem redukcji tzw. zmiękczonych fonemów w języku litewskim, podobnej do opisanej wyżej (1.2.3.): z morfologicznego punktu widzenia zmiękczone fonemy zinterpretowano jako połączenia odpowiednich niezmiękczonych spółgłosek z „elementem zmiękczającym” (por. Hoskovec 2002: 283–291). Kroku tego nie podjęto jednak całkiem arbitralnie, lecz dlatego, że w ten sposób system spółgłoskowy „znacznie się upraszcza”, jak wyraźnie stwierdzono. Hoskovec dopuszcza zarazem redukcję także tzw. spółgłosek dźwięcznych (por. także wyżej 1.2.3.2), nie przeprowadza jej jednak, ponieważ nie przyniosłaby ona uproszczenia; innymi słowy, z morfonologicznego punktu widzenia nie widać zastosowania dla takiej modyfikacji (por. Hoskovec 2002: 283). Kolejną redukcję uznaje się za możliwą z morfonologicznego punktu widzenia w przypadku długich samogłosek /ī/ i /ū/ (por. Hoskovec 2002: 293f.), mianowicie przez ich rozłożenie na /ii/ lub /uu/, tj. dokonuje się redukcji podobnej do opisanej wyżej (1.2.2.). Stwierdza się jednak zarazem, po pierwsze, że rozłożenie tych fonemów nie jest możliwe we wszystkich przypadkach, a po drugie, nie rozważa się go w odniesieniu do pozostałych samogłosek. Oba te fakty są zrozumiałe, ponieważ brak ku temu przesłanek morfonologicznych — innymi słowy, takie operacje nie doprowadziłyby do uproszczenia z morfonologicznego punktu widzenia. Opis kenematyczny znajduje jednak uzasadnienie dla obu tych posunięć w zasadzie generalizacji (por. Hjelmslev 1943: 63; 1975: 2): rozwiązanie polegające na redukcji, które w jednych przypadkach jednoznacznie, a w innych wieloznacznie dopuszcza wielkości ī i ū, zostaje uogólnione na wszystkie przypadki, a także na pozostałe samogłoski5. Zasadę tę można zastosować także do tzw. afrykat. Podobnie jak w przypadku /ī/ i /ū/, stwierdza się również, że afrykaty można w niektórych przypadkach interpretować morfonologicznie jako połączenia spółgłosek zębowych z sybilantami, w innych zaś nie (por. Hoskovec 2002: 286–290). Na podstawie zasady generalizacji można jednak rozłożyć wszystkie afrykaty w sposób opisany wyżej (1.2.3.). Przeciwko ich rozkładowi morfonologicznemu przemawia jednak fakt, że uogólnienie tego rozkładu nie prowadzi do uproszczenia z morfonologicznego punktu widzenia. 5Należy zaznaczyć, że istnieją również czysto fonologiczne przesłanki do interpretowania długich samogłosek litewskich jako dyftongów homogenicznych (por. Trubetzkoy 1939: 172). 168 | B O H U M I L V Y K Y P Ě L 2.4. Do różnicy w stopniu redukcji możemy nawiązać także za pomocą zarzutu, jaki Hjelmslev wysunął przeciwko morfonologii i podsumował aforystycznie, pisząc (co ciekawe, ponownie w notatce do tekstu Nováka), że fonologia powinna być budowana na morfonologii, a nie odwrotnie (por. Hjelmslev 1940–41b; por. także Hjelmslev 1959: 122, 127; 1973: 228, 234; 1974: 1). Oznacza to, że morfonologia opiera się na systemie fonologicznym: przejmuje inwentarz fonologiczny, a także fonologiczny sposób przeprowadzania testu komutacji, tj. komutowane są formy zmanifestowane (wielkości wyrażeniowe), i odbywa się to w ramach znaku (w glossematycznym teście komutacji zamienia się natomiast czyste formy w obrębie już ustanowionych kategorii; porównanie glossematyki i fonologii pod względem komutacji zob. Ducrot 1967). Można przytoczyć w tym celu także przykłady z omawianego tekstu. 2.4.1. Być może najbardziej obrazowym przykładem jest pytanie, czy głoski v i u, względnie i i j, są samodzielnymi elementami morfonologicznymi, czy też wariantami jednego elementu; nasuwa się przy tym również pytanie, jaki związek zachodzi między j i i z jednej strony a „elementem palatalizującym” (por. 2.3.) z drugiej (por. Hoskovec 2002: 295f.). Przytoczone głoski alternują ze sobą morfonologicznie, a ich dystrybucja jest ponadto w dużej mierze komplementarna. Mimo to postawione pytanie rozstrzyga się w przypadku v i u za pomocą fonologicznego testu komutacji, a v i u uznaje się za dwa różne elementy morfonologiczne, zamieniając zmanifestowane ciągi wyrażeniowe, przy czym konkretne wyrazy stanowią ramy testu komutacji (volus vs. uolus, volą vs. uolą6). W przypadku j i i nie znajdujemy wprawdzie tzw. par minimalnych, ale w przypadku j i elementu palatalizującego można mimo to zamienić przynajmniej zmanifestowane sylaby (bjaurus vs. labiau). Z glossematycznego punktu widzenia nie można jednak komutować ani v i u, ani j i i, gdyż należą one do różnych kategorii, niezależnie od tego, że występują lub mogą występować w tym samym miejscu w (zmanifestowanym) znaku. W języku litewskim te wielkości można zredukować do jednej i włączyć do kategorii elementów wyrażeniowych, które są zarówno selekcjonowane, jak i selekcjonujące; wynika to również z aspektu znakowego litewskiego użycia językowego, tj. z „alternacji morfonologicznej” tych elementów (por. wyżej 1.2.1.). Glossematyczna relacja komutacji między elementami języka nie jest tym samym co fonologiczna zdolność fonemów do różnicowania znaczeń, mimo że obie ustala się przez zamianę pewnych elementów: zarówno zamiana, jak i same elementy różnią się w obu przypadkach. Niemniej jednak 6Nasuwa się przy tym pytanie, czy należy zamieniać segmenty vo i uo, czy raczej va i uo, ponieważ głoskę zapisywaną jako o w dyftongu uo być może należy utożsamiać raczej z a. „DAS PHONOLOGISCHE INVENTAR…“ 169 być może za różnicą noetyczną kryje się wspólny obiekt ontologiczny, który w pierwszym przypadku istnieje in potentia, a w drugim in actu7. Roli fonologii, która niejako pełni funkcję arbitra, odpowiada także konsekwentne rozróżnianie punktu widzenia fonologicznego i morfonologicznego: nawet gdyby istniały powody morfonologiczne, na przykład za rozszczepianiem długich samogłosek na dyftongi albo za redukcją v i u bądź j i i do jednego elementu, nie zmieniłoby to ich statusu fonematycznego (por. Hoskovec 2002: 295); innymi słowy, morfonologiczna reinterpretacja inwentarza fonologicznego nie zmienia wstecznie systemu fonologicznego. 2.4.2. O tym, że fonologia, a wraz z nią także morfonologia, działa w użyciu językowym, a nie w budowie języka, świadczą również inne przykłady. Długość uważa się za immanentną cechę prozodyczną sylab, ponieważ sylaby mogą same zmieniać swój szczyt samogłoskowy albo go zachowywać (por. Hoskovec 2002: 279f.). Długość sylaby można jednak łatwo zinterpretować jako obecność dwóch określonych elementów w jednej sylabie (podobnie jak długość samogłoski można, odwrotnie, rozpatrywać jako zdolność samogłosek do tworzenia grupy złożonej z tych samych samogłosek w obrębie jednej sylaby), a tożsamość sylaby, którą zakłada pojęcie immanentnej długości sylaby, określa tożsamość sylaby w obrębie znaku, a dokładniej — grupy znaków (powiązanych paradygmatycznie)8. Tak rozumiana tożsamość sylab jest również zakładana w twierdzeniu, że sylaby nieakcentowane także mają określoną intonację, która jednak manifestuje się tylko pod akcentem, a ponadto wpływa na pozycję akcentu (por. Hoskovec 2002: 282). Z punktu widzenia użycia językowego relacje te można natomiast opisać raczej następująco: tak zwane sylaby nieakcentowane zawierają intensywną charakterystykę wyrażeniową „słaby akcent” (°), a intonacje stają się w połączeniu z tym „akcentem” latentne, tj. synkretyzowane i manifestowane zerowo (por. wyżej 1.1.). Synkretyzm intonacji można jednak znieść, i to ze względu na znakowy aspekt użycia językowego. Innymi słowy, określoną sylabę nieakcentowaną, tj. taką, która zawiera intensywną charakterystykę wyrażeniową „słaby akcent” (°), można utożsamić z określoną sylabą akcentowaną, tj. taką, która zawiera intensywną charakterystykę wyrażeniową „mocny akcent” (′), na podstawie tego, że obie sylaby zajmują tę samą pozycję w znaku 7Jeśli chodzi o tak zwane pary minimalne, warto wspomnieć Eli Fischer-Jørgensen (1979: 149), która napisała, że uznawanie par minimalnych za rozstrzygające dla rozróżnienia wariantów i inwariantów oznacza opisywanie nie struktury fonematycznej języka, lecz przypadkowych właściwości tworzenia znaków, a nawet badanego materiału. Przy opisie budowy języka należy bowiem zawsze liczyć się z „przypadkowymi lukami” w użyciu językowym, a więc także z brakiem par minimalnych. Warto zresztą zauważyć, że rozróżnienie systemu potencjalnego i aktualnego pojawia się również w omawianym tekście (por. Hoskovec 2002: 277, 288). 8W związku z tą zasadą tożsamości por. także (w innym kontekście) uwagi Hoskoveca (2002: 291f., 294) dotyczące „semantycznego lub treściowego określenia” dyftongów. 170 | Bohumil Vykypěl mieć (pełnić tę samą „funkcję znaku”), przy czym do sylaby „nieakcentowanej” wprowadza się ten człon kategorii intonacji, który występuje w sylabie „akcentowanej”. Granice wariacji wyznaczane przez litewską strukturę języka polegają zatem w tym przypadku na tym, że w grupach sylab mogących tworzyć signifiant wyrazu występuje tylko jedna sylaba z „mocnym akcentem” i określoną intonacją, a pozostałe sylaby w tej grupie zawierają „słaby akcent” i synkretyzm intonacji. O tym, jak te sylaby są rozmieszczone w obrębie wyrazu lub grupy paradygmatycznie powiązanych wyrazów, decyduje użycie języka, zależy to bowiem od tego, z jakimi elementami treści łączy się dana grupa sylab. Znaczenie ma przy tym także (lub może mieć) to, która intonacja, wprowadzona do grupy, może znieść synkretyzm intonacji. Angemerkt sei, dass allerdings auch Hjelmslev (1973: 204–209) den Synkretismus der Intonationen in sog. unbetonten Silben in einigen Fällen für auflösbar hält (d.h. in der idealen Notation enthält eine solche Silbe mit dem auflösbaren Synkretismus eine bestimmte Intonation) und diesen eben aufgrund des Zeichenaspekts des Sprachgebrauchs auflöst, wobei er die eingeführten Intonationen dann als die Distribution der anderen Prosodeme im Rahmen einer Silbengruppe beeinflussend betrachtet (die durch den Sprachbau gesetzte Variierungsgrenze ist also enger). Hier stellt sich indessen die allgemeine Frage, wie eigentlich die Hjelmslevschen auflösbaren Synkretismen aufzulösen sind (oder mit anderen Worten, wie das Ergebnis eines Synkretismus mit anderen Elementen des Sprachbaus zu identifizieren ist). Es tritt in diesem Punkte offensichtlich wieder das Problem der Unterscheidung zwischen dem formalen und dem operativen Aspekt der Beschreibung des Sprachbaus auf: Während im ersteren Aspekt vom Sprachgebrauch abzusehen ist, muss der Sprachgebrauch im operativen Aspekt der Beschreibung unumgänglich berücksichtigt werden (vgl. hierzu Vykypěl 2003: §3). Darüber, ob und inwieweit der Sprachgebrauch in den einzelnen Fällen auch tatsächlich berücksichtigt wird, soll aufgrund des Empirieprinzips entschieden werden, d.h. man muss fragen, ob die Beschreibung widerspruchsfrei, exhaustiv und einfach ist (zum Empirieprinzip vgl. Hjelmslev 1943: 14; 1975: 1). Der Unterschied zwischen der morphonologischen und der glossematischen Beschreibung scheint hier also darin zu bestehen, dass die erstere sich unbedingt nach dem Zeichenaspekt des Sprachgebrauchs richtet, während die letztere diesen nur dann berücksichtigt, wenn es für die gesamte Beschreibungsstrategie „vorteilhaft“ ist (diese muss sich dabei nach den Prinzipien und Zielen der Sprachtheorie richten; dazu vgl. Hjelmslev 1943: 13–19, 21–31). Somit scheint auch berechtigt, was Hjelmslev schrieb, nachdem er durch Synkretismusauflösung Intonationen in sog. unbetonte Silben eingeführt hatte: „Można przyjąć te fakty, nie czyniąc przez to najmniejszego ustępstwa na rzecz powszechnie przyjętej teorii, według której ‘cyrkumfleks i akcent ostry występują w sylabie atonicznej (nieakcentowanej) na równi z sylabami tonicznymi (akcentowanymi)’. Nasza interpretacja jest zasadniczo odmienna i uwzględnia fakty językowe w sposób o wiele bardziej realistyczny”. (Hjelmslev 1973: 205). „DAS PHONOLOGISCHE INVENTAR…“ 171 Wymownym świadectwem wspomnianego wyżej (2.3.) (wyborczego) pokrewieństwa między kenematyką a morfologią byłoby również następujące wyjaśnienie Hoskoveca: „Ponieważ poruszamy się w teorii zbudowanej dedukcyjnie, możemy na początku zdecydować, czy przyjmiemy oba wspomniane inwentarze [tj. inwentarze fonemów i prosodemów] jako elementy poziomu fonematyczno-prozodycznego w takiej postaci, w jakiej są, czy też jakoś je zmodyfikujemy”. (Hoskovec 2002: 268) Można zauważyć, że kryteria takiej modyfikacji są jednak inne niż te, którymi posługuje się kenematyka: w pierwszym przypadku chodzi o dane fonologiczne oraz dane dotyczące aspektu znaku w użyciu języka, w drugim zaś także, a przede wszystkim, o zasady całej teorii języka, niezależne od poszczególnych danych. 2.5. Eli Fischer-Jørgensen (1975: 123) napisała: „What the Prague phonologists were interested in was the interplay between form and substance, the way in which the purport is formed“. Z tego punktu widzenia fonologia jest opisem aspektu substancji użycia języka w planie wyrażania. W tej perspektywie można uznać morfologię za dopełnienie fonologii i za opis współdziałania formy wyrażenia z aspektem znaku użycia języka, a więc za opis tego, jak tworzone są znaki. W ten sposób obie dyscypliny znalazłyby swoje miejsce w Hjelmslevowskim Organonie. 2.6. Dotychczas o morf(on)ologii mówiliśmy głównie z glossematycznego punktu widzenia. Można jednak wysuwać także „(mor)fonologiczne zarzuty” wobec kenematyki. Najbardziej podstawowy z nich dotyczy, jak wiadomo, operacyjnej strony opisu (czego dotknęliśmy również wyżej, w 2.4.2.). Próbowaliśmy opisać tę kwestię w innych tekstach i zaproponowaliśmy także pewien rodzaj kompromisu między glossematyką a fonologią, mianowicie zróżnicowanie systemu fonologicznego według syntagmatycznych relacji jego elementów (por. Vykypěl 2002; 2003). Z jednej strony rozwiązanie to można oczywiście porównać z „morfonologiczną klasyfikacją inwentarza fonologicznego” w omawianym artykule, z drugiej zaś przypomina ono — co wydaje nam się jeszcze ciekawsze z perspektywy przyszłości — niemal zapomniany wariant alternatywny klasycznej fonologii praskiej, mianowicie ten reprezentowany przez VILÉMA MATHESIUSA. Jesteśmy przekonani, że ważnym zadaniem badań fonologicznych jest analiza ujęcia fonologii Mathesiusa oraz jego wpływu9. 9 Für einige Literatur zu Mathesius’ Phonologie vgl. Vykypěl (2002: 241). – Nebenbei sei gesagt, dass weder die syntagmatische Strukturierung des Ausdruckssystems mit der immanenten (formalen) noch die paradigmatische mit der transzendentalen (substantiellen) Strukturierung gleichgesetzt werden darf, wie vielleicht einige Formulierungen in zahlreichen Texten von Oldřich Leška eben auch zu Mathesius’ Phonologie (und auch Hoskovec 2002: 275 an einer Stelle) suggerieren könnten: Die paradigmatische Strukturierung kann entweder extensional (formal) oder intensional (substantiell) sein, und ebenso kann die syntagmatische Strukturierung entweder formal sein und die bloßen Abhängigkeiten berücksichtigen, oder aber substanziell und die Reihenfolge und Kombination der Ausdruckselemente als Manifestation ihrer syntagmatischen Beziehungen untersuchen. 172 | Bohumil Vykypěl Bardziej ogólny zarzut, jaki można wysunąć wobec opisu glossematycznego, a dokładniej — radykalnej redukcji liczby elementów, polega na twierdzeniu, że nie przynosi ona uproszczeń (istotne jest tu to, że można uznać ten argument za wewnętrzny dla teorii, ponieważ prostota stanowi część Hjelmslevowskiej zasady empiryzmu; por. także Vykypěl 2003: §2). Jak wykazał już Henning Spang-Hanssen (1949), prostota jest pojęciem względnym: zmniejszenie liczby elementów przez redukcję, preferowane przez Hjelmsleva, może pociągać za sobą komplikacje w regułach łączenia i/lub manifestacji elementów. Można to było zaobserwować również wyżej (2.3.), choć w negatywnej postaci: redukcja spółgłosek dźwięcznych lub afrykat nie przyniosłaby uproszczenia w aspekcie morfologicznym, dlatego jej nie przeprowadzono. 3. Na zakończenie powracamy jeszcze do kwestii strukturyzacji kategorii intensywnych charakterystyk wyrażenia. Wspomniano wyżej (1.1.), że Hjelmslev nie dzieli tej kategorii ani na podkategorie, ani na wymiary. Twierdzi on jednak, że nie sposób podzielić ani kategorii intensywnych charakterystyk wyrażenia (akcentów), ani kategorii ekstensywnych charakterystyk wyrażenia (modulacji) — nie tylko w języku litewskim, lecz we wszystkich językach — ani na podkategorie, ani na wymiary. Można jednak wysunąć dwa zastrzeżenia wobec tego poglądu. Po pierwsze, należy zauważyć, że Hjelmslev (1973: 196) uzasadnia swoje twierdzenie, iż kategorie akcentów i modulacji nigdy nie obejmują dalszych podkategorii ani wymiarów, empirycznie w zwykłym znaczeniu tego słowa, tj. opiera je na niepełnej indukcji, co w ramach teorii glossematycznej jest niedopuszczalne10. Drugie zastrzeżenie polega na tym, że równoległość planów — jeden z najważniejszych punktów teorii glossematycznej — nie byłaby zachowana, gdyby kategorii charakterystyk wyrażenia nie można było dzielić na podkategorie lub wymiary, ponieważ kategorie charakterystyk treści (morfemy) dzielą się na podkategorie, a te z kolei na wymiary (por. Hjelmslev 1959: 152–164). Kategorię intensywnych charakterystyk wyrażenia (akcentów) można by porównać z kategorią liczby i rodzaju intensywnych charakterystyk treści. Z panchronicznego punktu widzenia najbliższą podstawę porównania stanowiłoby „podstawowe znaczenie” kategorii liczby i rodzaju, którym jest ‘konsystencja’ (por. Hjelmslev 1959: 157; 1972: 90–103). Trzeci wymiar tej kategorii to ‘masywne–punktowe’ i można by go porównać z „akcentami”, które wyodrębniliśmy wyżej (1.1.) w wymiarze ‘punktowym’. Drugi wymiar kategorii liczby i rodzaju to ‘ekspansja–koncentracja’ i można by go porównać z „intonacjami”, które wyodrębniono wyżej (1.1.) w wymiarze ‘wznoszącym’. Paralele można by znaleźć także w ekstensjonalnej strukturacji kategorii. Synkretyzm intonacji w połączeniu z tym 10Widać, że tekst dotyczący litewskich prosodemów powstał jeszcze przed „zwrotem dedukcyjnym” w rozwoju teorii glossematycznej. „DAS PHONOLOGISCHE INVENTAR…“ 173 „słaby akcent” w języku litewskim można na przykład porównać z synkretyzmem rodzajów w liczbie mnogiej w języku niemieckim. Jeśli chodzi o liczbę członów i strukturę ekstensjonalną, lepiej byłoby porównać łotewską kategorię intensywnych charakterystyk wyrażenia z niemiecką kategorią liczby i rodzaju: Rodzaj/„intonacja” Niemiecki | β | B | γ; Niemiecki | ż. | m. | n.; Łotewski | ~ | ˙ | ^; Liczba/„akcent” | α | A; l.mn. | l.p.; ° | ˈ Również relacje synkretyzmu byłyby równoległe: Niemiecki Łotewski Niemiecki: β | B | γ; Synkretyzm | l.mn. | α | °; ż. | m. | n. | l.p. | A | ˈ; Łotewski: β | B | γ; Synkretyzm; ~ | ˙ | ^ Wenn man mit Hjelmslev (1959: 248) im Deutschen in der Numerus-Genus-Kategorie nur mit den Elementen ‘Femininum’, ‘Maskulinum’, ‘Neutrum’ und ‘Plural’ (bzw. auch ‘Kollektiv’) rechnet und die zweite oben (1.1.) vorgeschlagene Strukturierung der litauischen intensen Ausdruckscharakteristiken annimmt, so kann man ein paralleles System aufstellen: Niemiecki | β | B | γ | Γ | (Γ₂); Niemiecki | ż. | m. | n. | l.mn. | (kolektyw); Litewski | ~ | ˙ | ° | ˈ | (wirtualny) Również strukturyzacja kategorii intensywnej charakterystyki wyrażenia u Hjelmsleva (por. wyżej 1.1.) pozwala na porównanie jej z kategorią intensywnych charakterystyk treści liczby i rodzaju, na przykład z tą występującą w języku francuskim: Francuski | β | B | γ; Francuski | ż. | m. | l.mn.; Litewski | ~ | ˙ | ° Na koniec należy jeszcze zwrócić uwagę na inne uderzające powiązanie między kategorią intensywnych charakterystyk wyrażenia a kategorią treści liczby i rodzaju- 174 | BOHUMIL VYKYPĚL odwołano się. Jak wiadomo, w języku łotewskim występuje „intonacja”, której brak w języku litewskim, a mianowicie tzw. intonacja łamana (ˆ). Odpowiadałoby temu, że język łotewski ma również w swoim planie treści element treści kategorii liczby i rodzaju, którego nie znajduje się w języku litewskim, a mianowicie ‘osobowość’ (por. vinš, vina vs. tas, tā). Dla miłośników lingwistyki arealnej i lig językowych interesujący jest tu niewątpliwie fakt, że porównywalne zjawiska występują w sąsiednich językach germańskich: por. szwedzkie intonacje oraz szwedzkie han, hon ‘on, ona (osobowe)’ vs. den, det ‘on/ona, ono (nieosobowe)’, których obu brak w języku niemieckim. LITERATURVERZEICHNIS Ducrot, O. 1967: La commutation en glossématique et en phonologie. Word 23, 101–121. D’urović, L. 1967a: Diskussionsbeitrag zu Kurylowicz 1967. In: Hamm 1967, 170–171. D’urović, L. 1967b: Das Problem der Morphonologie. In: To honor Roman Jakobson. Essays on the Occasion of his Seventieth Birthday 11 October 1966. I. The Hague–Paris: Mouton, 556–568. (Janua Linguarum. Series Maior, 31.) Fischer-Jørgensen, E. 1975: Trends in Phonological Theory, Copenhagen: Akademisk forlag. Fischer-Jørgensen, E. 1979: 25 Years’ Phonological Comments, München: Fink. (Internationale Bibliothek für allgemeine Linguistik, 31.) Hamm, J., Hrsg., 1967: Phonologie der Gegenwart. Vorträge und Diskussionen anläßlich der Internationalen Phonologie-Tagung in Wien 30. VIII – 3. IX. 1966, Graz–Wien–Köln: Hermann Böhlaus Nachf. (Wiener Slavistisches Jahrbuch. Ergänzungsband, 6.) Hjelmslev, L. 1940–41a: Rezension von Novák 1937. Acta Linguistica 2, 64–65. Hjelmslev, L. 1940–41b: Rezension von L’. Novák: Quelques remarques sur le système phonologique du hongrois. Acta Linguistica 2, 67. Hjelmslev, L. 1943: Omkring sprogteoriens grundlæggelse, København: Munksgaard. Hjelmslev, L. 1959: Essais linguistiques, Copenhague: Nordisk Sprog- og Kulturforlag. (Travaux du Cercle linguistique de Copenhague, 12.) Hjelmslev, L. 1972: Sprogsystem og sprogforandring, Copenhague: Nordisk Sprog- og Kulturforlag. (Travaux du Cercle linguistique de Copenhague, 15.) Hjelmslev, L. 1973: Essais linguistiques II, Copenhague: Nordisk Sprog- og Kulturforlag. (Travaux du Cercle linguistique de Copenhague, 14.) Hjelmslev, L. 1974: Aufsätze zur Sprachwissenschaft, Stuttgart: Ernst Klett Verlag. Hjelmslev, L. 1975: Résumé of a Theory of Language. Hrsg. von F. J. Whitfield, Copenhague: Nordisk Sprog- og Kulturforlag. (Travaux du Cercle linguistique de Copenhague, 16.) Hoskovec, T. 2002: Fonologický inventář a jeho morfonologické třídění. Obecná metodologická rozvaha nad konkrétním materiálem jazyka litevského. Slavia 71, 267–300. Kurylowicz, J. 1967: Phonologie und Morphonologie. In: Hamm 1967, 158–169. Leška, O. 2002: We have finished reading Vachek’s Prolegomena. Travaux du Cercle linguistique de Prague, n.s. 4, 52–54. Martinet, A. 1963: Grundzüge der Allgemeinen Sprachwissenschaft, Stuttgart: W. Kohlhammer Verlag. (Urban-Bücher, 69.) Martinet, A. 1965: La linguistique synchronique (études et recherches), Paris: Presses universitaires de France. (Le Linguistique, 1.) Novák, L’. 1937: K základným otázkam štrukturálnej jazykovedy. Sborník Matice slovenskej 15, 3–23. Patri, S. 2002: La méthode de Troubetzkoy morphonologue. Cahiers Ferdinand de Saussure 55, 63–83. Skalička, V. 1979: Typologische Studien. Hrsg. von P. Hartmann, Braunschweig–Wiesbaden: Vieweg. „DAS PHONOLOGISCHE INVENTAR....“ 175 SPANG-HANSSEN, H. 1949: On the Simplicity of Descriptions. Travaux du Cercle linguistique de Copenhague 5, 61–70. TRUBETZKOY, N. S. 1929: Sur la „morphonologie“. Travaux du Cercle linguistique de Prague 1, 85–88. TRUBETZKOY, N. S. 1931: Gedanken über Morphologie. Travaux du Cercle linguistique de Prague 4, 160–163. TRUBETZKOY, N. S. 1934: Das morphonologische System der russischen Sprache, Prague: Jednota československých matematiků a fysiků & Otto Harrassowitz. (Travaux du Cercle linguistique de Prague, 5/2.) TRUBETZKOY, N. S. 1939: Grundzüge der Phonologie, Prague. (Travaux du Cercle linguistique de Prague, 7.) VYKYPĚL, B. 2002: Fragen der Beschreibung des Ausdrucksplans (mit Beispielen aus dem Obersorbischen). In: R. Blankenhorn, S. Dönninghaus, R. Marzari, Hrsg., Beiträge der Europäischen Slavistischen Linguistik (POLYSLAV) 5, München: Verlag Otto Sagner, 236–250. (Die Welt der Slaven. Sammelbände/Сборники, 15.) VYKYPĚL, B. 2003: Vokale und Konsonanten als Selbst- und Mitlaute (mit Beispielen aus dem Obersorbischen). Sborník prací filosofické fakulty brněnské university A 51 (im Druck). Bohumil Vykypěl Ústav pro jazyk český AV ČR etymologické oddělení Veveří 97 CZ-60200 Brno ([email protected]) Gauta 2003 05 02