Postverbų pateikimo problema „Lietuvių kalbos žodyne“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 71 - 96 Postverbų pateikimo problema W Słowniku języka ROLANDAS MIKULSKAS litewskiego Litewski Instytut Języka Artykuł dotyczy opracowania tak zwanych „postwerbów” (tj. partykuł występujących w czasownikach frazowych) w leksykografii litewskiej. W tym kontekście szczegółowo omówiono północnolitewskie konstrukcje „perficientywne” zawierające takie postwerbalne wykładniki. Formy wybierane do pełnienia funkcji postwerbów są zazwyczaj pierwotnymi illatywami. Ich funkcjonowanie jako wykładników aspektu pozbawia je właściwego znaczenia leksykalnego oraz możliwości funkcjonowania jako okoliczniki. Dlatego też, rozpatrując kwestię gramatycznej interpretacji takich form (zainspirowaną potrzebami opisu leksykograficznego- ), należy przede wszystkim odrzucić próby wiązania ich z procesem adwerbializacji illatywów w dialektach zachodniolitewskich. 0. W czerwcu ubiegłego roku, po ukazaniu się w prasie dwudziestego tomu Słownika języka litewskiego (dalej — ti, tak jak zredagowano mój fragment tekstu. Szczególnie interesowało mnie to, jak redaktorzy odnieśli się do prób wprowadzenia przeze mnie przy porządkowaniu tekstu oraz definiowaniu znaczeń pewnych idei o charakterze etnolingwistycznym i nowości w gramatycznym opracowaniu wyrazów. Niestety, czytając zredagowany tekst, niejednokrotnie czułem się rozczarowany: powstaje wrażenie, że moja próba wprowadzenia nowych zasad organizacji i przedstawiania materiału leksykograficznego pozostała nierozpoznana. Oczywiście redaktorzy LKŽ trzymali się tradycji redakcyjnej kształtowanej przez wiele lat, ale czy taka postawa nie rodzi czasem pewnej inercji, zamykającej drogę nowościom? Zrozumiałe, że w ostatnim tomie Słownika, dążąc do zachowania jego metodologicznej spójności, być może nie jest czas na radykalną zmianę zasad redagowania. Jednak zaproponowane przeze mnie nowości nie miały radykalnego charakteru. Do ich wdrożenia skłoniły dwie ogólniejsze przesłanki. Po pierwsze, w ciągu tego stuletniego okresu, w którym realizowano projekt LKŽ, aby nie pozostawać w tyle za rozwojem językoznawstwa, niejednokrotnie stosowano w opracowywaniu tekstu innowacje o charakterze metodologicznym i teoretycznym. Po drugie, mowa o słowie žėmė o szczególnie złożonej semantyce — właśnie je oraz jego najbliższe derywaty należało opisać w dwudziestym tomie LKŽ. Ze względu na ich egzystencjalną wagę współczesna nauka o znaczeniach — semantyka kognitywna — poświęca szczególną uwagę słowom tego typu (oprócz žėmė można tu wymienić dangūs, namai, vieta, tėviškė, a także historycznie ważne dla Litwinów słowa vakarai i rytai itd., por. Gudavičius per ilgus amžius susiklostęs tautos, kalbinės bendrijos požiūris į jos egzistencijai svar2000: 39). Jest tak dlatego, że w świecie znaczeń obejmowanym przez takie słowa zakodowane są bius rzeczy oraz jej mentalność. Przy opracowywaniu czy tworzeniu takich „podstawowych tekstów kultury litewskiej”, jak LKŽ (Daujotytė 2002: 35), sensowne jest uporządkowanie i przedstawienie znaczeń tych egzystencjalnie ważnych dla nas słów w taki sposób, aby mentalność ich użytkowników była dla czytelnika jak najbardziej zrozumiała, aby w możliwie najczystszej postaci została przekazana przyszłym pokoleniom, przy wykorzystaniu jak najbardziej adekwatnych (także nietradycyjnych) środków leksykografii. 72 | ROLANDAS MIKULSKAS czytelnikowi byłaby jak najbardziej jasna, aby w możliwie najczystszej postaci została przekazana przyszłym pokoleniom, przy wykorzystaniu jak najbardziej adekwatnych (także nietradycyjnych) środków leksykografii. Pod tym względem zgromadzone doświadczenie w porządkowaniu znaczeń przydałoby się także w przyszłości przy kontynuowaniu projektu LKŽ w takiej czy innej formie. Na tym chciałoby się zakończyć te uwagi wstępne, których dość abstrakcyjny charakter może zacząć irytować czytelnika. Mam nadzieję w przyszłości powrócić do rozważań etnolingwistycznych oraz zastosowania zasad tego kierunku do słowników typu LKŽ. Dalej chciałbym nieco dłużej zatrzymać się przy jednym problemie gramatycznym — przedstawianiu tak zwanych postwerbów w LKŽ. 1. Pisząc hasło žėmė, trzeba było zauważyć, że w północnych gwarach języka litewskiego iliatyw tego wyrazu lub jego analog — konstrukcja przyimkowa „į+akuzatyvas“, użyte po czasownikach o określonym znaczeniu, wskazują, że oznaczana przez nie czynność zostaje wykonana do końca, t. j. pełnią funkcję wykładnika aspektu. W gwarze północno- -zachodnich Żmudzinów (kretyngian) tę funkcję pełni również przysłówek žėmyn (žemyn) oraz jego dłuższy wariant žėmynais (žemynais). Po przejrzeniu analogicznych przypadków podanych w innych tomach LKŽ (np.: laūka(n), šalin, viršuo i in.), widać, że znaczenie tych wyrazów definiuje się niejednolicie, a pogląd redaktorów na gramatyczną funkcję tych form nie został wyraźniej sformułowany. W jednym miejscu wyrazy te nazywa się partykułami wzmacniającymi, w innym — przysłówkami', a jeszcze gdzie indziej przykłady takiego użycia są rozproszone wśród przypadków odpowiednich rzeczowników używanych w różnych znaczeniach. Widząc takie nieokreślone traktowanie tych wyrazów w LKŽ i dążąc do ukazania możliwie spójnego podejścia do nich, starałem się, na ile to możliwe, wszystkie formy związane z wyrazem žėmė, pełniące tę samą funkcję gramatyczną, przedstawić w jednym miejscu (nie da się tego zrobić do końca, ponieważ część przykładów takiego użycia nieuchronnie trafia do hasła przysłówka žemyn). Tak więc zamierzałem w artykule ustanowić dla žemė odrębne znaczenie. Do niego, zaznaczając, że forma illatiwu wyrazu hasłowego lub jej analog — konstrukcja przyimkowa „į + biernik” — są używane zazwyczaj po czasownikach oznaczających niszczenie, likwidowanie lub usuwanie i wskazują, że czynność dobiega końca lub jest wykonywana niemal do końca, można by zaliczyć bezwzględną większość przypadków takiego użycia. Skróty nazw miejscowości wskazywałyby geografię rozpowszechnienia tego zjawiska. Uwzględniając najnowsze badania nad wyrażaniem aspektu czasowników w północnych gwarach języka litewskiego (Girdenis, Kačiuškienė 1986: 21-27), uważam, że omawiane formy o funkcji gramatycznej słusznie jest nazywać postwerbalami. Prawdą jest, że wybrawszy taką formułę przedstawienia tego zjawiska w LKŽ, trzeba było przymknąć oczy na fakt, że w zachodnich gwarach języka litewskiego illatiw jako przypadek paradygmatyczny digmų. Dėl šios priežasties „iliatyviškai“ traktuoti veiksmažodžių tarpinio veikslo nie jest już używany, a ściślej, odnotowuje się jedynie pojedyncze przypadki takiego użycia. Używane tutaj illatiwy niektórych wyrazów wielu uważa już za przysłówki. Jednak, jak później zobaczymy, formy illatiwu nie wszystkich wyrazów ze względu na ich inherentną semantykę w jednakowym stopniu oderwały się od swojej odmiany; paradygmat žemė(n) jest łatwiejszy niż paradygmat innych wyrazów pełniących taką funkcję, na przykład laūkan lub šalin.書則}]}] naujausius veiksmažodžių veikslo raiškos šiaurinėse lietuvių kalbos šnektose tyrimus (Girdenis, Kačiuškienė 1986: 21-27), kalbamas gramatinės paskirties formas manau esant teisinga vadinti postverbais. Tiesa, pasirinkus tokią šio reiškinio pateikimo LKŽ formulę, teko užmerkti akis prieš faktą, kad vakarinėse lietuvių kalbos tarmėse iliatyvas kaip paradigminis linksnis jau nebevartojamas, tiksliau, yra fiksuojami tik pavieniai tokios vartosenos atvejai. W tym ostatnim przypadku również traktuje się je niejednolicie: przedstawia się je jako odrębne znaczenie odpowiedniego przysłówka (šalin, virsuo) albo wyodrębnia w osobnym haśle jako przysłówki o szczególnym przeznaczeniu (žėmė(n), žėmyn). PROBLEM POSTWERBÓW W LKŽ | 73 1.1. Redaktorzy LKŽ wybrali inne rozwiązanie. „Iliatywnie” traktuje się tylko część przykładów z žėmė(n), kierując się „gramatycznie poprawnym” poglądem, że iliatywy na zachód od pewnej granicy gwar wschodnich są niemożliwe (zob. LKŽ, x*313, znaczenie 3.). Pozostawiono tu tylko te przykłady z gwary żmudzkiej, w których funkcję wykładnika aspektu pełni konstrukcja przyimkowa „į+akuzatyvas“. Zdania z žėmėn (lub północno-wschodniożmudzkim žėmė) redaktorzy umieszczają przy wyodrębnionym osobno przysłówku žėmėn (ibid., 337). Funkcja tego ostatniego nie jest wyjaśniana osobno, wskazuje się jedynie, aby zobaczyć žėmyn (ibid., 344), gdzie wyjaśniono, że ten przysłówek (i jego wariant akcentowy žemyn) w gwarze żmudzkiej jest używany do podkreślania czynności dokonanej”. Należałoby jeszcze dodać, że część przypadków takiego użycia trafia również do wyodrębnionego w osobnym haśle przysłówka žėmynais (žemynais)? (ibid., 345). Taka decyzja redaktorów ma swoją logikę. Jej istota polega na tym, że opiera się na pewnej „znajomości stanu rzeczy”, tj. na wiedzy z zakresu gramatyki historycznej i dialektologii dotyczącej rozwoju i losu przypadka illatywnego we współczesnych gwarach języka litewskiego. Pewna wadliwość tej zasady redakcyjnej ujawni się później. Teraz chciałbym zwrócić uwagę na najbardziej rzucającą się w oczy wadę takiego wyboru — formy mające zasadniczo tę samą funkcję gramatyczną podawane są w aż czterech miejscach Słownika, a ponadto traktuje się je w różny sposób. W ten sposób bezpodstawnie rozbija się jednolite zjawisko gramatyki czasowników. Nowo wprowadzony termin postwerbalny pozostawia się tylko w pierwszym z wymienionych przypadków (tj. przy trzecim znaczeniu hasła žėmė). Nawiasem mówiąc, przy bliższym przyjrzeniu się temu, jak zredagowano to znaczenie, również widać pewne niekonsekwencje, a nawet błędy. Wcześniej wspomniane semantyczne grupy czasowników, po których zwykle używa się postwerbów žėmė(n) i į žėmę, w definicji zostały „skorygowane” w taki sposób, że zamiast znaczenia zanikania znajdujemy czasowniki o znaczeniu pomniejszania. A to nieprawda! Również zasada geograficznego oddzielenia ilatiwu nie została konsekwentnie zachowana: wskazane w źródłach Lygumai (2) Mušiau mušiau — žemėsan sumušiau (ps.) DGLS. znajdują się daleko na zachód od obszaru paradygmatycznego użycia ilatiwu. Ponadto wśród przykładów użycia postwerbalnego žėmėn wmieszano takie, które nie tylko wychodzą poza granice obszaru występowania postwerbów, lecz także w ogóle takiego użycia nie wykazują. Zatem nie pasują tu przykłady: (1) Simpla širdis, tai nepasisupsi: žemėn atsileidžia rankos ir griūvi ML. (3) Jūs, broliukai, dieveriukai mano, jūs nueikit naujojon kalvelėn ir nukalkit aukselio dalgelį ir nukirskit man žemėn galvelę (d.) PRNG. (4) Kad tu jam galvą žemėn —nesako, neprispaudžia ML. Wszystkie te zdania zostały zapisane w gwarach wschodnich, w których ilatiw nadal żywo funkcjonuje jako przypadek paradygmatyczny. Wskazuje na to również liczba mnoga ilatiwu drugiego przykładu. W pierwszym przykładzie wyraźne jest adwerbialne znaczenie słowa žemėn: wskazuje ono tutaj kierunek czynności, tzn. modyfikuje czasownik atsilčidžia pod względem kierunku w przestrzeni. W trzecim * TTaka wzmianka niejako potwierdza pierwszeństwo formy žėmyn przed formą žėmė(n), choć dane geograficzne wskazują, że pierwsza jest wyraźnie wariantem lokalnym. W zwykłym miejscu, tzn. przy odpowiednich znaczeniach przymiotnika žėmas, -a, przysłówek žemyn podawany jest wraz ze swoimi dłuższymi wariantami (zob. LKZ,, 298i dalej). 74 | ROLANDAS MIKULSKAS, a także w czwartym przykładzie, ilatiwiczne znaczenie użytego słowa žemėn szczególnie kėja palyginus šiuos sakinius su geografiškai artimais iliustraciniais sakiniais, pawyraźnie uwidacznia się przy drugim znaczeniu hasła žėmė: (5) Mergiotė užpykus grėblį žėmėn ir nuejo LB (308). (6) Kai tik nulekia žemėn kur panašus [obuolys] i razsipleskoja, i trūksta ŠvNč (309). Uwagi te wyraźnie pokazują, że redaktorzy LKŽ nie do końca rozumieli sens mojego postulatu dotyczącego omawianych form używanych postwerbalnie. Wydaje się, że przedstawiono tu wystarczająco wiele argumentów, by poważniej przedyskutować sposób prezentacji postwerbów w LKŽ. Zacznijmy więc od początku i po kolei. 2.0. Najpierw warto byłoby przypomnieć główne tezy wspomnianego już artykułu Aleksa Girdenisa i Genovaitė Kačiuškienė. Autorzy, zwracając w nim uwagę na paralelne zjawiska w systemach czasownikowych łotewskim i północnolitewskim, stwierdzają, że w północnych i północno-zachodnich gwarach litewskich istnieje ternarna opozycja aspektowa, pod względem rozwoju znacznie przypominająca łotewską. Istota ternarnego systemu aspektowego polega na tym, że oprócz aspektu niedokonanego — imperfektywu i aspektu dokonanego — perfektywu istnieje jeszcze kategoria pośrednia, którą autorzy artykułu proponują nazywać PERFICIENTYWEM. Perficientyw tworzy się za pomocą pewnych przysłówków o „wyblakłej” semantyce, bliskich funkcją i znaczeniem przedrostkom czasownika dokonanego. Autorzy artykułu proponują nazywać je POSTWERBAMI*. Ogólne znaczenie czasowników perficientywnych i ich postwerbów to ZBLIŻANIE SIĘ CZYNNOŚCI DO KOŃCA LUB W OGÓLE DO PEWNEJ GRANICY. Prawie wszystkie postwerby używane we wspomnianych gwarach litewskich mają odpowiedniki w języku łotewskim. Najbardziej rozpowszechniony jest podobno postwerb žemė(n) i jego lokalne warianty žemyn, žemynais, į žemę, odpowiadający łotewskiemu nudst, zemė (np.: żm. żm. Kirsk koje žemėn TRK = Cértiét kūju nuost). Z tym postwerbem szczególnie często występuje perfektywa czasowników tak zwanych anihilacyjnych (o znaczeniu niszczycielskim). Na Żmudzi dość częste są również czasowniki z laūk (laūko(n), laūkonais) = la. dra. W północnych gwarach panevėžiškich najczęściej odpowiadają im formy z dre. Niewiele ustępuje im perfektywa z šalin (šalinais, į šalį) = la. prué(ja)m. Autorzy artykułu podają przykłady perfektywów również z innymi, rzadziej występującymi postwerbami. Trudniej dostrzec funkcję gramatyczną niektórych z nich, np.: pry(šais), pusiau (pūsiau), į rinkį, giai — przynajmniej w podanych przykładach, por.: (7) Nekėls man rankos prysais! TRK. (8) Nelaužk pūsiau —sutrupės ALS. (9) Su arkliu varys teip į rinkį KL. (10) Anié ėjo —i[r] mani vėdės[i) lygiai KLK. Przecież można powiedzieć, że te słowa modyfikują predykaty podanych tu zdań 4 Girdenis już znacznie wcześniej, niż ukazał się artykuł, na fiszkach przekazanych kartotece LKŽ wraz z przykładami z gwar północnożmudzkich używał tego terminu do wskazania funkcji gramatycznej omawianych słów. PROBLEM POSTWERBÓW W LKŽ | 75 pod względem semantyki, a nie aspektu (np. w ostatnim zdaniu lygiai z łatwością mógłby2.- me pakeisti prieveiksminiu semantiniu atitikmeniu kartit). 0.1. Po przeprowadzeniu szczegółowej analizy rozszyfrowanych nagrań magnetofonowych, wykonanych niemal we wszystkich parafiach północnej Żmudzi, autorzy artykułu stwierdzają, że wiele konstrukcji perficjentywnych (ściślej — makroform) jest całkowicie uzualnych i neutralnych wyłącznie w gwarach północnych. Już na południe (i południowy wschód) od Viekšnių, Tirkšlių, Salant i Grūšlaukio stopniowo tracą one regularność, stają się coraz bardziej zależne od kontekstu i ekspresywności wypowiedzi. Najprawdopodobniej dlatego najbardziej rozpowszechnione są właśnie konstrukcje „anihilacyjne”: miršta, berig(i)a(si), sprogsta žėmėn. 2.0.2. Autorzy artykułu wyciągają z tego wszystkiego jeden wniosek diachroniczny: ternarny system aspektu czasownikowego północnych dialektów litewskich (albo jego zalążki czy rudimenty) jest rzekomo nowym zjawiskiem gramatycznym, powstałym pod wpływem języka łotewskiego“. Wpływ ten mógł być owocny dlatego, że po pierwsze, nowy aspekt pośredni zwiększał wyrazistość i precyzję języka, a po drugie, jego pojawienie się dobrze współgrało z jedną z najwyraźniejszych tendencji północnych gwar — ich składniowym dążeniem do możliwie największej konkretności. 2.1. Po krótkim przedstawieniu głównych myśli artykułu Girdenisa i Kačiuškienė chciałoby się wyróżnić kilka momentów istotnych dla dalszych rozważań. Po pierwsze, słowa žėmė(n), laūko(n), ore, salin itp., używane po niektórych czasownikach i pełniące funkcję swoistego wskaźnika ich aspektu pośredniego, znacznie trafniej nazywać postwerbami niż przysłówkami, choćby o „wyblakłej” semantyce. Po drugie, wyjaśniając osobliwości budowy konstrukcji perfektywnych, należy pamiętać, że ich ogólne znaczenie polega na zbliżaniu się czynności do końca albo w ogóle do pewnej granicy. Z tą myślą zgodny jest fakt, że najbardziej rozpowszechnionym postwerbem jest žėmė(n) (į žėmę). Właśnie ten postwerb, w porównaniu z innymi wymienionymi w artykule, najlepiej reprezentuje pojęcie granicy, tj. ze względu na inherentną cechę semantyczną lokalizowania końcowego punktu działania może zarazem oznaczać zakończenie tego działania lub granicę, do której działanie to się zbliża. Fakt, że łotewski postwerb nudst, który występując jako przysłówek oznacza ‘Salin’ i wskazuje jedynie kierunek, najczęściej odpowiada litewskiemu žėmė(n), właśnie potwierdzałby zaznaczoną przez autorów artykułu tendencję składni północnych gwar litewskich do możliwie największej konkretności. Po trzecie, dla jednolitej gramatycznej interpretacji postwerbów bardzo ważne jest to, że autorzy artykułu uważają konstrukcje perficjentywne za pewne gramatyczne MAKROFORMY. Pojęcie to Girdenis wyjaśnił we wcześniejszym artykule (Girdenis 1984: 25-30). Makroformy wyodrębnia się na głębszym poziomie morfosyntaktycznym; bezpośrednio „służą” one składni i obejmują zarówno formy syntetyczne, jak i te konstrukcje peryfrastyczne, które w zdaniu należą do tych samych „poziomych” paradygmatów co formy syntetyczne i pełnią tę samą funkcję. Makroformy są związane z poziomem mikroform relacjami realizacji (lub manifestacji). Zdanie bezpośred5 Jak się zdaje, obecnie wniosek ten podaje w wątpliwość E. Liparte (2000: 149-150). Zdaniem autorki system trzech aspektów w północnych dialektach litewskich należy wywodzić z systemu korelacji partykułowych i przedrostkowych czasowników języków bałtyckich. Jest ona szeroko rozpowszechniona w języku łotewskim. Jej pozostałości lub zalążki występują nie tylko w północnych, lecz także we wschodnich i południowych dialektach języka litewskiego, jednak tutaj korelacje te nie zostały jeszcze e, dostatese cznie zbadane. Jednakże nieliczne przykłady czasowników z partykułami podane przez autorkę artykułu z pastawopale nie pełnią funkcji wykładnika aspektu. 76 | ROLANDAS MIKULSKAS warto giai esąs „konstruojamas“ iš makroformų, tačiau teksto lygmeniu jis jau traktuojamas kaip atskirų mikroformų (arba tiesiog žodžių) junginys. Kaip tik todėl ir esanrównież odnotować możliwe różne permutacje słów należących do jednej makroforjų elipsė ir daugelis kitų tekstualinių reiškinių. Pastarąją straipsnio autoriaus mintį my, gdyż wyjaśniają one pewne nieregularności wyrażania konstrukcji perfektownych, takie jak sporadycznie występujące postwerby w pozycji przed czasownikiem lub ich użycie po czasownikach przedrostkowych. Zgadzając się z Girdenisem, różne manifestacje tej samej makroformy, peryfrastycznego illatywu, moglibyśmy uznać za konstrukcję przyimkową į žėmę oraz formę syntetyczną žėmė(n). Mając zaś na uwadze, że znaczenie dyrektywu jest złożoną częścią znaczenia illatywu, do tych dwóch form moglibyśmy dodać również przysłówkową žėmyn. W ten sposób moglibyśmy postrzegać te formy jako trzy różne realizacje tej samej makroformy postwerbalnej (która z kolei jest mikroformą peryfrastycznego perfektu!- ). Takiemu jednolitemu traktowaniu postwerbu mogłaby nieco przeczyć pewna lokalność form żėmyn i į žėmę — pierwsza jest częściej używana na północno-- zachodnim obszarze żmudzkim, a druga — na północno-- wschodnim. Jednak, jak pokazują dane kartoteki LKŽ, w obu miejscach jako pewna forma „substratowa” używany jest również postwerb žėmė(n). 2.2. Girdenis i Kačiuškienė zauważają w swoim artykule, że postwerby w LKŽ podawane są jedynie sporadycznie. Uwaga ta jest zasadniczo słuszna, jednak teraz, po ukazaniu się wszystkich dwudziestu tomów Słownika, sytuacja jest nieco lepsza. W ostatnich tomach możemy dodatkowo znaleźć postwerby šalin (XIV), viršuo (XIX) oraz wspomniany žėmė(n) z wariantami (XX). Wszystkie one są uznawane za przysłówki i objaśniane w różny sposób. Funkcja wykładnika aspektu, jak już wspomniano, jest wyraźniej uznawana jedynie w przypadku postwerbu žėmė(n). Dane LKZ potwierdzają wysunięty przez autorów artykułu fakt, że najbardziej rozpowszechnionym postwerbem jest žėmė(n) i jego warianty lokalne. Dlatego wyjaśniając rozpowszechnienie ternarnego systemu aspektowego w północnych gwarach litewskich, jego pochodzenie i właściwości funkcjonowania, przede wszystkim należałoby oprzeć się na analizie przykładów wypowiedzi z tym postwerbem. Po zebraniu w kartotece LKŽ wszystkich perfektów z postwerbami žėmėn, į žėmę, žėmyn (žemyn), žėmynais (žemynais) można dość wiarygodnie wytyczyć południową granicę rozpowszechnienia tych konstrukcji. Można by ją przedstawić jako linię Kłajpeda —Vėžaičiai —Endriejavas —Plūngė —Telšiai —Luokė —Šaukėnai —Raudėnai —Kuršėnai —Meškūičiai —Lygumai —Linkuva —Pasvalys —Krinčinas —Kupréliskis — Papilys —Čedasai —Jūodupė. Linię tę można by uznać za ogólną granicę rozpowszechnienia konstrukpateiktiems duomenims, išskyrus tą faktą, kad jų tirtų perficientyvinių konstrukcijų cji perfektywnych. Zasadniczo nie jest ona sprzeczna z geografią rozpowszechnienia przedstawioną przez autorów omawianego artykułu, obejmując północnych mieszkańców gwar paneweżyskich, i kończy się w Salėčiai. Dane LKŽ pozwalają zatem włączyć do tego obszaru także północnych mieszkańców gwar kupiskich i uteniskich. Fakt ten jedynie potwierdza wniosek Girdenisa i Kačiuškienė dotyczący łotewskiego pochodzenia konstrukcji perfektywnych w północnych gwarach litewskich. Jednak w dalszej dyskusji może on mieć znaczenie również z innego powodu: konstrukcje perfektywne z postwerbem žėmėn są używane także w gwarach, w których illatiwus jest jeszcze żywy jako przypadek paradygmatyczny’. A to pozwala nieco inaczej spojrzeć na gramatyczne pochodzenie tej formy. 6 Według danych Litewskiego atlasu językowego zachodnia granica paradygmatycznego użycia iliatywu liczby pojedynczej przebiega linią Smilgiai — Pasvalys — Pūšalotas — Panevézys — Ramygala — Šėta — Jonava — Kaišiadorys — Darsūniškis — Birštonas — Gudéliai — Krosna — Rudamina (LKA, 54–55, mapa nr 48). PROBLEM POSTWERBÓW W LKŽ | 77 2.3. Przyjmując pogląd, że w północnych naszych gwarach trójczłonowy system aspektu ukształtował się na wzór języka łotewskiego, całkowicie zrozumiałe jest, że łotewskim konstrukcjom perfektownym z postwerbami pochodzenia dyrektywnego nuost, zemė, ara, prué(ja- )m odpowiadają na gruncie litewskim analogiczne konstrukcje z formami iliatywu žėmė(n), (į žėmę), laūka(n)', šalin. Ponieważ w omawianych konstrukcjach postwerby te pełnią przede wszystkim funkcję wykładnika aspektu, mówienie o ich znaczeniu jako iliatywów konkretnych rzeczowników wydawałoby się pozbawione sensu. Jednakże przy rozwiązywaniu problemu leksykograficznego przedstawienia tych form, który między innymi koniecznie zakłada także interpretację gramatyczną, trzeba to uczynić. Tym bardziej że, jak wskazano wcześniej, pochopne zaliczenie tych wyrazów do klasy przysłówków komplikuje ich przedstawienie w Słowniku. 2.3.1. Zgadzając się z opinią autorów omawianego artykułu, że jest to rzekomo nowe zjawisko gramatyczne, mimo wszystko nie możemy powiedzieć nic bardziej konkretnego o początku rozpowszechniania się konstrukcji perfektownych w północnych gwarach litewskich. Ponieważ Daukantas już używał ich w swoich pismach, możemy jedynie przypuszczać, że pod koniec XVIII — na początku XIX wieku niektóre z nich były rozpowszechnione w dialekcie północno-zachodnich Żmudzinów (mieszkańców okolic Kretyngi). Dane gramatyki historycznej wskazują, że w tym czasie iliatyw jako przypadek paradygmatyczny został już zastąpiony konstrukcją przyimkową „į+akuzatyvas“ (Zinkevičius 1980: 258). Najprawdopodobniej zastępowanie syntetycznej formy iliatywu konstrukcją przyimkową stopniowo nasilało się w miarę posuwania się na zachód. Jeszcze i dziś iliatyw liczby pojedynczej niektórych rzeczowników jest systematycznie używany przez ludzi starszego pokolenia znacznie na zachód od wcześniej wskazanej linii, nawet w okolicach Aridgali, Tytuwenów, Radziwiliszek, Jukiśkisów; w innych miejscach zachodniej Litwy występuje on przeważnie tylko w folklorze (Zinkevičius 1966: 200—201). Oczywiste jest, że potrzeba iliatywu jako makroformy funkcjonującej w języku na poziomie 2.3.2. Gramatikoje prieveiksmis apibrėžiamas kaip nelinksniuojama ir neasmenuojamorfosyntaktycznym nie zanikła. Jedynie jego ogólną funkcję — wskazywanie miejsca, ku któremu zmierza działanie lub do którego jest ono kierowane — w zachodnich dialektach języka litewskiego realizuje konstrukcja peryfrastyczna. Powstaje pytanie, za co uznać formy syntetycznego iliatywu niektórych słów, nadal używane w tych dialektach z takiego czy innego powodu? Próbując odpowiedzieć na to pytanie, językoznawcy zmuszeni są rozstrzygnąć inne zadanie — określić stopień adwerbializacji tych form. samodzielna część mowy modyfikująca czynność lub stan pod względem różnych okoliczności (miejsca, czasu, przyczyny itp.) (por. Ulvydas, red., 1971: 425; Ambrazas, red., 1997: 410; LKE 504). Jednak często, dążąc do odgraniczenia przysłówka od innych części mowy, nie możemy posłużyć się tymi jego cechami określającymi kategorię jako kryteriami. Załóżmy, że przy próbie ustalenia stopnia adwerbializacji któregoś przypadka konkretnego rzeczownika w istocie rozstrzyga się kwestię jego przypisania lub nieprzypisania do paradygmatu deklinacyjnego, dlatego pierwsze kryterium — nieodmienności — staje się tutaj tautologiczne. Czasami odróżnienie nieparadygmatycznej formy rzeczownika od paradygmatycznej ułatwia kontekst, a właściwie — funkcja pełniona przez tę formę w zdaniu. Ten postwerb w LKŽ (VII 176), jak się wydaje, podany jest w formie zliteraryzowanej. Autentyczne formy żmudzkie laūko(n), laūkonais (ibid., 184), które wskazują w artykule Girdenis i Kačiuškienė, nie są w Słowniku łączone z omawianym przeznaczeniem gramatycznym; tutaj uważa się je za przysłówki wskazujące kierunek czynności w przestrzeni, chociaż w niektórych zdaniach słowa te można interpretować również jako postwerby, por. : Wystarczy, właź na drzewo [z drzewa]! Za. 78 | ROLANDAS MIKULSKAS (Paulauskienė 1989: 55-56). Jednakże w konkretnie rozpatrywanym przypadku zarówno iliatyw, jak i wywiedziony od niego przysłówek o znaczeniu dyrektywnym modyfikują czynność pod względem kierunku w przestrzeni, a zatem oba pełnią funkcję okolicznika miejsca. Tym samym również druga, funkcjonalna, cecha przysłówka w tym przypadku nie może służyć jako kryterium odróżniające przysłówek od iliatywu rzeczownika. Poważniejszą podstawą do uznania kwestionowanej formy wyrazowej za niecałkowicie oderwaną od paradygmatu rzeczownika są wciąż występujące zdrobniałe formy tej formy lub liczba mnoga. Jednakże to ostatnie kryterium można zastosować tylko częściowo, ponieważ w zachodnich dialektach języka litewskiego najpierw zanikł iliatyw liczby mnogiej i mówimy jedynie o zachowanych formach liczby pojedynczej. Gdybyśmy konkretnie wzięli formę žėmė(n), to mając na uwadze ważny dla użycia postwerbalnego jej związek z podstawowym znaczeniem wyrazu žėmė — „powierzchnia (naszej planety), po której chodzimy i na której stoimy” — ogólnie trudno oczekiwać jej formy liczby mnogiej. Inaczej rzecz się ma przy użyciu tego wyrazu w innych znaczeniach. Na przykład czwarte znaczenie žėmė: „wierzchnia, sypka warstwa powierzchni naszej planety” (LKZ.. 313), w pełni dopuszcza iliatyw liczby mnogiej, por.: (11) Mes zémésan nenusinesme, ką suvalgém, sugérém SVNC (316). (12) Miške gimęs, miške augęs, išėjęs an lauko, Zemésna lenda (žagrė) SLK (316). 2.3.3. Jako skuteczne kryterium pomagające odróżnić przysłówki od przypadków, od których się wywodzą, wskazuje się ich niezdolność do przyjmowania określeń uzgadnianych (Laigonaitė 1957: 49; Ulvydas, red., 1971: 426; Paulauskienė 1989: 56). Należy się z tym zgodzić, chciałoby się jednak dodać, że nie wszystkie rzeczowniki konkretne, nie wszystkie znaczenia rzeczownika wieloznacznego mają skłonność do przyłączania określeń uzgadnianych. Załóżmy, że gdy w języku jakiś obiekt jest wykorzystydaiktavardžio reikšmės ir ne visos vienos reikšmės paradigminės formos būna vienowany wyłącznie jako punkt orientacyjny do wskazania kierunku ruchu, wówczas użyty iliatyw (lub konstrukcja przyimkowa „į+accusativus”) zazwyczaj nie ma określeń, ponieważ okoliczności tworzenia wypowiedzi nie wymagają dodatkowej modyfikacji tego obiektu. 2.3.4. Błędem byłoby sądzić, że wymienione tu kryteria wyczerpują wszystkie możliwości odróżnienia przysłówków od znaczeń konkretnych przypadków, które je tworzą. Analiza semantyczna całej wypowiedzi stwarza tu duże możliwości. Wpływ rozumienia i interpretacji kontekstu oraz sytuacji na znaczenie formy gramatycznej uznaje również Aldona Paulauskienė (ibid., 56). Według niej przypadek staje się przysłówkiem, gdy znaczenie przedmiotowe całkowicie zanika, a znaczenie adwerbialne staje się podstawowe (ibid., 55). „Przedmiotowa” interpretacja znaczenia gramatycznego zależy również od konkretnego znaczenia rzeczownika. Z drugiej strony jest ona wymagana i podtrzymywana przez semantykę niektórych predykatów najczęściej używanych w wypowiedziach z tym rzeczownikiem. Nietrudno zrozumieć, że znaczenie takiego rzeczownika jak 8 To znaczenie decyzją redaktorów znalazło się na drugim miejscu, a na pierwszym umieszczono znaczenie Ziemi jako planety. Takie rozwiązanie byłoby zrozumiałe przy pisaniu słownika dabartinės kalbos žodyną. Tačiau tokia reikšmių pateikimo eilė visiškai netinka LKZ tipo žodyne, kuriame encyklopedycznego, leksykonu astronomicznego czy wreszcie znaczenia są kształtowane przede wszystkim na podstawie wypowiedzi języka ludowego. Staranna analiza semantyczna i kognitywna tych wypowiedzi pokazuje, że dla Litwinów podstawowe jest pojęcie ziemi jako powierzchni, po której chodzimy, oraz odpowiadające mu znaczenie. Właśnie z tego konceptu wychodzą i do niego powracają nici wielu innych znaczeń słowa žėmė. PROBLEM POSTWERBÓW LKŽ | 79 Zeme, którego podstawowe znaczenie inherentnie oznacza granicę, przy której naturalnie zatrzymuje się i kończy działanie wszystkich spadających lub rzucanych przedmiotów, ilatiw używany z predykatami kristi, mėsti, léistis, lipti itp. łatwiej zachowuje znaczenie obiektowe niż, powiedzmy, ilatiwy rzeczowników laitkas czy šalis. Ze względu na strukturę semantyczną tych rzeczowników ich formy ilatiwu, modyfikując działanie, nie mogą zlokalizować jego punktu końcowego. Dlatego, wyrażając bardzo abstrakcyjnie jedynie kierunek czynności, łatwiej interpretuje się je jako przysłówki. Niemniej jednak dopiero po zbadaniu każdego przypadku użycia takich form z osobna możemy wyciągać wiarygodne wnioski na temat relacji między ich znaczeniami obiektowymi i adwerbialnymi. Na przykład nawet żmudzkie formy ilatywu w takich zdaniach, zwykle uznawane już tylko za przysłówki (Laigonaitė 1957: 50), można różnie interpretować, por. (13) Eisiu laukan paveizieti, koks vejelis pučia VKš. (14) Eik šalin! VKkš”". W pierwszym przykładzie nietrudno dostrzec obiektowe znaczenie formy laukan ze względu na jej relację semantyczną z treścią zdania podrzędnego. W drugim przykładzie forma šalin rzeczywiście ma wyłącznie znaczenie adwerbialne. Dalej por. zdania z LKZ, 5, (15) Kap iš kamino žėmėn dūmai virsta —teipgi lietaus bus PLs (309). (16) Kiedy palisz, dym opada na ziemię — już przed deszczem VDK (309). (17) Gdy dym opada na ziemię, nie będzie pogody ALN (309). (18) Dym w dół, może znowu będzie więcej deszczu Kp (309). Iliativus pierwszego zdania žėmėn oraz odpowiadająca mu konstrukcja przyimkowa į žėmę w drugim zdaniu oznaczają tutaj kierunek rozprzestrzeniania się dymu, a więc mają jedynie znaczenie dyrektywne. Jeszcze wyraźniej pokazuje to porównanie z przykładami wypowiedzi przytoczonymi poniżej: dla opisania analogicznej sytuacji wybiera się tutaj wyraźne dyrektywy — przysłówek žemyn (4) oraz konstrukcję przyimkową in žėmę (3). Przykładami tymi chciano pokazać, że nawet w przypadku „prawdziwych” iliativusów możliwa jest „adwerbialna” interpretacja. Rzeczywiście, takie przypadki zdarzają się rzadziej. Znacznie częstsze są konteksty podkreślające obiektowe znaczenie iliativusu słowa žėmė, por.:(19) Gdy tylko spadnie na ziemię coś podobnego [jabłko], rozpryskuje się i pęka ŠvNč (309). (20) Audra podniosła muni, położyła na ziemię Ak (309). Czasowniki obu zdań rozprzestrzeniają się, brakuje, dėjo ‘uderzył’, predykując powierzchni ziemi właściwość twardości, jednocześnie określają także „obiektową” interpretację form ilatiwu odpowiedniego słowa. ? Przykłady z książki A. Laigonaitė są tutaj podawane bez zmian, chociaż nie odpowiadają przyjętym w LKŽ transponacjom —W gwarach wschodniej Litwy, gdzie vimo į bendrinę kalbą taisyklių. ilatiw jest używany jako przypadek paradygmatyczny, konstrukcja „į+akuzatyw” wyraża kierunek (Laigonaitė 1957: 47; Zinkevičius 1980: 255). Według danych LKŽ takie użycie jest charakterystyczne także dla gwary południowoauksztockiej, por. : Jeigu in aukštį staugia, tai an gaisro, o jei in žėmę, tai an mirties šuva staugia MRC (LKŽĄ 308). 86 | ROLANDAS MIKULSKAS (51) Džiūna bulbelės šaliū ZR (LKZ,, 447). (52) Tos staklės isgyvéntos šalin, reik dirbinties kitas STs (LKŽ,, | 447). W wielu wypowiedziach z predykatami o znaczeniu usuwania formę šalin można uznać za pełniącą jednocześnie funkcję przestrzennego przysłówka. I nie dziwi — jako przysłówek šalin idealnie semantycznie pasuje do czasowników o takim znaczeniu. Jeżeli czasowniki o tym znaczeniu są modyfikowane formą šaliū w dialektach, które są oddalone od obszaru użycia konstrukcji perficjentywnych, to wtedy należy ją uznać za czysty przysłówek, por.: (53) Sakau, ar visą ranką pjauti šaliū reiks? KLVRZ (LKZ,,, (54) Alyvinés obels turėsi rėžt šakas alii. SNT (LKŽ,,, 446). 446). Ze względu na możliwe dwojakie interpretacje większości takich przykładów należy przyznać, że konstrukcje perficjentywne tworzone z formą šaliū (z wyjątkiem, rzecz jasna, tych rzadkich przypadków z czasownikami o znaczeniu zanikania lub niszczenia) nie są tak czyste jak na przykład z formą žėmė(n). Dlatego też pojawiają się trudności z ich przedstawieniem w opisie leksykograficznym“. O słabej ekspresji perficjentywu w takich konstrukcjach świadczy między innymi również fakt, że forma šalin dość często występuje w nich po czasownikach przedrostkowych, które same w sobie mogą już oznaczać czynność zakończoną, por.: (55) Liepė seniisius tus tvartus nugriauti šalin KRT. (56) Po tam vėl nūvertė tą bokštą šaliū Lk (LKZ,, 447). (57) Obieramy ze skórki, kroimy na duże kawałki [jabłka] Tv. 4.1. Przyczyn nieprzydatności formy šaliū do wyrażania perfekcijtywu, podobnie jak w poprzednim przypadku, należałoby szukać w jej semantyce. Jako przysłówek forma ta jest szeroko używana na całym obszarze na zachód od zasięgu użycia iliatywu. Podobnie jak forma laūka(n), najczęściej modyfikuje ona czasowniki ruchu lub ogólnie ruchu poziomego. Szybkie przysłówkowienie formy iliatywu Salini najprawdopodobniej spowodowała abstrakcyjnizacja znaczeń rzeczownika šalis. Najbardziej abstrakcyjne znaczenie tego rzeczownika „miejsce lub przestrzeń znajdująca się dalej od czegoś, ustronie” (LKZ. 456) oznacza tylko jeden z biegunów opozycji przestrzennej: centrum (gdzie zlokalizowany jest podmiot) vs peryferia. Taki rzeczownik utracił już znaczenie przedmiotowe. Jego forma iliatywu Salin abstrakcyjnie wskazuje kierunek w przestrzeni (z miejsca, w którym znajduje się podmiot, ku obrzeżu) i faktycznie jest już przysłówkiem. Ta forma, podobnie jak forma laūka(n), inherentnie nie jest w stanie zlokalizować końca modyfikowanej czynności i być może dlatego gorzej niż forma žemė(n) nadaje się do wyrażania perfektywności. Z drugiej strony, szukając odpowiedzi na pytanie, jak w ogóle słowa o takiej semantyce mogą pełnić funkcję wykładnika aspektu, należy zwrócić uwagę na fakt, że perfektywność czasowników ruchu modyfikowanych przez dyrektywne laūkan i šaliū wiąże się nie tyle z lokalizacją końca czynności, ile z lokalizacją początku czynności, która w tych konstrukcjach jest zawsze implikowana. 8 W LKŽ w tym samym miejscu podano przykłady zarówno z gwar północnych, jak i południowych. Jeden czy drugi wyraźniejszy perfektyw, jak się wydaje, wmieszał się wśród przykładów użycia adwerbialnego, por.: : Grūdo muni šalin, irgan ZEML (LKZ,,, 446); Aš pasiėmiau šakalį tą šunį mūšti Salin END (LKZ, 446). PROBLEM POSTWERBÓW W LKŽ | 87 w gwarze 5. Ne visi šiaurinėse lietuvių Snektose vartojami postverbai yra sietini su iliatyvo linksniu. Šiaurinių žemaičių vartojamas virsué greičiausiai yra inesyvo kilmés'. Siaupanevėžyskiej odpowiadają mu formy viršū (viršum), virš. W LKZ wszystkie te formy często mos interpretuojamos semantiškai ir pateikiamos kaip prieveiksmiai. Kadangi jos powtarzają się po niektórych czasownikach, dlatego nierzadko w Słowniku uważa się je za składniki połączeń frazeologicznych tworzonych z tymi czasownikami (zwłaszcza jeśli czasowniki są używane w znaczeniu przenośnym). Jednak postępuje się tak niekonsekwentnie, por.: (58) Pitola virš, baras: užverstas griovelis VšK (LKZ,, 605). (59) Nieko negaliu pasakyti, tuoj pūola viršum VSK KZ. 621). (60) Ka ans pamato, pula virsué kaip Serna TL (LKZ,,, 626). Ten ostatni przykład w Słowniku podaje się już nie jako frazeologizm (zresztą podobnie jak inne znajdujące się obok zdania żmudzkie). Z drugiej strony zupełnie bezpodstawnie tworzy się tu frazeologizmy z takich bezpośrednio zrozumiałych wypowiedzi jak Lipa viršuo [šuo], jei nėko nesakai Kik (LKZ, 626) i in. 5.1. Oczywiste jest, że w LKZ omawianych form nie wiąże się z kategorią aspektu. Po przejrzeniu podanych tu żmudzkich wypowiedzi z formą virsué widać, że jest ona najczęściej używana z czasownikami oznaczającymi ruch poziomy (pūlti, šokti, eiti, važiūoti) i modyfikuje je nie tylko pod względem kierunku (wskazuje zbliżanie się wprost do czegoś, atakowanie wprost na coś), lecz także intensywności (wskazuje szybkie zbliżanie się, nagły atak). Właśnie jako intensyfikatory czynności, wskazujące na nagłe zbliżanie się obiektu lub zjawiska do czegoś, mogłyby być interpretowane także jako gramatyczne wykładniki aspektu, ponieważ jednocześnie oznaczają czynność przesuwania się szybko zbliżającą się do końca (aż do zderzenia, kontaktu). 5.2. Analiza wypowiedzi pokazuje, że jeżeli czasownik oznacza bezpośredni (fizyczny) kontakt z obiektem, wówczas formę viršu0 zazwyczaj łatwiej interpretować jako przysłówek kierunku, por. : (61) Zaryczała [maszyna], myślałem, że viršuo jedzie), zadrżałem KRŠ (LKŽ: 626). (62) Trzymałem koguta — a on pala viršuo! RNV (LKZ,,, 626). (63) Uciekaliśmy od tych jałówek — pals virsué ŽD (LKZ,,, 626). Można sądzić, że funkcję modyfikatora kierunku czynności forma virsué odziedziczyła po użyciu przyimkowym (postpozycyjnym) w wypowiedziach zasadniczo tego samego rodzaju, por. : (64) Pędzi jak wiatr [maszyna], i viršuo człowieka jedzie RDN (LKZ,. 626). 5.3. (65) Ta karvė dideliai draskés, piiolé žmonims viriué AkM (LKZ, 626). Gdy te czasowniki używane są w znaczeniu przenośnym, tj. nie oznaczają kontaktu fizycznego, modyfikującą je formę virsué łatwiej uznać za postwerb, por.: *—Zarejestrowano również formę virsuéon, gdzie n najprawdopodobniej pochodzi z formy ilatywu virswsi: Daba vaikai viršuon pulna ant senesnio KRŠ Kz... 627). 88 | ROLANDAS MIKULSKAS (66) Aš nenorėl[- ja Ju tą vaikį išduoti, ant ano pūls viršuo SD (LEZ... 626). (67) Séksta virsuo, akes drasko [berniūkštis] KrS (LKZ,, 626). 5.4. Wyrażenie perfektywu jest najwyraźniejsze, gdy forma virsuo występuje po czasownikach ruchu i oznacza (szybkie) zbliżanie się czegoś bezpośrednio do miejsca, w którym znajduje się mówiący, por.: (68) Vokytis eita viršuo, bet maišos i ruskiai Sts (LKZ,,, 626). (69) Vėjas puta tą smarvę viršuo TRK (LKZ,,, 626). (70) Lytus eina virsué, greičiau tik grébkiat AKM (LKZ,,, 626). Jest to zrozumiałe, ponieważ aspekt czynności czasowników o takim znaczeniu, modyfikowanych przez formę virsué, koniecznie wiąże się z przybyciem podmiotu czynności (lub dostarczeniem obiektu) do określonego punktu przestrzeni (drogi). 6. Na koniec należy omówić jedno praktyczne zagadnienie, pojawiające się przy stosowaniu terminu postwerb wobec omawianych form w tych przypadkach, gdy występują one przed czasownikiem, por.: : (71) Kurą višta galbūt išgiedoti, galvą žemė kerta KRS. (72) Ėmė kaimą deginti, vienus gyventojus vergti, kitus laukan (laukon? —R.M.) kirsti S. DAUK (LKŽ,,, 177). Analizė perficientyvinių konstrukcijų rodo tokią tendenciją: kuo grynesnė yra tarpinio veiksmo raiška, tuo griežčiau fiksuota postverbo pozicija po veiksmažodžio. Ir, atvirkščiai, kuo labiau kalbamųjų formų atliekama gramatinė funkcija sumišusi su direktyvo“" raiška, tuo laisvesnė jų vieta sakinyje. Tačiau net ir aiškių perficientyvų atveju retkarčiais pasitaikantis postverbo pavartojimas prieš veiksmažodį visiškai suprantamas, jeigu jį aiškinsime kaip tekstualinį reiškinį, t. y. priklausantį nuo pasakymo realizavimo aplinkybių. Tokia „inversija“ įmanoma, kai egzistuoja griežta taisyklė, kuri tik gilesniu morfosintaksiniu lygmeniu fiksuoja perifrastinio perficientyvo dėmenų tvarką. Taigi postverbo termino vartojimas kalbamosioms formoms apibūdinti yra visiškai pateisinamas. WNIOSKI 1. Nie ma wątpliwości co do istnienia konstrukcji perficjentywnych w północnych gwarach litewskich. Muszą one być odpowiednio reprezentowane w tekście LKŽ. 2. Konstrukcje perficjentywne w LKŽ należy podawać przy formach ich czasowników wskazujących na aspekt pośredni. Formy te powinny być traktowane gramatycznie w możliwie najbardziej jednolity sposób. W ten sposób osiąga się maksymalną koncentrację omawianych konstrukcji w jednym miejscu, umożliwiającą wnioskowanie o ich zasięgu geograficznym. Jednolity sposób przedstawiania tych wykładników perficjentywu zwiększyłby również przejrzystość wyszukiwania elektronicznego nowo opracowywanego wydania LKŽ. 20 Konstrukcje perficjentywne z postwerbalnymi elementami o innym pochodzeniu semantycznym, takimi jak kidurai, lygiai, kietai ir pan., nenagrinėtos. PROBLEM POSTWERBÓW LKŽ | 89 3. W północnych gwarach litewskich używane konstrukcje perfektywne wykazują zróżnicowany stopień wyrazistości aspektu. Czystość perfektywu zależy od stopnia desemantyzacji form wskazujących jego funkcję gramatyczną. Im bardziej zdesemantyzowane są te formy, tym czystsze jest wyrażenie aspektu pośredniego. Możliwości resemantyzacji tych form, tj. możliwość interpretowania ich jako przysłówków przestrzennych, zależą częściowo również od semantyki predykatów wypowiedzi. 4. Nie ma żadnych podstaw teoretycznych, by omawiane formy uważać za przysłówki. W słowniku wystarczy podawać je za pomocą formalnego terminu postwerb (w skrócie —postv.), a w razie potrzeby w definicji można używać niezobowiązujących terminów, takich jak forma illatywu, forma przysłówkowa itp. (w zależności od semantycznego charakteru tych form). 5. Najbardziej rozpowszechnione są konstrukcje perfektywne z postwerbem o pochodzeniu illatywnym žėmė(n) (i Zéme) oraz z jego lokalnymi wariantami o charakterze adwerbialnym (w północno-- zachodnich gwarach żmudzkich) žėmyn (žemyn) i žėmynais (žemynais). Te postwerby zwykle występują po czasownikach o znaczeniu zanikania, niszczenia i usuwania (oddzielania). Znaczenie perfektywne tych konstrukcji peryfrastycznych jest najbardziej wyraźne. Niejednoznaczny wydaje się tylko jeden czy drugi przypadek, gdy wymienione czasowniki oznaczają jednocześnie ruch pionowy w dół (wówczas omawiane formy mogą być rozumiane także jako przysłówki przestrzenne). 6. Konstrukcje perfektywne z postwerbem žėmė(n) są używane na całym łotewskim pograniczu Litwy. Południową granicę występowania tych konstrukcji można uznać zasadniczo za granicę występowania perfektywu w północnych gwarach litewskich i kierować się nią w przypadkach, gdy omawiane konstrukcje peryfrastyczne można interpretować dwojako. 7. Postwerby pochodzenia illatywnego laūka(n), (laūko(n), laūkonais) oraz šalin należy uznać raczej za formy pochodzenia adwerbialnego, podobnie jak formę laūk. Konstrukcje perfektywne z tymi postwerbami są typu mieszanego, ponieważ w wielu przypadkach mogą być interpretowane także jako modyfikatory kierunku czynności w przestrzeni. Nieco wyraźniejsza jest ekspresja perfektywu w konstrukcjach tych samych czasowników o znaczeniu anihilacyjnym tworzonych z tymi postwerbami. Najłatwiej interpretowane adwerbialnie są formy następujące po czasownikach oznaczających działanie poziome (ślizganie się), dlatego ich funkcja postwerbalna jest najbardziej „zaciemniona”. 8. Z pochodzącą od inesiwu żmudzką formą virsuo konstrukcje perficjentywne tworzy ograniczona liczba czasowników oznaczających atak lub nagły ruch. Forma ta w częstych przypadkach modyfikuje czynność zdania jednocześnie pod względem ilości (oznacza intensywność ruchu) i kierunku w przestrzeni funkcijos) rodiklis. Aiškiausiai postverbinė formos virsuo funkcija atsiskleidžia, kai (prosto ku obiektowi), dlatego nie jest czysto gramatyczna (po czasownikach ruchu występuje jako aspekt. Oznaczając nagłe zbliżenie się czegoś prosto do podmiotu wypowiedzi, oznacza ona zarazem zakończenie czynności ruchu. 9. W słowniku formy te, pełniące funkcję wskaźnika aspektu pośredniego, należy podawać z kwalifikatorem postv. oddzielnie od przysłówków. Oczywiście najlepiej byłoby wyodrębnić je w osobnym artykule. Aby jak najwięcej konstrukcji perficjentywnych było podawanych w jednym miejscu, przy formach podstawowych w miarę możliwości należałoby podawać również warianty lokalne. Załóżmy, że metodologia LKŽ nie pozwala form żėmė(n) i žėmyn (žemyn) podać w jednym artykule leksykograficznym, jednak celowe jest (a, jak wykazaliśmy, istnieją ku temu również podstawy teoretyczne) obok czasowników perficjentywnych z formą syntetycznego ilatywu žėmė(n) podać 90 | ROLANDAS MIKULSKAS przykłady z formą peryfrastycznego ilatywu į žėmę (albo odwrotnie, jak zrobiono tutaj w haśle zémé). Podobnie obok konstrukcji z postwerbem žėmyn (žemyn) w jednym artykule można by podać również przykłady z jego dłuższym wariantem žėmynais (žemynais), jak robi się to przy podawaniu przysłówków w haśle žėmas, -a. TABELA 1. PREDYKATY WYPOWIEDZI Z KONSTRUKCJAMI PERFICJENTYWNYMI (CZASOWNIKI O ZNACZENIU GINIĘCIA) mirti PING, LG, KRrS,TrRS TL DR, GRSL, SD,VGR LNK SK Veiksmažodis žėmėn žėmė į žėmę žėmyn žemyn žėmynais žemynais SKD, TRKN, Pir STs, YL, TRK, AKM, VGR, MZK sprogti KLVRZ, x2 RDN, KRŠ DR, SKD, SD, TRK TrRK x 3 BRrs dveésti KRT, PLT KRrS SD x 2, KLVRZ, AKM berigtis TRK šlopti AKM kdrsinties Sts YL kandéti Sts (o sierści) zimne ŽEML, MŽK, Pp KLVRZ x 2, TrRK Xx 3 TRK skėsti VKš, LŽ Sts iść ‘pełzać’ VGR (o osach), RDN (o włosach) PROBLEM CZASOWNIKÓW POSTWERBALNYCH LKŽ | 91 | CIĄG DALSZY TABELI Czasownik Zémeén żemė į żemę żėmyn żemyn żėmynais żemynais šėrties Šts birti Ms (o ostrzach) sirgti YL kristi SKD (o głowach na wojnie) galūoties SKD pogarszać się SKD TABELA 2. PREDYKATY WYPOWIEDZI Z KONSTRUKCJAMI PERFICIENTYWNYMI (CZASOWNIKI O ZNACZENIU Veiksmažodis žėmėn žėmė į žėmę žėmyn žemyn žėmynais žemynais NISZCZENIA) šauti sąsiada KL, [człowieka] takiego żaltį [człowieka] PLT, KAL, SD, człowieka [człowieka] [zmogy] ŽDx2, KRTYN, [Zmo-Sp, Įžmo-[człowieka] gu] ALs, gu]GD YL, [żmo- [człowieka] YL, gų] SD [człowieka] ZEML, tego żmija TRK, [człowieka] Sk, babę VŠK, rodziców Ps, komunistę PPL, mężczyznę KPR zabić dziecko TRK, [człowieka] [człowieka] YL ojca TRK, TRKN 92 | ROLANDAS MIKULSKAS 2 LENTELĖS TĘSINYS Czasownik żėmėn żėmė żėmyn żemyn Zémynais żemynais [daiktą] TRK, [człowieka] YL, muchy END (za)bić tego człowieka PING bengti [człowieka] siebie SD ZEML, babę TRK odebrać życie [człowiekowi] SD powiesić [człowieka] Lc (człowieka] YL dusić [człowieka] TRK [człowieka] TRK, [człowieMs ka] rąbać dzika KRŠ lać strzelać" rzeź człowieka zabijać [ ludzi zabijać człowieka] YL kanąć [wrona] PLT (s)dziobać kurczęta Sts męczyć staruszkę VKS (do)bić starców ZEML paść koniczynę Sts zboże PLNG PROBLEM CZASOWNIKÓW POSTWERBALNYCH LKŽ | 93 2 LENTELĖS TĘSINYS Czasownik żėmėn do ziemi żėmę w dół żėmyn w dół żemyn żėmynais w dół żemynais naciskać (o tłoku (w kościele) ból) SLNT Sts młócić len Sts tężeć (o mrozie) Sts rąbać [człowieka] Sts ciąć (o chorobie) SD TABELA 3. PREDYKATY WYPOWIEDZI Z KONSTRUKCJAMI PERFICIENTYWNYMI (CZASOWNIKI O ZNACZENIU USUWANIA (ODDZIELANIA)) Czasownik żėmėn w ziemię żėmyn w dół żėmynais w dół brać skórę YL, krzyż TRK, szlejer KLK, czapkę KLK, rękę KLK, biżuterię VGR, łupinę Jpop, buraki AKN pyłki PP wlec (się) marynarkę JNŠ, [ubrania] VšK zaprzęgać konia KLK, konia ŽG, klacze KLVRŽ wyrzucać [konia] TRS 94 | ROLANDAS MIKULSKAS 3 CIĄG DALSZY TABELI Veiksmažodis žėmėn žėmė į žėmę žėmyn žemyn žėmynais žemynais [jedzenie] PLN, palenie łop LNKV, Kkš piwo KRČ ścinać drzewa VŽ, głowę KRŠ głowę LK nogę TRK głowę KL, nogę TRK, głowę VB skrobać [dom] KRTN, [domy] YL numus STs, szkoła KLK, domek SLC strzyc brodę Sp, wąsy SD, [materiał] YL, materiał ŽG rąbać [zboże] BDR, leszczynę nogę KRG gips BDR, AKM gruszkę ŽG, nogi Vkš wyrywać len KLVRŽ chwasty KRš ziemniaki KRTN, len JDR len KLP kopać ziemniaki SD ziemniaki TRK łamać rękę TRK skubać pszczoły MSK (od)łuszczyć cebulę Č drapać pryszcz Vkš nieść garnek KL podnosić PROBLEM CZASOWNIKÓW Z PRZEDROSTKAMI LKŽ | 95 3 DALSZY CIĄG TABELI Veiksmažodis žėmėn žėmė į žėmę žėmyn žemyn žėmynais žemynais garnek KL patelnię LK [garnek] Sp maduti(s) pierścionek TRK spodnie SAUK skarpetki GRSL ubierać (się) [człowieka] TRK daryties Lkž Ms ‘ubierać się’ wlec wąsy PLT obierać brzozy AKM smarować miodem Sts (nu)rzucić starostę JDR toczyć starych RDN przekazywać władzę SkD SKRÓTY LKA,, —Atlas języka litewskiego 3, Morfologia, red. K. MORKUNAS, Wilno: Mokslas, 1991. LKE—Encyklopedia języka litewskiego, red. V. AMBRAZAS, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, LKZ,,, —Słownik języka litewskiego 14, red. K. ULvYDAS, Wilno: Mokslas, 1986. LKZ, —Słownik języka litewskiego 19, red. V. VITKAUSKAS, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i 1999. LKŽ,,,- Lietuvių kalbos žodynas 7, red. J. KRUOPAS, Vilnius: Mintis, 1966. Encyklopedii, LKZ., —Słownik języka litewskiego 20, red. V. VITKAUSKAS, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2002. LITERATURA AMBRAZAS, V., red., 1997: Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Trzecie poprawione wydanie, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. DAUJOTYTE, V. 2002: Podstawowy tekst kultury. 1999. Dwadzieścia tomów słownika języka litewskiego, opracowały J. Zabarskaitė, Z. Šimėnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 34—35. GIRDENIS, A. 1984: Stratyfikacyjny model morfologii czasownika języka litewskiego. Kalbotyra 35(1), GIRDENIS, A., KACIUSKIENE, G. 1986: Zjawiska paralelne w systemach czasownika języka łotewskiego i północnych gwar języka litewskiego. Kalbotyra 37 (1), 21—27. GUDAVICIUS, A. 2000: Emolingwistyka, Szawle: Uniwersytet Szawelski. 25-30.