Etymologische Bemerkungen zu lit. „kãmanos“, „kamíenas“, „kumẽlė“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIX (2003), 5 -31 Uwagi etymologiczne dotyczące lit. kamanos, kamienas, kumele BERND GLIWA Sargeliai Przedstawiono nowy materiał na rzecz etymologii litewskiego „...”. kamanos ‘uzda’, kamienas ‘pień, odziomek (drzewa, drewna)’, kumėlė ‘klacz’, kamantinis ‘koń wierzchowy; chmiel’ itd. Szczególną uwagę poświęcono praktycznej, etnologicznej stronie problemu, pomijanej przez wcześniejszych etymologów. Omówiono derywację semantyczną tych słów w odniesieniu do odrębnych rdzeni IE *(s)kem-- ‘naciskać, utrudniać, ściskać’, *(s)kem- ‘zginać, zakrzywiać, wyginać’. Odpowiedniość bałt. k-, germ. hand i sł. ch-, prawdopodobnie pochodzące od IE *(s)kis, jak zarysowano. Kamanos uznaje się za derywat odczasownikowy od bałt. *kam- ‘oswajać’ < IE *(s)kom-- ‘naciskać, utrudniać’, o pierwotnym znaczeniu *‘oswajanie; narzędzie używane do udomowienia’. Twierdzi się, że lit. zaboti ‘włożyć koniowi wędzidło między zęby, kiełznać, powściągać’ jest spokrewnione z zabtas ‘usta...’, a nie z zäbas ‘gałązka...’. Odrzuca się etymologie słowa kamanos ‘uzda’, oparte na rzekomym znaczeniu *‘wyposażony w drewniane wędzidła’, ze względu na wymogi praktyczne i dane archeologiczne. Na podstawie tego samego czasownika bałt. *kam-‘oswajać’, kumélé ‘klacz’ mogło pierwotnie oznaczać *‘oswojonego konia’. Kamienas ‘łodyga, pień’ mógł odnosić się do wklęsłego zakrzywienia, jakie powierzchnia łodygi wykazuje w kierunku osiowym w pobliżu korzenia < IE *(s)kem-- ‘zginać, zakrzywiać, wyginać’. 1. Būga porównuje lit. kamanos ‘uprząż’ z łot. kamanas ‘sanie’ i uzasadnia to następująco: „W dawnych czasach Aistowie nazywali kamaną pień drzewa wraz z korzeniami [...] Dwa pnie z korzeniami, niczym dwa rogi (stąd: rages albo rogės ‘sanie’)” (Būga 1959: 295). Techniczna strona tej kwestii jest prosta, a zarazem genialna, jeśli chodzi o sanie: pień daje prostą płozę, a korzeń zapewnia trwałe wygięcie. Odpowiednie drzewa łatwo znaleźć i nie trzeba, jak lis w bajce, zaklinać drzewa, aby przyjęło odpowiedni kształt: „Pakump kumpk, viso misko medelis, pakumpk kumpk... Ir pakumpes. Lisė ir pasidarė ragelius- .“ (Slančiauskas 1974: 65). Tai tik nuoroda į tai, kad kumpti ‘išlinkti’ tinka pavaizduoti pavažos formą, taip pat lerike ‘rogės pavaža’ (daugiau pavyzdžių šiuo klausimu: Morkūnas 1977: 101). Būgos tolesni samprotavimai mažiau įtikina: „Kad senovės kamanų neturėta nieko bendra su šikšna ir gelezim, rodo posakis ‘kamanoms reykia Zaboty', t.y. wcisnąć koniowi w pysk Zabq: Zaba ‘Zagaras’...“ (Būga 1959: 295). Be abejo, visada galima ir įprasta, kad daiktavardžio pagrindu sudaromi vediniai ar veiksmažodžiai, apibūdinantys veiksmus, atliekamus su konkrečiu daiktu. Tačiau kiekvienu konkrečiu atveju tai visada reikia patikrinti, ypač esant semantinių sunkumų ir galimai homofonijai. Lit. Zabas 6 | BERND GLIWA „Gałąź; Łodyga; Rózga; Krzew, zarośla; *uzębienie'; w przen. znaczeniu. : to, co jest chude @ (KZ, 151.) stanowi podstawę np. Zabaras ‘cienka gałązka, patyczek; łodyga; krzew; rózga; grys (KZ... 11 i n.), jak również dla Zabyti ‘bić, tłuc’ (LKZ,, 18), Zabuoti ‘wykładać gałązkami; bić rózgą; rąbać gałęzie’. Wątpliwe jest jednak, czy Zäbas ‘gałąź; łodyga; rózga...” również dla Zaböti ‘włożyć koniowi wędzidło do pyska; oswoić, poskromić; włożyć oswojonemu bydłu sznur lub słomę do pyska; wjechać kołem w coś; rozciągnąć sieć; ‘rozwierać się’ (LKŽ, 19 i n.) oraz žabinti ‘obejmować, umocowywać’, 'Zabuoti ‘zakładać koniowi uzdę’, Zabangai ‘pułapka; wędzidło; intrygi’ (LKZ 9) stanowią podstawę. Wyrazy, w których z pewnością oznaczane jest wędzidło (ewentualnie obok innych znaczeń), są jednak w najlepszym razie derywatami od Zaböti, a nie od Zäbas: Zabökliai, Zaböklai, Zaboklis, Zabökles i in. (LKZ,, 19), podobnie Zabotine ‘pewien rodzaj wodzy’ KZ, 23). Gdyby chodziło o określony rodzaj gałęzi, na przykład przeznaczonych do konkretnego celu, można by oczekiwać nazwy utworzonej bezpośrednio od Zabas. Ponadto istnieje szeroko rozpowszechniony termin Zaslai ‘wędzidło; pysk’ (LKZ, 208) na określenie wędzidła. Porównuje się to z Zändas ‘szczęka, żuchwa, policzek’ (Fraenkel 1965: 1289, por. Pokorny 1994: 381 i n.). Ponieważ ponadto lit. Zabta ‘pysk, gęba, brzeg tegoż; usta’, Zäbtai ‘jw. ; narzędzie, którym coś się ściska; część uprzęży, do której przymocowane są lejce’, 'Zabtas ‘pysk, gęba; policzek, twarz; pożywienie’, Zabüciai ‘knebel dla prosięcia odstawianego od mleka maciory’ Zabükas ‘wędzidło, uprząż’, Zabitkliai ‘wędzidło’, Zabüklai ‘jw. ; Falle’, Zabulai ‘usta’, *2abtas “żarłok; natrętna osoba’, *žabtas ‘łakomy, mówiący natrętnie’, žabūs ‘żarłoczny’, Zabtus ‘cięty w języku; wiele mówiący; zadziorny’ (LKZ, 23 i n.), Zaple ‘dziąsła’, Zaplos ‘wędzidło’, Zapseti ‘łapczywie dziobać, pożerać, przenośnie: jeść’ (zaledwie onomatopeiczne) (LKZ, 162), a także z nosówką: Zamba ‘pysk’, Zambai ‘migdałki, adenitis colli’ (LKZ, 151), to jednak bardzo uzasadnione jest przypuszczenie, że mamy tu do czynienia z formacją semazjologicznie analogiczną do žąslai ‘wędzidło; pysk’, którą uważa się za ustaloną. Nie chodziłoby zatem o żadne gałęzie jako rzekome wędzidło, lecz o to, że wędzidło wkłada się do pyska i po bokach pyska łączy się je z pozostałą częścią uprzęży oraz wodzami. W takim razie mamy albo czasownik bałt. *Zab-„rozewrzeć się, rozedrzeć (np. o pysku)” należy przyjąć jako podstawę lit. Zabtas **„Rozwarte, Rozdarte” byłoby derywacją *-to, dewerbalną i zbliżoną do imiesłowu biernego. Do tego chciałbym również dołączyć Zabdngai, wbrew Fraenklowi (1965: 1282 n.), który odnosi to do Zäbas’, i to w analogicznym znaczeniu *„Rozwierające się”*, gdyż niezależnie od tego, czy chodzi o pętlę, sieć, czy złożoną -Znaczenie *„uzębienie przy uprzęży- ”? jest rekonstruowane i pochodzi z prac językoznawczych, a więc metajęzykowych, Bügi i Salysa, i tym samym nie stanowi faktu językowego w ścisłym sensie. ž Zob. także Pokorny (1994: 369, 382), którego pytanie „czy gembh-‘- gryźć’ należy traktować jako formę znazalizowaną względem [gep(h)- , gebh-‘szczęka, usta; jeść, żreć’]?” (1994: 382) zyskuje tutaj odpowiedź twierdzącą. To, w jaki sposób konstruuje się pułapkę z gałęzi, wymyka się mojemu praktycznemu rozumieniu, chyba że chodzi tu o przykrytą gałęziami jamę-pułapkę, którą jednak nazwano by raczej od jamy lub wpadnięcia do niej (por. także Kluge 1999: 247) niż od gałęzi. LIT. kämanos, kamienas, kumele | 7 pende Jeśli chodzi o pułapkę, ta jest początkowo otwarta. Można też wziąć pod uwagę *žabri ‘mocno naciskać’ i zrekonstruować *Zab-‘mocno naciskać, gryźć’ > Zabtas * ‘gryzące, naciskające’ > ‘pysk’, przy czym podobny rozwój mógłby również prowadzić do znaczenia ‘pułapka’. Jednakże właśnie za znaczeniem Zabtas “pysk...” przemawia formacja *-to-, która raczej wyklucza taki rozwój. W tym miejscu chciałbym omówić dwa pruskie słowa, sbeclis —veder (E 539) i slango —gebys (E 452), dla których niedawno zaproponowano nową etymologię, mianowicie jako zapożyczeń z języka niemieckiego (Smoczynski 2000: 198201). Podstawą krytyki dotychczas przyjętego porównania z lit. Zaboklai ‘uzębienie’ (por. MaZiulis 1997: 78) są z jednej strony względy semantyczne, ponieważ jeśli zaakceptuje się wyżej krytykowany rozwój Zäbas ‘gałąź, kij’ > Zaböklai ‘uzębienie’, to wyjaśnienie stąd rozwoju do sbeclis ‘sprężyna w zamku’ pozostaje trudne. Po drugie, nagłosowa grupa wyrazowa sb-(o wartości fonetycznej dt.), fonologicznie odpowiadająca zb-, zostaje uznana za pozbawioną paralel w językach bałtyckich i dlatego zinterpretowana jako sp (por. Smoczynski 2000: 198). Chciałbym sprzeciwić się temu argumentowi, ponieważ nie jest uzasadnione, by najpierw przytaczać sbeclis jako odosobniony przypadek występowania sb, skoro wkrótce potem również slango przedstawia się jako błąd pisarski od *sbango (Smoczynski 2000: 201). Zatem istnieją dwa przypadki dotyczące sb-, które wzajemnie się wspierają. Moim zdaniem brak paralel w innych językach bałtyckich należy wyjaśnić pruską osobliwością, zanikiem (nieakcentowanej) samogłoski pierwszej sylaby, jak np. w nazwie miejscowej Parengel (1298) > później Prengel (Smoczynski 2000: 24, 43). Jeśli chodzi natomiast o rozwój semantyczny, z powyższych rozważań wynika, że morfologicznie pr. slango ‘uzębienie’ odpowiada lit. Zabangai ‘pułapka’, a pr. sbeclis ‘sprężyna w zamku’: lit. *Zabeklis (Mažiulis 1997: 78), przy niemal diametralnym rozkładzie znaczeń. Jeśli pominąć lit. Zabas ‘gałąź, kij’ i porównać semazjologicznie z lit. spésti ‘napinać; zastawiać pułapkę’, spąstai, spaslai ‘pułapka’, speridelé ‘sprężyna w zamku’ < ie. *(s)pen-d- -‘napinać, ciągnąć, prząść’ (Fraenkel 1965: 862, 865), widać, że taki rozwój jest całkowicie typowy, przy czym powyższe *Zab-‘rozwierać się, rozdzierać (np. o pysku)’ być może lepiej przyjąć jako ‘(na)napinać’ . Zatem należy utrzymać tradycyjne porównanie z lit. odpowiednikami, jednakże ściśle oddzielić je od Zabas ‘gałąź, kij’. Lit. 'Zabuoti ‘uzdać konia’ i Zaböti ‘włożyć koniowi wędzidło do pyska; oswoić, ujarzmić; włożyć oswojonemu bydłu sznur lub słomę do pyska; uderzyć kołem w coś; rozciągnąć sieć; należą do rodziny wyrazów związanej z Zabüs ‘żarłoczny’, 'Zabtas ‘pysk...’, podczas gdy *žabiūoti ‘wykładać gałęziami; uderzać rózgą; rąbać gałęzie’ jest w istocie derywatem od Zabas ‘gałąź; łodyga; rózga’. Chciałbym również zwrócić uwagę na to, że znaczenia przenośne Zaböti ‘oswajać, władać’, Zaboklai ‘2. zakaz, przeszkoda’ nie muszą koniecznie wywodzić się od ‘zakładać koniowi wędzidło’, lecz mogą równie dobrze pochodzić od Zäbyti ‘bić, tłuc’, *žabūoti ‘uderzać rózgą’, a więc od używania rózgi jako narzędzia pasterskiego, którym pogania się zwierzęta i w razie potrzeby bije. Jeśli istnieje takie wyprowadzenie, wychodzące od Zabas ‘gałąź; Trzonek; Gdyby miało się podawać „rózgę...- ”, należałoby to tak uzasadnić. 8 | BERND GLIWA 2. Jeśli zatem prześledzi się ideę, że płozy sań wykonano z wykopanego drzewa wraz z jednym z głównych korzeni, można stwierdzić, że zakrzywienie płozy znajduje się dokładnie w miejscu, gdzie korzeń odgina się od pnia. Dlatego też niezwykle interesujące jest sprawdzenie, czy lit. kamienas ‘gruby koniec pnia’ nie odnosi się właśnie do tego miejsca na pniu, ponieważ rozpoczynające się korzenie prowadzą do zgrubienia pnia, które w tym miejscu odchyla go od zasadniczo przybliżenie stożkowatego kształtu pnia i powoduje wklęsłe (konkawne) zakrzywienie powierzchni pnia w kierunku wzrostu. Konkretnie mogłoby więc chodzić o formację opartą na czasowniku bałt. *kam-‘zginać’? Bliskość znaczeń ‘zginać, obracać się’ oraz ‘gruby koniec pnia, pień’ wykazał Simas Karaliünas za pomocą następujących par: Zuolis ‘grube drzewo, pień, podkład kolejowy’: Zvilti “pochylać, zginać’, küke ‘kawałek drewna, kloc, kawałek pnia...' : kükti ‘zginać, pochylać w dół’, giioga, guögas ‘kij, maczuga z grubym końcem’: gügti ‘pochylać się’, lit. gudzėt ‘siedzieć skulonym’ (Karaliünas 1987: 12-13). Za tym, że lit. kamienas pierwotnie nie oznaczało całego pnia, lecz tylko jego gruby koniec, przemawiają także hasła w rękopiśmiennym Lexicon Lithuanicum z XVII w. : kamiena —koniec pnia drzewa i liemü —pień drzewa (Drotvinas 1987: 357), nawet jeśli wydawca odnotowuje w indeksie: „kamiena, medžio liemuo: kamiena” (Drotvinas 1987: 509). Ponieważ tenże pisze również: „Kai abejojama del atstatymo tikrumo, rašomas klaustukas, o tokių žodžių reikšmė aiškinama pagal vokiečių kalbos žodžių reikšmę“ (Drotvinas 1987: 481), można stwierdzić, że tutaj nie powątpiewano w znaczenie, pochopnie. Dalej kamėna ‘koniec pnia; gruby koniec ściętego drzewa’ (Nesselmann, LKZ, 175), kamblys ‘pień, trzonek; gruby koniec pnia (LKZ,, 174). Recenzent wcześniejszej wersji tego artykułu zauważył, że łot. kamanas „sanie”, początkowo z łot. kamans „gruby koniec belki”, a także z ¢ech. kmen, pol. pień itp. należy porównać. Do tego tradycyjnego poglądu Fraenkel dodaje ponadto ros. por. „Klumpen” w (1962: 212). Nie można tego zaakceptować w tej postaci, ponieważ po pierwsze płozy sań (zazwyczaj pluralia tantum) są krzywe, a nie zgrubiałe, po drugie zaś gruby koniec belki jest tożsamy z grubym końcem ściętego pnia, ponieważ belki z tartaku nie istnieją jeszcze od dawna; zresztą te pierwsze nie miałyby tutaj grubego końca — obowiązuje zatem to, co powiedziano o kamienas. Podczas gdy na przykład kampa ‘wyrostek na drewnie, sęk...’ (LKZ,: 179) można jeszcze uznać za mające kształt guza, taka interpretacja w odniesieniu do pnia lub łodygi jest nieco naciągana. Ponieważ nie mają one kształtu bryłowatego ani nie zostały z sobą zlepione, należałoby przyjąć przeniesienie znaczenia, być może zaczynające się od Klotz lub Stumpf, które jednak również nie są aż tak bryłowate. Moja kontrpropozycja: znaczenie zaczyna się od bałt. *kam-‘zginać’ i odnosi się do miejsca pnia lub łodygi, w którym przechodzi on w korzeń albo z którego odgałęziają się gałęzie. Uogólniając, pars pro toto, można tym mianem określać cały pień lub łodygę. Pozostają Klotz i Stubben. Pień pozostały po ścięciu drzewa otrzymuje się, gdy ścina się pień, mianowicie dokładnie w tym miejscu, które wykazuje wklęsłą krzywiznę. Zatem LIT. kamanos, kamienas, kumele | 9 zarówno pień, jak i pieniek mają udział w krzywiźnie i prawo do noszenia tej nazwy. Należy oczekiwać, że później dojdzie do leksykalizacji i ograniczenia znaczenia do pnia albo pniaka, i nie stoi to temu na przeszkodzie. Jeśli zaś chodzi o kloc, to może warto poczynić tu kilka praktycznych uwag: drzewo ścina się na drewno budowlane albo opałowe. Jako drewno budowlane nie nadają się krzywe i sękate odcinki oraz rozgałęzienia. Rozgałęzienia są ponadto trudne do porąbania, a tym samym — podobnie jak bryły korzeniowe — nie nadają się na opał (z wyjątkiem otwartego ogniska albo pozyskiwania smoły drzewnej). Otóż takie odcinki z licznymi sękami, właśnie dlatego, że nie dają się rozłupać, a drewno jest tu szczególnie zwarte i trwałe, wyjątkowo dobrze nadają się na kloce do rąbania, rozbioru mięsa itp. W związku z tym również tutaj krzywizna odgałęziających się gałęzi lub korzeni może stanowić podstawę, a powyższy zarzut jako taki jest bezprzedmiotowy, względnie nawet w pełni zgodny z tym, co tu przedstawiono, o tyle, o ile wszystkie terminy można sprowadzić do podstawy ig. *kom-‘zginać’. Pomijając już to, porównanie kamienas z czes. kmen “źdźbło, pień’, pol. kien ‘kłoda, pień, żerdź’ jest sporne. ESSJ rekonstruuje słow. *kamens, skąd czes. kmen ‘łodyga, ród, szczep”, < ig. *kn-men z przyrostkiem -men-(ESSJ, 196) i spokrewnione z formantem -n-*kans/- ksns (ESSJ xm 196, 205), do czego zalicza się pol. kien ‘kloc, pień, drąg’ (ESSJ,, 205), które z kolei porównuje się z lit. kūnas ‘ciało’ zarówno semantycznie ‘ciało’ —‘kloc’, jak i formalnie z *kü ‘pęcznieć, nabrzmiewać’ (ESSJ, = 205), do czego być może arus. kunamuca, Kbinamuca ‘gromadzić się w jednym miejscu’, kunaxyca ‘brzęczeć, roić się (zwłaszcza o pszczołach)’ (ESSJ, 264). Według ESSJ lit. kamienas należy raczej do sł. *koms (ESS) 196) > poln. dial. kom „klumpen, kłębek” i in. (ESSJ, 179 i n.). Fraenkel zaprzecza związkowi künas z pol. kien ze względu na lit. @ i łączy kien z kämanos, które z kolei wiąże się z kamuolys, kamuoti itd. oraz słow. *kamy (dopełniacz *komene, temat na -n) ros. kom „klumpen” (1962: 214). Przedstawiony rozwój semantyczny w obu przypadkach nie przekonuje. Myśl, że kamienas, kamiena ‘pień, gruby koniec pnia’ pierwotnie miało charakter przymiotnikowy, z końcówką -iena- < *-eina- (Skardžius 1996: 287 i n.), a tym samym w sposób logiczny stanowi nomina attributiva (Ambrazas 2000: 152), bynajmniej nie przeczy przedstawionemu stanowisku, tyle że pod względem semantycznym należy preferować powiązanie z bałt. *kam- ‘zginać’ zamiast *kam- ‘zbijać w kulę’. Kamienas jest więc miejscem na pniu, które wykazuje zakrzywienie. 3. Kamanos, kamana, kämana oznacza ‘skórzaną uprząż z wędzidłem’ (LKZ, 167–169), przy czym osobne przytoczenie: [arklys] nuog kamanų ir Zgsliy tuoj nurimsta (LKZ, 169), relatywizuje to stwierdzenie, ponieważ gdyby kämanos bezspornie obejmowało wędzidło, takie stwierdzenie byłoby zbędne’. Typową w pieśniach wzmiankę: iš Silky kasų kamaneles (np. ¢ LKZ, 169) należy prawdopodobnie rozumieć przenośnie i Pojęcia w kontekście rodzinnym są wtórnymi przeniesieniami obrazów roślinnych (przed)wzorców, jak np. także w języku nowowysokoniemieckim: pień, drzewo genealogiczne, mieć gdzieś swoje korzenie, pęd, ród. Nie mówi się przecież także *jadę samochodem i czterema kołami, ponieważ samochód bezwzględnie obejmuje koła. figuram stylem. 5 Nie mówi się przecież także *jadę samochodem i czterema kołami, ponieważ samochód bezwzględnie obejmuje koła. 10 | BERND GLIWA i odnosi się do Zirgas ‘koń, koń wierzchowy’, o ile symbolizuje młodzieńca (np. Sruoga 1957: 307-312), niemniej jednak terminem kämanos obejmuje się również wodze: kamanuzes rankuäelej jojau (Juška 1955: II 160 i n., nr 564). Ogłowie bez wędzidła nazywa się np. apinastris, jak wynika z wypowiedzi kamanos su Zabokliais, 0 apinastris be Zabokliy —jis tik art (IKZ_ 19), albo też apinasris (LKZ, 216), apygalvis (LKZ, 205, 1063), przy czym wskazuje się, że u dobrego, tu w znaczeniu dobrze ujeżdżonego, konia zastępuje ono również kamanos. Z drugiej strony: gero arklio ir už apinastrio nenuturesi (LKZ, 216), przy czym geras arklys oznacza tu zapewne ‘silnego konia’. Do tego systemu rzemieni można przymocować wędzidło, a dokładnie w tym miejscu, w którym wędzidło łączy się z rzemieniami i gdzie zaczepiają się również wodze, można dodatkowo przymocować po jednym elemencie policzkowym, lit. laužtūkai (materiał archeologiczny wraz z rekonstrukcją poglądową np.: Volkaité-- Kulikauskiené 1999: 316-327, Kulakov 2002: 215 i n.), który podczas ciągnięcia za wodze wywiera dodatkowy nacisk na policzek konia i w ten sposób zmusza go do zmiany kierunku. Takie ogłowie łamane nazywa się albo plestinés, albo lauztines: pleßtinnes — ogłowie łamane (LEX 19a, w: Drotvinas 1987: 102), kamanos pteßtines | zuflay /vditay —monßtuk konfki (SD, 179, w: Lyberis 1979: 277), lauztinés, lauZtiniai, lauztinis, lauztuves ‘ogłowie z elementami policzkowymi’ Stov žirgeliai... lauZtineliais pažaboti (tekst pieśni, KIvD 236, cyt. LKZ,, 207), lauztukai ‘element policzkowy przy wędzidle’ (LKZ,, 207 i n.). W obu przypadkach etymologia jest trywialna i wskazuje na użycie przemocy: laužti ‘1. łamać;я’- ]}񎟿alc? билдүрди 微信上的天天中彩票 天天爱彩票怎么- ?ليزية?}] } шықәс?彩票平台开户? аҧс? tungaanut?}]}? Nope. Need exact only JSON. I accidentally have extra translations... 6. zmieniać kierunek; 10. kłuć, boleć; 11. zmuszać...’ (LKZ, 201f.), plesti ‘1. odrywać; 2. z siłą odciągać na bok...’ (LKZ, 179nn.). Stosunkowo niejasny jest rozwój lit. brizgilai, brizgilas, brizgilis, brizgilos “uzębienie; Ogłowie z wędzidłem; Ozdoby na ogłowiu; Okucia sań; Mund’ (LKŽ, 1063 i n.), stpr. brisgelan „uzda (ogłowie- )”, być może spokrewnione z brüzduklis „ogłowie (tylko rzemienie)...” (LKŽ, 1099) (Fraenkel 1962: 60 i n., Mažiulis 1988: 157 i n., 161 i n. oraz lit.). Semantycznie widzi się tu albo znaczenie wyjściowe *„brzęczeć, klekotać” (Toporov 1975: 252 i n.), por. brazgiliai „dzwonki przy pasku na szyi konia” oraz dźwięk powstający wskutek kontaktu zębów i wędzidła, albo *„to, co zostało odłamane i nadaje się na wędzidło” (Mažiulis 1988: 158). Niejasny jest ewentualny związek z brgzlai „żelazo przy ogłowiu i uprzęży- ”, brazgeti „trzaskać” itd., a także z brariktas „dyszlowe drewno; orczyk; (ogólnie polano drewna do określonych celów)’ (LKZ, 1002f.), które wykazuje uderzająco wiele wspólnych znaczeń z brüzduklis. Po tym krótkim przeglądzie części i nazw uprzęży można, przy odrobinie znajomości rzeczy, powrócić do kämanos. V. Mažiulis rekonstruuje wschodniobałtyckie *kamana- -‘to, co wykazuje pewne kłębkowate skupienia, nierówności’ < Subst. bałt.-słow. *kama-‘- skupianie, kłębek’ z sufiksem *-na (Mažiulis 1993: 102). Przy tym nie jest jasne, gdzie właściwie miałoby się tu znajdować owo kłębkowate coś. Mažiulis, wychodząc od przytoczonej na początku myśli Bügasa: „*‘primityvia rogiy pavaza (mažytę) kai kuo primenantis Zabas’ = *‘medinis zaboklisTM (Mažiulis 1993: 102). Fraenkel również wydaje się uznawać zęby jako bryłowatą lub łodygowatą strukturę za motywację nazwy i porównuje z łot. kamans ‘gruby koniec belki’, kamanas ‘sanie’, czes. kmen „łodyga, pień”, pol. kien ‘kloc, pień, LIT. kämanos, kamienas, kumele | 11 pręt’, ros. kom ‘bryła’, łot. kams ‘bryła, duża masa, kłoda’ (1962: 212). Jak można wywnioskować z powyższych wywodów, ogłowie bez wędzidła jest jak najbardziej możliwe, nie zaś wędzidło bez ogłowia. Z pewną dozą pewności można również stwierdzić, że rozwój techniczny przebiegał w tej kolejności i zasadne jest przyjąć, że istniało określenie ogłowia bez wędzidła. Oczywiście wcale nie jest pewne, czy określenie to się zachowało. Jeśli się zachowało, to w węższym wyborze znajdowałyby się kämanos i brizgilai, ewentualnie także apinasris. Początkowo w ogłowiu nie chodziło o jego konkretną formę‘, lecz przede wszystkim o funkcję, a mianowicie o oswojenie i poskromienie konia’. To funkcjonalne ujęcie odzwierciedla się na przykład w arklys < *arklja ‘koń, który ciągnie pług hakowy’ (Skardžius 1996: 62; Mažiulis 1993: 103). Ogłowie kämanos jest zatem najważniejszym środkiem umożliwiającym oswojenie konia i wykorzystanie go do pracy.аль translations Do pracy, którą można rozpocząć dopiero po oswojeniu, dochodzą następnie dalsze uprzęże, na przykład chomąto z pasami, służące do zaprzęgania pługa lub wozu. Pogląd Maäiulisa: Subst. kūmanos < Adj. kamana *„wykazujący pewne nierówności, kłęby” < Subst. bałt.-słow. *kama-„bryła, zbicie w kłąb” < czas. bałt.-słow. *kam-„zgniatać, zbijać w kłąb” (1993: 102) zgadzam się co do przyjęcia podstawy *kam-„zgniatać, zbijać w kłąb”, nie widzę jednak powodu, który przemawiałby przeciwko bezpośredniemu utworzeniu dewerbalnemu. Z pewnością słuszne jest stwierdzenie, że znaczna liczba przymiotników tworzona jest z przyrostkiem -ana, jak np. därganas ‘nieprzyjemna, deszczowa pogoda’: ddrga ‘to samo’ (Skardžius 1996: 226nn. Otrebski 1965: 174). Nie pozwala to jednak rościć sobie prawa do wyłączności, gdyż obok tego istnieją także formacje rzeczywiście odczasownikowe z -ana: gäbana ‘ramię siana lub czegoś podobnego’ lickana ‘reszta’, palūkanos “żniwa; odsetki’, pleiskana ‘siemię (męskiej konopi)’, träskana ‘ropa w oku’ (Skardžius 1996: 227nn.), ragana ‘czarownica’ (Gliwa 2003: 1-8), dovana ‘prezent; dawanie’ (LKZ, 616), jak również z -ena: müsenos, müsena ‘bicie’, bärena ‘wymachiwanie’, dovana ‘prezent; dawanie’ (LKZ, 616, Ambrazas 1993: 59nn., 94nn.,). Takie bezpośrednio odczasownikowe formacje nie występują jednak z -anas, podobnie jak obocznościowe -ena lub -sena, z dodatkowym -s-, które zdaje się pochodzić od (pra)futuralnego markera (Mažiulis 1988: 152nn., Ambrazas 1993: 61 i lit.), do tworzenia abstraktów takich jak eisena ‘sposób chodzenia; przeprowadzka’, z reguły nie ma odpowiedników z -enas ani -senas. Ablautując, w stopniu zaniku, należą do tego być może fragmentarycznie zachowane formy czasownikowe (aktywne półimiesłowy) na -ina-: tékinas ‘spieszący’, vedinas ‘prowadzący’, których utworzenie ze względów syntaktycznych musi być wyraźnie przedjęzykowe (por. Gliwa 2003a). Kwestia ta przedstawiana jest nieco inaczej niż u Mažiulisa przez recenzenta niniejszego artykułu, według którego chodziłoby o drewnianą protezę zębową, którą wsuwano do pyska 6 Jeśli uwzględni się proces jej wytwarzania, należałoby powrócić do znaczeń takich jak „wiązać, zawiązywać, owijać”. Li Interesujące byłoby również pytanie, jak desakralizacja konia, niegdyś ważnego w kulcie religijnym (por. Puhvel 2001: 293; Gimbutienė 1996: 263), daje się pogodzić z jego udomowieniem. Właśnie dlatego konieczne stało się również pojawienie nowej nazwy w miejsce odziedziczonego asva-‘koń’. 12 | BERND GLIWA koniowi wsuwano do pyska, gdyż nie chodzi już tu przede wszystkim o formę, lecz o materiał, a więc o derywat od niepoświadczonego bałt. *kama- „Pień, trzonek” > kamanos *„to, co jest drewniane” > *„uprząż z drewnianym wędzidłem”. Po pierwsze, zdecydowanie przeważające użycie jako plurale tantum nie wskazuje na nazwanie po pojedynczym® kawałku drewna, który miałby zostać wsunięty koniowi do pyska jako wędzidło. Ponadto jest to drastyczne twierdzenie, że wędzidło miało być wykonane z drewna. Uprząż znaleziona przez archeologów ma albo metalowe wędzidła (np. Volkaité-- Kulikauskiené 1999: 316–327, Kulakov 2002: 215 n.), albo wykonane z rogu lub kości (znaleziska datowane na około 4500 r. p.n.e., Gimbutiene 1996: 259; I tys. p.n.e. Luchtanas 1992: 70), nie wspominając już o znaleziskach etnograficznych. W literaturze archeologicznej nie znam żadnej wzmianki o drewnianych kiełznach. Nie dowodzi to jednak wiele, ponieważ słuszny jest tu zarzut, że drewno prawdopodobnie by się nie zachowało. Ponadto najwcześniejsze groby końskie znalezione na obszarze Litwy, będące głównym źródłem znalezisk uprzęży, datuje się dopiero na około 2.4. w. n.e. (Volkauskaite-Kulikauskiene 1999: 310, Varnas 1998: 291-294). Podejdźmy więc do tego zagadnienia od strony praktycznej: czy mogły istnieć drewniane kiełzna? Czy możliwe jest ich wykonanie i używanie? Z tym pytaniem najlepiej zwrócić się do praktycznie myślących hodowców koni. Z dużym sceptycyzmem rozważa się, czy można by do tego wykorzystać dąb, jednak od razu podkreśla się: „arklys gi sveikatos turi“ (S. Sigitavicius 1999: 310, Varnas 1998: 291-294). 2002, inf. ust. komunikat). Możliwa grubość takiego drewna byłaby ograniczona tym, że koń musi przecież jeszcze oddychać, język nie może zostać unieruchomiony, a pysk nie powinien pozostawać otwarty. Do jedzenia można by ewentualnie zdjąć wędzidło, co zresztą niektórzy właściciele koni robią także z żelaznym, dwuczłonowym wędzidłem (swoboda ruchu języka!), zwłaszcza dawniej, gdy konie były bardziej eksploatowane i ważniejsze niż dziś. W ekstremalnych sytuacjach można by więc używać typowych drewnianych wędzideł jednorazowego użytku. Przypuszczenie Sigitaviciusa, że metal znano i stosowano już w czasie, gdy kiełznano konie (2002, inf. ust.), jest całkowicie zgodne z tym, co mówią na ten temat wykształceni lingwiści (metal około 4000 r. p.n.e. u Indoeuropejczyków, Euler 2002: 47 i n.) oraz archeolodzy (z zastrzeżeniem niepewności przyporządkowania znalezisk do grupy językowej), i odbiera dyskusji niemal wszelką podstawę. Ponieważ, jeśli można było wytwarzać stosunkowo trwałe wędzidła z metalu, ewentualnie Drewniane kawałki w tej funkcji były jedynie gorszym zamiennikiem i z trudem mogły motywować nazewnictwo. Kości również znacznie lepiej się do tego nadawały, a z pewnością były dostępne —J. Seskauskas przypisuje jednak kościom trwałość zaledwie kilku tygodni i wspomina, że jako młody rolnik (do 1950 r.) używał już bardzo cienkich, zużytych ustników (2003, inf. ust. ), co pokazuje ograniczoną trwałość nawet żelaznych ustników. Jeśli podkreśla się funkcję uzdy i bierze pod uwagę bałt. *kam-‘ściskać, skupiać’ wraz z prawdopodobnie odczasownikowym tworem 8 Rzeźbienie ogniw drewnianych łańcuchów jest wprawdzie możliwe, ale niezwykle pracochłonne i o bardzo małej Trwałość. LIT. kämanos, kamienas, kumele [13 wskazuje, że w odniesieniu do należącego tutaj kamantineti ‘wypytywać, przesłuchiwać; nękać pytaniami’ (LKZ, 170) kamuoti ‘trudzić, dręczyć; służyć...’ (LKZ,: 191; tak samo Fraenkel 1962: 214) można dostrzec znaczenie przenośne, bliskie procesowi oswajania i ujarzmiania zwierzęcia, nawet jeśli brak konkretnego znaczenia ‘oswajać, udomawiać’ < * ‘przyzwyczajać do domu’ (Euler 2002: 46; Pokorny 1994: 198-200). Jednakże litewskie określenia nazywające oswajanie są motywowane odmiennie: z jednej strony lit. (pri-)jaukinti ‘(coś, kogoś) przyzwyczajać’, jauketi, jaukti ‘(przyzwyczajać się) do czegoś’: jaükas ‘przynęta’ (LKZ, 300nn.), (pri-)junkinti, junkyti, jūnkti ‘(przyzwyczajać)’: junklas ‘przynęta’ (LKZ,, 385nn.) < * ‘przyzwyczajać za pomocą przynęty, jedzenia’, z drugiej zaś strony odnoszą się również do drugiej części recepty „cukier i bat”, mianowicie tramdyti “pocieszać, łagodzić; oswajać, powstrzymywać, podbijać; zabraniać; niszczyć.- ..’' (LKZ,., 556ft.): tremti ‘roztrzaskać, uderzać, wyganiać- ...’ (Fraenkel 1965: 1117); tvardyti ‘uspokajać, panować nad, powstrzymywać’ (LKZ, un 217): tverti ‘chwytać, łapać; ogradzać- ...’ (Fraenkel 1965: 1152f.). Dlatego wydaje się możliwe gwałtowne ujarzmienie wzgl. podporządkowanie, a właśnie do tego potrzebuje się przecież rzędu (por. laužti, plesti!), przez bałt. *kam-‘zgniatać, ściskać w kulę’, co obejmuje użycie siły, w szczególności naciskanie < ig. *kem-‘zgniatać, prasować, powstrzymywać’ (Pokorny 1994: 555f.; Rix et al. 2001: 329), aby nazwać. W zakresie słowotwórstwa: pierwotne bałtyckie formacje z -ana zdają się oznaczać przede wszystkim abstrakta (nomina actionis), skąd nastąpiło przejście znaczeniowe do konkretów (nomina acti) dovana ‘dawanie’ > ‘dar’ obok dövis ‘dawanie; Ration; wiano’, dotas, dotilas “dar, posag’ (LKZ, 615ff.) lub do nomen instr. . Pogląd ten w odniesieniu do -ena reprezentuje również Ambrazas: kasena ‘kopanie’ > ‘narzędzie do rzeźbienia naczyń’, metena ‘cios’ > ‘bicz, rózga; pętla’. (Ambrazas 1993: 194). Ponadto spotyka się także konkreta pierwotne, takie jak liekana ‘resztka’ < *‘to, co zostało pozostawione’: likti ‘pozostawiać’, träskana ‘ropa z oka’ < *‘to, co zostało wyciśnięte’: treksti ‘tryskać, wyciskać- ’. Pogląd, zgodnie z którym kämanos byłoby początkowo abstraktem *‘oswajanie’, a następnie doszłoby do przejścia znaczeniowego ku *‘temu, czego potrzebuje się do oswajania, uprzęży’ jest zatem semantycznie wiarygodny i morfologicznie nie stanowi odosobnionego przypadku! !, Dygresja dotycząca frazeologii i utrwalonych motywów folkloru dostarcza dodatkowych wskazówek dotyczących kämanos. W szeregu baśni pojawia się wskazówka parduodamas arzilg, neparduok su kamanom (LKŽ,; 169). Chodzi przy tym o ucznia czarnoksiężnika, który, aby zarobić pieniądze, przemienia się w ogiera, którego jego ojciec ma sprzedać. Przy tym musi on zostać sprzedany bez uzdy, gdyż tylko w ten sposób może się z powrotem przemienić i uciec (albo odwrotnie: uciec i z powrotem się przemienić) ’ Rix et al. rekonstruują *kem-‘cisnąć, naciskać’ i *kemh ‚-‘zmęczyć się, trudzić się’ (Rix et al. 2001: 329, 350), do czego z refleksem kentum mogłoby również należeć kamuioti? "Znaczenie ‘pocieszać, łagodzić’ należy zapewne rozumieć jako przenośne, pod wpływem raminti ‘uspokajać, łagodzić ból’ kur tramas, ten ramas (LKZ,,, 555) Tę interpretację można np. także dość elegancko zaproponować dla ragana * Zmartwychwstanie; zjawisko, oblicze’ > „To, co zmartwychwstało, co się ukazuje” > ‘widmo’, czego dotychczas nie uwzględniałem (na temat etymologii rägana: Gliwa 2003: 1-8). 11 20 | BERND GLIWA Nie wodzie, lecz raczej na łąkach. Z pewnością poprawne jest wywodzenie helonimów, takich jak np. Kemsinaite (kałuża) < Kemsine (pastwisko) (Bilkis 1999: 57), Kemselis (kałuża) < kémsas ‘pagórek mszysty- ”” (Bilkis 1999: 65), w ten sposób; w przypadku cieków wodnych pogląd ten jest wątpliwy, zwłaszcza jeśli chodzi o nazwy pierwotne, takie jak np. Käme, których raczej nie można wywodzić z sąsiednich pastwisk, jak np. Kemsinaite (kałuża). Chciałbym zatem wskazać na być może obocznościowe wobec nich Kume (F), Kurmpe (S), Kūmpė, Kumpäle (F) i in. (Vanagas 1981: 171), które Vanagas wywodzi od lit. kumpti ‘zginać się, krzywić się’, łot. kūmt ‘stawać się garbatym, krzywym’ przedstawia (1981: 171). Semantyczne odniesienie do meandrów rzek pojawia się niezwykle często”, jak np. Vingis (F): vingis ‘łuk, zakręt’ (Vanagas 1981: 385), Kulé (F): kulys ‘zatoka, cypel, zakręt, łuk; kąt, brzeg, kawałek- ’, (Vanagas 1981: 170), Ringe (F): ringe ‘łuk’ (Vanagas 1981: 278), Lünginas (F): lungüoti ‘kołysać się, wić...” (Vanagas 1981: 171) i in. (por. także Vanagas 1988: 8). To, że Kamantinis jest jeziorem, można być może wyjaśnić jako rezultat przeniesienia odpowiedniej nazwy z dopływu lub odpływu na jezioro; Nie dysponuję jednak danymi, które wspierałyby taki pogląd w tym konkretnym przypadku. Nazwy takie jak Kumelupis (Vanagas 1981: 171) mogą rzeczywiście odnosić się do klaczy, ale nie muszą. Z jednej strony wskazywano na wielość znaczeń kumele i kumelys, u których częściowo u podstaw zdaje się leżeć *kum- „obracać, zginać”, z drugiej zaś znaleziono dokładny odpowiednik pod względem słowotwórczym w Ving-el-upis (F) (Vanagas 1981: 385). Także tutaj można by zatem rozważać odniesienie do meandrów rzeki jako motywacji nazewniczej, z dopiero wtórnym nawiązaniem do kumele. Do tego rdzenia mogłyby również należeć, z sufiksem zawierającym -r””, Kamaria, Kamäre (F), Kamara (F) i in. (Vanagas 1981: 144), przez co mało przekonujące nawiązanie do zapożyczonego wyrazu kamara „komora- ...” stałoby się bezprzedmiotowe. Możliwe jest, że Kamärkos upelis (F) wywodzi się od Kamärka (łąka) (Vanagas 1981: 145), jednak co najmniej równie prawdopodobny jest kierunek odwrotny: apelatyw oznaczający łąkę /ankas pierwotnie określał łąkę znajdującą się w zakolu rzeki (Fraenkel 1962: 339), a więc pierwotnie od znajdującego się 25 LKZ, a także powołując się na nie Bilkis (1999: 65), podają dla kemsas „pokryty mchem lub trawą pień albo kopczyk ziemi, kesas” (LKZ, 563), tym samym mijając się z istotą rzeczy. Forma pagórkowata nie wynika bowiem z leżącego pod spodem kopca ziemi ani pniaka, lecz ze sposobu wzrostu mchu (gałęzie lub krzewy w zupełności wystarczają jako szkielet) albo gatunku trawy (tutaj w ogóle nie może być mowy o podłożu); możliwe są rzadkie wyjątki, które jednak z reguły określono by również jako kelmas „pień”, kauburys „pagórek, kupa”, kupstas „kupa”: kaupti „gromadzić, usypywać”- ). Mchy, o które chodzi, to przede wszystkim kiminai „torfowce, Sphagnum spp.”, dlatego etymologię należy również z nimi powiązać: kopce mchu są bowiem wyjątkowo miękkie i ustępują, dają się ściskać, należą więc do kimsti „upychać”, ewentualnie również jako materiał izolacyjny w budownictwie oraz jako wypełnienie poduszek itd. Miękkie, w porównaniu z kopcem ziemnym, są również kępy trawy (jako przeszkoda podczas koszenia „zatykałyby” być może także kosę — jest to również motywacja wymagająca zbadania). Dlatego etymologia Fraenkla (1962: 239), „zapewne należąca do rodziny zestawionej [poniżej] pod kerneras «bezkształtny, duży przedmiot, osoba niezdarna» [...]”, jest zorientowana wyłącznie na formę i dlatego należy ją odrzucić, choć istnieje szerokie pokrewieństwo etymologiczne. W zmeliorowanej Litwie natomiast często nie sposób już odtworzyć tego na podstawie obserwacji. 4 J ” Równoznaczne derywaty z -rbzw. -/-sufiksem występują na przykład w kémelis ‘trudność, niedogodność, kėmeris ‘to samo, coś splątanego, bezkształtna rzecz’ (LKZ, 557). LIT. kämanos, kamienas, kumele | 21 nazwano wijącą się rzekę. Obok odpowiednich nazw rzek Lanka (F), Lankenas (F) występuje także Lankupe (F) (Vanagas 1981: 180), zapewne aby odróżnić ją od łąki, która niegdyś otrzymała nazwę od tej rzeki. Podobnie Kamärkos upelis (F) mogło powstać obok Kamdrka (łąka). Jeśli zrezygnuje się z uznania zapożyczonego słowa kamara za podstawę nazwy, można bez problemu przyjąć Kamara jako starszą, pierwotną formę i nie trzeba uważać jej za „późny sztuczny wariant” (Vanagas 1981: 145). W tym kontekście chciałbym jeszcze wskazać na pewną zagadkę: Kur tu begi, kambanka? —Kas tau darbo, praskustine? (LKZ, 173) które koduje rzekę i skoszoną łąkę, podobnie jak warianty: Kur tu bégi, kumpuringe? —Kas tau darbo, kirpse! ; Kur tu begi patekole- ...; Kinka ringa, kur tu bégi...; Kreivarangi, dokąd biegniesz... (Korsakas 1968: 461). Jest oczywiste, że poza patekole: tekėti ‘płynąć.- ..’ każdorazowo nawiązuje się do zakoli rzek. W związku z Kinka ringa należy jeszcze odesłać do kinkai ‘ruchome połączenia; staw’, kinka ‘noga; zawias drzwi; łydka; kolano; udo...’ (LKZ, 813). Sufiks -anka uważa się za słowiański i występuje np. w Liaukianka (gospodarstwo), Mazuranka (wieś), Sabalianka (gospodarstwo) (Razmukaité 1998: 164, 197). 7. Kolejne kamantinis znajdujemy z kolei w zagadce: Vytinis kamantinis, aukštyn lekdamas, kiausius deda lub: Susuktinis pakunktinis lipa aukštyn kiaušinių deti (LKZ: 170, Korsakas 1968: 491n.). Chodzi tu o odgadnięcie chmielu (Humulus lupulus L.), a mianowicie osobnika żeńskiego, którego przypominające szyszki owocostany porównano tutaj do jaj. Podczas gdy zwyczajowa nazwa apynys, apvynis i nieznacznie różniące się warianty wyraźnie wskazują na wijącą się naturę tej rośliny, dla kamantinis, zgodnie z tym, co dotychczas powiedziano, można wybrać dwie możliwości. Z jednej strony można nawiązać do porównania z nazwami rzek kam-ant-- inis *‘to, co się wije, meandruje’, co semazjologicznie odpowiadałoby apynys. Z drugiej strony możliwa jest również analiza taka, jaką zaproponowano dla kamantinis ‘koń wierzchowy’, tutaj jednak nie z przenośnym znaczeniem ‘oswajać’, lecz w pierwotniejszym *kam-‘zbijać w kłębek’, do czego należą kämas ‘kłąb, zwój’, wraz ze znaczeniem kam-ant-- inis *‘to, co jest wyposażone w szyszki; co tworzy szyszki’. Ten drugi wariant znajduje paralelę w d. chmielu „Humulus lupulus L.”, który pierwotnie oznaczał jedynie szyszki jako istotny surowiec do produkcji leków i żywności (Marzell 2000: II 904). Botaniczna nazwa humulus jest uważana za zapożyczenie z języka germańskiego (Marzell 2000: II 902-903), roślina ta wydaje się nieznana starożytności. W piśmiennictwie wzmianki o chmielu w Europie Środkowej pojawiają się w VIII w., następnie jednak od razu w odniesieniu do humlonariae ‘ogrodów chmielowych’ (Marzell 2000: II 902). Hehn wspomina o jego użyciu w Wielkim Księstwie Litewskim w XV w. : podczas wesela wielkiego księcia Aleksandra jego narzeczona, rosyjska księżniczka Elena, została obsypana chmielem (Hehn 1963: 485). Z tego punktu widzenia skłonni bylibyśmy zgodzić się z wywodami ESSJ, według których chmiel przybył do Europy ze wschodu i dlatego jego nazwa mogłaby być określana jako słowo wędrowne (szeroko rozwinięte w ESSJ,,, 141-145). Analizy pyłkowe wskazują jednak, że na Wyżynie Żmudzkiej, nad jeziorem Birżulis, w dłuższym okresie (co najmniej 1500 lat), około 7000 r. p.n.e. Chr., chmiel rósł tu obficie; przez krótki czas w tym cieplejszym okresie klimatycznym występują nawet buki 22 | BERND GLIWA wykazane (Guobyté, Stancikaite 1998: 125, Fig. 4). Chmiel pojawia się ponownie w znaczącym stopniu (zgodnie z analizą pyłkową) w pierwszych wiekach. AD (Guobyté, Stancikaite 1998: 124, Fig. 3). Nie wolno jednak na tej podstawie wnioskować, że w międzyczasie chmielu w ogóle nie było. Pewne jest jednak, że przesunęła się granica wegetacji właściwa dla danego gatunku, być może przejściowo aż na południe od dzisiejszej Litwy. Biorąc pod uwagę wcześniejszy, rozleglejszy obszar osadnictwa Bałtów (o ile w rozpatrywanym okresie można już mówić o Bałtach), chmiel można z dużą pewnością uznać za obecny na tym obszarze. Šimkūnaitė donosi, że pozostałości chmielu znajdowane są w wykopaliskach osad z epoki kamienia (2001: 110)*. Również rytualnego zastosowania chmielu, a nawet porównania go z somą lub haomą (ESSJ,,, 144), nie da się utrzymać w świetle danych farmakologicznych. Chmiel działa uspokajająco i nasennie. Ponadto znane jest działanie antyafrodyzyjne — właśnie z tego powodu chmiel początkowo dodawano do piwa w klasztorach zakonnych: przeciw diabelskim żądzom. Prawo czystości w XVI w. uczyniło to prawem, dzięki czemu chmiel jako przyprawa piwna ugruntował swoją pozycję ¢ i wypędziło z piwa mniej więcej lulka czarnego (Rätsch 1998: 269-271). Marzell uważa germ. *humilo za odziedziczony wyraz ze względu na ae. hymele. Wskazuje się również na to, że obok chmielu także powój ‘Volvulus spp.’ i przestęp ‘Bryonia spp.’ określane są za pomocą ae. hymele. Wnioskuje zatem, że słowiańskie *chomelo jest zapożyczeniem (Marzell 2000: II 903). Seebold zauważa lakonicznie, że kierunek zapożyczenia jest sporny (Kluge 1999: 382 n.). Jeśli uwzględni się, że powój i bryonia również są roślinami pnącymi, to nasuwa się przypuszczenie, że kryje się za tym odnośna koncepcja, co w przypadku zapożyczenia raczej nie miałoby miejsca. germań. *hum-< ig. *kmk może z kolei być stopniem zaniku od ig. *kemangesehen werden. Kwestia odpowiedników w bałt. k-, słow. ch-, germ. hwird zwykle wyjaśnia się zapożyczeniami (np. Būga 1959: 216). ESSJ postrzega tę kwestię inaczej, jeśli dla sł. Jeśli przyjmie się odpowiedniość s-mobile, to tutaj należy oczekiwać ch regularnego (ESSJ,: 70 et passim). Przy założeniu, że bałt. k-, sl. ch-, niem. h-(w niektórych przypadkach) mogą być uzasadnione przez pokrewieństwo pierwotne, wówczas ma znaczenie, że również sł. -sm-Rezultatem stopnia zaniku ig. *-msein kann. Ten stopień w języku litewskim wskazywałby na kumlub kim. Lit. kamantinis jest jednak kontynuacją stopnia o, mógłby więc najwyżej być formacją paralelną”. Dopóki dana koncepcja jest jeszcze etymologicznie przejrzysta, leksykalizacja może bez wątpienia opierać się na różnych stopniach apofonii i nie musi koniecznie wskazywać na zapożyczenie, np. kamanė ‘trzmiel, Bombus spp.’ < ie. *kom- : tj. trzmiel, czes. &mel ‘trzmiel’ < ie. km-(chociaż mnogość etymologii * Chodzi tu o artykuł popularnonaukowy bez źródeł, ponieważ jednak autorka, jak wiadomo, często zajmowała się analizą pozostałości roślinnych w wykopaliskach archeologicznych, nie widzę powodu, by kwestionować to stwierdzenie. ® Dla dalszych badań istotne powinno być d. dial. (Siedmiogród) Hamé ‘Humulus’, które według Marzella pochodzi z rum. hemei, hamei ‘toż.’ (Marzell 2000: II 906). Nie jest to jednak raczej romańskie słowo odziedziczone, również zapożyczenie z SI. wydaje się mało prawdopodobne. LIT. kämanos, kamienas, kumele | 23 można by interpretować w ten sposób, że nie ma tu pokrewieństwa, por. ESSJ, 145 i lit.—czemu jednak zaprzeczam). Kolejny przykład. z tej samej dziedziny rzeczowej: mucha nazywa się po litewsku musė (stopień redukcyjny *-u-), podczas gdy w językach słowiańskich stosuje się w tym przypadku stopień o (*-ou-): pol. mucha. Tak, nawet w obrębie dialektów jednego języka do oznaczania identycznych stanów rzeczy mogą być wykorzystywane inne stopnie apofonii: lit. kaukas ‘krasnoludek, duch domowy’: kukas ‘toż samo’, podobnie prus. apr. cawx “diabeł’, cucumbrast “diabelski bród’ (Mažiulis 1993: 148 i n., 295 i n.; dalsze przykłady por. Kazlauskas 1968: 109). Ujmując to nieco inaczej: początkowo może istnieć kilka konkurujących ze sobą określeń, na przykład wariantów dialektalnych, podobnych lub odnoszących się do tego samego stanu rzeczy, których dalszy rozwój może przebiegać zgoła odmiennie. Szczególnie jaskrawym przykładem tego są apers. i ai. Określenia bogów i demonów: ai. deva-„bóg”; Konig...”, dsura-„demon”, ale także „żywy, boski”: apers. da&va-„demony”, ahura-„bóg” (por. Puhvel 2001: 99; Mylius 2001: 58). Tym samym przynależność kamantinis można niewątpliwie uzasadnić. Z drugiej strony być może występuje tu odpowiedni stopień zaniku, mianowicie w frazeologizmie kumelės šlapimas ‘warzone słód lub ciepłe piwo z miodem i mlekiem’ (Simkünaite 2001: 29). Ponieważ piwo jest obecnie zazwyczaj chmielone, można by przypuszczać, że nazwa pochodzi od chmielu. A kumele odpowiada germ. *humilo i słowiańskiemu *chsmels nie tylko pod względem stopnia alternacji samogłoskowej, lecz także pod względem sufiksu. Jak Simkiinaité wykazała w innym miejscu, nazwy kończące się na šlapimas ‘mocz, wilgoć’ lub südas ‘łajno’ należy rozumieć przenośnie, przy czym podobieństwo, takie jak w przypadku pelesüdziai ‘dosł. : mysie odchody’ = ‘sporysz, Secale cornutum’, między tym, co jest nazywane — tutaj sklerocjami — a mysimi odchodami, rzeczywiście zachodzi (2001: 72). Chociaż w przypadku kumelės šlapimas nazwę można by uzasadnić pewnym podobieństwem, to nadrzędną motywacją pozostaje użycie archaicznego słowa, jakie niewątpliwie pojawia się w zagadce — a receptura jest przecież zagadką, po prostu tajemnicą zawodową. 8. Kolejny przypadek, w którym słow. odpowiednik w językach bałtyckich występuje w języku rosyjskim xomak ‘chomik, Cricetus cricetus’, czes. chomik ‘jw.’ i in., które uważa się za formacje wtórne od rekonstruowanego *choméstors ‘chomik’ (+ nowy sufiks) (ESSJ,,, 67). Dla rosyjskiego xomncmops, xomncmaps przekazywane określenie ‘owad’ uważa się za błędne; również tutaj przyjmuje się chomika jako właściwą treść znaczeniową (ESSJ,,, 67). Niemiecki odpowiednik Hamster < ahd. hamustro jest zapożyczeniem z języka słowiańskiego. do oglądania (< ros.-csł. choméstors ‘to samo’ Kluge 1999: 353), natomiast stosunek sł. Wyrazy z bałtyckimi, z jednej strony lit. kamas „duży szczur”, kamüklis „toż.” (LKZ, 172 i n.), łac. kamis ‘chomik, Cricetus cricetus’ (Būga 1958: 581), z drugiej strony lit. staras ‘zwierzę, Citellus lub Spermophilopsis®” (LKZ,,, 668), odmiennie: ‘toż. ; „Hamster” (Fraenkel 1965: 896) – kontrowersyjne. Fraenkel o kamas: „bałtyc. Bez. dają się ze słowiańskimi co najwyżej łączyć w ten sposób, że, jak zauważa Büga, niezależnie wywodzą się z obcego źródła.” (1965: 213). ESSJ: „Czy w ogóle cicho, czy istniało coś cichego.” *kamastaras < npaci. choméstors wiv kämas u staras C CaAMOTO Hayayıa 30 Prawdopodobnie jednobarwny suseł ‘Spermophilus citellus’. 24 | BERND GLIWA ObUIH 3aMMCTBOBAHBI TIOPO3Hb“ (ESSJ, 67). Jeśli chodzi o chomika, to wskazówka dotycząca jego torb policzkowych (ESSJ,,, 68), służących do transportowania zapasów do magazynu, jest niezwykle trafna; chomik słynie z upychania sobie toreb po brzegi i gromadzenia dużych zapasów. Upychanie to w języku lit. trafnie oddaje się słowem kimsti „upychać; jeść łapczywie; wkładać do zalewy; gromadzić się” (LKZ, 805), z wymianą samogłosek należą tu kamštis ‘korek, zatyczka’, kamslys ‘ten, kto dużo je’ < *‘napełnia się po brzegi’ kamseklis ‘jw.’, kamasuoti ‘jeść z wielkim apetytem, połykać, upychać’ (LKZ, 172nn.), kimstinis ‘wiecznie głodny, żarłok’ 3! (LKZ, 805). Porównanie ze słowiańskim *skomiti ‘zgniatać, prasować’ (ESSJ,,, 68) jest zatem bezwzględnie uzasadnione. Lit. W odniesieniu do kamuklis należy wskazać, że -uklis jest typowym Sufiks służący do tworzenia rzeczowników odczasownikowych oznaczających narzędzia (mian. instr.) wzgl. wykonawca (Nom. agentis) działa (Ambrazas 1993: 156, 178), podczas gdy użycie denominalne wprawdzie czasami się pojawia, np. Ežeriūklis „ein Tümpel’ (Bilkis 1998: 83), opiera się jednak zapewne na podwójnym zdrobnieniu < *FZer-iuk-elis. Podany jako deminutiv miegüklis ‘śpioch’ (Ambrazas 2000: 110) wywodzi się z wyżej wymienionej kategorii (Nom. agentis), podczas gdy barzdüklis, barzdziüklis ‘skrzyp polny, Equisetum arvense L.’ (Ambrazas 2000: 184) moim zdaniem należy uznać za połączenie barzda ‘broda’ i asiūklis, asiukai ‘skrzyp’ (na temat połączeń por. Kabasinskaite 1998: 63nn.) (lub za zatarte złożenie *barzdaasiuklis), por. kaukabarzdis ‘dosł. Kaukenbart’ = ‘skrzyp polny’ (LKZ, 419). Z pewnym prawdopodobieństwem można zatem rozumieć kamuklis jako *‘upychacz’, albo w odniesieniu do wypchanego zapasami magazynu, albo do toreb policzkowych; wówczas oczywiście wyłącznie jako oryginalną formację bałtycką od czasownika *kam-‘upychać’. To, że lit. kamas, dial. kams ‘szczur’ oraz w szczególności łot. kūmis ‘chomik’ nie są zapożyczeniami z ros. uzasadnia Būga (1958: 581 i n.) zmiennością ilości samogłosek, która ma odpowiedniki w lit. läsas; lett. lase, lase „krople”, lit. vėlės: lett. veli, veli „dusze zmarłych” i in. występuje. Wskazuje on również, że ros. xomax oznacza nie tylko chomika, lecz także szczura (1958: 581), a także apoln. chomyk „kreta” (ESSJ,,, 66). Nazwy szczura i chomika wydają się zatem łatwo przenosić; Przemawia za tym również synonim žiurkėnas ‘chomik’, nowo także ‘świstak stepowy, Marmota bobac’, utworzony na podstawie Ziürke ‘szczur, bezwartościowy, nieużyteczny człowiek, mysz, drewniak’ (LKZ,, 810f.). Lit. stäras porównuje się z jednej strony ze stiri ‘zastygać’ (Fraenkel 1965: 896 i Lit.), co wydaje się wiarygodne zarówno w odniesieniu do chomika: „Kiedy chomik polny napotyka na ziemi wroga, wówczas podnosi się i nadyma torby policzkowe. Towarzyszy temu wściekłe warczenie i syczenie.“ (www.das-tierlexikon.de/eigentliche-wuehler.htm), jak również w odniesieniu do popielicy (także świstaka stepowego, lit. svilpikas, Marmota bobac), ponieważ zwierzęta te czuwają przy norze i w tym celu podnoszą się na tylnych łapach, w razie niebezpieczeństwa przenikliwie gwiżdżą, a następnie zanurzają się w norze 31 Jak wykazał Urbutis na podstawie lit. gomūs ‘żądny, skłonny’ i łot. gama “żarłok’ pokazał, jest to taka sama rozwój na podstawie ig. *¢em-‘naciskać, prasować; gromadzić...' całkiem dobrze znane, tak że do chciwego jedzenia (lit. kamuoti, kamurkyti) (por. Urbutis 1981: 62-68) można jeszcze zestawić kamaros „lubieżność’ obok. LIT. kämanos, kamienas, kumele | 25 (por. np. www.darwin.- museum.ru/expos/ZooGeo/- 8_07.htm). Z drugiej strony chciałbym wskazać na starinti ‘ciężko ciągnąć, wlec, nieść; wcinać się, ciężko ciążyć; ‘zastygać’, starys ‘ten, kto napina’ (LKZ,, 668t.), sterinti ‘ciągnąć naprężając’ (LKZ, „, 754), stirénti “powoli, niezgrabnie paradować; ciężko nosić; drżeć (z zimna); wiercić się; zdychać; szaleć; „szlochać”, stirlioti „ciężko podnosić lub przenosić; kłócić się”, stirninti „ciężko podnosić, przenosić”, stirnöti „jw., drżeć z zimna”, stirnüs „krzepki, mocny; sztywny- ”; styriioti „ciężko przenosić, trudzić się, męczyć się; zataczać się” (LKZ 817–830). Nie jest całkiem jasne, czy chodzi tu zawsze o spokrewnione określenia, czy też poszczególne lematy należałoby podzielić na homofony. Nie chcąc omawiać tego szczegółowo”, podążam za poglądem Fraenkla, który wszystkie te pojęcia (o ile o nich wspomina) traktuje łącznie i odnosi do d. starr itd. (1965: 896; Pokorny 1994: 1022), do czego według Būgi (1959: 259) należy zaliczyć jeszcze storas „gruby” — bardzo wielowarstwowa, zróżnicowana rodzina. Szczególnie interesujące jest jednak starinti ‘ciężko ciągnąć, szarpać, dźwigać.- ..’, którego ze względu na mniej lub bardziej równoznaczne formy stirlioti, styrūoti, sterinti nie można uznać za formację odosobnioną od podejrzewanego o zapożyczenie staras, utworzoną według wzoru Hamster > hamstern ‘wiele gromadzić, chomikować’. Jeśli zatem przyjmiemy pokrewieństwo pierwotne, można by rozumieć stäras jako *‘ten, kto lub to, co ciężko dźwiga, wlecze’, trafne określenie chomika. Tym samym złożone sł. choméstors należałoby rozumieć jako < *‘to, co ciężko wlecze, będąc wypchane po brzegi’. Problematyczne pozostaje przy tym z jednej strony niepewne przyporządkowanie nazw chomikowi, z drugiej zaś pytanie, czy chomik względnie inne nazwane zwierzęta w ogóle żyły w rozpatrywanym okresie na obszarze osadnictwa Bałtów i Słowian. Niestety nie są mi znane żadne konkretne dane na ten temat, dlatego przedstawiam kilka rozważań. Jako gryzoń stepowy chomik powinien być na terenach zalesionych zależny od gruntów ornych jako stepu kulturowego. Ponieważ najpóźniej wraz z Indoeuropejczykami upowszechniło się rolnictwo, warunku tego przynajmniej nie można uznać za przeszkodę. Istnienie dalszych nazw žiurkėnas, šalčias, balesas ‘chomik’ można uznać za oznakę dłuższej znajomości. Z drugiej strony brak tu popielicy i susła. Litwa, tak że można przyjąć chomika jako pierwotne znaczenie zarówno dla stäras, jak i dla kamüklis — o ile jednak nie obstaje się przy zapożyczeniu. 9. Lit. „kamas ‘prostak; Poddany; Bauerntölpel’, które od kémeras, kemeras ‘nieładna, niezdarna rzecz; Trudność; głupek, niezdarny człowiek’ (LKZ, 556), kamega ‘niezręczny, obszarpany człowiek’ (LKZ, 175), kémas ‘niejasne rzeczy, straszydło’, kemeklis ‘ten, kto pracuje niezręcznie; ten, kto mówi z trudem lub niezgrabnie’ kemeklis ‘bezużyteczne, przeszkadzające rzeczy; straszydło’, kemesius ‘niezręczny człowiek’ (LKZ, 554 i n.) i in. o podobnym znaczeniu, raczej zapożyczenie z pol. cham, ros. xam ‘to samo’, jak uważa LKŽ (172), jest. Mit. sł. *chhierzu ros. xomak Przykład : do stäris „wiatr z porywami deszczu- ”, staritioti „padać przy porywistym wietrze” (LKZ 669) należy wskazać na nieidentyczne, lecz mimo to nasuwające się d. steife Brise „silny wiatr”. 33 Stosunek do biblijnego Chama (hebr. HM względnie zwokalizowane HAM, Septuaginta Xo, pol. Cham, natomiast Kusz, hebr. KWS ‚Sept. Xovg, pol. Chus) jest niejasny. Jednakże tekst biblijny (Księga Rodzaju 9 i nast.) przedstawia się raczej jako klasyfikacja etniczna i religijna niż społeczna; stąd od XVIII w. kategorie językowe semicka i chamicka (Körner 1990: 13). Interpretacja pol. Mało- 26 | BERND GLIWA ‘rupiecie, bezkształtne rzeczy’ (Kardelytė 1985: IV 533), czes. chomecek ‘stary człowiek’ < *człowiek garbaty’, Chomek ‘imię osobowe’, chumak ‘człowiek nienasycony’ (ESSJ,,, 66), z innym przyrostkiem czes. chomor ‘śmieci, rupiecie’ (ESSJ,,, 68), a także ewent. niem. Hampelmann „początkowo w znaczeniu ‘głuptas’ o niejasnym pochodzeniu, prawdopodobnie gest językowy” (Kluge 1999: 353). Również łot. W tym miejscu należy ponownie wspomnieć o kamana ‘krzywej kobiecie’ (Mühlenbach 1927: 148). Należy ponadto wykazać, że osoby niezdarne, bezczynne lub nieporęczne przedmioty określa się nazwami, które semazjologicznie wywodzą się od ‘krzywy’. Można to zauważyć w tych lit. Np. zob. Kerepla „rozgałęzione drzewo jako trójnóg; Siodło w uprzęży; brzydka, rozłożysta rzecz; rozłożysta roślina (zwł. krzew, drzewo); niezdarny człowiek’, kere „pień; darń; warstwa na zarastającym stawie, gąbczaste podłoże torfowiskowe; część kołowrotka; mały, powolny człowiek- ...’, keréiva ‘człowiek o krzywych nogach, kulejący’ (LKZ, 600ff.), keréti ‘rosnąć, rozrastać się, rozgałęziać; stawać się silnym’ oraz antonimicznie ‘rosnąć mizernie, wegetować’ (LKZ,, 605), por. łot. cerba ‘lok, człowiek o potarganych włosach’, ros. kopeno „korzeń” (Fraenkel 1962: 241)**, pozostałe stopnie apofonii zachowały się tylko w śladach: kdrka ‘(u bydła) kolano; udo; kość udowa’ (LKZ, 289), kirtmuö ‘zgięcie’, kirulis ‘hak do mieszania; narzędzie do napinania tkaniny na krośnie’, kirlas ‘kula’, kirksnis „biodra, okolica lędźwiowa”, kirkönimas ‘jw., pacha’ (LKZ, 838 i n.) i in. Keverza ‘małe, krzywe drzewo o splątanych ze sobą gałęziach; krzywa rzecz; człowiek krzywonogi, niezręczny, nieporadny; Głupek; mały, krzywy człowiek.- ..’, kevalas ‘łuska, powłoka; plewy; niezdarny człowiek’, keveisa „głupek’, kevelitioti ‘odchylać się na bok; tarzać się, toczyć się; spotkać się; włóczyć się’, kevelses „nogi (pejor.)’ (LKZ, 671 i nast.), zapewne od ig. *keu-‘zginać’ (Pokorny 1994: 588). Kreivas ‘krzywy; poprzeczny, zgięty; nierówny; niesprawiedliwy; prymitywny, zły’ kreivis ‘to, co jest krzywe (drzewo lub człowiek); nietrafiający w cel’, kreivys ‘człowiek o krzywych nogach; garbus; leworęczny’, kreivitklis ‘ten, kto krzywo chodzi (pijacy)’ (LKZ,, 508 i n.). Lingius „duży, pochylony człowiek”, linginéti „pochylać się, kiwać głową; „włóczyć się bez pracy”, lingynas „podmokły grunt, bagno”, lingė „łuk”, lingti „zginać” oraz lingti „kochać się” (LKZ 526 i nast.), por. semazjologicznie niem. jemandem geneigt sein, Neigung: neigen: nicken. Podobne zjawisko spotyka się w języku niemieckim, np. krummes lub linkes Ding vs. gerade, recht, richtig, a także links, linkisch „niezgrabny”, szw. linka ‘kuśtykać’ (Kluge 1999: 521), Gelenk, porównane z lit. lenkti ‘zginać’ jako wariant g/k (Kluge 1999: 310), lepsza jest chyba od razu wzmianka o lingti ‘jw.’ i in. (zob. wyżej). szlachty, zgodnie z którym plebs wywodzi się od Chama, należy raczej upatrywać w dostosowaniu interpretacji Biblii do istniejących terminów niż w stworzeniu pojęcia na podstawie tego fragmentu Biblii. Składam podziękowania prof. A. Holvoetowi, który zwrócił moją uwagę na możliwy wpływ tego fragmentu Biblii w kontekście zapożyczenia oraz uprzejmie przekazał mi zapisy imion w Biblii hebrajskiej, greckiej i polskiej. # Rozważane połączenie z *(s)ker-‘- ciąć’ (Fraenkel 1965: 241) nie może przekonywać, por. powyższe rozważania dotyczące kamienas. LIT. kämanos, kamienas, kumele | 27 10. SYNTEZA Tym samym mamy do czynienia z szeregiem odpowiedniości, które każdorazowo odpowiadają lit. k-, germ. h-, słow. ch-/głoskom k. Najbardziej nasuwającym się sposobem pogodzenia ich jest przyjęcie s-mobile w przypadkach słowiańskich, z ig. *(s)k-> słow. chrusteti, łot. skraustét ‘trzeszczeć, trzaskać’ dla słowiańskiego poprzez etap pośredni *ksroustund słowiańskiego chrupati < ksroup-: lit. skrupsnüs, skrūpsi, skrupseti ‘trzeszczeć, chrzęścić’, skraübis ‘strach, przerażenie’ (Būga 1958: 443). Ten rozwój kwestionuje Mel’nicuk, który, poza kilkoma wyjątkami, uznaje rozwój ig. *sk-> sł. *chals „Nieudowodniona i to czysto teoretycznymi rozważaniami, niewiarygodna” ansieht (Mel’nicuk 1968: 215-6). Stąd lit. skuja ma oznaczać „szyszkę sosnową; igłę drzewa iglastego; gałązkę sosny…” (= sł. chvoj-) jako archaiczna formacja z metatezą nagłosowego *ks- > skvor bałt. *ks- > š należy postrzegać jako (Mel’nicuk 1968: 215-6). Z drugiej strony pierwotne istnienie *ksnie zawsze jest oczywiste, a obowiązkowy etap pośredni *sk- > *ks- > sł. ch wydaje się nader sztuczny. Dlatego pragmatyczne stanowisko ESSJ (np. ESS], 22 i in.), zgodnie z którym *(s)k > sł. ch jest prawdopodobne, przy czym każdy może przyjąć odpowiednią formację, jak w parze skuja „szyszka sosnowa...’ : sł. *chvoja > czes. Należy przyjąć, że występuje chvoja ‘sosna...’ i in. (ESSJ,,, 125 i n.), ze wszystkimi implikacjami dotyczącymi wieku i metatezy. W przypadku chmielu mamy zatem lit. kamantai, niepewne jest kumele, sł. *chömelb > ros. xmeas: germ. *humilo-> duń. humlekop, łac. humulus (Marzell 2000: II 906). Ze względu na ae. hymele ‘chmiel’ i ‘powój, przestęp’ należy wyjść od podstawy ig. *wychodzić od (s)kem- ‘wić, zginać’. Dla kummet lit. kamantai ‘kummet’, pol. chomato /obsorb. chomot ‘to samo’, d. Hamen ‘kummet’, przy czym należy wskazać, że określenia sieci za pomocą d. Hamen ‘sieć’, słoweń. homöt ‘sieć’ (ESSJ,,, 69), z innym ablaautem ewent. kumelys: “9. Ujście włoka; 10. Pływak na sieci’ również należą tutaj, co, jak już sformułował ESSJ, stanowi wystarczający argument przeciwko zapożyczeniu i uzasadnia porównanie z lit. kamanos (ESSJ, 70), ogólniejsze znaczenie na podstawie ig. *(s)kem-‘- powstrzymywać; oswajać’ przy założeniu (por. Pokorny 1994: 555). Łot. kamis ‘chomik’ i ros. xomak ‘jw.’ należy, z zastrzeżeniem niepewności historycznego zasięgu występowania tego gryzonia, uznać za wyrazy pokrewne, mianowicie oparte na praindoeuropejskiej podstawie * (s)kem-‘naciskać, tłoczyć’ w szczególnym znaczeniu ‘upychać’, takim, w jakim występuje ona w lit. kimsti, czyli właściwie *‘ten, kto wypycha sobie policzki’. Lit. 'kamas ‘prosty człowiek; chłop pańszczyźniany; wiejski prostak’, kamega ‘niezręczny, obdarty człowiek’, kemesius ‘niezdarny człowiek’, pol. cham, ros. xam ‘por.’, czes. chomecek ‘stary człowiek’ (z garbem?), d. Hampelmann uważa się za pra-pokrewną grupę wywodzącą się od podstawy *(s)kem-‘- zginać, zakrzywiać’. Do lit. nazw rzek Kamainé, Käme, Kamojä, Kamatis, Kämona (Vanagas 1981: 144), Kumé, Kümpe, Kumpäle (Vanagas 1981: 171), por. lit. kurnpti ‘zginać, stawać się krzywym’, łot. kümt ‘garbić się, stawać się krzywym’, jak również Kumelupis (Vanagas 1981: 171), Kamaria, Kamäre, Kamara (Vanagas 1981: 144) oraz wyrazom zagadkowym kambanka, kumpuringe ‘rzeka’ przeciwstawiam ukr. Nazwy rzek Xomépa, Xomop, Xomyp, (ESSJ VIII 28 | BERND GLIWA 69). Dalej, do podstawy *(s)kom-- ‘zginać’ słowac. dial. chomola ‘szyja’ (ESSJ 68), por. semazjologicznie lit. kaklas ‘szyja’ (Fraenkel 1962: 205 n.) oraz kumelys ‘13. kręgosłup’, staroczesk. chomol ‘szczyt, wierzchołek’: dosł. kaukure ‘wzgórze, szczyt’ < ig *kou-k-‘- zginać, wysklepiać’ (por. Pokorny 1994: 589), apol. chomla ‘wianek na głowie, który podtrzymuje włosy’, ukr. xömaa, xomieka ‘nakrycie głowy kobiet’ (ESSJ 68 n. ). Inna możliwość, dzięki której słow. sl. chin można włączyć w kontekst, polega być może na przyjęciu słow. ch < *kh,, które Kortlandt (1988: 303) przytacza bez literatury. Do przykładu tego rodzaju, ros. xanams ‘chwytać, łapać’ (Kortlandt 1988: 303), ESSJ stwierdza bez wzmianki o etymologii zawierającej laryngalę „OCHOBAHO, B KOHEYHOM CYETE, Ha 3ByKonoapaxaHuuTM i porównuje z analogicznymi sł. *capati, *gabati (ESSJ,, 19). W powyższych przypadkach ujęcie ch-< kh, ma istotną wadę: laryngala nie może występować fakultatywnie, a sł. Dubletów z nagłosowym kbądź chnie powinno się pojawiać“. Tym samym dość wyraźnie można wyodrębnić dwa rozdzielne, jednak (przynajmniej w późnym stadium) homofoniczne rdzenie: *(s)kem-- ‘zginać, zakrzywiać, wić’* oraz *(s)kem-- ‘ściskać, tłoczyć, przeszkadzać’, z czego także ‘oswajać, uciskać’ i ‘dręczyć’: kamuityti ‘męczyć, trudzić’, kamuoti ‘męczyć, dręczyć; ciężko pracować, być niewolnikiem...’, z jednej strony, oraz kimsti ‘upychać’, z drugiej strony. Nie można przy tym pominąć faktu, że identyczne brzmienie może prowadzić do interferencji znaczeniowych i kontaminacji; tak na przykład znaczenie ‘oswajać’ może również rozwinąć się z ‘zginać, czynić pochylonym’: np. lit. palankūs ‘uległy, elastyczny, skłonny’ (LKZ: 239) w kontekście Kartais net sunku patikėti, kad laumė —tai suasmeninta pirmyksciam žmogui pavojinga ir grasi gamtos, visų pirma, vandens, stichija, kurią jis stengiasi pažaboti, palenkti savo labui (Vėlius 1979: 9), a także wyrażenie frazeologiczne jemanden unters Joch beugen ‘ujarzmić, podporządkować, wychować kogoś’. VIII LITERATUR** AMBRAZAS, S. 1993: Rozwój słowotwórstwa rzeczowników, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. AMBRAZAS, S. 2000: Rozwój słowotwórstwa rzeczowników 11, Wilno: Instytut Wydawniczy Naukowy i Encyklopedyczny. BASANAVIČIUS, J. (red.) 1998: Różne baśnie litewskie IV, Wilno: Vaga. BiLkis, L. 1999: Litewskie sufiksalne zdrobniałe helonimy, Acta Linguistica Lithuanica 41,51-95. BUGA, K. 1958: Pisma wybrane 1, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. BUGA, K. 1959: Pisma wybrane 11, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Dını, PU. 2000: Języki bałtyckie. Historia porównawcza, Wilno: Instytut Wydawniczy Naukowy i Encyklopedyczny. 35 Jedno z wyjaśnień zakładających metatezę ig. *kVHm-(- >k-) > sł. *kHVm-(- >ch-) gdzie H jak |, r w ros. 204064, pol. glowa : lit. galva ‘głowa’, ros. 20pod ‘miasto’, pol. gröd ‘gród’: lit. gardas "ogrodzenie' jest traktowane, formalnie wystarczyłoby. Brakuje jednak wszelkich dowodów na taką metatezę laryngalną. % Por. lit. kurnpis, ne. ham kumpis’, wczesno- -ny niem. Hämchen karka (Drotvinas 1987: 206), lit. kumps „krzywy- ”, aj. kmärati „jest wygięty, krzywy” < ig. *kam-(?), *km-„być wygiętym, krzywym” (Fraenkel 1962: 309), lit. kémos „udo” (LKZ,: 561), kimbra „noga (pogardliwie.)...” (LKZ,: 800). Do tego orm. kamel „naciskać, wykręcać”, an. hemja „powściągać, hamować”, nd. hamme ‘ogrodzone pole’ (Pokorny 1994: 555). Serdecznie pragnę podziękować dr. A. JudZentisowi za pomoc w zdobyciu literatury. 37 38 LIT. kämanos, kamienas, kumele | 29 DROTVINAS, V., red. 1987: Lexicon Lithuanicum. Rękopiśmienny XVII-wieczny niemiecko-litewski słownik, Wilno: Mokslas. ESSJ —Индоевропейский словарь славянских языков, 4, 8, 10, 13, red. O. H. Трубачёв, Москва: Наука, EULER, W., 2002: Indogermanische 1977, 1981, 1983, 1987. Hirten und Krieger ein Mythos oder Beginn europäischer Kultur? Res Baltica 8, 35-65. FRAENKEL, E. 1962: Litewski słownik etymologiczny 1, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. FRAENKEL, E. 1965: Litewski słownik etymologiczny 2, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. GIMBUTIENĖ, M. 1996: Stara Europa, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Griwa, B. 2003: Wiedźmy w baśniach bałtyckich, Onomasiology Online 4, 1-14. [www.onomasiology.de] Griwa, B. 2003a: NeSinas, vedinas, tekinas, Acta Linguistica Lithuanica 48, 19-34 Griwa, B. 2003b: Wiedźma i chłopiec (AaTh 327 F) oraz Chłopiec w worku demona pożerającego (AaTh 327 C). Próba interpretacji litewskich baśni z perspektywy historii kultury. Fabula 3/4 Bd. 44,272-291. GUOBYTE, R.,STANCIKAITE, M. 1998: Ślady działalności człowieka w diagramach pyłkowych jeziora Biržulis wraz z krótkim omówieniem warunków geologicznych i geomorfologicznych obszaru Biržulis, Archaeologia Baltica, 3: 121-130. HEHN, V. 1963: Rośliny uprawne i zwierzęta domowe, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. HERTEL, J. (wyd. i tłum.) 1998: Baśnie indyjskie, Augsburg: Weltbild (Bechtermünz). HoAD, T. E. 1996: Zwięzły słownik etymologii języka angielskiego, Oxford, Nowy Jork: Oxford University Press. Juška, A. 1955: Pieśni litewskie 1–2, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej. KABASINSKAITĖ, B. 1998: Etymologia ludowa języka litewskiego i zjawiska pokrewne, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. KAEGI, A., oprac. 1990: Grecko-niemiecki słownik Benselera (19. wydanie), Lipsk: Verlag Enzyklopädie. KARALIŪNAS, S. 1987: Wspólne cechy struktur języków bałtyckich i ich pochodzenie, Wilno: Mokslas. KARDELYTĖ, J. i in., red. 1985: Słownik języka rosyjskiego i litewskiego IV, Wilno: Mokslas. KaARuLtis, K. 1992: Łotewski słownik etymologiczny, 1–11, Ryga: Avots. KAZLAUSKAS, J. 1968: Gramatyka historyczna języka litewskiego, Wilno: Mintis. KAZLAUSKAS, J. 1970: (Rec.) Związki języków bałtyckich i słowiańskich (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego X), 130-132. Baltistica 6 (1), KERBELYTĖ, B. 1999: Katalog litewskiej ustnej twórczości ludowej 1 — Bajki o zwierzętach. Opowieści ludowe. Bajkowe opowieści, Wilno: Litewski Instytut Literatury i Folkloru. KLUGE, F. 1999: Etymologiczny słownik języka niemieckiego, 23. rozszerzone wydanie, opracowane przez Elmara Seebolda, Berlin, Nowy Jork: W. de Gruyter. KÖRNER, J. 1990: Hebrajska gramatyka studiów, Lipsk: VEB Verlag Enzyklopädie KORTLANDT, F.1988: Teoria laryngalna i akcentuacja słowiańska. Bammesberger, A. (red.) 1988: Teoria laryngalna i rekonstrukcja indoeuropejskiego 299-312. systemu dźwiękowego i formalnego, Heidelberg: Winter, KORZAKAS, K. (red.) 1968: Litewska twórczość ludowa V — Folklor drobny, gry i tańce, Wilno: Mintis.альё"]} snel}ิมพ- ัน еиҭеиҳәеит акоронавирус cai? woo!＿影音先锋 extra Kurakov, V. 2002: Ofiary z koni na Dollkeimer-Berg, Res Balticae 8, 209-218. LKZ -Słownik 1956-2002. języka litewskiego I-XX, Wilno: Mintis, Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, LKI, LUCHTANAS, A. 1992: Litwa Wschodnia w I tysiącleciu p.n.e., Lietuvos Archeologija 8, 56-85. Lūrni, M. 1996: Baśnie, 9. przejrzane i uzupełnione wydanie, opracowane przez H. Rolleke, Stuttgart, Weimar: Metzler. LYBERIS, A. et al. (Hrsg.) 1979: Pierwszy słownik języka litewskiego, Wilno: Mokslas.