Ineta Savickienė. “The Acquisition of Lithuanian Noun Morphology”

RECENZJE | 143 Litwini również, studentów również przerobionym, tutaj jakby nie trzeba było jeszcze rozpowszechniać. W gwarach kēturpēsčia studentów również tutaj „odnowiona” —ketūrpėsčia. Autorzy słownika wiele zmieniają, na przykład wszystkie jednosylabowe wyrazy z intonacją akcentową tvirtagalė zmieniają na tvirtapradė: tos, Sitios, kuriūos, jie, tie i in. w całym tekście, ale skąd są jiējie, jiėjei, jiėje, juosiuos (ale także jūosius) (zob. s. 569). Jakby bardzo ogólnie podaje się jednolitą strukturę wyrazów. W potocznym stylu mowy występują one często, samogłoski, dyftongi —ai i a, e samogłoski, ale -ai, -'ai i -u, -o nie zlewają się: atéiv'ei O:k'ieč'ei Žvr, acāīgei užriēk Bajoraičiai i in. Słownik gwary Zanavykų jest ważny pod wieloma względami — zakresem, pięknymi zdaniami języka mówionego. Pracowało wielu ludzi, szczerze i z oddaniem. Praca leksykografów jest trudna, wymaga wielkiej staranności, spostrzegawczości i wytrwałości. Nie było stałego zespołu redaktorów słownika, skład zespołu ciągle się zmieniał, zmieniali się kierownicy, dlatego też występują wahania. Dlatego też nie prześledzono literatury dotyczącej tej kwestii, nawet pojawienia się hipernormalizmów Antanasa Tatarėgo z przyrostkami czasownikowymi -yti i -inti (zbadał je prof. Zigmas Zinkevičius*), a we wstępie do słownika zasadniczo tego nie przeanalizowano. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 2004 04 21 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio, 10308 Wilno, Litwa INETA SAVICKIENĖ PRZYJMIWANIE MORFOLOGII RZECZOWNIKA W JĘZYKU LITEWSKIM Wiedeń: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 2003, 152 s., ISBN 3-7001-3138- -0 (Veroffentlichungen der Kommission fiir Linguistik und Kommunikationsforschung, 28) Recenzowana monografia” jest pierwszą próbą opisania kształtowania się nominalnych kategorii gramatycznych w mowie litewskiego dziecka. Dlatego zasługuje ona na szczególną uwagę i nieco obszerniejsze omówienie, ponieważ każda kolejna praca dotycząca przyswajania rzeczowników będzie musiała odwoływać się do pionierskiego dzieła Inety Savickiené z Uniwersytetu VDU w Kownie. Gromadzenie i opracowywanie danych dotyczących przyswajania języka litewskiego zainicjowała w 1992 roku prof. Magdalena Smoczynska (Uniwersytet Jagielloński, Kraków), a uzyskanie wyczerpującego opisu przyswajania morfologii przez jedno litewskie dziecko zajęło ponad dziesięć lat’. Innym uczonym, którego wysiłki w znacznym stopniu przyczyniły się do tych badań, był prof. Wolfgang U. 5 Zinkevičius, Z., Lietuvių kalbos istorija 1V, Vilnius, 1990, 202-203 (o matindamas ‘widząc’, suwalginsiu i in.). 8 Monografia opiera się na rozprawie doktorskiej: Ineta Savickienė, Lietuvių vaiko daiktavardžio morfologija, Kaunas, VDU, 1999. Przyswajanie czasowników omówił na podstawie tego samego korpusu danych autor niniejszej recenzji (Pawel Wojcik, The Acquisition of Lithuanian Verb Morphology: A Case Study, Krakow: Universitas (Baltica Varsoviensia, 2). 144 | RECENZJOS Dressler, inicjator i spiritus movens międzynarodowego „Crosslinguistic Project on Preand Protomorphology in Language Acquisition”. W.U. Dressler był również redaktorem recenzowanej monografii. Studium składa się z siedmiu rozdziałów (11–124), poprzedzonych krótką prezentacją projektu dotyczącego premorfologii i protomorfologii oraz samej monografii autorstwa W. U. Dresslera (7–8), a także przedmową (9–10). Uzupełnia je artykuł porównujący przyswajanie morfologii rzeczownika w języku litewskim i niemieckim (125–138). W pierwszym, wprowadzającym rozdziale (11–15) przedstawiono dane empiryczne stanowiące przedmiot badań. W swoim badaniu podłużnym Savickienė przeanalizowała transkrypcje rozmów z litewską dziewczynką o imieniu Rūta, nagranych i zapisanych w formacie elektronicznym przez matkę dziewczynki. Analizowany materiał obejmował okres od 1 roku i 7 miesięcy (1;7) do dwóch lat i sześciu miesięcy (2;6). W tym okresie nagrano niemal 35 godzin rozmów. Wypowiedzi Rūty i jej rodziców zakodowano zgodnie z CHILDES, programem powszechnie używanym przez psycholingwistów. Po przedstawieniu danych autorka zauważa, że badanie przeprowadzono w ramach morfologii naturalnej, i przedstawia krótkie opisy pierwszych etapów przyswajania morfologii: premorfologii, protomorfologii i morfologii zmodularyzowanej. Zwraca również uwagę, że jednym z celów badania jest sprawdzenie, czy pojawienie się kategorii nominalnych u Rūty odpowiada wynikom badań nad przyswajaniem innych języków, które pokazują, że dzieci najpierw przyswajają formy zdrobniałe, następnie liczbę, a na końcu przypadek. W drugim rozdziale (16-36) przedstawiono przyswajanie form zdrobniałych. Savickienė czyni kilka uwag na temat znaczenia form zdrobniałych w ogóle, omawia pojawienie się form zdrobniałych u Rūty, ich użycie przez dziewczynkę i jej matkę, semantykę form zdrobniałych używanych przez uczestników rozmowy, a także pragmatykę form zdrobniałych. Wyniki obliczeń przeprowadzonych przez autorkę pokazują, że dziewczynka zaczęła używać form zdrobniałych bardzo wcześnie (już w wieku 1;7), a ich częstość była wysoka w porównaniu z ogólną liczbą form nominalnych (najczęstsze były formy oznaczające zwierzęta, zabawki i części ciała). Rūta przyswoiła formy zdrobniałe wcześniej niż końcówki fleksyjne, a ogólnie ich użycie było uwarunkowane czynnikami pragmatycznymi (np. w celu okazania uczuć, złagodzenia nieprzyjemnej sytuacji itd.), podczas gdy znaczenie małości wyrażano za pomocą przymiotnika mažas (‘mały’, ‘niewielki’). Trzeci rozdział (37-48) poświęcono kategorii liczby. Przede wszystkim autorka wyjaśnia, jak ta kategoria funkcjonuje we współczesnym języku litewskim, i przedstawia przegląd wyników badań nad przyswajaniem liczby w innych językach. Następnie przedstawiono opis wyłaniania się tej kategorii w mowie Rūty. Savickienė odnotowuje tu bardzo interesujący fakt: dziewczynka bardzo wcześnie dostrzegła różnicę między liczbą pojedynczą a mnogą (już w wieku 1;7), jednak nadal wyrażała znaczenie liczby mnogiej, używając wymiennie (często niepoprawnie) liczebnika du ‘dwa’ i przysłówka daug ‘wiele’. Pierwsze formy liczby mnogiej pojawiły się w wieku 1;8, a w wieku 1;9 odnotowano nagły wzrost liczby form mnogich oraz zaobserwowano pierwsze opozycje form liczby pojedynczej i mnogiej. W najbardziej obszernym rozdziale, poświęconym przyswajaniu kategorii przypadka (49— 90), Savickienė analizuje pojawianie się i rozkład poszczególnych przypadków w mowie Rūty, przedstawiając również uwagi dotyczące semantycznych i syntaktycznych funkcji konstrukcji, w których są one używane. Pierwszą opozycją odnotowaną przez autorkę w wieku 1;8 była opozycja biernika/dopełniacza RECENZJOS | 145 liczby pojedynczej wobec mianownika liczby pojedynczej. W tym samym czasie pojawiły się formy mianownika liczby mnogiej i wołacza liczby pojedynczej. Formy liczby pojedynczej dominowały w całym badanym okresie, jednak liczba form mnogich wyraźnie wzrosła dopiero po ukończeniu drugiego roku życia. Jeśli chodzi o znaczenie przypadków, dziewczynka najpierw nabyła znaczenia podstawowe, a dopiero później peryferyjne, czego należało się spodziewać. Najczęściej używanymi przypadkami były: mianownik w funkcji podmiotu gramatycznego, dopełniacz dzierżawczy oraz biernik używany do oznaczania dopełnienia bliższego. Ta kolejność nabywania przypadków u Rūty odpowiada ustaleniom dotyczącym innych języków. W tym rozdziale Savickienė omawia również błędy popełniane przez dziecko podczas tworzenia rzeczowników. Na przykład w pierwszych miesiącach badanego okresu (1;7-1;11) Rūta miała tendencję do zastępowania końcówek „premorfemem” -a (np. smélia zamiast smėlis ‘piasek:NOM’, bulia zamiast bulvė ‘ziemniak:NOM’, obuoliuka zamiast obuoliuko *jabłko:- ZDROBN.- GEN.lP')*, a przez długi czas używała żeńskich końcówek celownika w mianowniku liczby pojedynczej, np. Pauliukai zamiast Pauliukui (nazwa własna). Dziewczynka popełniała również błędy związane z użyciem przypadków; na przykład do wieku 2:3 odnotowano kilka przypadków braku przejścia od biernika do dopełniacza przy negacji (ausytž nekauda zamiast ausytės neskauda ‘ucho:ZDROBN.ACC nie boli’). W piątym rozdziale (91-104) przedstawiono nabywanie klas deklinacyjnych. Przede wszystkim autorka zauważa, że we współczesnych badaniach nad gramatyką języka litewskiego nie istnieje jedna, powszechnie uznana klasyfikacja klas deklinacyjnych, i proponuje nową klasyfikację rzeczowników na podstawie teorii opracowanej przez Wolfganga Dresslera. W rezultacie wyróżniono dwie makroklasy — męską (I) i żeńską (II), następnie w obrębie pierwszej makroklasy wyodrębniono siedem mikroklas, a w obrębie drugiej — cztery mikroklasy oraz odosobniony paradygmat żeński (sesuo ‘siostra’- ). Autorka podaje krótkie wyjaśnienia pojęć „mikroklasa” i „makroklasa”, „produktywność fleksyjna” itp., lecz opisy te mogłyby być bardziej szczegółowe. Na przykład, jakie kryteria zastosowano, aby ustalić, czy mikroklasa jest produktywna, czy nieproduktywna? Klasy produktywne tworzą rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na -as (klasa 1.1) oraz -is, -ys (1.3), a także rzeczowniki rodzaju żeńskiego zakończone na -a (IL.1) i -¢ (11.3). Autorka zauważa, że rzeczowniki należące do tych klas były najliczniejsze w badanym korpusie, a ich odmiana została przyswojona jako pierwsza. Szósty rozdział opracowania (105–118) zawiera krótki przegląd przyswajania zaimków, ze szczególnym uwzględnieniem problemu odnoszenia się do siebie oraz sposobów zwracania się do rozmówcy. W badaniach nad różnymi językami zaobserwowano, że podczas wczesnych rozmów zaimki występują rzadko zarówno w mowie dziecka, jak i rodziców. Zamiast tego używane są nazwy własne lub terminy pokrewieństwa. To samo zaobserwowano w wypowiedziach Rūty i jej matki. ® Podobne zjawisko można zaobserwować w czasownikach, gdzie Rūta miała tendencję do używania neutralnej samogłoski -a lub sylaby podwojonej zamiast afiksów bądź prefiksów zwrotnych. Jednak w odniesieniu do takich zastępstw wolałbym używać terminu „wypełniacz”, ponieważ trudno jednoznacznie ocenić, jakie są przyczyny używania takich „pustych” sylab. Niewykluczone, że chodzi o pragnienie dziecka, by zachować prozodyczny kształt słowa lub frazy, a nie oznaczać znaczenie gramatyczne. 146 | RECENZJOS W podsumowaniu (119-124) Savickienė zauważa, że po przeanalizowaniu danych Rūty można wyróżnić trzy etapy rozwoju morfologicznego: premorfologię (1;7), odnoszącą się do etapu, w którym dziewczynka szeroko używała onomatopei, wykrzyknień oraz słów, których znaczenia lub formy nie można było jednoznacznie zidentyfikować; etap protomorfologii (1;82:3), w którym pojawiły się pierwsze wykładniki gramatyczne, oraz etap zmodularyzowanej morfologii (2:4-2:5), w którym kategorie zaczęły być używane produktywnie. Po krótkim podsumowaniu wyników autorka zauważa, że proces przyswajania rzeczowników przez Ritę odpowiada wynikom badań nad przyswajaniem innych języków. Podobne wnioski wyciągnięto na podstawie porównania przyswajania rzeczowników przez Rūtę i przez austriackiego chłopca o imieniu Jan, opisanego w artykule uzupełniającym monografię (zob. przypis 3). Ponadto porównane dane potwierdziły tezę, że dzieci przyswajające języki bardziej złożone pod względem morfologii dostrzegają i zaczynają używać rozróżnień morfologicznych wcześniej niż dzieci przyswajające języki o uboższej morfologii. Niewiele krytycznych uwag można sformułować na temat interpretacji faktów lub form przez autorkę. Pewne zdziwienie budzi segmentacja na s. 24, gdzie forma trup-uc-iuk-q „maleńki” podana jest jako przykład zdrobnienia z podwójną sufiksacją. Synchronicznie formą prostą trupučiukg jest truput-j (mimo że formalnie i semantycznie przypomina zdrobnienie), zatem trupučiukg nie można przedstawiać jako przykładu odpowiadającego žmog-el-iuk-as ‘człowiek:DIM’. Nie byłbym również skłonny zgodzić się z twierdzeniem, że powodem, dla którego we wczesnym wieku (zwłaszcza w wieku 1;7) Rūta pomijała pierwszą sylabę, wymawiając swoje imię (mówiąc Tytė, Tele zamiast Rūtytė, Rūtelė), były trudności z wymową głoski /r/ (s. 27). Fakt, że w danej formie występuje trudna głoska, nie oznacza, że cała sylaba musi zostać pominięta — obok Tytē, Telé w wieku 1:7 można znaleźć przykłady, gdy dziecko używało formy Utyté. W sekcji 2.2.4. (s. 20) Savickienė twierdzi, że stwierdzenie Fergusona, iż mowa kierowana do małych dzieci jest uproszczonym rejestrem, nie odnosi się do języka litewskiego. Jako argument przytacza fakt, że w rozmowach z dziećmi rodzice mają tendencję do używania wielu zdrobnień, które są dłuższe i trudniejsze do opanowania niż simplicia. Moim zdaniem wniosek ten jest sformułowany zbyt kategorycznie. Częste używanie zdrobnień jest tylko jednym z „procesów ekspresywnych” (omawianych również przez Fergusona). Przykłady procesów upraszczających i wyjaśniających, używając terminologii Fergusona, są w mowie kierowanej do dzieci litewskich niezwykle liczne — wypowiedzi są krótsze, formy, frazy lub zdania są często powtarzane, używa się licznych leksemów charakterystycznych dla mowy kierowanej do małych dzieci itd. Jak wspomniano powyżej, interpretacje form i faktów, a także wnioski wyciągnięte przez Inetę Savickiené są zasadniczo poprawne. Należy jednak poczynić kilka uwag w odniesieniu do przedstawienia danych empirycznych wykorzystanych przez autorkę, a także niektórych obliczeń opartych na tych danych. Przedstawiając dane empiryczne, Savickienė zauważa, że cytaty, onomatopeje i formy języka dziecięcego zostały wyłączone z badania (s.12). Takie podejście jest właściwe, ponieważ te formy nie dowodzą, że dziecko aktywnie opanowało daną kategorię gramatyczną. Jednakże autor nie wyklucza form wzorowanych bezpośrednio na wypowiedziach dorosłych. Wydaje nam się, że powinny zostać wyjaśnione powody, dla których te formy zostały włączone do badanego korpusu. Imitacje mogą mieć pewien wpływ na wyniki obliczeń i nie wyklucz- RECENZJE | 147 stosowanie ich może prowadzić do pewnych mylących wniosków. Należy jednak zauważyć, że w głównej części monografii autor nie zapomina o tej ogólnej zasadzie i wskazuje, które rzeczowniki nie były w pełni spontaniczne. We wprowadzeniu Savickiené nie podaje informacji o łącznej liczbie rzeczowników odnotowanych podczas rozmów i wykorzystanych w analizie. W treści książki można znaleźć rozbieżności między wynikami obliczeń i nie jest całkiem jasne, ile form faktycznie przeanalizowano. W tabeli przedstawiającej rozkład przypadków ogólna liczba tokenów użytych przez dziecko wydaje się wynosić 9,851, a matka wydaje się używać rzeczowników 12,869 razy (s. 60-61), podczas gdy w tabeli przedstawiającej rozkład rzeczowników ze względu na ich deklinację liczby te wynoszą odpowiednio 9,677 i 12,812. Należy podkreślić, że rozbieżność ta jest nieistotna i nie ma negatywnego wpływu na ogólne wyniki, ponieważ autorka zazwyczaj przedstawia dane w formie wartości procentowych. Wreszcie. w sekcji omawiającej użycie przypadków przez Ritę i jej matkę można zaobserwować pewne niespójności. W tabeli 4.2 (s. 54) wołacz został prawidłowo wyłączony z analizy, a jego formy nie zostały policzone. Jednakże w tabelach 4.3 i 4.4, przedstawiających rozkład przypadków pod względem cechy żywotności, formy wołacza nie zostały pokazane w tabelach, ale zostały uwzględnione w obliczeniach (odsetki dla sześciu przypadków nie sumują się do 100). Błąd ten wpływa na wyniki obliczeń, ponieważ wołacz jest bardzo rzadko używany z rzeczownikami nieżywotnymi. Ponadto względna częstość występowania rzeczowników nieżywotnych w wołaczu różni się w wypowiedziach dziewczynki i matki. Powyższe uwagi odnoszą się do drobnych błędów, które nie umniejszają wartości wyczerpującej i starannie przygotowanej monografii. Badanie zostało przeprowadzone starannie, a wnioski sformułowano dopiero po szczegółowym omówieniu wyników badań nad przyswajaniem innych języków, zarówno spokrewnionych, jak i różniących się typologicznie. Na koniec należy wspomnieć, że książka została starannie zredagowana, a przytoczone formy i fragmenty rozmów opatrzono wszystkimi niezbędnymi informacjami gramatycznymi. Struktura książki jest logiczna, a główne rozdziały podzielono na mniejsze, ponumerowane sekcje. Ułatwia to czytelnikowi orientację w tekście. Nie ma wątpliwości, że monografia Inety Savickienē stanie się źródłem użytecznych informacji nie tylko dla lingwistów czy psycholingwistów, lecz także dla wszystkich zainteresowanych przyswajaniem pierwszego i drugiego języka lub psychologią rozwojową. Pawel Wojcik Gauta 2004 06 08 Uniwersytet Warszawski Katedra Jgzykoznawstwa Ogdlnego i Baltystyki Krakowskie Przedmiescie 26/28 PL-00-927 Warszawa