Étymologie du lituanien « ir » ‘et’ et « yra » ‘est’

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIX (2003), 61–62 Etymologia litewskich wyrazów ir „i” oraz yra „jest” WITOLD MANCZAK Kraków W językach słowiańskich zaimki, takie jak pol. to, ros. èto, ukr. ce może zostać zastąpione przez łącznik. W kilku językach słowiańskich spójniki oznaczające „i” wywodzą się od zaimkowego rdzenia t-: ukr. ta, ros. da < ta, białorus. dy < da < ta. Twierdzi się, że podobieństwo między lit. yra i ir, zamiast być przypadkowe, odpowiada słowiańskiemu użyciu form zaimkowych zarówno w pozycji łącznika, jak i jako źródła spójników. Pod hasłem ar „ob, oder” Fraenkel wspomina w swoim słowniku „lit. jeśli „und, auch”, prus. ir „auch”, łot. ir „und” (obecnie wyparte przez zapożyczeun nie), „auch, sogar” [...] Ponadto spokrewnione z tym jest gr. dpa, dp, „albowie6x m, więc, bo też, także właśnie, właśnie- ”.’ S. v. esmi , le ten sam autor pisze między innymi: ‘über lit. 3. Praes. yra, lett. ir(a), die ein urspr. Subst. der Bedeutung „Istnienie, rzeczywistość, rzecz” były, s. J. Schmidt […J, Gauthiot […], Verf. […] Gauthiot odsyła do arm. ir „rzecz, sprawa, fakt, rzeczywistość”. Stang (1966: 414-416) uważa, “... że yra opiera się na starym Przysłówek lub dawny Wykrzyknik typu aurè zuriickgeht. Lit. aurè („siche da”) z pewnością jest zestawiane z Słusznie z sl. ovs [...] [...] Nyberg [...] zestawia aurè z av. avara (tutaj), środkowoiran. avar (tutaj, tam) razem. Wie aure-, anrezu *ava, ana-, so kônnte yra zum Pronominalstamm igehôren. Es ist mir aber klar, dass diese Wyjaśnienie wiąże się z pewnymi trudnościami... Ich halte also für es denkbar, dass *ira, ehe seine es überlieferte Bedeutung bekam, als Interjektion fungiert hat, wie heute aurè, anrékui [...] Można by jednak wyobrazić sobie inną możliwość. Es wydaje mi się możliwe do pomyślenia, że yra, pierwotnie adverbia z Znaczenie „tutaj”, „tam” [...] były [...] In temu W tym przypadku skłaniano by się do utożsamier nia tego od yra, aurè, anrem z tym od lit. kur, visur itd., łot. kūr..., awest. avara, sanskr. térhi (wtedy) [...], goc. tutaj [...] zu identyfikować.” Według Palmaitis (1984: 132), ‘jeśli chodzi o bałtycki *irū, it ... wydaje się to be zapożyczone to IndoEuropejski z Kartwelski Szwański *(H-)i-r-a, r będący Wspólny rdzeń kartwelski „być”, i- — formant wersjonalna — y, of wokalizacja zakończenia czystego rdzenia [...] So pierwotnie *Hira miało no znaczenie przyszłe i zostało zapożyczone in „bałtycko” indoeuropejski i ormiański jako masdar.’ Wreszcie Smoczyński (1989: 8) wspomina ‘yra “jest”, dial. ÿra, pl. 2 yrot(és): stlot. girragh (= jirag), tot. dial. gniew „jest”; jest chyba to spetryfikowana forma os. 3 praes. „i-n-ra „powstaje, pojawia si¢” [...], od pierwiastka *érie. < *erH- „poruszyć się; wstać, powstać” ?. Teraz chcielibyśmy zwrócić uwagę na fakt, że w językach le słowiańskich, il y a spójnik fa ‘i’, o au którym de Vasmer pisze w swoim etymologicznym słowniku języka rosyjskiego, co następuje: 62 | WITOLD MANCZAK „ta Konj. ‘i, a także, ponadto’, również taže dass., alt; ukr. ta, aruss. ta, taže „dė, nat’, abulg. ta „za” (Supr.), bułg. ta „i, i tak, również” [...], skr. fa —ta „zarówno —jak i”, fa „jednak- ”, słoweń. ta „tak, jednak”. II W każdym razie spokrewnione z zaimkiem. *t6 [...]” Więcej informacji na temat tego spójnika można znaleźć w słowniku będącym wspólnym dziełem czeskich językoznawców, zatytułowanym Etymologicky slovnik slovanskych jazykii. Slova gramatickd a zdjmena, tom 11 (Praga, 1980, s. 631): „jest oczywiste, że ze względu na swoje pochodzenie jest pierwotną partykułą wykrzyknikową, podobnie jak jej dźwięczny wariant da (który ma m.in. także znaczenie ‘i’, w ukr. w tym znaczeniu występują obie postaci). Pfitom z pewnością należy do pronominalnej podstawy t-, ale byłoby wątpliwe widzieć w nim może skostniały przypadek, np. abl. (por. stind. tat ‘a zatem’, hom. tw ‘potem’) — zupełnie tak samo jak w etymologicznie pokrewnych formach Gtvare ro, té, ti i te, wzgl. w dźwięcznych war. da /do, de, di, dy. — Raczej nasuwa się porównanie z het. ta ‘und’ [...]; het. ta różni się od sł. ta tylko z krótką ilością, (jeśli oczywiście sł. ta prastare a zatem < *to/ à)” Więcej szczegółów zob. także Mańczak (2003). Ponadto interesujące jest stwierdzenie, że po polsku można powiedzieć nie tylko moj sąsiad jest marynarzem ‘mój sąsiad jest marynarzem’, lecz także moj sqsiad to marynarz ‘mój sąsiad to marynarz’. Istnieje jednak różnica między pol. mój sąsiad to marynarz et fr. mon voisin c'est un marin et elle consiste en ce que, dans la phrase polonaise, la copule est supprimée. Innymi słowy, w języku polskim można zastąpić kopulę jest „jest” zaimkiem to „to”. Ta sama możliwość istnieje w innych językach słowiańskich, por. rosyjskie Ivan —èto soldat „Jan jest żołnierzem”, białoruskie praca —hèta krynica bahaccja „praca jest źródłem bogactwa”, ukraińskie Kyjiv —ce stolycja Ukrajiny „Kijów jest stolicą Ukrainy”. Dodajmy, że ukr. ce wyjaśnia się kontaminacją dwóch zaimków: to i se. Widzimy zatem, że w niektórych językach słowiańskich ten sam rdzeń występuje w spójniku oznaczającym „i” (por. ukr. chlib ta voda „chleb i woda”, rosyjskie sosna da (< ta) osina „sosna i osika”, białoruskie dzer dy (<da < ta) noë „dzień i noc”) oraz w zaimku mogącym zastępować kopulę (por. przykłady powyżej- ). W tych warunkach wydaje nam się, że nie jest wykluczone, iż podobieństwo między lit. ir „i” a yra „jest”, dalekie od bycia przypadkowym, jest paralelne do tego, które istnieje między rosyjskim sosna da osina a Ivan —čto soldat. W końcu istnieje ogrom podobieństw między językami bałtyckimi i słowiańskimi. RÉFÉRENCES MANCZAK, W. 2003: Etymologia rosyjskiego ta ‘i’. Slavia Orientalis 52, 111-113. PALMAITIS, L. 1984: Indo-European Masdar as the 3rd Person and yrà in Baltic. Baltistica 20, 126-135. SMOCZYNSKI, W. 1989: Studia batto-stowiariskie 1, Wroctaw etc. : Ossolineum. STANG, Chr. S. 1966: Gramatyka porównawcza języków bałtyckich. Oslo itd. : Universitetsforlaget. Witold Mañczak Otrzymano 2003 11 24 Zakatek 13/59, 30-076 Krakow, Pologne [email protected]