Lietuvių bendrinės kalbos nekirčiuotų balsių kiekybė

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 35-47 Ilościowość nieakcentowanych samogłosek litewskiego języka ogólnego LIDIJA KAUKĖNIENĖ Uniwersytet Wileński, Wydział Humanistyczny w Kownie, Kowno Artykuł dotyczy ilości samogłosek nieakcentowanych w standardowym języku litewskim. Uwaga poświęcona jest pierwszej i drugiej samogłosce poakcentowej i przedakcentowej oraz ich relacji do samogłosek akcentowanych. 1. Że akcentowane samogłoski długie są dłuższe od odpowiadających im krótkich, wiadomo już od dawna i nie budzi to wątpliwości. Zagadnienie to w litewskim języku ogólnym było badane, analizowane i dowiedzione (zob. Vaitkevičiūtė 1960: 207-217; Svecevicius 1964: 14-32; Dambrauskaité-Urbelien¢ 1967: 17-25; Pakerys, Plakunova, Urbeliené 1970: 27-28, 30). Jedną z pierwszych osób, które zmierzyły i opisały ilościowość samogłosek języka litewskiego, była Valerija Vaitkevičiūtė (1960: 207-217). Przeprowadzone przez nią eksperymenty wykazały, że długość samogłosek zależy od akcentu i intonacji: samogłoski akcentowane są dłuższe od nieakcentowanych, a samogłoski z intonacją opadającą są krótsze od samogłosek z intonacją wznoszącą. Z jej badań wynika, że w litewskim języku ogólnym samogłoski długie są 1,5—2 razy dłuższe od krótkich. Bronius Svecevičius ustalił (1964: 17), że długie samogłoski akcentowane są 2,1—2,5 razy dłuższe od krótkich. Antanas Pakerys (1982: 92-103) zmierzył i statystycznie ocenił stosunki czasu trwania samogłosek długich i krótkich. Jego dane wykazały, że samogłoski z akcentem inicjalnym są średnio 1,7 raza, a z akcentem finalnym ponad 2 razy dłuższe od odpowiednich akcentowanych samogłosek krótkich. Zdaniem Pakerisa redukcja ilościowa samogłosek, jednak zauważa, że w innych pozycjach oznaki redukcji ilościowej mogą być wyraźniejsze. Ogólnie rzecz biorąc, wpływ miejsca akcentu na czas trwania samogłosek języka litewskiego jest niemal niebadany, a przy analizowaniu różnic ilościowych między samogłoskami akcentowanymi i nieakcentowanymi zwykle opierano się tylko na jednej wybranej pozycji nieakcentowanej. Tylko Vaitkevičiūtė wspomina (1960: 207), że im dalej nieakcentowana samogłoska znajduje się od akcentowanej, tym krótsza ma być. Zdaniem Janiny Urbelienė (1967: 461) długie samogłoski poakcentowe w standardowym języku litewskim są aż o 5096 krótsze od odpowiednich akcentowanych. Lilija Anusienė (1984: 19), badając nieakcentowane samogłoski litewskiej mowy ciągłej, ustaliła, że krótkie samogłoski poakcentowe ulegają redukcji o 10%, a przedakcentowe —20%; najbardziej skracają się samogłoski długie: pierwsze przedakcentowe —5096, drugie —4096, a drugie poakcentowe —40%. Jednakże w żadnej z wymienionych prac poświęconych wokalizmowi nieakcentowanemu, z wyjątkiem badań Pakera, dane eksperymentalne dotyczące iloczasu nie zostały ocenione statystycznie. 1.1. W niniejszym artykule opisano i oceniono statystycznie iloczas samogłosek nieakcentowanych litewskiego języka ogólnego; porównano czas trwania samogłosek krótkich i odpowiadających im samogłosek długich w pozycji akcentowanej i nieakcentowanej. 36 | LIDIJA KAUKĖNIENĖ Do analizy wybrano trójsylabowe słowa litewskiego języka ogólnego". Średnie czasy trwania samogłosek akcentowanych obliczono na podstawie pierwszej sylaby słów trójsylabowych*. Do badania wybrano następujące słowa: fikusas, kilimas, sinusas, tikimas, dėmonas, ėpinis, bėmolis, kasimas, rasimas, atneša, padeda, donoras, komikas, lotosas, gūmulas, muzika, ūbagas, dyzelis, lydalas, lyrika, ėdalas, žėralas, sėlenos, tépalas, ėžeras, lėsalas, adata, gatavas, būtika, dobilas, sominis, posėdis, diiminė, iikana, rūkalas. W celu uzyskania wartości czasu trwania samogłosek nieakcentowanych wybrano słowa, w których badana samogłoska występowała w następujących pozycjach: pierwsza poakcentowa po krótkiej i długiej sylabie akcentowanej®: dūšinė, muzika, kilimas, didelis, dėbetas, kasdamas, rasdamas, cokolis, dėmonas, robotas, gūmulas, rėbusu, sėrumu, nūzyzė, pacypė, alinė, alūdės, ramūnės, nutūkęs, kokėte, vėsinęs, kolitą, komodą, vaišinąs, išmoka, grobiko, merginų, saliūtų, motina, kūdikis, lyrika, ėžeras, tabelis, fakelas, adata, sūmana, husaras, karbolis, arnotas, slalomas, épusé, sūnėnus, mėlynas, gydyti, dalyvį, kanapė, kanapės, būtybė, nutolęs, šakėlę, bokala, pirūtą, nutolstąs, pamoté, rūkomas, biziiny, mediizy; druga poakcentowa po krótkiej i długiej sylabie akcentowanej: sifilis, didelis, ėpinį, nėšimas, kasimas, padeda, rėbusu, rėbusus, sėrumu, būčinį, ėterį, nūlinė, ėpinės, nūlinės, fizinę, virinęs, dėmoną, Operą, būdino, rėbusų, rūporų, dyzelis, kūdikis, moteris, dūminės, épuses, lyrines, lopeta, samana, Jakobsonas, Sūcharovas*, amaru, ūmarus, ūdinį, avilį, diiminė, kapinés, pamote, masing, asarg, lėsalą, kalbings, tobulo, dobilo, lasino, būsenų; pierwsza sylaba przedakcentowa przed krótką i długą sylabą akcentowaną: ekipa, didikas, kikilis, debesis, afera, meleta, makaka, panama, melasa, komoda, obojus, polonis, dykuma, rulėtė, pakyla, masyvūs, satyra, kalėda, édikas, tęstinis, tąsiūkas, Zasidé, motūšė, odinis, ceziira, lagiina, radinys, kiirinys, giminė, etapas, esybė, cemerys, banaly, arabas, alėja, moralas, bokalas, ovalas, uranas, pupėlė, rutulys, utėlė, byloti, pažymys, tylėnis, šėtonas, ūmėdė, gręžioti, gręžioja, tąsyti, tąsynės, doroti, kokybė, sūnėnas; druga sylaba przedakcentowa przed krótką i długą sylabą akcentowaną: citata, gitara, idilė, debesis, melasa, ekipa, afera, banalūs, pavija, koniu, lęšiukū, moda, kolega, omarū, ulonū, rutina, sumanūs, dykuma, gydykla, érena, vésuma, testitąsiukū, žąsinė, ąselė, dovana, obelis, lūšena, giduma, ūdrena, giminė, židinys, birulys, čemerys, deginys, pasakys, sakinys, pašalė, kyšulys, gyvulys, dėmesys, vėgėlė, tęsinys, gręžinys, rąžulys, obuolys, kosulys, būdinys, sūkurys, gonorėja, šokolūdas, honoraras. 1.2. Litewskie słowa z badanymi samogłoskami czytali aktorzy Państwowego Kowieńskiego Akademickiego Teatru Dramatycznego P. V. (ur. 1949) i E. L. (ur. 1976). Słowa zostały aktorom przedstawione w przypadkowej, pomieszanej kolejności. Każde z nich powtarzano trzy razy. Aktorzy mieli czytać w zwykłym tempie mowy potocznej i, w miarę możliwości, z neutralną intonacją, robiąc między słowami krótkie pauzy. 1.3. Średni czas trwania badanych samogłosek mierzono programĮrodyta, kad lietuvių bendrinės kalbos tekstuose dažniausiai vartojami triskiemeniai žodžiai em PRAAT 4.0.11. Pomiary (zob. 2 Visų žodžių tartis tikrinta remiantis V. Vitkausko (2001) „Lietuvių kalbos tarties žodynu“. Karosienė, Girdenis 1990: 36-48). Czas trwania samogłosek osobno przed sylabami z Su trumpuoju balsiu [5] reikiamoje pozicijoje nebuvo rasta triskiemenių žodžių, todėl balsiai tyrimui akcentiš em tvirtagalis i tvirtapradis oraz po nich nie był liczony. wybrano cztery sylaby žodžių. 4 ILOŚĆ NIEAKCENTOWANYCH SAMOGŁOSEK JĘZYKA mu rezultatai apdoroti matematinės statistikos metodais: buvo skaičiuojamas trukOGÓLNEGO | 37 średnia arytmetyczna (x), odchylenie standardowe (s), współczynnik zmienności (v), przedział ufności 95% (+). Istotność wyników sprawdzono kryterium Studenta. Analizę statystyczną przeprowadzono za pomocą programu „STUDENT”, stworzonego przez Aleksasa Girdenisa (język programowania TURBO-PASCAL, v. 7.0). 2. Uzyskane wyniki dotyczące czasu trwania przedstawiono w tabelach, a także zobrazowano graficznie. TABELA 1. ILOŚĆ DŁUGICH AKCENTOWANYCH I NIEAKCENTOWANYCH SAMOGŁOSEK LITEWSKIEGO JĘZYKA OGÓLNEGO ORAZ JEJ OCENA STATYSTYCZNA“ Pozycja n X (ms) s(ms) v(%) 95% przedz. ufności interw. Loon (ms) akcentowane [i] 12 193 22 11,6 179 + 207 2 przedakcentowe [i] 23 88 27 30,3 74 + 101 11,23 >3,69 akcentowane [i] 12 193 22 11,6 179 + 207 1 przedakcentowe [i] 19 106 19 17,9 97 + 115 11,57 > 3,66 akcentowane [i] 12 193 22 11,6 179 + 207 1 postakcentowe [i] 21 85 20 24,0 75 + 94 14,23 > 3,63 akcentowane [i] 12 193 22 11,6 179 + 207 2 postakcentowe [i] 16 118 16 13.4 109 + 126 10,5 > 3,71 akcentowane [e] 16 229 30 13,2 210 + 249 2 przedakcentowe [e] 19 76 25 33.3 62 + 90 14,33 > 3,73 akcentowane [e’] 16 229 30 13,2 210 + 249 1 przedakcentowe [e“] 16 104 26 25,3 88 + 120 11,04 > 3,77 akcentowane [e] 16 229 30 13,2 210 + 249 1 postakcentowe [e’] 19 152 36 23 135 + 169 6,21 > 3,66 akcentowane [e’] 16 229 30 13,2 210 + 249 2 postakcentowe [e’] 24 152 25 16,4 142 + 163 8,14 > 3,6 2 przedakcentowe [e'] 27 119 25 21,1 103 + 135 11,79 > 3,75 kirčiuotas [e'] 14 246 29 11,9 229 + 263 5 Znaczenia symboli wymienionych w tabeli: 7 — liczba pomiarów, X — średnia arytmetyczna, s — odchylenie standardowe, v — współczynnik zmienności, przedz. interw. — przedział ufności, 1 — obliczona wartość kryterium Studenta, ¢_— krytyczna wartość kryterium Studenta, a — poziom istotności wyników. 38 | LIDIJA KAUKĖNIENĖ DALSZY CIĄG TABELI 1 Pozycja n X (ms) s(ms) v(%) 95% przedz. interw. L> tum (ms) akcentowana [e] 14 246 29 11,9 229 + 263 1 przedakcentowa [er] 24 122 27 21,7 111 + 133 13,38 > 3,58 akcentowana [¢] 14 246 29 11,9 229 + 263 1 poakcentowa [e"] 24 171 47 27,6 150 + 191 5,38 > 3,58 2 poakcentowa [e] 25 142 20 14,4 133 + 150 13,06 > 3,58 akcentowana [a] 12 245 35 14,3 223 + 267 2 przedakcentowa [a)] 15 78 17 22,2 68 + 87 16,27 > 3,73 akcentowana [a] 12 245 35 kirčiuotas [e'] 14 246 29 11,9 229 + 263 14,3 223 + 267 1 przedakcentowa [a] 18 77 19 25.3 67 + 86 16,98 > 3,67 akcentowana [a] 12 245 35 14,3 223 + 267 1 poakcentowa [a] 23 132 39 29,7 115 + 149 8,39 > 3,61 akcentowana [a’] 12 245 35 14,3 223 + 267 2 poakcentowa [a] 22 150 27 17,8 137 + 161 8,84 > 3,63 akcentowana [0°] 13 203 22 10,9 189 + 216 2 przedakcentowa [o'] 21 89 18 20,5 80 + 98 15,43 > 3,67 akcentowana [0°] 13 203 22 10,9 189 + 216 1 przedakcentowa [0'] 21 99 27 27,3 86 + 111 11,71 > 3,62 akcentowana [0°] 13 203 22 10,9 189 + 216 1 poakcentowa [0] 19 107 36 33,6 90 + 124 8,52 > 3,65 akcentowana [0] 13 203 22 10,9 189 + 216 2 poakcentowa [0"] 26 101 23 22,4 92 +110 13,27 > 3,58 2 przedakcentowa [wu] 24 77 18 23,6 69 + 86 9,09 > 3,65 1 przedakcentowa [uw:] 19 103 29 27,7 89+ 117 5,90 > 3,66 kirčiuotas [u-] 15 182 47 25,6 153 + 212 kirčiuotas [u"] 15 182 47 25,6 153 + 212 ILOŚCIOWOŚĆ NIEAKCENTOWANYCH SAMOGŁOSEK JĘZYKA OGÓLNEGO | 39 | DALSZY CIĄG TABELI Pozycja n x (ms) s(ms) v(%) 95% przedz. interw. t >t pP 0.001 (ms) 1 kirčiuotas [u"] 15 182 47 25,6 153 + 212 przedakcentowy [u"] 18 133 23 17,3 121 + 144 3,88 > 3,67 2 przedakcentowy [u"] 14 128 16 12,6 119 + 137 411 >3,75 Na podstawkirčiuotas [u-] 15 182 47 25,6 153 + 212 ie uzyskanych danych ilościowych sporządzono dwa wykresy (zob. rys. 1 i 2), z których wynika, że długie nieakcentowane samogłoski, w porównaniu z akcentowanymi, skracają się znacznie bardziej niż krótkie nieakcentowane samogłoski. 2.1. Spośród akcentowanych samogłosek długich wyróżniają się [e'], [a’], [e"], ich ilość jest największa (odpowiednio 246 ms, 245 ms i 229 ms). Jak widać, średni czas trwania akcentowanych samogłosek [e“] i [a] jest prawie taki sam. Różnica czasu trwania centrów sylab akcentowanych i nieakcentowanych jest statystycznie istotna, co wskazują przedziały ufności, które są mniej lub bardziej oddalone od przedziałów ufności samogłosek akcentowanych, oraz uzyskana wartość kryterium Studenta, która również jest znacznie większa od krytycznej wartości kryterium Studenta; ponadto poziom istotności wszystkich samogłosek jest jednakowy i bardzo wysoki — 0,001. RYS. 1 ILOŚĆ SAMOGŁOSEK DŁUGICH (AKCENTOWANYCH I NIEAKCENTOWANYCH) 170 Czas trwania samogłosek (ms) 8 210 230 250 2 przedakcentowy I akcentowany przedakcentowy I poakcentowy 2 poakcentowy 2.2. Przeprowadzone przez nas badanie wykazało, że nieakcentowane warianty długie w języku litewskim ulegają dość znacznej redukcji ilościowej. Porównanie ilości samogłosek akcentowanych i wariantów występujących w pozycjach nieakcentowanych wykazało (zob. tab. 2), że najbardziej redukowane są samogłoski znajdujące się w sylabach przedakcentowych. W tych pozycjach warianty nieakcentowane są 2–3 razy krótsze od odpowiednich akcentowanych. Najbardziej skracają się drugie 40 | LIDIJA KAUKĖNIENĖ przedakcentowe [a] i [e]. Z akcentowanymi długimi pozostają one mniej więcej w następującej relacji: [a'"]: [4]*=15:3,- 1; [e']: [ė'"] = 1:3. Bardzo silnie skrócony jest również pierwszy przedakcentowy [a'], jego stosunek do akcentowanego wynosi: [a"]: [a"] = 1: 3,2. Wszystkie pozostałe nieakcentowane długie samogłoski wykazutai prieškirtinėse pozicijose sutrumpėja 2—2,5 karto. Pokirtinėse pozicijose kiekybiją mniejszą redukcję wariantową. Tutaj samogłoski skracają się od 1,3 do 2,2 raza. Ponadto pierwsze przedakcentowe są krótsze od pierwszych poakcentowych, a drugie przedakcentowe — od drugich poakcentowych. Po obliczeniu średniej ogólnej otrzymaliśmy, że drugie warianty przedakcentowe skracają się średnio 2,5 raza, a pierwsze przedakcentowe — 2,1 raza; pierwsze i drugie poakcentowe — 1,6 raza. Po obliczeniu średniej długości trwania wszystkich nieakcentowanych długich samogłosek otrzymaliśmy następujące wyniki: pierwsze przedakcentowe warianty ogólnolitewskiego języka średnio skracają się o 59%, drugie przedakcentowe — o 53%; pierwsze pokirtne —4296, drugie pokirtne —4190. TABELA 2. STOSUNKI ILOŚCIOWE DŁUGICH SAMOGŁOSEK LITEWSKIEGO JĘZYKA OGÓLNEGO W POZYCJACH AKCENTOWANYCH I NIEAKCENTOWANYCH’ Pozycje /Samogłoski 2Pr:K 1Pr:K 1Pk:K 2Pk:K [i]: [i] 1:22 1718 1:22 1:16 [ec]: lė] 1:3 1:22 1:15 1713 le]: [e] 1:2 1:2 1:14 151.7 [a]: [a] 1:31 1:32 1:18 1:16 [0]: [0] 122.2 1:2 1:18 1:2 [wr]: [er] 1:23 1:1,7 1:13 1:14 Wartości średnie 1:25 1521 1:16 1:16 2.3. Pod względem długości samogłoski akcentowane układają się w następującej kolejności: [e] < [a] < [e']< [07] < [i'] < [u']. Jak już wspomniano, iloczas [e] i [a] nie różni się (¥ odpowiednio 246 ms, 245 ms). Ten szereg samogłosek pokazuje, że relacje między ich czasem trwania niemal odpowiadają ogólnej regule: samogłoski o niskim stopniu wzniesienia są najdłuższe, o średnim stopniu wzniesienia — krótsze, o wysokim stopniu wzniesienia — najkrótsze. Badania eksperymentalne wielu języków również wykazały, że dźwięki każdego stopnia wzniesienia charakteryzuje czas trwania, który zmniejsza się wraz ze wzrostem stopnia wzniesienia (zob. Malmberg 1963; Lehiste 1970; Mohr 1971; Liepa 1979; Ščerba 1983). Już w 1925 r. 6 Ponieważ obliczaliśmy bezwzględny czas trwania samogłosek długich, tzn. nie wyodrębnialiśmy osobno czasu trwania samogłosek przed sylabami z akcentem inicjalnym i medialnym ani po nich, kreska nad samogłoską długą wskazuje, że samogłoska jest akcentowana. Podpis [a"] należy czytać: „akcentowana samogłoska długa”. 2 Symbole używane w tabelach: K — pozycja akcentowana; 2 Pr —drugi wariant preakcentowy, 1Pr —pierwszy ETT SA ST wariant preakcentowy, 1 Pk —pierwszy wariant postakcentowy, 2 Pk —drugi wariant postakcentowy. ILOŚĆ NIEAKCENTOWANYCH SAMOGŁOSEK JĘZYKA OGÓLNEGO | 41 Richardas Ekblomas zauważył, że czas trwania głosek środkowoałtajskich zależy od sposobu artykulacji (Ekblomas 1925: 39). Omawiając wyniki wielu badaczy mierzących czas trwania samogłosek litewskiego języka ogólnego, Pakerys, Plakunova i Urbelienė (1970: 48) stwierdzili, że samogłoski o niskim stopniu wzniesienia, tj. szerokie (otwarte), mają zazwyczaj większy czas trwania fizycznego niż samogłoski o wysokim stopniu wzniesienia, tj. wąskie (zamknięte). Można więc śmiało stwierdzić, że ta prawidłowość prozodyczna jest uniwersalium (zob. Pakerys 1982: 43). Nieakcentowane samogłoski długie układają się pod względem czasu trwania nieco inaczej: pierwsze preakcentowe —[g'] < [i'] < [e’] < [uw] < [0'] < [a']; drugie preakcentowe —[e] < [0] < [i] < [a] < [u'] < [e’]; pierwsze postakcentowe —[e"] < [e] < [u'] < [a] < [i] < [0°]; drugie postakcentowe — [e] < [a] < [e'] <u] < [i"] < [0"]. Niemal we wszystkich pozycjach samogłoska [¢] zachowuje swoje miejsce — jest najdłuższa, jednak pozostałe samogłoski zmieniają swoje miejsce w szeregu. Czas trwania pierwszej preakcentowej [a] jest najmniejszy. To prawdopodobnie również pokazuje, że samogłoska ta podlega znacznej redukcji ilościowej. Ponadto pierwsze preakcentowe samogłoski wysokiego wzniesienia [t], [i] są najdłuższe. Tylko szereg drugich postakcentowych samogłosek długich niemal odpowiada uniwersalnej zależności między czasem trwania samogłosek a ich wzniesieniem. Ogólnie różnice w czasie trwania wariantów nieakcentowanych samogłosek długich są mniejsze niż akcentowanych, dlatego, jak się wydaje, są one bardziej podatne na zmiany (zob. Pakerys 1982: 47). 3 TABELA. ILOŚĆ KRÓTKICH AKCENTOWANYCH I NIEAKCENTOWANYCH SAMOGŁOSEK LITEWSKIEGO JĘZYKA OGÓLNEPozicija n X (ms) s(ms) v(%) 95% pasikl. t>=<t, GO I JEJ OCENA STATYSTYCZNA interv. (ms) akcentowane [i] 14 75 15 19,4 66 + 83 2 przedakcentowe [i] 26 62 20 32,0 53+70 208 >t, = 204 akcentowane [i] 14 75 15 19,4 66 + 83 1 przedakcentowe [i] 21 74 28 38,0 62+87 0,04 < t,,„,= 2,03 akcentowane [i] 14 75 15 19,4 66 + 83 1 poakcentowe [i] 19 70 19 26,7 61 +79 0,79 <¢,,, = 204 akcentowane [i] 14 75 15 19.4 66 + 83 2 poakcentowe [i] 24 82 27 33.1 70 = 95 093 <1t,,, = 2,04 2 przedakcentowe [e] 26 75 18 23,8 67+83 4,47 > t = 3,65 1 przedakcentowe [e] 23 96 21 21,3 87 + 105 1,69 < t,„ = 2,04 1 poakcentowe [e] 18 92 16 17,1 84+100 229>¢, = 2,05 interv. (ms) 2 poakcentowe [e] 26 102 20 19,7 94 + 110 1,05 < f,„ =203 akcentowane [a] 12 85 22 26,3 70 + 100 2 przedakcentowe [a] 26 68 15 22,6 60 + 76 2,35 > kirčiuotas [e] 13 110 27 24,2 92 + 128 £,,„=206 akcentowane [a] 12 85 22 26,3 70 + 100 1 przedakcentowe [a] 21 70 18 25,9 62 + 78 2,06 >t, = 204 akcentokirčiuotas [e] 13 110 27 24,2 92 + 128 wane [a] 12 85 22 26,3 70 + 100 1 poakcentowe [a] 15 79 18 23,4 68 + 89 0,79 < £,,„=206 akcentowane [a] 12 85 22 26,3 70 + 100 2 kirčiuotas [e] 13 110 27 24,2 92 + 128 poakcentowe [a] 27 90 21 23,2 82 +99 0,73 < f,,„ = 2,03 akcentowane [2] 13 100 17 16,6 90 + 110 2 42 | DALSZY CIĄG TABELI 3 LIDIJA KAUKĖNIENĖ Pozicija n X (ms) s(ms) v(%) 95% pasikl. t>=<t, przedakcentowe kirčiuotas [e] 13 110 27 24,2 92 + 128 [2] 16 82 22 26,6 70 + 94 2,40 > t,,„ = 206 akcentowane [2] 13 100 17 16,6 90 + 110 1 przedakcentowe [2] 20 93 19 20,5 85+100 045 <1, =204 akcentowane [2] 13 100 17 16,6 90 + 110 1 poakcentowe [2] 21 78 15 19,2 71 + 85 3,9 >t, = 3,62 akcentowane [2] 13 100 17 16,6 90 + 110 2 poakcentowe [2] 16 78 18 22,6 67 + 90 312> 4. =310 akcentowane [u] 16 92 21 22,4 79 + 106 2 przedakcentowe [u] 20 76 18 23,4 67 + 85 2,21 > ¢,.. = 2,06 akcentowane [u] 16 92 21 22,4 79 + 106 1 przedakcentowe [u] 17 90 36 39,7 71+108 023 <¢,, = 2,06 akcentowane [u] 16 92 21 22,4 79 + 106 1 poakcentowe [u] 16 75 10 13,1 70 + 81 2,57 > t,,, = 2,08 akcentowane [u] 16 92 21 22.4 79 + 106 2 poakcentowe [u] 22 88 23 26,6 76 + 99 058 < t, =205 0.05 ILOŚĆ SAMOGŁOSEK NIEAKCENTOWANYCH JĘZYKA LITERACKIEGO | 43 2 RYS. ILOŚĆ KRÓTKICH (AKCENTOWANYCH I NIEAKCENTOWANYCH) SAMOGŁOSEK 50 60 a a 1 [a] | E [u] | | 2 80 | E | = i) | E go. [>] | Z 100 | | 110 | 120 2 preškirtns 1 prieškrtinis krčiuotas 1 pokirtinss 2 pokrins 3. Z analizy danych IS wynika, że krótkie nieakcentowane samogłoski podlegają znacznie mniejszej redukcji ilościowej niż długie, różnice w czasie trwania są bardzo niewielkie i statystycznie nieistotne. Na rys. 2 widać, że rozbieżność między czasem trwania akcentowanych i nieakcentowanych samogłosek krótkich nie jest tak duża jak w przypadku długich. Nawet w tych pozycjach, w których otrzymaliśmy statystycznie istotne różnice w czasie trwania (zob. tab. 3), obliczona wartość kryterium Studenta jest zaledwie nieco tume realizacijų skaičių, tas reikšmingas skirtumas iš viso išnyktų. Be to, trumpųjų większa od krytycznej wartości kryterium Studenta i być może, gdyby jeszcze zwiększyć liczbę samogłosek, poziom istotności byłby znacznie niższy: 0,05 oraz 0,005, i tylko w kilku pozycjach yra pats aukščiausias — 0,001. 3.1. Obliczone stosunki ilościowe samogłosek krótkich w pozycjach akcentowanych i nieakcentowanych wykazały (zob. tab. 4), że krótkie nieakcentowane warianty języka litewskiego podlegają bardzo niewielkiej redukcji ilościowej. Nieco bardziej skraca się druga przedakcentowa [e]. W porównaniu z samogłoską akcentowaną jej stosunek byłby w przybliżeniu następujący: [e]: [ė] =1: 1,4. W pozostałych pozycjach nieakcentowane samogłoski krótkie skracają się od 1,1 do 1,2 razy albo ich czas trwania jest taki sam jak samogłoski akcentowanej. Nieco większa jest redukcja ilościowa drugich przedakcentowych samogłosek. Po wyprowadzeniu średniej ogólnej trumpėja 1,2 karto. Nedaug tesutrumpėja ir pirmieji prieškirtiniai bei pokirtiniai czasu trwania otrzymaliśmy, że średnio są 4 LENTELĖ. LIETUVIŲ BENDRINĖS KALBOS TRUMPŲJŲ BALSIŲ KIEKYBĖS one wariantami — około 1,1 razy. STOSUNKI W POZYCJACH AKCENTOWANYCH I NIEAKCENTOWANYCH Pozycje /Samogłoski 2Pr:K 1 Pr:K 1 Pk:K 2Pk:K [i]: [i] 1:12 1:1 1:41 1:091 [e]: [¢] 1:14 1:1, 1:12 1:1,1