Naujas požiūris į lietuvių kalbos daiktavardžio linksniavimo tipus pagal natūraliosios morfologijos teoriją

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA L (2004), 79–98 Naujas požiūris į lietuvių kalbos typy deklinacji rzeczownika według teorii morfologii naturalnej INETA SAVICKIENĖ, ASTA KAZLAUSKILAURA KAMANDULYTĖ Vytauto Didžiojo universitetas ENĖ, Brak nowszych badań odzwierciedlających nowe podejścia do litewskiej deklinacji rzeczowników. W niniejszym badaniu wprowadzamy nową klasyfikację klas rzeczowników opartą na koncepcjach Dresslera (1995–1996) oraz na definicjach rozwijanych w ramach Morfologii Naturalnej. Obejmuje ona hierarchiczną organizację klas rzeczowników, na którą składają się poziomy mikrosubklasy, podpodklasy, podklasy, klasy i makroklasy. Paradygmat obejmuje wszystkie formy fleksyjne jednego wyrazu. Paradygmat izolowany to paradygmat, który różni się morfologicznie lub morfonologicznie od wszystkich pozostałych paradygmatów. Wykładnik tematyczny to wykładnik fleksyjny klasy fleksyjnej. Klasa jest zbiorem paradygmatów. Obejmuje on podklasy różniące się jedynie szczegółami morfologicznymi lub morfonologicznymi. Jest ustanawiany przez wspólny wykładnik tematyczny. Różnicujemy hierarchicznie: makroklasę oraz jej kolejne klasy zawarte: klasę, (pod)podklasę i mikrosubklasę. Mikroklasa jest najmniejszym podzbiorem klasy fleksyjnej. Makroklasa jest najwyższym, najbardziej ogólnym typem klasy, obejmującym kilka klas, podklas lub mikroklas. Produktywność fleksyjna to zdolność stosowania reguł (np. charakteryzujących paradygmaty fleksyjne) do nowych słów. 1. UWAGI WSTĘPNE Typy deklinacji rzeczowników języka litewskiego są określane przez różnych autorów w różny sposób. O problematyczności klasyfikacji rzeczowników świadczy również to, że litewscy językoznawcy używają różnych terminów na określenie tych samych zjawisk, np.: deklinacja (Danielius Kleinas, Jonas Jablonskis, Adelė Laigonaitė, Aldona Paulauskienė), typ deklinacji (Aleksas Girdenis, Adelė Valeckienė), albo ustalają ich różną liczbę. W niniejszej pracy, opierając się na koncepcjach teoretycznych morfologii naturalnej (Dressler 1995–1996, 1998), podjęta zostanie próba nowego spojrzenia na system klas rzeczowników i przedstawienia nowej klasyfikacji. Będzie ona tworzona z uwzględnieniem nie tylko końcówek, lecz także zmian akcentowych i morfonologicznych w identycznych morfemach. Przy nowej klasyfikacji rzeczowników szczególna uwaga zostanie poświęcona podobieństwom fleksji w paradygmatach oraz ich właściwości ikonicznej. Klasyfikacja ta, w której próbuje się uwypuklić różnorodność systemu fleksyjnego rzeczownika oraz związek końcówek z elementami prozodycznymi, może ujawnić złożoność i różnorodność systemu gramatycznego języka litewskiego. Do scharakteryzowania klasyfikacji typów deklinacji rzeczowników posłużymy się terminami i pojęciami zaproponowanymi przez Wolfganga Dresslera (1995-1996: 2-3). 80 | INETA SAVICKIENĖ et al. PARADYGMAT — ogół konkretnych form wszystkich przypadków. PARADYGMAT IZOLowany — paradygmat, który różni się morfologicznie, morfonologicznie lub elementami prozodycznymi od wszystkich pozostałych paradygmatów systemu. KLASA — to uogólniony rodzaj różnych podklas (subklas, subsubklas, mikroklaș). Obejmuje podklasy, które różnią się cechą morfologiczną lub morfonologiczną. Klasę wyodrębnia się na podstawie określonego wyznacznika tematycznego. WYZNACZNIK TEMATYCZNY — wybrany element, na którego podstawie wyodrębnia się klasę. W niniejszej pracy za wyznacznik tematyczny klasy będzie uznawana fleksja rzeczownika w liczbie pojedynczej, w mianowniku. Np. przy tworzeniu klasyfikacji rzeczowników języka litewskiego jako wyznacznik tematyczny, na podstawie podobieństw paradygmatów, wybiera się parę fleksji -(i)as, -is/-ys. PODKLASA — rodzaj klas, wyodrębniany na podstawie wariantów wyznacznika tematycznego. Jeśli wyznacznikiem tematycznym klasy jest -(i)as, -is/-ys, to klasę tę dzieli się na dwie podklasy: -(i)as i -is/-ys. SUBSUBKLASA — drobniejszy rodzaj subklasy. Np. subklasa -(i)as ma dwie subsubklasy: -as i -ias. MIKROKLASA — najmniejszy rodzaj klas, wyróżniany na podstawie wspólnych cech akcentowych i morfonologicznych. W niniejszej pracy mikroklasy wyróżnia się na podstawie zmian akcentowych. Np. rzeczowniki subsubklasy -as klausimas, kvietimas, augalas, vardas, należące odpowiednio do pierwszej, drugiej, trzeciej i czwartej grupy akcentowej, reprezentują różne mikroklasy. Mikroklasa może mieć jeden lub dwa warianty, ustalane na podstawie zmian morfonologicznych (spółgłoskowych) w tematach. Np. pierwsza mikroklasa subklasy -is/-ys ma dwa warianty: w jednym zachodzi zmiana (pojūtis — pojūčio), w drugim —ne (brat —brata). MAKROKLASA —największy uogólniony rodzaj klas, obejmujący różne klasy. Litewskie rzeczowniki klasyfikuje się do makroklas według kategorii gramatycznego rodzaju. O bogactwie systemu morfologicznego świadczą modele produktywności określonych klas, natomiast wyodrębnienie klas nieproduktywnych potwierdza, że system morfologiczny języka jest nie tylko bogaty, lecz także bardzo złożony i różnorodny (Dressler, Gagarina 1999; Dressler 2001). Złożoność fleksyjnego systemu języka litewskiego jest ściśle związana z produktywnością, jednak znaczenie słowa produktywny w litewskiej lingwistyce nie jest jasno zdefiniowane. Często termin ten uważa się wyłącznie za pojęcie językoznawstwa synchronicznego (Gaivenis 1990: 161). Ponadto czasami rozumie się go jako charakterystykę ilościową. Oznacza to, że im częściej używany jest określony afiks, tym większa jest jego produktywność (Urbutis 1978: 264). Nie zwraca się jednak uwagi na to, że stare słowa są w języku używane częściej niż neologizmy, dlatego nierzadko formacje typu nieproduktywnego są używane częściej niż formacje typu produktywnego (Urbutis 1978: 264). Według Dresslera produktywność — to zdolność afiksów do tworzenia nowych słów (Dressler et al. 1997b; Dressler, Ladanyi 2000). Im częściej afiks uczestniczy w tworzeniu nowych słów, tym jest bardziej produktywny. Tutaj produktywność — to nie charakterystyka ilościowa, lecz jakościowa. Ponadto, według teoretyków morfologii naturalnej (Wurzel 1984; Dressler et al. 1995-1996), dla ustalenia produktywności ważnych jest kilka kryteriów, tj.: integracja zapożyczeń, tworzenie nowych słów, zmiana fleksji w klasach rzeczowników. Przedstawiając nową klasyfikację typów odmiany rzeczowników języka litewskiego, opie- TYPY ODMIANY RZECZOWNIKA | 81 rać się będziemy na pracach tych lingwistów, którzy próbowali utworzyć nowe klasy rzeczowników lub czasowników zgodnie z morfologią naturalną (łaciny —Dressler 2001; rosyjskiego —Dressler, Gagarina 1999; polskiego —Dressler et al. 1995-1996, 1997; litewskiego —Savickienė 2003; niemieckiego, litewskiego, tureckiego, węgierskiego, fińskiego, francuskiego, niemieckiego —Dressler et al. 2004). Uważamy, że znaczące i ważne są również prace tych litewskich językoznawców (Girdenis, Rosinas 1977; Valeckienė 1998; Zavadskaitė-Ivanauskienė 2000), w których, uwzględniając rodzaje gramatyczne rzeczownika oraz wzajemne podobieństwa paradygmatów, podejmuje się nietradycyjną klasyfikację typów odmiany rzeczownika w języku litewskim. W językoznawstwie litewskim nie ma wielu prac, w których zastosowano teorię morfologii naturalnej, z wyjątkiem rozprawy doktorskiej Inet y Savickienė „Morfologia rzeczownika u dziecka litewskiego” (1999) oraz monografii The Acguisition of Lithuanian Noun Morphology (Savickienė 2003). W kilku pracach licencjackich Katedry Języka Litewskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego (Valentinaitė 2002; Kamandulytė 2003) również podjęto próbę ponownego przeanalizowania klasyfikacji typów deklinacji rzeczownika oraz omówienia produktywności fleksji rzeczownika w języku litewskim. Próba nowego spojrzenia na strukturę typów deklinacji rzeczownika, stworzenia szczegółowego systemu klas rzeczownika, który ukazywałby złożoność i różnorodność systemu gramatycznego języka litewskiego oraz związek fleksji z elementami prozodycznymi, jest użyteczna pod kilkoma względami. Przede wszystkim dlatego, że schemat deklinacji rzeczownika współczesnego języka litewskiego od kilkuset lat (od czasów gramatyki Kleina) istnieje bez większych zmian. Po drugie, szczegółowa klasyfikacja typów deklinacji rzeczownika pomogłaby nie tylko ujawnić całość systemu deklinacyjnego i ustalić produktywność klas fleksyjnych, lecz także pozwoliłaby przewidywać tendencje zmian językowych oraz przeanalizować przyczyny tych zmian. Przeprowadzona w niniejszej pracy analiza statystyczna pokazuje, jakie są relacje między typami deklinacji a typami akcentuacji oraz jakie typy akcentuacji są charakterystyczne dla rzeczowników o odpowiednich końcówkach. Dane statystyczne przedstawiono na podstawie czwartego wydania Słownika współczesnego języka litewskiego (2000). W wielu przypadkach nie są one całkowicie dokładne. Ma na to wpływa wiele czynników, np. homonimy: vytis (2) „jeździec wysłannik” (rodz. m.) i vytis (4) „rózga” (rodz. żeń.). Starano się takie wyrazy wpisać do obu grup odpowiednich paradygmatów. Odrzucono abstrakcyjne rzeczowniki odczasownikowe z przyrostkami -imas, -ymas, -umas (łącznie 18,7 tys.; z nich 1. typ akcentowy — około 12 tys., 2. typ akcentowy — 6 tys.). W DLKŽ znajduje się około 1,5 tysiąca rzeczowników z oznaczeniem lm. W przypadkach, gdy używana jest również liczba pojedyncza tych wyrazów, wyrazy odrzucano. Jeżeli rzeczownik ma wyłącznie znaczenia występujące w liczbie mnogiej, wpisuje się go przy rzeczownikach odpowiedniego paradygmatu, np.: sultys przy rzeczownikach rodzaju żeńskiego zakończonych na -is ; žirklės przy rzeczownikach zakończonych na -ė. W słowniku znajdują się rzeczowniki (najczęściej nazwy wykonawców czynności), których formą hasłową jest wyłącznie rodzaj męski, jednak używany jest również rodzaj żeński. Takie rzeczowniki rodzaju żeńskiego przypisano do odpowiednich klas końcówek (prawie 1 tys. do -ia i prawie 2 tys. do -ė). Jednak niektórych z wymienionych przypadków mogliśmy nie zauważyć. Ze względu na takie dodatkowe przetwarzanie danych DLKŽ opisane dane mogą nie w pełni pokrywać się z danymi innych autorów, np. ADLKŽ. 82 | INETA SAVICKIENĖ et al. 2. TYPY ODMIANY RZECZOWNIKA LITEWSKIEGO Rzeczowniki litewskie charakteryzują się różnorodnością fleksji i złożonością systemu deklinacyjnego, dlatego nie jest łatwo stworzyć jasną i wyczerpującą klasyfikację wzorców odmiany. Pierwsze pięć typów odmiany wyróżnił w 1653 roku Danielius Kleinas (Kruopas 1957). Na podstawie końcówek mianownika, dopełniacza i celownika liczby pojedynczej rzeczowników wyróżnił pięć deklinacji. Jonas Jablonskis w swojej gramatyce z 1922 roku (zob. Jablonskis 1922/1997) również wyróżnia pięć deklinacji, jednak należące do nich rzeczowniki mają inne końcówki niż typy odmiany wyróżnione przez Kleina. W swojej klasyfikacji Jablonskis za najważniejszy wskaźnik uważa fleksję mianownika liczby pojedynczej. Twierdzi również (Jablonskis 1922/1997: 19), że „formy przypadków różnią się od siebie często także akcentami” i podaje przykłady różnych wariantów akcentowania każdej deklinacji. Jest to interesująca myśl, jednak przez długi czas nie uwzględniano jej we wszystkich klasyfikacjach typów odmiany rzeczowników. Opracowany przez Jablonskisa system deklinacji rzeczownika w języku litewskim przedstawiono również w wydanej w 1965 roku Gramatyce języka litewskiego (Ulvydas, red., 1965). Deklinacje opisano w niej bardziej szczegółowo, podkreślając znaczenie nie tylko końcówki mianownika liczby pojedynczej, lecz także końcówki dopełniacza liczby pojedynczej dla ustalenia deklinacji. Podobnie jak Jablonskis, Alfred Senn (1966) wyróżnia deklinacje rzeczowników na podstawie końcówki mianownika liczby pojedynczej. Jednak dzieli on deklinacje jeszcze bardziej szczegółowo, według dominującej cechy — końcówki mianownika liczby pojedynczej, rodzaju lub wygłosu tematu. Później litewskie rzeczowniki zaczęto klasyfikować według zakończeń tematów, które najłatwiej ustalić na podstawie formy celownika liczby mnogiej — samogłoski występującej przed spółgłoskami końcówki -ms (Ambrazas, red., 1997: 69). W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (1997) wyróżnia się pięć deklinacji: (i)a, tworzących system deklinacyjny. Bardzo ważne jest wyodrębnienie wewnątrz deklinacji (iu, (i)o, ė ir i. Kiekvienoje linksniuotėje pagal atskirų linksnių formų ypatybes skiriamos linksniavimo paradigmos. Ši klasifikacija yra aiškesnė ir detalesnė už Kleino paradygmatów obejmujących tylko jeden rodzaj, ponieważ rzeczowniki języka litewskiego mają kategorię rodzaju, ale nie odmieniają się przez rodzaj tak jak przez liczbę czy przypadek. Klasyfikacja ta jest również prostsza, ponieważ do ustalenia deklinacji wystarczy jeden przypadek — celownik liczby mnogiej. W niej fleksje rzeczowników sklasyfikowano jaśniej niż w pracach Jablonskiego i Senna, ponieważ różne fleksje nie są przypisywane do jednej klasy. Bardziej złożony, ale pełniejszy i bardziej szczegółowy system odmiany rzeczownika stworzyła Adelė Valeckienė (1998). Według niej rzeczowniki o niektórych różnych tematach mają podobne systemy końcówek, a czasami odwrotnie — rzeczowniki o tym samym temacie różnią się niektórymi końcówkami (Valeckienė 1998: 319). Podział przedstawiony przez Valeckienė jest zbliżony do klasyfikacji według teorii morfologii naturalnej, ponieważ uwzględnia się w nim wzajemne podobieństwa paradygmatów. Na podstawie podobieństwa tematów rzeczowników oraz systemów końcówek wyróżnia trzy typy deklinacji ((i)a; (i)o, é oraz (i)u, i, en, er, es) i dzieli je na paradygmaty według tematów. Jednak w tej klasyfikacji skomplikowany wydaje się trzeci typ deklinacji — przyporządkowano do niego rzeczowniki o różnych tematach, ponadto należą do niego wyrazy obu rodzajów. Pierwsze dwa typy Valeckienė wyróżnia, opie- TYPY DEKLINACJI RZECZOWNIKA | 83 rając się na podobieństwie tematów i końcówek, natomiast do trzeciego typu zalicza wszystkie mniej produktywne i częste typy deklinacji rzeczownika, nie uwzględniając już podobieństw wewnątrz paradygmatu. Dlatego końcówki trzeciego typu są bardzo różnorodne, a niektóre paradygmaty prawie w ogóle nie są ze sobą powiązane, np.: ósma i czternasta — tę samą fleksję, różniącą się miękkością, mają tylko formy celownika liczby pojedynczej oraz dopełniacza, biernika i miejscownika liczby mnogiej; dziewiąta i trzynasta — tylko fleksje dopełniacza liczby mnogiej są jednakowe i różnią się wyłącznie miękkością. Niejasne jest także przyporządkowanie tematów (i)o oraz ė do jednego typu deklinacji — we wszystkich formach fleksje są różne. Aleksas Girdenis i Albertas Rosinas (1977) klasyfikują typy deklinacji rzeczowników, uwzględniając badania diachroniczne oraz wpływ jednych typów deklinacji na inne. Ustalają oni, że wyrazy o jednych tematach oddziałują tylko na wyrazy o określonych tematach (np. temat a na temat —u). Girdenis i Rosinas (1977: 338) podkreślają zatem, że istnieje nie tylko względna, lecz także naturalna hierarchia typów deklinacji, którą można ustalić na podstawie częstości zakończeń zbieżnych w różnych paradygmatach. Ważne jest to, że autorzy posługują się terminem hierarchia, podkreślając tym samym, że nie wszystkie typy deklinacji są jednakowo rozpowszechnione i produktywne. W pracach innych litewskich językoznawców używano terminu system, nie uwzględniając nierównomiernego rozpowszechnienia wyrazów należących do poszczególnych typów deklinacji. Girdenis i Rosinas sporządzili drzewo grupowania hierarchicznego, w którym wyróżnia się trzy typy deklinacji. Są one szczegółowo dzielone według tematów. Mimo to Girdenis i Rosinas przypisują do jednej grupy paradygmaty mające różne zakończenia, jeśli są one podobne (np. tematów u i iu, Cm i Cf). W przeciwieństwie do Valeckienė wyodrębniają rzeczowniki o tematach (i)a oraz e. Opierając się na metodzie grupowania hierarchicznego, Girdenis i Rosinas (1977: 342) ustalają, że pod względem rozpowszechnienia typy odmiany rzeczowników układają się następująco: żeński, męski, mieszany. W niniejszej pracy, podobnie jak w klasyfikacji typów odmiany rzeczowników opracowanej przez Girdenisa i Rosinasa, będzie używany termin drzewa hierarchicznego. Chociaż Girdenis i Rosinas, jak podkreśla się w teorii morfologii naturalnej, uwzględniają podobieństwa paradygmatów, zbieżność końcówek oraz wpływ jednych typów odmiany na inne, w niniejszej analizie podjęta zostanie próba opracowania jeszcze bardziej szczegółowej klasyfikacji, z uwzględnieniem najmniejszych różnic między paradygmatami, ponieważ to właśnie one warunkują przechodzenie fleksji z jednego paradygmatu do drugiego lub nawet ich nieprawidłowe użycie w procesie mówienia. Klasyfikując rzeczowniki języka litewskiego, w niniejszej pracy tworzy się dwa drzewa hierarchiczne, których cechą dystynktywną jest —kategoria rodzaju gramatycznego. Wcześniejsze klasyfikacje nie uniknęły pomieszania obu rodzajów w jednej klasie, co utrudnia pojmowanie różnorodności i systemowości typów odmiany rzeczowników. Zatem rzeczowniki języka litewskiego w przedstawionej tu klasyfikacji są najpierw, według rodzaju, dzielone na największe klasy —makroklasy. Na klasy rzeczowniki języka litewskiego dzieli się według wykładnika tematycznego —końcówki mianownika liczby pojedynczej. Wybór fleksji jako markera tematycznego jest wygodny, ponieważ wszystkie litewskie rzeczowniki mają fleksje tematowe (angl. stem-based inflection), które, według Dresslera (1995-1996: 5), występują wówczas, gdy do rdzenia dodawany jest określony marker tematyczny. Jednak pojawia się problem — czy końcówkę tematu przypisać do fleksji. Valeckienė (1998: 294—295) twierdzi, że mimo iż „wyodrębnienie końcówek tematów czasownikowych jako odrębnych morfemów fleksyjnych pozwala uprościć czasow- 84 | INETA SAVICKIENĖ i in. „opis fleksji słów”, lepiej przypisać końcówki tematów czasowników do końcówek fleksyjnych, nes tokia fleksija kompleksiškai žymėtų visas tris kategorijas: laiką, asmenį, skaičių. końcówki tematów nazw są bardziej zespolone z końcówkami fleksyjnymi. Oznaczają kategorię rodzaju rzeczowników, choć nie zawsze konsekwentnie (Valeckienė 1998: 295). Rodzaj gramatyczny oznaczają końcówki tematyczne: rzeczowniki tematów (i)a i u — rodzaju męskiego; niausiai moteriškosios (yra išimčių); i kamieno — ir vyriškosios, ir moteriškosios. Galūninis formantas žymi skaičių ir linksnį. Taigi šiame darbe daiktavardžiai bus kla- (i)o i ė — klasyfikuje się nie tylko według tematów lub formantów końcówkowych, lecz także według fleksji tematycznych (końcowa część tematu + formant końcówkowy). Dla klasyfikacji typów odmiany rzeczowników istotna jest cecha ikoniczności. Do jednej klasy należą takie podklasy, które mają wysoki stopień ikoniczności — wiele pokrywających się fleksji. Zatem klasy, podklasy i podpodklasy rzeczowników są powiązane według pewnego wskaźnika podobieństwa — liczby pokrywających się fleksji w paradygmatach. Klasy rzeczowników rozmieszcza się według metody drzewa hierarchicznego, w którym, przechodząc od najwyższego poziomu do najniższego, obowiązuje zasada dziedziczenia (Dressler, Gagarina 1999: 755), tzn. podstawową cechę klasy wyższej mają klasy niższe. W klasyfikacji typów deklinacji rzeczowników wyróżnia się również najniższe ogniwo — mikroklasy. Przedstawiono w nim różnorodność najmniejszych klas fleksyjnych (podpodklas lub podklas) według zmian akcentowych i spółgłoskowych. Produktywność ilościowa mikroklas została omówiona dalej, jednak jest ona widoczna również na przedstawionych schematach drzew hierarchicznych (zob. schematy 1 i 2) oraz w tabelach znajdujących się w aneksach, w których przedstawiono klasyfikację typów deklinacji rzeczowników języka litewskiego, zawierającą szczegółowe statystyki akcentowych paradygmatów i wariantów morfonologicznych. Analizując materiał, oparto się na trzech formach przykładów — mianowniku liczby pojedynczej, celowniku liczby mnogiej i bierniku liczby mnogiej. Mianownik liczby pojedynczej i celownik liczby mnogiej są ważne przy ustalaniu typu deklinacji, natomiast biernik liczby mnogiej wraz z celownikiem liczby mnogiej — przy ustalaniu mikroklas odpowiadających litewskim wzorcom akcentuacyjnym. Niektóre mikroklasy wymagały także czwartej formy, w której w temacie zachodzą zmiany morfonologiczne. 2.1. Makroklasa rodzaju męskiego Do klasy -(i)as, -is/-ys należą rzeczowniki mające w mianowniku liczby pojedynczej różne końcówki -as, -ias, -is, -ys, a w celowniku liczby mnogiej -(i)ams. Jest to najliczniejsza klasa: należy do niej prawie połowa wszystkich rzeczowników (około 14 tys., bez abstraktów odczasownikowych z -imas, -ymas, -umas). Fleksje -as i -ias (7,3 tys., tj. 28% wszystkich rzeczowników) możemy przypisać do jednej podklasy, ponieważ różnią się szeregiem samogłoskowym (lub miękkością końcowej spółgłoski tematu), dwusylabową formą miejscownika liczby pojedynczej podpodklasy -ias oraz formą wołacza liczby pojedynczej (zob. tabelę 1). Ze względu na różnicę szeregu samogłoskowego wspomniane fleksje należą do różnych podpodklas. Różnice między formami wołacza nie są znaczące, ponieważ występują one także wewnątrz podpodklasy -as (klausime, tėvai) oraz podpodklasy -ias (kely, kirpėjau, elni). Drugą podklasę tworzą wyrazy mające końcówki -is i -ys (6,5 tys., czyli 25 96 wszystkich rzeczowników). W paradygmatach deklinacyjnych te fleksje całkowicie się pokrywają, różnią się jedynie długością samogłoski w końcówkach mianownika i wołacza liczby pojedynczej. TYPY ODMIANY RZECZOWNIKA | 85 Należy podkreślić, że nie wszystkie rzeczowniki rodzaju męskiego mające odpowiedni wykładnik tematyczny — końcówkę -is w mianowniku liczby pojedynczej — należą do podklasy -is/-ys. Takie rzeczowniki, które w mianowniku liczby pojedynczej mają końcówkę -is, a w celowniku liczby mnogiej -ims (dantis, dantims), zalicza się do niejednorodnej makroklasy rzeczowników rodzaju żeńskiego (angl. Macroclass of default Feminine Gender). Takie pominięcie kryterium rodzaju wynika z zasady morfologii naturalnej: uwzględniania naturalności przyswajania i uczenia się języka oraz cech ikoniczności i prostoty. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego klasy -is są niemal we wszystkich formach ikoniczne względem rzeczowników rodzaju męskiego klasy -is, mających w celowniku liczby mnogiej fleksję -ims (różnią się jedynie końcówką celownika liczby pojedynczej: žuviai /dančiui). A zatem łatwiej jest nauczyć się lub przyswoić system rzeczowników tych klas, utożsamiając ich końcówki lub porównując je. Zgodnie z zasadą ikoniczności podklasy -(i)as i -is/-ys, przypisane do jednej klasy, są identyczne w swoich formach liczby mnogiej, natomiast w liczbie pojedynczej różnią się jedynie formami mianownika i biernika. Tak niewielka różnica między podklasami wpływa na naukę i przyswajanie języka. Często formy tych przypadków są mylone (zamiast elnią mówi się elnį, zamiast žvejys — žvejas). Tego typu wariacje są bardzo częste w językach posiadających bogaty system fleksyjny (Dressler 1998). Według Jakulytė (1996: 195) takie zjawiska na poziomie morfologii, jak zmienność tematów lub końcówek, są przejawami upraszczania języka. Ze względu na zasadę naturalności fleksji jednej podklasy są używane zamiast fleksji innej podklasy. TABELA 1. PRZYKŁAD ODMIANY KLAS -(i)as, -is/-ys! Liczba pojedyncza Liczba mnoga Podklasy -as -ias -is/-ys -as -ias -is/-ys M. vard-as kel-ias sen-is, vabzd-ys vard-ai kel-iai sen-iai, vabzdz-iai D. vard-o kel-io sen-io, vabzdz-io vard-y kel-iy sen-iy, vabzdz-iy C. vard-ui kel-iui sen-iui, vabzd-žiui vard-ams kel-iams sen-iems, vabzdz-iems B. vard-a kel-ia sen-j, vabzd-i vard-us kel-ius sen-ius, vabzdz-ius N. vard-u kel-iu sen-iu, vabzdz-iu vard-ais kel-iais sen-iais, vabzdz-iais Vt. vard-e kel-yje sen-yje, vabzd-yje vard-uose kel-iuose sen-iuose, vabzdž-iuose 5 vard-e kel-y sen-i, vabzd-y vard-ai kel-iai ~~ sen-iai, vabzdz-iai tév-ai eln-i, vėj-au Różnice w formach przypadków wyróżniono pogrubieniem. INETA SAVICKIENĖ i in. (r) sey —| (p) sepiea pom || "Popu p zp/p spzqea (p) s4įzaa sewpaa (£) | | || (g) sejedne g ‘Pon p y poop p "poniu ¢ ‘Prony € (p)snduep | | zp/p sKpzkard (€) s4jongo (z) sew | | | (2) sewnany Pos g g poop € V. pou ¢ "ponui g Pou g (z) snisea | (g)smay | | Zp/p S1poz (2) suas (1) sefoa (1) sewisnejy ‘Prout g Pou yovi g Pony g V ‘poop g | |) || oop (1) snizwe (T) sndim snufod 2) sij019 (1) selsepony || g g p || pjovi | Vou oyu | asopyqnsgng asvpjansans * | ] I snįsnsK-/s1se(l)onpuea (¢) 2svpjans asDpjans osvpijans osDpijans || | | | | onsn(r)- SA-/s1- *se(1)sey Ea) sey | || ] I sepjo.njew spud SoISONSIIAA 86 "(ALONIDAIX 0dOY ASONTITALSNVITIAS SNIDIVIS) SIGANW SINIHOYVYHIH SISVINOUYAVIAN SANINWID SOISOASIIAA VWAHOS I | 87 X TYPY ODMIANY RZECZOWNIKA PRZEZ PRZYPADKI T 2 snuep (p) eruod (p) euarp ponui g poop p p |) || poopy (p) stuondo1 sous LJ (p) sianz eRede (¢) | | || (£) eared V pos p g Posy p V. pjovi p Pony ¢ Pon € (g) s1saqap p/psipiis | | | (£)s1ago ppp | (r) 2zop (7) souew || || (2) eyues Pou € g omni ę || Vor ę | |g poopay | | | ty Pong Posy Z (2) stuonuriid yssosted | | | (7) skmp Pape | | (€) 248184 (1) efrad | || (D) eurey pporynu Į A cięli g V pjorynu | |g kucyki g V Puna € Posy I Ploy I -— (1)skuonzajad gpsneunel | | | (1) sisou /Mq | (7) adn elBPoy Į g Poop Į V. plop Į q pong || | yopyonynu g (p) naew ‘ned| | asopygnsqng asvpygnsqng sĮsĮasyfaoa2 rea| | | (1) 9aozrep I B(1)- | ] | ] || | sĮ- > I-e(n)sey asepy sey SIAANW SINIHOYVIHIH SASVINOUAVIN SANINWID SOISOASIYILON SOISOSILNAIAIN 'VWAHOS I || asepjo.njew spur sorsoysiajow Įf05S1)UJIAJN (HLONIDAUI 0A0Y SONITALSNVITAS SNIDIVIS) 94 | INETA SAVICKIENĖ i in. Tylko fleksja celownika liczby pojedynczej odróżnia podklasę rodzaju żeńskiego od podklasy rodzaju męskiego (nosiai /ropuoniui). Ze względu na tak wysoki stopień ikoniczności podklasa rodzaju męskiego -is zostaje przypisana do niejednorodnej klasy -is makroklasy rodzaju żeńskiego. Podklasa rodzaju żeńskiego -is ma trzy dominujące mikroklasy. Pierwsza pokrywa się z pierwszą akcentuacją (50 rzeczowników). Ma dwa warianty: w temacie 39 wyrazów zachodzą wymiany spółgłoskowe (kliūtis /kliūčių). Liczniejsza mikroklasa trzeciej akcentuacji, w której niemal wszystkie rzeczowniki (aż 84 z 94) doświadczają wymiany końcowych spółgłosek tematu £, d. Do czwartej akcentuacji należy 99 rzeczowników (z czego 76 doświadcza morfonologicznej wymiany spółgłosek). Tylko dwa słowa tej podklasy mają akcentuację 2: gaištis, slistis. Spośród rzeczowników rodzaju męskiego klasy -is większość (19 z 24) ma akcentuację 3, np.: žvėris, debesis, po jednym z akcentuacją 1 (geležuonys) i 2 (pirmuonys), 3 słowa podaje się jako mające akcentuację 4: petys, ropuonis, dantis. W ostatnim z tych słów spółgłoska rdzenia podlega alternacji morfonologicznej: dantis /dančiui. Jako rzeczowniki rodzaju wspólnego DLKŽ podaje 6 rzeczowników: grobuonis (2, 3*), žiniuonis (2, 4), palikuonis (2, 3*"), delsuonis (3), giežuonis (3°), vagis (4). Pierwsze trzy słowa w słownikach podaje się wariantywnie również jako rzeczowniki rodzaju męskiego na -is. Niektóre słowa klasy -is w dopełniaczu liczby mnogiej mają twardą lub miękką spółgłoskę tematu. Twardą spółgłoskę tematu mają 28 słów: durys, grindys, obelis, geležis, kepenys, šaknis, žąsis, ausis, naktis, krūtis, žuvis, pušis, dantis, debesis, smegenys, gelmenys, šermenys, sėdmenys, ėdmenys, žiodmenys, audmenys, žiomenys, riedmenys, vedmenys, ašmenys, nešmenys, putmenys, antruonys. Pozostałe słowa mają miękką spółgłoskę tematu, np.: nosis, širdis, antis itd. W języku litewskim występują takie rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które pod względem fleksji w paradygmacie nie pokrywają się z żadną z wymienionych klas. Są to izolowane paradygmaty. Należą do nich stare rzeczowniki języka litewskiego oznaczające pokrewieństwo — duktė i sesuo (zob. tabelę 8). TABELA 8. ODMIANA RZECZOWNIKÓW RODZAJU ŻEŃSKIEGO O IZOLowanyCH PARADYGMATACH Vns. Dgs. Vns. Dgs. V ses-uo seser-ys dukt-é dukter-- ys K. seser-s sese-rų dukter-s dukter-ų N. seser-iai seser-ims dukter-iai dukter-ims G. seser-j seser-is dukter-j dukter-is In. seser-imi seser-imis dukter-imi dukter-imis TYPY ODMIANY RZECZOWNIKÓW | 95 CIĄG DALSZY TABELI 8 Vns. Dgs. Vns. Dgs. Por. seser-yje seser-yse dukter-yje dukter-yse $ seser-ie seser-ys dukter-ie dukter-ys. Paradygmaty tych rzeczowników niewiele się różnią. Fleksjjos skiriasi tik vienaskaitos vardininke, o visos kitos formos yra identiškos. Sie daiktavardžiai yra trečiosios kirčiuotės. 3. UWAGI KOŃCOWE W niniejszej pracy utworzono dwa drzewa hierarchiczne, na których najwyższym poziomie znajdują się makroklasy wyodrębnione według kategorii rodzaju gramatycznego. Nie uniknięto mieszania się rodzajów w makroklasach ze względu na wysoki stopień ikoniczności podklasy rodzaju męskiego -is i podklasy rodzaju żeńskiego -is, który jest bardzo ważny dla teorii naturalności. Należy zwrócić uwagę na to, że w makroklasie rodzaju męskiego nie ma przykładów rodzaju żeńskiego, natomiast przy wszystkich fleksjach rodzaju żeńskiego znaleziono wyrazy rodzaju męskiego. Co prawda odsetek ten nie jest duży (zaledwie 0,2% wszystkich rzeczowników), jednak do tej grupy należą rzeczywiście stare, a niektóre w realnym użyciu dość częste wyrazy. Dlatego różnorodność fleksji rzeczowników rodzaju męskiego jest znacznie większa. Interesujący jest także inny wynik danych statystycznych: w języku litewskim 55% rzeczowników jest rodzaju męskiego, a 45% rodzaju żeńskiego (zob. tabelę 9). Podobne dane uzyskała również Žilinskienė (2002: 106-116), badająca rozkład rodzaju w rzeczywistym użyciu: prawie 60 96 używanych rzeczowników jest rodzaju męskiego, a 40% — żeńskiego. TABELA 9. ROZKŁAD RZECZOWNIKÓW WEDŁUG KLAS IR AKCENTOWANIA Klasa Lp. Rodzaj Akcentowanie Koń-Łącznie mian. cówka 1 2 3 38 3 3% 346 4 -(i)a, -i -a ż. 1571 635 19 58 369 16 1 405 26 3100 5385 mężczyzn. 1 11 O 0 0 0 0 0 0 0 12 (21%) wsp. 207 32 3 1 6 0 0 16 1 266 -ia, -ja ż. 1821 114 0 0 22 0 0 43 5 2005 -i ż. 0 0 0 0 0 0 0 2 0 2 96 | INETA SAVICKIENĖ i in. 9 CIĄG DALSZY TABELI Klasa Vins. Rodzaj Akcentowanie Greti-Ogółem im. końcowka mybės 1 2 3 3? 3 34 34 4 4 4 żeń. 2668 289514 30 125 14 1 202 59 6008 6031 mę. O 4 0 0 0 0 00. 0 0 4 (23%) wsp. 2 6 0 0 7 0 0 4 0 19 -is lm żeń. 50 2 7 10 76 1 0 99 10 255 290 wy. 1 1-2 46240 9 1°33 27 (1%) wspóln. 0 0..0.0.3 0 1 1.3 8 -(i)as, -as m. 1907 3499 90 35 393 48 5 340 94 6411 -is/-ys «ias, m. 921 16 1 0 0 0 0 6 0 944 13893 Jas (53%) -is m. 3085 2188 0 0 0 0 0 0 22 5295 -ys m. O 0 16 192 581 48 25 282 102 1246 -(i)us -ius, m. 186 314 O 0 1 0 0 2 1 504 523 Jus (2%) -us m. O 7 2 0 0 0 0 10 0 19 -uo -uo m. O 0 0 23 38 1 0 0 1 63 Rodzaj męski w ogólnym języku litewskim jest nieoznaczony, a należące do niego rzeczowniki są używane nieco częściej niż rzeczowniki rodzaju żeńskiego, jednak podklasy rodzaju męskiego mogą mieć również fleksję makroklasy rodzaju żeńskiego. Z tego powodu czasami trudno ustalić rodzaj rzeczownika, zwłaszcza rzeczowników mających końcówkę mianownika liczby pojedynczej -is i dopełniacza -ies, na przykład rzeczownik vinis jest często uznawany za rzeczownik rodzaju męskiego, chociaż w DLKŽ (2000) ma on rodzaj żeński. Obie makroklasy mają po trzy klasy, niejednorodne klasy rodzaju żeńskiego -(i)a, -i i -is oraz klasy makroklasy rodzaju męskiego -(i)as, -is/-ys i -(i)us mają po dwie podklasy. Podklasy -(i)as, -(i)a mają ponadto po dwie podpodklasy. Podpodklasy, czyli podklasy lub nawet klasy najniższego poziomu (np. -ė), mają różną liczbę dominujących mikroklas i ich wariantów. Rzeczowniki podpodklas -as, -ias oraz -a, -ia mają po kilka TYPY DEKLINACJI RZECZOWNIKA | 97 mikroklas, wyróżnianych według akcentu. Do podklasy -is/-ys należą cztery mikrosklasy, z których każda ma dwa warianty wyróżniane na podstawie zmian spółgłoskowych tematów. Tak złożony system mikrosklas posiada również podklasa rodzaju żeńskiego -ė oraz podklasa rodzaju żeńskiego -is. Łącznie w obu drzewach hierarchicznych występuje 50 wariantów mikrosklas. Mamy zatem tyle wariantów rzeczowników, wyróżnianych na podstawie zmian morfologicznych, akcentowych i zmian spółgłosek w tematach. Duża liczba mikrosklas wskazuje na złożoność i bogactwo odmiany rzeczownika, a ogólnie także gramatycznego systemu języka litewskiego. Mikroklasy rzeczownika r aa amas a makroklasa rodzaju 50 męskiego makroklasa rodzaju żeńskiego niejednorodna r a ee Pr Sn rodz. żeńskiego 24 zmiany akcentowej zmiany spółgłoskowej zmiany akcentowej zmiany spółgłoskowej warianty warianty warianty warianty 17 4 20 9 Niejednorodna makroklasa rodzaju żeńskiego ma więcej mikrosklas, jednak nie oznacza to, że wszystkim im właściwa jest kategoria gramatyczna rodzaju żeńskiego. Pięć mikrosklas należących do tej makroklasy ma rodzaj męski. Istotne jest to, że ustalenie makroklas nie przypisuje samych rzeczowników do któregoś rodzaju, lecz według stopnia ikoniczności łączy klasy fleksyjne w typy deklinacji rodzaju żeńskiego i męskiego. SKRÓTY ADLKŽ – Atgalinis dabartinės lietuvių kalbos žodynas, oprac. V. Žilinskienė. Wilno: Instytut Matematyki i Informatyki, 1995. DLKZ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, red. odp. S. Keinys. Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, 2000. LITERATURA AMBRAZAS, V., red., 1997: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, wydanie 3, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. DRESSLER, W. U. 1998: Produktywność jako centralne pojęcie adekwatności systemu gramatycznego (zwł. fleksyjno-- morfologicznego). Terzvan-Kopecky, Hrsg., II. Internationales Symposion zum Thema Natiirlichkeitstheorie: Sammelband, Universitat Maribor: Padagogische Fakultat, 113-124. DRESSLER, W. U. 2001: Klasy fleksyjne łaciny i rodziny paradygmatów. MS. DRESSLER, W. U.,DRAZYK, R. i D., DZIUBALSKA-KOLACZYK, K. & JAGLA, E. 1995-1996: O najwcześniejszych stadiach przyswajania polskiej deklinacji. Wiedeńska Gazeta Lingwistyczna 53–54, 1–21. DRESSLER, W. U., DzIUBALSKA-KOLACZYK, K. 1997a: Wkład badań nad przyswajaniem polskiej fonologii i morfologii do językoznawstwa teoretycznego. Eliasson, S., Jahr, E. H., eds. Language and its Ecology. Essays in honour of Einar Haugen, Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 379-399. DRESSLER, W. U.,DzIUBALSKA-KOLACZYK, K., FABISZAK M. 1997b: Polish inflection classes within Natural Morphology, Bulletin de la Société Polonaise de Linguistique 53, 95-119. 98 | INETA SAVICKIENĖ et al. DRESSLER, W. U., GAGARINA, N. V. 1999: Podstawowe zagadnienia w ustalaniu klas czasowników współczesnego języka rosyjskiego. Fleishman, L. et al., red., Eseje z zakresu poetyki, historii literatury i językoznawstwa. Księga pamiątkowa V. V. Iwanowa, Moskwa: OGI, 754–760. DRESSLER, W. U., KILANI-SCHOCH, M., KLAMPFER, S. 2002: Jak dziecko wykrywa morfologię? MS. DRESSLER, W. U., KILANI-SCHOCH, M., PESTAL, L., GAGARINA, N., POCHTRAGER, M. 2004: O topologii systemów klas fleksyjnych. 11. Międzynarodowe Spotkanie Morfologiczne: streszczenia, 44-45. DRESSLER, W. U., KLAMPFER, S., RAVID, D., KORECKY-KROLL, K., LAAHA, G. 2002: Wczesna liczba mnoga rzeczowników w języku niemieckim: regularność, produktywność czy forma domyślna? MS. DRESSLER, W. U., LADANYI, M. 2000: Produktywność w słowotwórstwie (WF): podejście morfologiczne. Acta Linguistica Hungarica 47 (1-4), 103-144. GAIVENIS, K., KEINYS, S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. GIRDENIS, A., ROSINAS, A. 1977: Hierarchia typów odmiany rzeczowników języka litewskiego i główne tendencje jej zmian (na podstawie danych języka ogólnego i dialektu żmudzkiego). Baltistica 13 (2), 338-348. JABLONSKIS, J. 1922/1997: Gramatyka języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. JAKULYTĖ, D. 1996: Mieszanie tematów rzeczowników w „Księdze pobożności“. Acta Linguistica Lithuanica 36, 120-126. JUDZENTIS, A. 2002: Nowe spojrzenie na kategorię rodzaju rzeczowników języka litewskiego. Acta Linguistica Lithuanica 46, 39-47. KAMANDULYTĖ, L. 2003: Klasy rzeczownika w języku litewskim i ich produktywność. Praca licencjacka, Kowno: VDU. KRruoras, J., red., 1957: Pierwsza gramatyka języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1957. PAULAUSKIENĖ, A. 1994: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. SAVICKIENĖ, I. 1999: Morfologia rzeczownika u litewskiego dziecka. Rozprawa doktorska, Kowno: VDU. SAVICKIENĖ, I. 2003: Przyswajanie morfologii rzeczownika w języku litewskim, Wiedeń: Austriacka Akademia Nauk. SENN, A. 1966: Podręcznik języka litewskiego I, Heidelberg: Winter. UrLvypaAs, K., red., 1965: Gramatyka języka litewskiego 1: Fonetyka i morfologia, Wilno: Mintis. URBUTIS, V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Mokslas. VALECKIENĖ, A. 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. VALENTINAITĖ, L. 2002: Produktywność fleksji rzeczownika w języku litewskim. Praca licencjacka, Kowno: VDU. WURZEL, W. U. 1984: Morfologia fleksyjna i naturalność, Berlin: Akademie-- Verlag. ZAVADSKAITĖ-IVANAUSKIENĖ, A. 2000: Hierarchia typów deklinacji rzeczownika w Postylli Mikołaja Daukszy. Acta Linguistica Lithuanica 43, 11-17. ZILINSKIENE, V. 2002: Użycie form wyrazowych na podstawie danych litewskiego stylu urzędowego i publicystycznego. Lituanica 1 (49), 106-116. Ineta Savickienė Otrzymano 2004 04 02 Asta Kazlauskienė Laura Kamandulytė Vytauto Didžiojo universitetas ul. S. Daukanto 28, 3000 Kowno, Litwa [email protected] [email protected]