Dabartinės lietuvių kalbos prijungiamieji laiko sakiniai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA L (2004), 35-53 Podrzędne zdania czasowe we współczesnym języku litewskim Lietuvių kalbos institutas JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Artykuł przedstawia przegląd osobowych i nieosobowych zdań podrzędnych okolicznikowych czasu we współczesnym literackim języku litewskim oraz wskazuje na zachodzące między nimi podobieństwa i różnice. Zdania czasowe klasyfikuje się ze względu na typy relacji czasowej (równoczesność lub następstwo) oraz ich wykładniki gramatyczne. Szczególną uwagę poświęca się takim cechom, jak: uzgodnienie form czasowych w zdaniu głównym i podrzędnym (jest to charakterystyczne dla zdań podrzędnych finitywnych, podczas gdy zdania niefinitywne cechują się względną swobodą w zakresie wykładników czasu); obligatoryjna redukcja podmiotu (w zdaniach niefinitywnych, ale także w niektórych typach zdań finitywnych); uzgodnienie form aspektowych w zdaniu głównym i podrzędnym; użycie spójników podrzędności i innych składniowych wykładników podrzędności; względne usytuowanie zdania głównego i podrzędnego. ... nasze rozumienie jest zawsze określone historycznie i topograficznie. (SVERDIOLAS 1996: 258) 0. WSTĘP „Zadaniem gramatyki jest kodowanie znaczeń. Każdy język musi wykonywać podobny zestaw zadań. Z uniwersalnego zbioru, wypełnionego typami konstrukcji gramatycznych, każdy język wybiera własne zestawy. Ze względu na charakter wyboru podobne typy znaczeń mogą mieć odmienną realizację gramatyczną w różnych językach. Jednakże zróżnicowania nie są przypadkowe. Każdy typ konstrukcji ma swoiste oddziaływanie semantyczne i chociaż dane znaczenie może być w różnych językach wyrażane za pomocą różnych konstrukcji, będą one podobne pod względem semantycznym” (Dixon 1995: 175). Specjalne środki gramatyczne są potrzebne także do przekazywania informacji o czasie': za pomocą słów lub ich połączeń odzwierciedlających kalendarzowe oznaczanie czasu? oraz możliwości oferowanych przez kategorię czasu gramatycznego przekazywane jest konkretne znaczenie czasowe; względne znaczenie czasowe uwidacznia się poprzez porównanie relacji jednego działania“ z innym działaniem. Kolejność działań /czasu Mowa tu o czasie lingwistycznym, przy czym, korzystając z propozycji Elizabeth Traugott, w dyskusji o czasie należy wyróżniać co najmniej cztery jego rodzaje: fizyczny, psychiczny, kalendarzowy i lingwistyczny (Traugott 1978: 371). [=] O leksykalnych derywatach oznaczających czas i ich synonimii zob. Valiulytė (1998: 177-333). W artykule termin czynność ogólnie określa każdą sytuację wyrażaną predykatem, aby zachować tradycję litewskiej terminologii gramatycznej (por. : Ulvydas 1976; Ambrazas 1994, action — Ambrazas 1997; Vitas Labutis, przedstawiając zdania podrzędne czasu, używa na przemian pojęcia faktu (Labutis 1998: 291) i pojęcia czynności (Labutis 1998: 292)). Termin sytuacji wybiera Com- 36 | JŪRATĖ PAJĖDIENĖ relacje mogą ikonicznie odzwierciedlać sam porządek narracji, a do ich przekazywania mogą być używane konstrukcje wskazujące na zakończoność, wykładniki łączące lub podrzędnościowe (por. Traugott 1978: 379). Wykorzystując środki podrzędnościowe różnego rodzaju i poziomu, czas określa się za pomocą zdań podrzędnych czasu. Taki pomiar czasu opiera się na asymetrycznej wzajemnej relacji propoz^ycji*. W artykule, opisując zdania podrzędne czasu, opiera się na następujących postulatach: + Zdaniem złożonym podrzędnym“ nazywa się zdanie, które składa się z dwóch’ składniowo nierównoważnych zdań“ lub członów“ . e Za zdanie uważa się projekcję propozycji, której podstawę stanowi czasownik oznaczający predykat, oraz rzeczowniki rozumiane jako argumenty predykatu. Strukturę predykatu i jego argumentów (propozycję) mogą uzupełniać okoliczności, za pomocą których „wyraża się peryferię propozycji- ”. „[...] Okolicznościom [...] właściwą kategorią są przysłówki” (Holvoet, Judžentis 2003: 116). rie (1985: 5), Greenbaum (1996: 339–340), neologizmu stevent, jako ogólnego terminu zamiast event i state, gdy nie ma potrzeby rozróżniania działania od stanu, używają Durrell, Brée (1993: 296). Jeśli zachodzi potrzeba uszczegółowienia, można mówić o powiązaniu propozycji ze stanami (states), które mogą być traktowane jako czasowe lub trwałe, ze zdarzeniami /wypadkami (events), dla których charakterystyczne są zmiany; działania (actions) można scharakteryzować jako zdarzenia wykonywane przez odpowiedzialnego wykonawcę (agenta), np.: „Actions are events for which a responsible agent is identified.” (Givon 1984: 87). 4 Christian Lehmann definiuje propozycję jako semantyczny korelat zdania (clause) (Lehman 1988: 182), Peter Hugoe Matthews — jako wyrażane przez zdanie twierdzenie /stwierdzenie i wskazuje, że ta sama treść propozycjonalna zdania może być wyrażona za pomocą różnych zdań (Matthews 1997: 300); Talmy Givėon uważa treść propozycjonalną (jako pewien poziom języka związany ze zdaniem) za niezbędny parametr analizy struktury języka (Givon 1979: 3-4) i zdanie, czyli propozycję, określa jako podstawową jednostkę przekazywania informacji w języku (Givon 1984: 239) lub podstawową jednostkę w magazynie informacji mentalnej (Givon 1990: 896); Podobnie propozycję charakteryzuje John Lyons: różne zdania tego samego języka mogą oznaczać tę samą propozycję (Lyons 1993: 142). Propozycje można oceniać również pod względem prawdziwości — jako prawdziwe i fałszywe (o tym Lyons 1993: 38 nn.) — a także według tego, co odzwierciedlają: relację przyczynową w rzeczywistości czy w wypowiedzi: — jako de re i de dicto (Matthews 1997: 87). 3 O asymetrycznej — jednokierunkowej — relacji między dwiema propozycjami w zdaniu złożonym zob. Talmy (1978: 625nn.). Opis podstawowych kategorii gramatycznych jest najbardziej problematyczny; do takich należą również człony zdania złożonego — główny i podrzędny, ponieważ brak jasnej definicji funkcjonalnej (semantycznej lub/i pragmatycznej): zdaniem Williama Crofta identyfikuje się je heurystycznie (Croft 1990: 13); Opis zdania podrzędnego jako kategorii wyrażającej relacje, zgodnie z jego stosunkiem do silniejszej konstrukcji, której jest częścią, przedstawia Huddleston (1999: 339). Vytautas Ambrazas tak wyjaśnia wybór uproszczonego — dwuczłonowego — modelu zdania przy analizie zdań złożonych: „Zdaniami współrzędnymi nazywamy zdania złożone z dwóch lub większej liczby członów mających gramatyczną formę zdania [...]. Charakter związku członów nie zależy od ich liczby, dlatego dalej, mówiąc o zdaniach współrzędnych, ograniczamy się do zdań złożonych z dwóch członów” (Ambrazas 1972: 23). ; O umowności terminów — zdanie główne, zdanie podrzędne — zob. Ambrazas (1994: 660). O relacji między zdaniem jako całością (sentence) a zdaniem jako członem / częścią zdania złożonego (clause) zob. Huddleston (1999: 331, 341). O użyciu pojęć członu głównego i podrzędnego w językoznawstwie litewskim zob. Holvoet, Judžentis (2003: 117). Używany przez Axelisa Holvoeta termin określający człon podrzędny ma szerszy zakres niż termin „zdanie podrzędne”, ponieważ „zdanie podrzędne zostaje włączone do struktury zdania złożonego wraz ze wskaźnikiem zespolenia, dlatego człon podrzędny w szerszym znaczeniu można zdefiniować jako całość zdania przyłączanego oraz wskaźnika zespolenia” (Holvoet 2003: 101). ZDANIA CZASOWE PODRZĘDNE JĘZYKA LITEWSKIEGO | 37 Za wyraz łączący uznaje się każdy wyraz, który jest używany jako wskaźnik łączenia członów zdania złożonego (Holvoet, Judžentis 2003: 122). Wyrazy łączące" [...] wchodzą w skład członu podrzędnego (Ambrazas 1994: 659-660). + Człony podrzędne zdania, ze względu na związek składniowy, można dzielić na rządzone i modyfikujące (Holvoet, Judžentis 2003: 119-120). + Ze względu na formy czasownikowe zdania podrzędnego człony podrzędne zdania dzieli się na finitywne, których podstawę stanowią osobowe formy czasownika, oraz niefinitywne, których podstawę stanowią nieosobowe formy czasownika (zob. Holvoet, Judžentis 2003: 120). W niniejszym artykule podrzędne zdania czasowe współczesnego języka litewskiego opisuje się, dążąc do uwydatnienia właśnie podobieństw i różnic między zdaniami finitywnymi i niefinitywnymi, ponieważ w litewskiej lingwistyce tradycyjnie za zdania podrzędne zwykło się uważać jedynie zdania podrzędne spójnikowe, których predykaty wyrażają osobowe formy czasownika. Takiego stanowiska, rzecz jasna, przestrzegano również przy opisie podrzędnych zdań czasowych, por.: „Omawia się [...] zdania ze spójnikami podrzędnymi okolicznikowymi czasu” (Drotvinas 1962: 249); „Do zdań podrzędnych czasu zalicza się tylko te zdania, w których stosunki czasowe są wyrażone gramatycznie” (Ambrazas 1972: 31). Chociaż wskazywano samą możliwość używania okoliczników imiesłowowych, półimiesłowowych i gerundialnych „jako odpowiedników członów podrzędnych zdań podrzędnych czasu, przyczyny, warunku itp.” (Ambrazas 1976: 527), unikano jednak nazywania ich zdaniami”. Zdaniem Vytautasa Ambrazasa „wiele okoliczników gerundialnych, półimiesłowowych i imiesłowowych ze względu na swoją funkcję zajmuje niejako pośrednią pozycję między częściami zdania a członami podrzędnymi zdania podrzędnego” [...] i często używane są „jako synonimy członów podrzędnych zdań podrzędnych. Jednak od członów podrzędnych zdania podrzędnego różnią się tym, że nie mają odrębnego orzeczenia i są silniej związane ze zdaniem” (Ambrazas 1976: 533). W opisach gramatycznych omawiano jednak podobieństwo funkcji podrzędnego zdania / członu czasu i okolicznika czasu (Ambrazas 1976: 844), a także podkreślano, że „Jswobodną pozycję konstrukcji czasowej można wypełnić nie tylko zdaniem konstytutywnym, lecz także jego nominalizacją [...], konstrukcją gerundialną [...] lub innym okolicznikiem czasu” (Ambrazas 1972: 33)”. „Więcej o wyrazach łączących zob. Ambrazas (1999: 284). "" Z wyjątkiem Jablonskisa, który dzielił zdania podrzędne na pełne i skrócone, nazywając tymi ostatnimi grupy wyrazów imiesłowowych, gerundialnych i półimiesłowowych (Jablonskis 1957: 515), sam jednak przyznał, że czynił to „jedynie ze starego przyzwyczajenia” (!) (Jablonskis 1957: 518). Elena Valiulytė wariantami składniowymi nazywa prostą okolicznikową konstrukcję czasu oraz konstrukcje imiesłowowe — imiesłowową, bezokolicznikową czy półimiesłowową okolicznikową konstrukcję czasu, człon zdania złożonego podrzędnie z wyspecjalizowanymi spójnikami o znaczeniu czasowym (Valiulytė 1995: 68). Vitas Labutis formułuje: „Czas faktu wyrażonego orzeczeniem można uwydatnić innym faktem. Do tego celu nadają się konstrukcje imiesłowowe, bezokolicznikowe i półimiesłowowe oraz podrzędne człony predykatywne (zdania podrzędne)” (Labutis 1998: 291). t 38 | JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 1. PODSTAWOWE ZNACZENIA ZDAŃ CZASOWYCH Zdania podrzędne czasowe „MODYFIKUJĄ” predykat zdania głównego: uściślają okoliczności realizacji czynności — określają relację równoczesności lub następstwa czynności zdania głównego i podrzędnego. Za pomocą zdań podrzędnych czasowych można uwydatnić całkowitą / zupełną (1) lub częściową (2) równoczesność czynności zdania podrzędnego i głównego, np. : (1) Mama nuci tę piosenkę, [kiedy się złości). (2) [W trakcie jazdy| zapadł zmrok; albo następstwo, np. : (3) Mama zaczyna śpiewać, [kiedy się złości]. (4) Brat, [otrzymawszy pensję], zwrócił dług. Za pomocą zdań podrzędnych czasu, wraz ze znaczeniami następstwa lub jednoczesności, mogą być przekazywane także inne hiponimiczne względem ogólnego pojęcia czasu parametry: moment, trwanie, powtarzalność (Van der Auwera 1999: 11). Przekazywanie hiponimicznych parametrów czasu determinuje odpowiedni dobór orzeczeń zdania głównego i podrzędnego — wzajemna relacja form gramatycznego czasu, zgodność znaczeń aspektu predykatów z semantyką słowa łączącego oraz inne właściwości struktury zdania. Czasami model jednej formy gramatycznej może mieć dwojakie znaczenie: zdania podrzędne czasu mogą oznaczać nie tylko lokalizację w czasie działań zachodzących w określonej kolejności, lecz także przyczynowy związek między działaniami. „Zdania, których związki semantyczne ze zdaniem głównym opierają się na zbieżności okoliczności czasu obu zdań [...]” (Holvoet, Judžentis 2003: 154). W litewskim językoznawstwie częściej stosowany jest termin —zrost, definiowany jako „oparty wyłącznie na relacjach logicznych, niezwiązany ze zmianą form sposób przyłączania wyrazów” (Balkevičius 1963: 35); jako „przyłączenie nieodmiennego członu zależnego [...], odzwierciedlające określone relacje semantyczne między członami połączenia” (Balkevičius 1998: 40); jako najbardziej charakterystyczny związek przysłówków z innymi wyrazami w zdaniu (Ulvydas 1971: 427). O modyfikowaniu zob. Holvoet, Judžentis (2003: 134). P O hiponimii zob. Lyons (1993: 291-295). Zdaniem Traugott wiąże się to z innymi kategoriami języka: wyrażanie odniesienia do czasu przyszłego wiąże się z modalnością, następstwo —z wnioskowaniem /numeracją, aspekt —z powtarzalnością, częstością (Traugott 1978: 372). Leonardas Drotvinas opisał podrzędne zdania czasu w języku litewskim według wzajemnych relacji czasów i aspektów czasowników występujących w funkcji orzeczeń (Drotvinas 1962: 249-265). Zdaniem Vytautasa « Ambrazasa charakterystyczną cechą podrzędnych zdań czasu jest uzgadnianie syntaktycznego planu czasowego (Ambrazas 1976: 845t) oraz uzgadnianie czasów czasowników występujących w funkcji orzeczeń członów, a także relacja aspektów (Ambrazas 1994: 680). O paralelizmie budowy syntaktycznej i znaczenia oraz o tym, że znaczenia relewantne syntaktycznie odzwierciedlają się w budowie zdań zob. Ambrazas (1972: 30). W opisie relacji między członami, oprócz spójników i intonacji, pomagają także wyrazy korelatywne, kolejność członów, forma gramatyczna i znaczenie wyrazów występujących w funkcji orzeczeń (niekiedy także innych części zdania) (Ambrazas 1994: 658). O przenikaniu się znaczeń podrzędnych /przysłówkowych zdań czasu zob. Van der Auwera (1999: 11); o zdaniach czasu o funkcji mieszanej zob. Edgren (1971: 224—226) lub w inny (non19 ZDANIA PODRZĘDNE CZASU W JĘZYKU LITEWSKIM | 39 2. CECHY GRAMATYCZNE ZDAŃ CZASU Omawiając podrzędne zdania czasu, należy zwrócić uwagę na ich cechy gramatyczne, odzwierciedlające asymetryczny® stosunek między członami zdania głównego i podrzędnego: e konieczność uzgodnienia czasu gramatycznego predykatów obu członów; e obowiązkową elipsę podmiotu w podrzędniuose dėmenyse (kai apibūdinami pagrindiniame sakinyje išreikšto subjekto laiko santynych członach niefinitywnych oraz w niektórych finitywnych, gdy ten sam podmiot wykonuje inną czynność); e użycie wyrazów łączących; e możliwe połączenia znaczeń aspektowych wyrazów łączących i predykatów; e stosunek członu podrzędnego —bezpośredni lub za pośrednictwem pośrednika —do członu głównego; możliwości pozycyjne członu przyłączanego względem członu głównego. 2.1. Predykaty członów Predykatami głównego członu złożonego zdania przyłączonego mogą być wyłącznie osobowe formy czasownika, natomiast predykatami członu podrzędnego mogą być zarówno osobowe, jak i nieosobowe formy czasownika (Halliday 1994: 222; Huddleston 1999: 338). Ze względu na tę cechę formalną podrzędne zdania czasowe dzieli się na finitne zdania czasowe oraz niefinitne — imiesłowowe, bezosobnikowe, półimiesłowowe — zdania czasowe. Znaczenie czasu osobowych czasowników jest zazwyczaj rozumiane jako absolutne, przy przyjęciu momentu mówienia za punkt odniesienia (zob. Comrie 1985: 122, 1999: 365; Sližienė 1994: 293), ponieważ gramatyczna kategoria czasu (tense), podobnie jak gramatyczna kategoria osoby, a także przysłówki czasu i miejsca, są rozumiane deiktycznie”' (Lyons 1981: 170) — ich znaczenie zależy od punktu odniesienia, którym jest mówiący lub moment mówienia. Osobowe formy czasowników w złożonych zdaniach przyłączonych czasowych, wskutek zestawienia okoliczników czasu (a aspekty znaczeniowe takiego zestawienia określa i uwydatnia także semantyka słowa łączącego, która w przypadku zdań bezspójnikowych pozwala nie uwzględniać następstwa działań zgodnie z naturalnym linearnym układem członów zdania, por. Haiman 1985: 18), zyskują znaczenie względne (Sližienė 1994: 293), lecz zestawienie okoliczników czasu powoduje, że czasownik podrzędnego zdania czasowego i czasownik zdania głównego występują w tym samym czasie gramatycznym (por. Ambrazas 1997: 738), np. : (5) Rozmawiamy, [dopóki / kiedy jemy obiad). temporalna) funkcja, zob. Edgren (1971: 227–234). Podrodzaj zdań okolicznikowych — przysłówkowych wyodrębnia Greenbaum (1996: 342). » Asymetryczne powiązanie członu podrzędnego z członem głównym odzwierciedla się w gramatycznej budowie członu podrzędnego: mogą w nim być używane nieosobowe formy czasownika lub specjalne — łączące — wyrazy, zmieniany jest szyk wyrazów albo pomijane są określone elementy (Huddleston 1999: 337). "I Kategorię gramatyczną czasu można określić jako najbardziej rozpowszechniony sposób wskazywania czasu: „the most pervasive aspect of temporal deixis is ‘tenseTM (Levinson 1999: 134). Więcej o deiksie zob. Levinson (1999). 40 | JŪRATĖ PAJĖDIENĖ (6) Porozmawialiśmy, [dopóki /kiedy jedliśmy obiad). (7) Rozmawialiśmy, [kiedy | gdy jedliśmy obiad). (8) Porozmawiamy, [kiedy | gdy będziemy jeść obiad). Formy czasownikowe nieosobowe charakteryzują się tym, że ich znaczenie czasowe jest visada yra santykinė (Ambrazas 1976: 533), t. y. priklausoma nuo gramatinio laiko, zawarte w członie głównym, co determinuje ich częściowo swobodną łączliwość (Haiman 1985: 228): zdanie okolicznikowe czasu imiesłowowe przysłówkowe uprzednie (9), imiesłowowe nieodmienne (10), imiesłowowe przymiotnikowe (11) może być w równym stopniu odpowiednie dla wszystkich wariantów czasu gramatycznego w zdaniu głównym, np.: (9) Rozmawiamy | Porozmawialiśmy | Rozmawialiśmy | Porozmawiamy [jedząc obiad). (10) [Gdy sąsiedzi z pasją wyjaśniali wzajemne relacje) my spokojnie jemy obiad / zjedliśmy obiad | jadaliśmy obiad | zjemy obiad. (11) [Porozmawiawszy przez telefon z mamą] może / mógł | mógł zwykle | będzie mógł spokojnie pracować. 2.2. Wyrażanie podmiotu zdania podrzędnego Zdaniami okolicznikowymi czasu finitywnymi można wyrażać jednoczesność lub następstwo różnych czynności wykonywanych przez jednego wykonawcę albo jednoczesność lub następstwo czynności wykonywanych przez różnych wykonawców. Podmiot w przyłączanych finitywnych zdaniach okolicznikowych czasu jest pomijany tylko w pierwszym przypadku — przy opisywaniu relacji czasowej dwóch różnych czynności tego samego wykonawcy. Jeden z całkowicie identycznych podmiotów (mających jednakową realizację gramatyczną) jest zwykle eliminowany, np.: (12) [Kiedy © otworzył drzwi), Jonas osłupiał. W zdaniach, w których podmioty członu głównego i pobocznego są jedynie semantycznie identyczne (tj. oznaczają tego samego wykonawcę, lecz mają różną realizację składniową: jeden z nich jest wyrażony celownikiem, którego wymagają określone czasowniki, a drugi mianownikiem lub „ukrywa się” w końcówce czasownika osobowego), jeden z wariantów składniowych podmiotu może zostać pominięty, jak w zdaniach (13) lub (14), lecz dla uniknięcia dwuznaczności można pozostawić oba, jak w zdaniu (15): (13) Kiedy uda mu się upiec pyszny tort, wtedy D również przyjedzie. (14) Kiedy @ uda się upiec smaczny tort, wtedy on również przyjedzie. (15) Kiedy uda mu się upiec smaczny tort, wtedy też przyjedzie. Dla zdań czasowych niefinitywnych charakterystyczny jest zerowy wykładnik podmiotu: czy w zdaniach czasowych imiesłowowych i półimiesłowowych oznacza się wykonawcę wyrażonego w zdaniu głównym? kolejne działanie, podkreślając powiązanie tych działań na osi czasu. Brakujący podmiot przyłączonego członu niekończonego jest rozumiany jako koreferencyjny względem tego podmiotu, który jest wyrażony » * O identycznym podmiocie w przypadku konstrukcji imiesłowowych przyłączonych zob. Haiman (1985: 221). LITEWSKIE ZDANIA PODRZĘDNE CZASOWE | 41 w zdaniu głównym (Blake 1994: 111). Taka koreferencja rodzaju, osoby i liczby z podmiotem zdania głównego jest odnotowana w samych formach imiesłowów“ i półimiesłowów?- **. W przypadku niespełnienia choćby jednego warunku koreferencji zdania stałyby się niegramatyczne, np. : (16) *[Po rozmowie telefonicznej z mamą), Jonas będzie mógł spokojnie pracować. (17) *Oni rozmawiają, [jedząc obiad). Imiesłowy nieosobowe charakteryzują się wymaganiem tylko jednego koniecznego argumentu, wyrażonego celownikiem*, dlatego koreferencja wykonawcy zdania imiesłowowego podrzędnego czasowego z wykonawcą zdania głównego jest możliwa tylko w tych przypadkach, gdy również wykonawca zdania głównego jest wyrażony celownikiem?*? ; Tego przypadka wymagają niektóre czasowniki o znaczeniu potrzeby, przeznaczenia, chęci, zaufania itp., np.: (18) Jemu trzeba/było konieczne/- wypadło/chciało się/podobało się także popłakać, [dążąc do jej przychylności). Najczęściej jednak w zdaniu głównym i podrzędnym imiesłowowym zdaniu czasowym oznaczane są działania wykonywane przez różnych wykonawców, np.: (19) [Podczas gdy sąsiedzi wciąż się kłócili) my jedliśmy obiad. (20) Przyszliśmy [o zachodzie słońca). 2.3. Wyrazy łączące Przyjmując założenie, że absolutna synonimia jest trudno możliwa, a różne formy mają różne przeznaczenie komunikatywne (Haiman 1985: 19), oraz że istniejące różnice form powinny odzwierciedlać jakieś różnice znaczeniowe (Haiman 1985: 71), można stwierdzić, że nieosobowe zdania czasowe mogą być synonimiczne względem zdań osobowych (por. (9) z (5), (6), (7), (8)), jednak kolejność działań opisywanych za pomocą osobowych zdań czasowych może być przekazywana nieco subtelniej®’ niż za pomocą nieosobowych, ponieważ niektóre aspekty znaczenia czasowego uwydatnia obowiązkowy wyraz łączący (np. kai oznacza równoczesność, podczas gdy kol * „Formy mianownika imiesłowów półpredykatywnych najczęściej stosuje się w celu rozróżnienia działania głównego i drugorzędnego, czyli podrzędnego, zdania, powiązanych z tym samym podmiotem. Działanie, które chce się wysunąć na pierwszy plan, wyraża się osobową formą czasownika, natomiast działanie mniej podkreślane, związane z działaniem głównym relacjami czasowymi, przyczynowymi itp., wyraża się mianownikiem imiesłowu” (Ambrazas 1979: 68). O tym, że samo użycie imiesłowu lub „sama forma imiesłowu” oznacza podporządkowanie opisywanego nim działania działaniu opisywanemu osobową formą czasownika, zob. Ambrazas (1979: 68). O peryferyjności konstrukcji absolutnych (Haiman 1985: 220) oraz o różnych (w rzadkich przypadkach identycznych) podmiotach (Haiman 1985: 221). Takie przypadki użycia okoliczników imiesłowowych w zdaniach bezosobowych określa się jako odpowiedniki okoliczników półimiesłowowych lub imiesłowowych w zdaniach osobowych o podobnym znaczeniu (Ambrazas 1976: 532). Por.: „tymi zdaniami można wyrazić znacznie bardziej złożony czas niż za pomocą okoliczników zdania pojedynczego” (Sirtautas, Grenda 1988: 165). 42 | JŪRATĖ PAJĖDIENĖ z predykatem pozytywnym oznacza nie tylko jednoczesność, lecz także akcentuje granicę czasu czynności). Większość nieosobowych zdań czasowych nie ma wykładnika zespolenia®. Niesamodzielność członów nieosobowych wynika z samej nieodmiennej formy czasownika, natomiast niesamodzielność osobowych zdań czasowych — z obowiązkowego, najczęściej prepozycyjnego, użycia wyrazu łączącego (Ambrazas 1994: 660). Wyrazy łączące są nie tylko zewnętrznym wykładnikiem zespolenia, lecz także nadają zdaniu podrzędnemu określone** aspekty znaczenia czasu. Dobór aspektu form czasownikowych powinien być zgodny ze znaczeniami wyrazów łączących. Wyrazami łączącymi, które mogą podkreślać jednoczesność lub następstwo czasowe (zależy to od doboru predykatów), są kai, kada, kuomet, przekazujące w sposób uogólniony znaczenie czasu. Wskazać trwanie czynności oraz jego granice można za pomocą kol, iki, ligi. Jedynie bezpośrednią (Ambrazas 1994: 683; 1997: 741) sekwencję działań i chwilowe właściwości działań pomagają podkreślić spójniki kai tik, kaip tik, tik, vos, vos tik. 2.4. Połączenia spójników i aspektów 2.4.1. ZDANIA FINITYWNE. Do wyrażania relacji całkowitej jednoczesności można używać spójników o ogólnym znaczeniu czasowym kai, kada, kuomet albo spójników o znaczeniu granicy trwania kol, ligi, iki, gdy w zdaniu podrzędnym występuje czasownik aspektu niedokonanego, a w zdaniu głównym czasownik aspektu niedokonanego, np.: (21) [Kai /Kada | Kuomet | Kol | Ligi | Iki przechodzi przez podwórze), rozgląda się wokół. Jeśli w zdaniu głównym występuje czasownik aspektu dokonanego, jednoczesność działań jest częściowa: (22) [Kai/Kada/Kuomet/Kol/Ligi- /Iki przechodzi przez podwórze), rozgląda się wokół. Do wyrażania relacji następstwa nadaje się nie tylko połączenie spójników o ogólnym znaczeniu czasowym (23), lecz także spójników podkreślających moment (24) z czasownikiem aspektu dokonanego w zdaniu podrzędnym, jeśli czasownik aspektu dokonanego występuje również w zdaniu głównym, np. : (23) [Kai | Kada/Kuomet (ja) umilkłem,) odezwali się oni. (24) [Gdy tylko | Ledwie | Tylko | Zaledwie | Ledwie tylko (ja) umilkłem], przemówili. Spójniki wyrażające trwanie nie pasują do przypadków, gdy w obu — zarówno w zdaniu podrzędnym, jak i głównym — członach występują czasowniki dokonane (bez negacji), np.: * O tej właściwości nieodmiennych zdań podrzędnych zob. Biber (2000: 838), Halliday (1994: 229, Por. ”: Spójniki semantyczne wskazują na podrzędność, a 240). jednocześnie wyrażają relację semantyczną między zdaniami” (Ambrazas 1997: 721); „funkcję zdań [czasowych] zazwyczaj określają pewne — czasowe — spójniki lub odpowiednie wyrazy łączące: kai, kada, kol, iki, ligi” (Valeckiené 1998: 105). 2 LITEWSKIE ZDANIA PODRZĘDNE CZASOWE | 43 (25) * [Dopóki/- Do czasu aż/Do chwili gdy umilkłem], przemówili. Czasownik dokonany o znaczeniu chwilowym, użyty ze spójnikami oznaczającymi trwanie i granicę, oznacza czynność nie jako punkt, lecz jako odcinek, w który czynność opisana predykatem zdania głównego lub moment jej rozpoczęcia nie może się włączyć (według Crofta użycie aspektu dokonanego pozwala skupić uwagę na końcowym punkcie zdarzenia i jego wpływie na pacjensa, natomiast czasowniki niedokonane koncentrują uwagę bardziej na czynności wykonywanej przez agensa niż na skutkach czynności, zob. Croft 1990: 162), tj. odcinki nie powinny zachodzić na siebie ani odcinek i punkt nie powinny mieć punktów styczności. Rozumienie takich działań jako odcinków pokrywających się w czasie nie pozostaje możliwe przy występowaniu czasowników obu składników z negacją, ponieważ kol/ligi/iki + czasownik o znaczeniu momentalnym z negacją zmienia pole znaczeniowe działania z oznaczenia punktowo- -momentalnego na oznaczenie odcinka-trwania z ściśle wyznaczoną granicą końca działania, natomiast negacja przy predykacie głównego składnika uwydatnia kolejność działań: (26) [Kol /Ligi /Iki aš nenutilau), nepradėjo kalbėti ir jie. Właściwość elementu negacji lub elementu zawierającego wyrażenie negacji, polegająca na stawaniu się najbardziej wyrazistym odcinkiem informacji (Croft 1990: 170), może nadawać inne odcienie znaczeniowe zdaniom, w których negacja występuje z czasownikami o rezultatywnym znaczeniu aspektu dokonanego, lecz nie mają one znaczenia negacji predykatu, jak na przykład w zdaniu: (27) Bėk, |kol neatsitiko bėda), a jedynie wyznaczają granicę działania głównego składnika, np.: (28) ? Muse, [kol neužmušė- )]. (29) * Rašė, [kol | iki nepabaigė | neparasé]. Zdania, w których czasownik w stronie podrzędnej poprzez negację powtarza czasownik głównego składnika, zwykle ocenia się jako niepoprawne i obce językowi ogólnemu (Ambrazas 1994: 683), ponieważ ich składnik podrzędny niejako zaprzecza składnikowi głównemu®. Czy ich istnienie można by wyjaśnić elipsą modyfikatora jakości? Według Talmy’ego Givona funkcjonalny zakres negacji obejmuje trzy częściowo wzajemnie powiązane komponenty znaczeniowe: semantyki propozycjonalnej (odwrócenie prawdy propozycjonalnej / wartości zdania), subiektywnej pewności (lub pośredniej pewności — mówiący może swoim stwierdzeniem zaznaczyć, że wydarzenie / stan, o którym mowa, nie zaistniał) oraz dyskursywno-pragmatyczny (akt mowy zaprzeczenia, dokonany za pomocą wyraźnie ustalonych / określonych podtypów zdań w akcie mowy) (Givon 1984: 322). Odwrócenie wartości zdania propozycjonalnego w składniku podrzędnym ¥ Istnienie zdań o takim modelu najczęściej wyjaśnia się wpływem języka rosyjskiego, ponieważ w rosyjskich zdaniach podrzędnych czasu partykuła nie, występująca w używanym do ich tworzenia spójniku / zaimku względnym poka, jest uznawana za strukturalny element samego spójnika względnego, pozbawiony znaczenia negatywnego / ładunku negacji, zob. Belousov (1989: 560). 50 | JŪRATĖ PAJĖDIENĖ (80) Mama często jeździła do ciotki, [kiedy pracowała w szpitalu),. (81) Mama często jeździła do ciotki, [kiedy pracowała w szpitalu). (82) [Kiedy pracowała w szpitalu), mama często jeździła do ciotki. Status zdań okolicznikowych czasu determinuje stosunkowo luźny ich związek z modyfikowanym czasownikiem. Pewne typy informacji zajmują konkretne pozycje charakterystyczne dla ich użycia, ponieważ mówiący, chcąc ułatwić słuchaczowi proces rozumienia, umieszcza informację fokusową / ważną tam, gdzie słuchacz spodziewa się ją znaleźć (Luchjenbroers 1996: 149). Wskazanie czasu jest zwykle oceniane jako ważne“, dlatego zdania czasowe mogą wydawać się wyróżniające się spośród innych zdań podrzędnych pełniących funkcję okolicznika / przysłówka* jakby silniejszym włączeniem w strukturę zdania głównego. Zdaniem niektórych badaczy wskazania czasu mogą być postrzegane jako elementy równorzędne elementom o statusie jądra“. Być może ten „współczynnik ważności” zależy od pozycji konstrukcji pełniącej labilną funkcję okolicznikową / przysłówkową, definiowanej jako funkcja składniowa poziomu powierzchniowego- *. Formalnie pełniąc wyłącznie funkcję modyfikatora, zdania podrzędne czasu mogą uwydatniać ważność przekazywanej informacji, gdy zostają nieoczekiwanie wtrącone do zdania lub wysunięte na jego początek. 3. WNIOSKI Zdania przyłączone czasu wyrażają relacje następstwa działań lub równoczesności. Zdania finitywne z niewyrażonym podmiotem (tj. podmiotem identycznym z podmiotem zdania głównego, a zatem wyeliminowanym) wyróżniają się większymi możliwościami modyfikacji — mogą ogniskować nie tylko czasownik, lecz także jego argumenty, a nawet całe zdanie. Zdania finitywne z różnymi podmiotami nadają się do wskazywania uogólnionej relacji czasowej, gdy odniesienie czasowe należy przedstawić jako równoczesność lub następstwo działań. Słowa łączące mogą uwydatniać dodatkowe aspekty znaczenia czasowego, na przykład podkreślać nie tylko równoczesność, lecz także trwanie (Oglądał program, [podczas gdy jadł]), uwydatniać nie tylko bezpośrednie następstwo ([Poszedłszy do sklepu] rozpłakał się), lecz także akcentować moment Edgren nuomone, vietos ir laiko prieveiksmiai perteikia svarbią informaciją ir tai gali būti pertei- ([Gdy tylko wszedł do sklepu), rozpłakał się). jest przedstawiana jako najważniejsza część informacji w zdaniu głównym, lecz w zdaniu przyłączonym czasu wartość informacyjna konstrukcji przysłówkowej jest mniejsza (Edgren 1971: 239-240). O tym, czy zdanie podrzędne odpowiada przysłówkom, oraz o transformacjach stylistycznych przy zmianie pozycji członów zob. Haiman (1985: 41). * Luchjenbroers, opisując właściwości informacji przekazywanej przez jądro i modyfikatory na przykładzie angielskich konstrukcji, stwierdza, że 2796 zbadanych przypadków charakteryzowało się tym, iż określenia czasu były pojmowane jako elementy równorzędne elementom o statusie jądra (Luchjenbroers 1996: 149-150). Gerald A. Sanders określa syntaktyczne funkcje poziomu powierzchniowego za pomocą następujących uniwersaliów: we wszystkich językach zdania mogą rozpoczynać się od konstrukcji przysłówkowych; że wszystkie języki mają zdania, w których konstrukcje przysłówkowe mogą występować zarówno w początkowej, jak i w niepoczątkowej pozycji zdania, oraz że dla konstrukcji przysłówkowych niemal wszystkich, a być może wszystkich języków bardziej typowa (nieoznaczona) jest niepoczątkowa pozycja w zdaniu (Sanders 1978: 72-74). ZDANIA PODRZĘDNE CZASU W JĘZYKU LITEWSKIM | 51 Część niefinitywnych — imiesłowowe i półimiesłowowe — zdań czasu wyróżnia się możliwością przyłączania spójnika prieš, z którym nie mogą łączyć się osobowe formy czasownika w finitywnych zdaniach czasu ani imiesłowy czasu przeszłego pojedynczego w niefinitywnych imiesłowowych zdaniach czasu: półimiesłowowe i imiesłowowe zdania czasu ze spójnikiem wyrażają relacje jednoczesności žodžiu prieš nurodo ankstesnį veiksmą, o bejungtukiai tokių pačių sakinių variantai žymi działań. Model zdania podrzędnego, którego zdanie nadrzędne zawiera osobowe formy czasowników laukti lub trukti, wyróżnia się spośród innych silniejszym wymogiem semantycznego uzupełnienia wskazującego okoliczność czasu. Podobnie jak wszystkim zdaniom podrzędnym czasu, tak i zdaniom, których podstawę zdania nadrzędnego stanowi osobowa forma czasownika laukti, właściwe jest występowanie formy czasu gramatycznego synchronicznej z czasownikiem zdania nadrzędnego. Jeśli predykat zdania głównego V, wyrażający oczekiwanie, ma formę czasu teraźniejszego lub przeszłego (dokonanego albo niedokonanego), a predykat zdania podrzędnego ma formę czasu przyszłego (kol + V rururun), takie zdania złożone podrzędnie zwykle pełnią funkcję zdań dopełnieniowych, choć pod względem budowy gramatycznej zdania podrzędnego są identyczne/- homonimiczne ze zdaniami podrzędnymi czasu. LITERATURA AMBRAZAS, V. 1972: Strukturalne typy litewskich zdań złożonych podrzędnie. Baltistica 8 (1), 23-48. AMBRAZAS, V. 1976a: Okoliczniki wyrażone imiesłowem przysłówkowym, półimiesłowem i imiesłowem. Ulvydas, K., red., Gramatyka języka litewskiego 3: Składnia, Wilno: Mokslas, 527-540. AMBRAZAS, V. 1976b: Zdania złożone podrzędnie. Ulvydas, K., red., Gramatyka języka litewskiego 3: Składnia, Wilno: Mokslas, 789-916. AMBRAZAS, V. 1979: Składnia historyczna litewskich imiesłowów, Wilno: Mokslas. AMBRAZAS, V. 1994a: Zdanie złożone. Zdania podrzędne. Ambrazas, V., red., Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 658-696. AMBRAZAS, V. 1994b: Nieodmienne formy czasownika. Ambrazas, V., red., Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 354-385. AMBRAZAS, V., red., 1997: Gramatyka języka litewskiego, Wilno: Baltos lankos. AMBRAZAS, V., red., 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii. AUWERA, J. van der, 1999: Przysłówki i określenia przysłówkowe. Brown, Miller, red., 1999, 8–12. BALKEVIČIUS, J. 1963: Składnia współczesnego języka litewskiego, Wilno: Mintis. BALKEVIČIUS, J. 1998: Składnia konstrukcji predykatywnych języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. BELOUSOV, V. N., KOWRUKOWA, I. I., KRUCZININA, I. N. i in. 1989: Kratkaja russkaja grammatika, Moskwa: Russkij jazyk. BIBER, D. et. al. 2000: Longman Grammar of Spoken and Written Language, London: Longman. BLAKE, B. J. 1994: Case, Cambridge: University Press. BROwN, K., MILLER, K. 1996: Składnia: językoznawcze wprowadzenie do struktury zdania, Londyn i Nowy Jork: Routledge. BROWN, K., MILLER, J., red., 1999: Zwięzła encyklopedia kategorii gramatycznych, Amsterdam: Elsevier. COMRIE, B. 1985: Czas gramatyczny, Cambridge: University Press. COMRIE, B. 1999: Czas gramatyczny. Brown, Miller, red., 1999, 363-368. CROFT, W. 1990: Typologia i uniwersalia, Cambridge: University Press. 52 | JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Dixon, R. M. W. 1995: Zdania dopełnieniowe i strategie dopełnienia. PALMER, EF. R., red., Gramatyka i znaczenie. Eseje ku czci sir Johna Lyonsa, Cambridge: University Press, 175220. DROTVINAS, L. 1962: O konstrukcjach czasowych współczesnego litewskiego języka literackiego. Litewska SRR Prace magisterskie. Seria A, 1 (12), 249-265. DURRELL, M., BREE, D. 1993: Niemieckie przyimki temporalne z perspektywy języka angielskiego. ZELINSKY-WIBBELT, C., red., Semantyka przyimków. Od przetwarzania umysłowego do przetwarzania języka naturalnego, Berlin-Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 295-325. EDGREN, E. 1971: Zdania czasowe w języku angielskim, Uppsala: Academia Upsaliensis. GI1VON, T. 1979: O rozumieniu gramatyki, Nowy Jork, San Francisco, Londyn: Academic Press. GivoNw, T. 1984, 1990: Składnia. Tomy 1, 2, Amsterdam-Filadelfia: John Benjamins. GREENBAUM, S. 1996: Gramatyka języka angielskiego Oxford, Nowy Jork, San Francisco, Londyn: Oxford University Press. GREENBERG, J. H., FERGUSON, Ch. A., MORAVCSIK, E. A., red., 1978a: Uniwersalia języka ludzkiego 3. Struktura wyrazów, Stanford: Stanford University Press. GREENBERG, J. H., FERGUSON, Ch. A., MORAVCSIK, E. A. red., 1978b: Uniwersalia języka ludzkiego 4. Składnia, Stanford: Stanford University Press. GROTE, B. 1998: Reprezentowanie temporalnych markerów dyskursu do celów generowania. W: Materiały z warsztatów COLING-ACL na temat znaczników dyskursu i relacji dyskursywnych, Montreal. HAIMAN, J. 1985: Składnia naturalna, Cambridge: University Press. HALLIDAY, M. A. K. 1994: Wprowadzenie do gramatyki funkcjonalnej. Wydanie 2, Londyn: Arnold. HAUMANN, D. 1997: Składnia podrzędności, Tubingen: Niemeyer. HoLVOET, A. 2003: Zdania współrzędne i podrzędne z punktu widzenia formy i funkcji. Holvoet, A., JudZentis, A., red., Badania związków składniowych, Wilno: Instytut Języka Litewskiego (Prace z gramatyki języka litewskiego, 1), 99-114. HOLVOET, A., JUDZENTIS, A. 2003: Podstawy opisu złożonego zdania podrzędnego. Holvoet, A., Judžentis, A., red., Badania związków składniowych, Wilno: Instytut Języka Litewskiego (Prace z gramatyki języka litewskiego, 1), 115-172. HubpbpLESTON, R. H. 1999: Typy zdań i podrzędność klauz. Brown, Miller, red., 1999, JABLONSKIS, J. 1911/1957: Składnia języka litewskiego. Jablonskis, J., Rinktiniai raštai 1. Opracował J. Palionis, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 435-549. LABUTIS, V. 1998: Składnia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. LAWLER, J., HOEK, K. Przestrzeń, czas i polaryzacja (czyli negacje w przestrzeni!). <www.personal.umich.edu/ —jlawler/negsinspace.doc> LEHMAN, Ch. 1988: Ku typologii łączenia klauz. Haiman J., Thompson, S. A., red., Łączenie zdań w gramatyce i dyskursie, Amsterdam–Filadelfia: John Benjamins, 181–225. LEVINSON, S. 1999: Deiksis. Brown, Miller, red., 1999, 329-343. 132–136. LYONS, J. 1981: Język i lingwistyka, Cambridge itd. : Cambridge University Press. Lyons, J. 1993: Semantyka. Tomy 1, 2, Cambridge: University Press. LUCHIJENBROERS, J. 1996: Analiza dyskursu i struktura schematyczna. Voprosy jazykoznanija 1996 (2), 141-155. MATTHEWS, P. H. 1997: Zwięzły słownik lingwistyki Oxford, Oxford–- Nowy Jork: Oxford University Press. SANDERS, G. A. 1978: Konstrukcje adwerbialne. Greenberg, Ferguson, Moravcsik, red., 1978b, 51-84. SIRTAUTAS, V., GRENDA, C. 1988: Składnia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. SLIZIENE, N. 1994: Czas czasownika. Ambrazas, V., red., Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 290-304. SVERDIOLAS, A. 1996: Ustanowienie i bezpieczeństwo, Wilno: Baltos lankos. LITEWSKI JĘZYKI PODRZĘDNE CZASU ZDANIA | 53 TALMY, L. 1978: Złożone zdania figury i tła. Greenberg, in Ferguson, Moravcsik, red., 1978b, TRAUGOTT, wyrażanie relacji czasoprzestrz625-649. ennych w E. C. 1978: On języku. of in Greenberg, Ferguson, Moravcsik, red., 1978a, ULvypas, 367-400. K., red., Gramatyka języka 1971: litewskiego 2: Morfologia, Wilno: Mintis. ULvypas, K., red., 1976: Gramatyka języka litewskiego 3: Składnia, Wilno: Mokslas. VALECKIENĖ, A. 1998: Gramatyka funkcjonalna, Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych. VALIULYTĖ, E. 1995: Syntaktyczne wyrażanie czasu. Lituanistica 22, 68–81. VALIULYTĖ, E. 1998: Synonimy syntaktyczne współczesnego języka litewskiegir o, Wilno: Instytut Wydawniczy Encyklopedii Naukowych. Jūratė Pajėdienė Otrzymano 2004 03 23 Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 10308 Wilno, Litwa [email protected]