Lietuvių kalbotyra 2003-aisiais metais: Lietuvoje išleisti darbai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 125–139 PRZEGLĄD NOWYCH PUBLIKACJI Przegląd najnowszych publikacji LITEWSKA LINGWISTYKA W 2003 ROKU: PRACE WYDANE NA LITWIE Rok 2003 nie był łaskawy dla litewskiej lingwistyki. Z datą tego roku ukazały się na Litwie trzy monografie omawiane tutaj (Vytautasa Kardelisa, Rity Miliūnaitė, Juoza Jurkėnasa), trzy zbiory artykułów (Problemy leksykografii i leksykologii, Badania nad relacjami składniowymi, tom 3 Wybranych artykułów Zigmasa Zinkevičiusa) oraz publikacja dawnego litewskiego nazewnictwa (Jono Palionisa Nazwiska i nazwy miejscowe parafii Punia z drugiej połowy XVII wieku). 1. Monografia Vytautasa Kardelisa Cechy fonologii gwar wschodnioaukštaitskich pod wpływem slawizmów (Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2003, 195 s., ISBN 9986-19-562-4 [Prace naukowe Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wileńskiego]) powstała na podstawie rozprawy obronionej w 1999 roku. Składa się z przedmowy, wstępu i trzech rozdziałów. Na końcu książki zamieszczono obszerne streszczenie pracy w języku niemieckim, przełożone przez Birna Wiemera (s. 146–158), bogaty wykaz literatury (s. 159–168), objaśnienia skrótów (s. 169) oraz alfabetyczny wykaz slawizmów (s. 170–195), zawierający informacje o formach gramatycznych każdego slawizmu, jego akcencie, znaczeniu i możliwych źródłach zapożyczenia. W przedmowie (s. 9–10) uzasadniono aktualność pracy: chociaż slawizmy w języku litewskim były już dość szeroko badane, nadal „brakuje badań strukturalnych, a zwłaszcza diachronicznych, nad slawizmami. Jedną z najsłabiej zbadanych dziedzin jest fonologia slawizmów” (s. 9). W obszernym wstępie (s. 11–33) omówiono kierunki i problematykę badań nad slawizmami w języku litewskim, a także metodologiczne zasady badań i rekonstrukcji. Za główną metodę badawczą przyjęto rekonstrukcję wewnętrzną; badanie uznano za wprowadzenie do dalszych i szerszych badań nad integracją slawizmów (s. 27). Materiał badawczy wybrano z uwzględnieniem źródeł pierwotnych (por. s. 27–28), jest więc wiarygodny i nie budzi wątpliwości. Na końcu wstępu zwięźle omówiono zasady rekonstrukcji fonologicznej (s. 29–33). Zwraca uwagę, że autor uznał za potrzebne podkreślenie we wstępie tak fundamentalnych zagadnień teoretycznych, jak odmienna chronologia zapożyczeń czy systemowość integracji fonologicznej. W pierwszym rozdziale książki, „System fonologiczny gwar” (s. 33–44), zwięźle omówiono najważniejsze i wyróżniające cechy gwar, dystrybucję fonemów, cechy dystynktywne oraz system fonologiczny. W drugim rozdziale, „Cechy wokalizmu języków słowiańskich” (s. 44–62), który wraz z poprzednim tworzy wprowadzającą część badania, omówiono potrzebne terminy i klasyfikacje języków słowiańskich oraz przedstawiono przegląd systemu samogłoskowego tych języków. Rozdział jest informacyjny, jednak nieco zbyt obszerny i nie uniknięto w nim powtórzeń. W trzecim, głównym rozdziale, „Rozwój integracji slawizmów” (s. 62–145), analizuje się jakościową i ilościową integrację samogłosek słowiańskich oraz jej rozwój, a także podsumowuje wpływ slawizmów na system wokalizmu gwar. 126 | ARTŪRAS JUDŽENTIS Badanie integracji jakościowej rozpoczyna się od samogłosek o, e. Ustalone zostają podstawowe prawa integracji w pozycji akcentowanej: „słowiańskie o → akcentowane półdługie ā. w slawizmach”, „słowiańskie e → akcentowane półdługie ē. w slawizmach”, a następnie pokazuje się ich przekształcenie w prawa „słowiańskie o → akcentowane półdługie u̯ō. w slawizmach”, „słowiańskie e → akcentowane półdługie i̯ē. w slawizmach”. Przekonująco wskazano przyczyny przekształcenia praw — lukę w podsystemie półdługich samogłosek gwar (brak samogłosek o średnim stopniu wzniesienia) (s. 89). Chronologia względna odpowiadająca zmianom praw integracji: slawizmy z akcentowanymi półdługimi ā., ē. mają być starsze, a te z akcentowanymi półdługimi u̯ō., i̯ē. — nowsze (s. 76). Nieetymologiczne prawa „słowiańskie o, e → akcentowane półdługie ū., ī. w slawizmach” powstały w wyniku rozwoju systemów wokalicznych języków słowiańskich: w czasie zapożyczania samogłoski typu u i i, wywodzące się z jerów, zlały się później w tych językach z o i e (s. 78–81). Slawizmy z wokalizmem tego pochodzenia utworzyły najstarszą warstwę slawizmów w gwarach: miały zostać zapożyczone jeszcze przed XII wiekiem. Slawizmy gwarowe z akcentowanym długim ie — w odróżnieniu od wyjaśnienia Būgi — tłumaczy się nie dyftongiczną wymową dawnego słowiańskiego „jać”, lecz rozwojem gwarowej samogłoski ie: w czasie zapożyczania najbliższa „jaciowi” miała być wąska samogłoska przednia gwar o średnim stopniu wzniesienia *e., z której później w pozycji akcentowanej rozwinęło się ie:. (s. 84–85). W tej argumentacji wydaje się niedostatecznie uwzględniono chronologię i semantykę zapożyczeń. Omawiając prawa integracji słowiańskiej samogłoski a, trafnie pokazano ich zmiany, których impulsem była zmiana gwarowa *a → ɒː (s. 89–91). Przekonująco ukazano wzajemne związki między przekształceniami praw integracji słowiańskich samogłosek o, e, a oraz wskazano ich motywy wynikające z rozwoju gwarowego wokalizmu. Opierając się na wcześniejszej dystrybucji gwarowych samogłosek *a: i *e: (po spółgłoskach miękkich, w pozycji neutralizacji mogła występować tylko samogłoska *e:), odrzucono wyjaśnienie Būgi, jakoby slawizmy mające w dialektach różne odpowiedniki słowiańskiego ja zostały zapożyczone w różnym czasie (Būga 1912/1958: 347). Powstanie prawa integracji „słowiańskie y → akcentowany dyftong ui w slawizmach” tłumaczy się przyczynami fonologicznymi. Odrzucono pogląd Būgi, że ui w slawizmach mogło powstać z tylnego słowiańskiego y (1912/1958: 348), i wysunięto hipotezę, że „mogło powstać wtedy, gdy į, u z sonantów stały się samogłoskami. Po tej zmianie statusu į, u samogłoska u mogła stanowić pierwszy człon dyftongu” (s. 103). Takie wyjaśnienie pochodzenia dyftongu ui nie jest zbyt przekonujące. Omawiając integrację ilościową, w książce — inaczej niż u Būgi (1912/1958: 344) — różnice ilościowe samogłosek w slawizmach wyjaśnia się nie długością lub krótkością samogłosek słowiańskich, lecz rozwojem systemu fonologicznego gwar. Slawizmy z samogłoskami o różnej długości miały zostać zapożyczone w różnym czasie i odzwierciedlać rozwój systemu wokalicznego gwar: dawniej akcentowane samogłoski krótkie w gwarach nie były jeszcze wydłużone ani napięte, dlatego pod względem dystynktywnej cechy napięcia słowiańskie i, y, u były bliższe gwarowym długim iː, uː. Później, gdy w gwarach powstały napięte półdługie iː, uː., wymienione samogłoski słowiańskie utworzyły z nimi korelacje (s. 111–113). Odpowiedniki w pozycji nieakcentowanej dostosowano do tych w pozycji akcentowanej. Nowe wyjaśnienie wydaje się przekonujące, należałoby je jednak wesprzeć badaniami chronologii i semantyki slawizmów. Zmiany praw dostrzeżone w rozwoju integracji ilościowej tłumaczy się historyczną zmianą fonologicznego centrum integracji: początkowo stanowił je podsystem samogłosek długich, później — samogłoski półdługie. Zmianę centrum fonologicznego spowodowała ilościowa zmiana wokalizmu — wydłużenie krótkich i, u w pozycji akcentowanej do półdługich (s. 116–119). Rzeczowo i wnikliwie wyjaśniono integrację słowiańskich samogłosek a, ja w pozycji nieakcentowanej: przy integracji samogłosek niskich najważniejsze miały być nie cechy ilościowe (ani napięcie), lecz jakość (s. 122–124). Podsumowując wpływ slawizmów na system wokaliczny gwar, stwierdza się, że nie był on duży: „wszystkie samogłoski zapożyczeń słowiańskich zostały zintegrowane z systemem, dostosowały się do jego modelu relacji syntagmatycznych i paradig- NAUJŲ DARBŲ APŽVALGA | 127 matycznych” (s. 124). System uzupełniają tylko dwa elementy — półdługie ie., uo., które mogą występować zarówno w pozycji akcentowanej, jak i nieakcentowanej. W szkicu „O połączeniach le, re, se w slawizmach” (s. 126–138) omówiono tak zwane stwardnienie spółgłosek l, r, s w gwarach wschodnioauksztockich. We wnioskach z badań (s. 138–145), które stanowią końcową część trzeciego rozdziału, ponownie omówiono prawa integracji i ich rozwój. Ustalono względną chronologię wszystkich praw. Wiarygodnie datować można tylko te slawizmy z najwcześniejszej warstwy, w których słowiańskie jery oddano za pomocą akcentowanych półdługich (a zależnie od pozycji — nieakcentowanych krótkich) ů, į. Po wydłużeniu krótkich samogłosek u, i w pozycji akcentowanej powstały nowe prawa integracji, wyznaczające zarazem granicę nowej warstwy slawizmów. Po zmianie gwarowego a·, e· → ɔ·, ɛ· zaczęła się kształtować najnowsza warstwa slawizmów. Badanie przeprowadzone przez Vytautasa Kardelisa cechują systematyczność, dobre uzasadnienie, wnikliwość i wyważona ostrożność. Dzięki konsekwentnej analizie bogatego i wiarygodnego materiału gwarowego, nowym pomysłom i istotnym wnioskom praca ma duże znaczenie dla litewskiej dialektologii, fonologii historycznej, leksykologii i etymologii. Książkę recenzowali Danguolė Mikulėnienė i Olegas Poliakovas. Jej wydanie sfinansowały Ministerstwo Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej oraz Państwowa Komisja Języka Litewskiego. Obszerniejsza recenzja monografii ukazała się w czasopiśmie Baltu filologija (Judžentis 2004). 2. Monografia Rity Milūnaitė Podstawy normowania gramatyki języka litewskiego (Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2003, 332 s., ISSN 1648-3316, ISBN 9986-668-47-6 [Opera Linguistica Lithuanica 3]) również opiera się na rozprawie doktorskiej obronionej w 1992 r. na Uniwersytecie Wileńskim. Przez całe dziesięciolecie praca ta „pozostała jedyną obronioną rozprawą bezpośrednio z zakresu kultury języka” (s. 5). Opublikowano ją w takiej postaci, w jakiej została napisana; jedynie w przypisach, w razie potrzeby, dodano uwagi redakcyjne (s. 6). Omawiana praca składa się z przedmowy, czterech rozdziałów i wniosków. Na końcu książki zamieszczono wykaz źródeł i literatury (s. 301–306), informacje o artykułach autorki opublikowanych przed obroną rozprawy i po niej (s. 306–307), dość obszerne streszczenie pracy w języku angielskim (s. 309–323) oraz opracowany przez autorkę indeks osobowy (s. 325–328). Wygodny spis treści umieszczono na początku książki (s. 7–11). W przedmowie do książki (s. 13–17) przedstawiono koncepcję powstania i rozwoju języka ogólnego. Po krótkim przeglądzie historii litewskiego języka ogólnego wyciągnięto wniosek, że „dziś znaczna część językoznawców uważa, iż spójna naukowa teoria normowania litewskiego języka ogólnego nie została jeszcze stworzona” (s. 13–14), dlatego w praktycznej pracy normatywnej „każdy językoznawca opiera się nie tylko na ukształtowanych tradycjach normowania, lecz także na własnym doświadczeniu, intuicji, wyczuciu językowym i podstawie w postaci znanej mu gwary” (s. 14). Za przedmiot badań obrano „nie sam system językowy, lecz motywy świadomego oddziaływania językoznawców na język ogólny i regulowania jego norm” (s. 14–15), wyznaczono też odpowiednie cele pracy — podjęcie próby ukazania metod (motywów) oceny zjawisk gramatycznych oraz poszukiwanie prawidłowości normowania gramatyki (s. 15). Dalsza część przedmowy wymienia źródła danych badawczych, opisuje metodologię i strukturę pracy oraz jej zatwierdzenie. W pierwszym, wprowadzającym rozdziale książki (s. 19–53) omówiono teoretyczne aspekty normowania gramatyki, scharakteryzowano źródła zaleceń i metodologię ich badania oraz zdefiniowano podstawowe pojęcia (gramatyka, język współczesny, norma, wariant, normowanie). Rozpoczęto od zagadnień najbardziej ogólnych — językoznawstwa normatywnego, poziomów języka, zmian i funkcjonowania języka oraz jego rozwoju. Omówiono przyczyny i przesłanki zmian językowych, rozważono kwestię języka 128 | ARTŪRAS JUDŽENTIS problemę doskonalenia. Tematy te są analizowane w oparciu o literaturę teoretyczną z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych (głównie rosyjską i czeską), w której często nadal rozważa się idee lingwistyczne z pierwszej połowy XX wieku. Ustalone zostały granice diachroniczne badania gramatycznego systemu synchronicznego: okres 60 lat od śmierci Jablonskisa do odzyskania niepodległości (1930–1990). Scharakteryzowano pojęcie normy językowej, istotne dla całej pracy: rozumienie normy językowej przez szkołę praską i Eugena Coseriu ma być niewystarczające, „wymaga zasadniczego uzupełnienia i doprecyzowania” (s. 32), ponieważ nie uwzględnia przeciwstawienia języka ludowego i języka ogólnego, którego jedną z najistotniejszych cech ma być świadome dążenie do przestrzegania norm językowych. Ponieważ w książce nie omówiono pojęcia języka ogólnego, przeciwstawienie języka ludowego i języka ogólnego pozostaje nie do końca jasne. Z drugiej strony rola „świadomego tworzenia i regulowania” (s. 32), przynajmniej na obecnym etapie rozwoju języka ogólnego, wydaje się przesadzona. Trafnie zauważono skłonność praktyków kultury języka litewskiego do utożsamiania normy językowej z kodyfikacją (s. 33). Proponowana koncepcja rzeczywistej normy języka ogólnego, która „istnieje w polu napięć między użyciem języka ogólnego a oddziaływaniem kodyfikacji (tj. normy skodyfikowanej)” (s. 35), nie wydaje się ani całkiem jasna, ani potrzebna. Staje się jeszcze mniej jasna, gdy stwierdza się, że obecna rzeczywista norma języka ogólnego „istnieje tylko o tyle, o ile podtrzymuje ją kodyfikacja i świadomie wykształcone nawyki” (s. 37). Autorka (podobnie jak wielu praktyków kultury języka) rozumie kodyfikowanie jako część działalności normatywnej, jeden z jej etapów (pozostałe to doprecyzowywanie skodyfikowanych norm i wprowadzanie ich do użycia) (s. 42). We wstępie opisano źródła badanych zaleceń: Rinktiniai raštai Juoza Balčikonisa oraz czasopisma Gimtoji kalba (1933–1941), Gimtoji kalba (1958–1968), Kalbos kultūra (1961–1990), Mūsų kalba (1968–1989); podano statystyki zaleceń opublikowanych w tych wydawnictwach (s. 50). Krótko omówiono zalecenia dotyczące normowania gramatyki w czasopiśmie Kalba, wydawanym w 1930 r. Na końcu wstępu omówiono metodologię badania korekt językowych oraz zdefiniowano zalecenie, jego motywację i kilka innych pojęć. Drugi rozdział „Przegląd normowania zjawisk gramatycznych” (s. 55–213) jest największy — zajmuje połowę całej książki. Jego celem jest zbadanie, „na jakiej podstawie normowano konkretne zjawiska gramatyczne omawiane w zebranych zaleceniach” (s. 55). Na początku rozdziału omówiono uwagi metodologiczne, przeanalizowano pojęcie wariantu gramatycznego, klasyfikację wariantów oraz kwestie interpretacji zaleceń. Podkreślono, że w książce nie koryguje się oceny zjawisk gramatycznych, a jedynie stara się zrozumieć intencję autora. Zjawiska gramatyczne mające warianty podzielono na pięć grup: zaczęto od form wyrazowych, następnie omówiono połączenia wyrazowe i konstrukcje, niebezpośrednie składniki zdania, zdania złożone oraz szyk wyrazów w zdaniu. Rozdział kończą uwagi podsumowujące. W interpretacji analizowanych korekt gramatycznych brakuje krytycznej oceny. Zalecenia nieuzasadnione lub niewystarczająco uzasadnione omawiane są razem z dobrze uargumentowanymi. Na przykład propozycja, by nie używać zdań współrzędnych z wyrażeniem łączącym kai tuo tarpu do wyrażania przeciwstawienia, ponieważ wyrażenie to miało powstać w wyniku tłumaczeń (s. 189), zostaje zaklasyfikowana jako uzasadniona wymogiem czystości języka. Jednak bez oceny, czy zalecenie jest dostatecznie uzasadnione i czy obce pochodzenie odpowiednich zdań zostało dowiedzione, jego interpretacja traci podstawę. Podobnie jest w innych przypadkach (zdania z jei(gu)…, tai; kuomet; tegu(l);, zdania podrzędne przyzwalające z przedrostkiem czasownikowym be-) — klasyfikowanie zaleceń według motywów wskazanych przez samych autorów, bez uwzględniania zasadności tych motywów, nie wydaje się sensowne. Sama autorka zauważa, że „niepoprawność i tradycja korekt same w sobie nie są wystarczająco informatywnymi” motywami korekt (s. 196). Autorka nie zawsze uwzględnia chronologię korekt, która powinna być dość istotna dla badania. Na przykład zdania z NAUJŲ DARBŲ APŽVALGA 129 spójnikami o taip pat, według danych autorki, jako pierwszy zaczął korygować Aldonas Pupkis (od 1970 r. i później), jednak przegląd korekt rozpoczyna się od Stasysa Keinysa (1977) i Angelė Kaulakienė (1983) (s. 189). Ta część pracy stanowi dobry tematyczny rejestr zaleceń gramatycznych z okresu objętego książką. W uwagach podsumowujących rozdziału zjawiska gramatyczne mające warianty podzielono na formalne i funkcjonalne, a ich dystrybucję omówiono z punktu widzenia rzeczywistej normy języka ogólnego. Ponieważ w pracy nie uwzględnia się zasadności zaleceń, stanu badań nad ocenianymi zjawiskami ani wskazanych przez samą autorkę czynników psychologicznych (por. s. 212), zaproponowany system stopniowania oceny wariantywnych zjawisk gramatycznych (s. 209–212) nie wydaje się wystarczająco uzasadniony. W trzecim rozdziale (s. 215–278) porównano motywy omawianych zaleceń gramatycznych. Wyróżniono na przykład następujące motywy korekt Juoza Balčikonisa: język żywy, literatura piękna i dawne piśmiennictwo, autorytet Jono Jablonskisa, poprawność, czystość, funkcjonalna celowość stylistyczna oraz kilka innych (wyczucie językowe, etykieta językowa). W rozdziale nie uwzględniono trafności ani zasadności motywów wskazanych w zaleceniach. Czwarty rozdział „Zasady i kryteria normowania gramatyki” (s. 279–292) ma charakter podsumowujący. Omówiono w nim zasady i kryteria, którymi kierowali się autorzy przeanalizowanych zaleceń. Rozpoczęto od uzasadniania na podstawie zakresu użycia, czyli od źródła norm. Pozostałe zasady i kryteria oceny podzielono na główne (systemowość, poprawność, czystość) i pomocnicze (wyczucie językowe, etykieta językowa, estetyka języka, ekonomiczność języka, wygoda użycia, jasność). Kryteria główne mają być „ukierunkowane na istotę języka”, a pomocnicze — „ukierunkowane na użytkownika języka” (s. 283). Osobno omówiono „najogólniejszą zasadę ukierunkowaną na użytkowników języka — celowość” (s. 288) oraz niestandardowe sposoby uzasadniania zaleceń. Ukazano istotę wymienionych zasad i kryteriów, przedstawiono ich wzajemne oddziaływanie oraz często niejasne granice. We wnioskach książki (s. 293–300) przypomniano najważniejsze tezy przeprowadzonej pracy. W tej części książki zasady normowania języka ogólnego (stabilność norm i uwzględnianie zmian w użyciu) są chyba najwyraźniej odróżnione od kryteriów, a pierwszą z nich uznano za ważniejszą (s. 296). We wnioskach znalazły się wnikliwe uwagi autorki na temat odmiennych ocen tego samego zjawiska w różnych zaleceniach i subiektywnych przyczyn takich ocen (s. 295), dość apriorycznych rozważań teoretycznych z ostatnich dziesięcioleci na temat zasad i kryteriów normowania języka ogólnego, niewystarczająco opartych na danych faktograficznych (s. 297), tego, że każde zjawisko językowe ma swoje właściwości użycia i oceny (s. 298), a zatem nie można ustalić uniwersalnego schematu zasad i kryteriów dla wszystkich zjawisk gramatycznych (s. 299), oraz tego, że nie da się wyznaczyć wyraźnych granic między stylami funkcjonalnymi języka ogólnego (tamże). Zanalizowany materiał pozwala autorce stwierdzić, że „w pracy normatywnej nie uniknięto niespójności, a miejscami także nieco powierzchownego, niedostatecznie naukowo uzasadnionego argumentowania” (tamże). Podkreślając znaczenie metajęzyka pracy normatywnej — niektórym korektom brakuje między innymi „jaśniejszej i precyzyjniejszej terminologii (w sensie systemu pojęć kultury języka), która pozwoliłaby użytkownikowi języka jednoznacznie zrozumieć wartość danego zjawiska” (s. 299) — autorka nieco przesadnie eksponuje rolę językoznawców i tworzonej przez nich terminologii. Badanie Rity Miliūnaitė zostało przeprowadzone rzetelnie i starannie, budzi zaufanie. Podane w nim definicje podstawowych terminów i objaśnienia pojęć będą przydatne dla dalszego rozwoju językoznawstwa stosowanego. Dla badaczy struktury gramatycznej współczesnego języka litewskiego książka ta jest użyteczna jako rejestr wariantywnych zjawisk gramatycznych, odzwierciedlający stan ich zbadania. Dla socjolingwistów i języko- 130 ARTŪRAS JUDŽENTIS Dla historyków języka jest ona przydatna do poznania stanu kultury języka litewskiego w połowie XX wieku i w jego drugiej połowie. Książka jest niewątpliwie szczególnie ważna dla dalszych prac nad kodyfikacją litewskiego języka ogólnego. Wydanie książki wsparło Ministerstwo Edukacji i Nauki Republiki Litewskiej. Monografia została zrecenzowana w czasopiśmie Kalbos kultūra (Labutis 2004). 3. W napisanej po rosyjsku książce Juozo Jurkėno Baltų ir slavų antroponimikos pagrindai (Основы балтийской и славянской антропонимики, Vilnius: UAB Ciklonas, 2003, 194 p., ISBN 9955-497-40-8) rozpatrywany jest dawny litewski zasób imion. Książka podsumowuje wieloletnie badania autora (por. publikacje w bibliografii, s. 186–187). Już w 1980 r. obronił on w Moskwie rozprawę doktorską (obecnie: habilitacyjną) pt. „Apeliatyvų onimizacija ir indoeuropiečių kalbų antroponiminių sistemų vystymasis”. Zagadnienia omawiane w książce uznaje się za leżące na pograniczu językoznawstwa, historii kultury, etnogenezy, a nawet psychologii (por. s. 10). Połączenie elementów kulturoznawczych i lingwistycznych podkreślono także na czwartej stronie okładki, gdzie książkę przedstawiono jako opis dróg i sposobów rekonstrukcji myślenia odzwierciedlonego w zachowanych do naszych czasów nazwach własnych. W przedmowie (s. 9–10) wyjaśniono okoliczności, które skłoniły autora do podjęcia studiów nad dawną antroponimią: było to niezadowolenie z badań nad antroponimią bałtycką i słowiańską, prowadzonych wprawdzie bez zarzutu, lecz według jednej metodologii. Istotne było poszukiwanie odpowiedzi na pytania, dlaczego nazwy własne tworzy się jedynie na podstawie określonych apelatywów oraz czy za dostatecznie uzasadnione i przekonujące można uznać etymologie oparte wyłącznie na formalnym podobieństwie rdzenia antroponimu do odpowiedniego apelatywu. Przyjęto pogląd, że powstanie nazwy własnej zależy nie tyle od formy apelatywu motywującego, ile od jego struktury semantycznej. Podjęto próbę kompleksowego opisu dawnego europejskiego systemu antroponimicznego, z różnych punktów widzenia. Książka stawia sobie za cel wyodrębnienie określonej liczby rdzeni mających wspólne komponenty semantyczne i skłonnych przekształcać się w antroponimy; wyróżnienie gniazd wyrazowych w językach pokrewnych, z których w różnych językach tworzy się imiona; zwrócenie uwagi na możliwości i perspektywy badań arealnych antroponimów; sformułowanie wstępnych uwag o punktach styczności antroponimii bałtyckiej i słowiańskiej oraz ich wzajemnym oddziaływaniu („Wstęp”, s. 14). Badanie składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym, na podstawie poglądów językoznawców, filozofów i kulturoznawców reprezentujących różne okresy i szkoły, omawia się miejsce nazw własnych w systemie leksykalnym („Miejsce nazw własnych w leksykalnym systemie języka”, s. 16–20). W drugim rozdziale, „Problemy metodologiczne antroponimiki” (s. 21–35), podkreślono niewystarczalność etymologii opartych wyłącznie na formalnej stronie języka, zapożyczanie antroponimów, wzajemne oddziaływanie systemów antroponimicznych, włączanie elementów jednego systemu antroponimicznego do innego, homonimię itp. To, co Tomas Gamkrelidze i Wiaczesław Iwanow (1984) nazywają modelem świata (mitologią i rytuałem), Jurkėnas wiąże z kognitywnym aspektem języka (por. s. 39), dlatego w rozdziale „Kognitywne aspekty antroponimii” (s. 36–46) analizuje rolę opozycji semantycznych i komponentów semantycznych w dawnej antroponimii. Głównym i najobszerniejszym jest czwarty rozdział książki: „System jednostek, które odegrały szczególną rolę w kształtowaniu antroponimii języków indoeuropejskich” (s. 47–115). Ponieważ etymologię nazw własnych rozumie się jako ustalenie modeli onimizacji wyrazów pospolitych, które dały im podstawę (s. 47), w rozdziale tym główną uwagę poświęcono zasadom doboru wyrazów skłonnych przekształcać się w nazwy własne (ulegać onimizacji). Ustalo- NAUJŲ DARBŲ APŽVALGA 131 ne przez Gamkrelidzego i Iwanowa (1984) elementy indoeuropejskiego modelu świata zestawiono z komponentami dawnej antroponimii różnych języków indoeuropejskich, dążąc do opracowania synoptycznego schematu leksyki, która odegrała główną rolę w procesie kształtowania antroponimii języków indoeuropejskich (zarys tego schematu podano na s. 49). Zgodnie z przyjętym schematem wyrazy pospolite o określonym znaczeniu systematycznie zestawiono z antroponimami różnych języków indoeuropejskich, mającymi rdzeń o odpowiadającym mu znaczeniu (s. 53–115). Komentarzy autora jest niewiele; nie analizuje się ani budowy, ani etymologii przytaczanych antroponimów, a źródło ich pochodzenia wskazywane jest daleko nie zawsze (na końcu książki zamieszczono wspólny wykaz źródeł). Na przykład tak wygląda gniazdo antroponimów wiązanych z litewskim naujas i jego odpowiednikami w innych językach indoeuropejskich, podane w podrozdziale „Wiek, zmiana pokoleń” (s. 108): Lit. naujas ‘nowy’, staroprus. nauns to samo, st.-słow. новъ, gr. νέος ‘nowy, młody’, łac. novus ‘nowy’, st.-ir. næue to samo, goc. niujis to samo, st.-wys.-niem. niuwi to samo itd. // antroponimy: lit. Naujalis, Naujikas, Navūlis; staroprus. Nawne, Naw-sude, Naw-tarre, Naw-tinte; białorus. Новак, Новак, pol. Nowo-siodł, Nowosz; germań. Nivo, Nevo, Nivilo, Neu-fred, Niwi-rat, Niwi-rich, Niv-ulf, Niujila, Newio-gast, Nevitta; celtyc. Neus, Ne vica, Nevilla, Nevio-dūnon, Novantius, Novānus, Novaros, Novellius, Novios; gr. Νέ-ανδρος, Νεο-κλῆς, Νεο-φίλη, Νέας. Po omówieniu dawnych komponentów indoeuropejskiego systemu antroponimicznego przechodzi się do badań arealnych zasobu imion („Badanie arealne jako poszukiwanie pozostałości najdawniejszego stanu antroponimii”, s. 116–134). Odwołano się do apelu Kazimierza Būgi, by porównywać hydronimy ze sobą, a dopiero po ustaleniu ich zasięgu przystępować do etymologii – zestawiania ich z wyrazami pospolitymi (1961: 510). Zdaniem Jurkėnasa niektóre dwuczłonowe imiona osobowe i ich skrócone formy są reliktami dawnego europejskiego zasobu imion (s. 119). Wyodrębnienie i badanie archaicznej warstwy antroponimów może dostarczyć dodatkowych informacji o pochodzeniu i rozwoju dawnego systemu nazw własnych. Za reliktowe uznaje się rdzenie imion osobowych ar-, bur-, daun-, gail-, leik-/lik-, sei-/sai-, sal-, sar- (s. 120–130). Zwrócono uwagę, że nowe antroponimy powstają nie tylko przez derywację i kompozycję, lecz także przez krzyżowanie się imion należących do różnych szeregów antroponimicznych (s. 131). Wspólne cechy europejskich systemów antroponimicznych Jurkėnas wyjaśnia rozprzestrzenieniem się określonych nazw własnych istniejących już wcześniej lub pokrewieństwem genetycznym. Wyniki swoich badań uważa za uzupełnienie prac Hansa Krahego i Wolfganga P. Schmidta (s. 134). W rozdziale dość często powtarzane są myśli autora przedstawione już wcześniej. W ostatnim, szóstym rozdziale książki („Antroponimia jako źródło informacji o najdawniejszych związkach językowych i kulturowych ludów bałtyckich i słowiańskich”, s. 135–153) podkreślono, że wyniki badań nad dawnymi imionami osobowymi nie potwierdzają genetycznego pokrewieństwa języków bałtyckich i słowiańskich. Wiele imion bałtyckich ma być archaicznych, natomiast w słowiańskim systemie antroponimicznym występuje więcej innowacji (s. 135–136). Zdaniem autora, aby ustalić wzajemny wpływ bałtyckich i słowiańskich systemów antroponimicznych, należałoby zbadać nazwy własne (lub ich komponenty) o jednakowej formie. Formy te często mają różne etymologie, ale mogą być spokrewnione lub zapożyczone. Badanie derywacyjne, typologiczne i arealne systemów antroponimicznych pozwala ustalić wzajemne relacje izomorficznych komponentów zasobu imion i doprecyzować ich etymologię. Główną rolę w takich badaniach odgrywa ustalenie miejsca antroponimu w całym systemie imion osobowych. Jurkėnas podaje przykłady analizy izomorficznych komponentów imion osobowych bałtyckich i słowiańskich – omawia rdzenie imion but-, bub-, liaud-, nan- oraz vaid- (s. 144–152). W uwagach końcowych (s. 154–165) podsumowano omówioną pracę. Jurkėnas uważa konwergencję, wywoływaną przez formalny antroponi- 132 | ARTŪRAS JUDŽENTIS podobieństwa między nimi, wywodzącymi się z różnych apelatywów. Kontakty językowe odegrały ważną rolę w kształtowaniu się leksyki różnych języków. Za cel badań typologicznych uznaje się stworzenie hipotetycznego modelu antroponimizacji apelatywów. Obecnie można jedynie wskazać system dość często używanych rdzeni, które da się wyodrębnić w antroponimii wielu języków indoeuropejskich. System antroponimii bałtyckiej tworzą jednostki dość archaiczne. Ich badanie może mieć znaczenie dla rekonstrukcji systemu indoeuropejskich nazw własnych. Książkę zamykają streszczenia w języku litewskim (s. 166–170) i angielskim (s. 171–176), wykazy skrótów (s. 177–179), źródeł (s. 180–182) i literatury (s. 183–190). W charakterze dodatku na końcu książki zamieszczono wykaz antroponimów i ich komponentów związanych z dwiema lub większą liczbą szeregów onimicznych (s. 191–193). Monografia wywołuje ambiwalentne wrażenia. Szerokie ambicje, dalekosiężne idee i interesujące wyjaśnienia rozwoju dawnej antroponimii nie współgrają ze swobodną i jednostronną interpretacją materiału faktycznego, w której zbyt mało uwagi poświęca się etymologii i derywacji nazw osobowych poszczególnych języków. Najlepszych rezultatów można by chyba oczekiwać po wielostronnych badaniach dawnej antroponimii, uwzględniających zarówno kwestie semantyki, jak i formy. Książkę recenzowali Simas Karaliūnas i Olegas Poliakovas, a jej wydanie sfinansowano ze środków programu rządu Republiki Litewskiej na lata 1996–2005 dotyczącego używania i upowszechniania języka państwowego. 4. W zbiorze artykułów Problemy leksykografii i leksykologii (opracowanym przez Centrum Leksykografii Instytutu Języka Litewskiego, kolegium redakcyjne: Pietro U. Dini i in., Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2003, 344 s., ISBN 9986-668-53-0) opublikowano dwadzieścia siedem artykułów poświęconych różnym zagadnieniom leksykografii historycznej i współczesnej. Ze względu na tematykę podzielono je na cztery rozdziały. Każdy artykuł zawiera bibliografię (a w razie potrzeby także wykaz skrótów) oraz streszczenie w języku angielskim lub niemieckim. Typowy dla podobnych zbiorów artykułów wstęp zastępuje w książce artykuł Evaldy Jakaitienė „Cele i zadania współczesnej leksykografii” (s. 9–14). Omawia on najbardziej ogólne zagadnienia teorii i praktyki leksykograficznej. Leksykografia została zdefiniowana jako „naukowa działalność twórcza o charakterze stosowanym, oparta na danych i twierdzeniach naukowych” (s. 12). Wyróżniono etapy działalności leksykograficznej i wskazano zadania teorii leksykografii. Omówiono relację między teorią a praktyką leksykografii, rolę słowników oraz sens i wartość pracy leksykografów. Rozważania ogólne przedstawione w artykule można było silniej powiązać z obecnym stanem leksykografii litewskiej. W pierwszym rozdziale, „Historia leksykografii”, zamieszczono artykuły Pietro U. Diniego i Diega Ardoino, Vidmantasa Kuprevičiusa, Virginiji Stankevičienė, Vilmy Šaudiny, Angelė V i Vilutytė-Rimševičienė. Spośród pozostałych wyróżnia się artykuł Onos Kažukauskaitė „Nie Jumskis, lecz Ivinskis” (s. 19–31). Przekonująco wykazano w nim, że tak zwany „słownik Jumskiego” to nic innego jak „Słownik polsko-litewski” Laurynasa Ivinskisa. Należy zgodzić się również z wnioskiem autorki, że najwyższy czas wydać ten rękopiśmienny słownik. Drugi rozdział, zatytułowany „Współczesna leksykografia”, jest w książce najobszerniejszy. Osobno warto omówić artykuły Aloyzasa Gudavičiusa, Evaldy Jakaitienė i Jolantos Viburytė. W artykule Aloyzasa Gudavičiusa „Narodowy aspekt definicji znaczenia wyrazu” (s. 61–69) do leksykografii zastosowano idee językoznawstwa kognitywnego. Autor opiera się przede wszystkim na pracach Anny Wierzbickiej. Narodowy charakter definiowania znaczenia uzasadnia się „wyrazami nazywającymi zwykłe, codzienne przedmioty i zjawiska oraz przejawy materialnej i duchowej kultury narodu”, NAUJŲ DARBŲ APŽVALGA 133 bogatszą strukturę semantyczną, silniejsze związki asocjacyjne z innymi wyrazami (por. s. 63). Takie rozumienie narodowego charakteru definicji, a odpowiednio także zasady narodowego charakteru, jest pojmowane zbyt wąsko i dosłownie; wydają się one po prostu przejęte z innego nurtu współczesnego językoznawstwa – etnolingwistyki. Sam autor pod koniec artykułu wiąże charakter definicji znaczeniowych także z przeznaczeniem (typem) słownika. W artykule Evaldy Jakaitienė „Homonimia w równoległych słownikach języka litewskiego” (s. 70–79) podsumowano doświadczenia z pracy praktycznej. Omówiono konkretne problemy i sposoby ich rozwiązywania, uwydatniono rozbieżności między leksykologią a leksykografią (czyli między teorią a praktyką leksykografii). Ciekawe byłoby porównanie pod tym względem słowników języka litewskiego z odpowiednimi słownikami innych języków. Jolanta Viburytė analizuje definicje umaszczenia zwierząt w „Słowniku języka litewskiego” (s. 119–135). Po przeprowadzeniu analizy semantycznej haseł dotyczących odpowiednich wyrazów wskazuje niedostatki istniejących definicji i proponuje definiowanie umaszczenia zwierząt według schematu „o sierści określonego koloru”. W definicjach pożądane jest używanie zwyczajowych nazw kolorów i odcieni. Artykuł ma charakter analityczny; zgromadzony materiał został starannie zbadany według ustalonych kryteriów, a wnioski okażą się przydatne w przyszłej pracy leksykografów. Do prac analitycznych zbliżają się także artykuły Viliji Sakalauskienė, Agrisa Timuškasa i Jolanty Zabarskaitė opublikowane w tym rozdziale. Artykuły Jurgity Mikelionienė, Olega Poliakova i Ievy Zuicenė mają charakter przeglądowy. W trzecim rozdziale, „Leksykologia i etymologia”, opublikowano dwa artykuły historyczne (Bernda Gliwosa i Jonasa Klimavičiusa). Nie całkiem zasadnie do tego rozdziału trafił artykuł Mildy Norkaitienė „Litewskie zoonimy. Nazwy świń (Sus domesticus)”. Zamieszczono w nim również dość powierzchowny artykuł Vidos Rudaitienė „Swoistość języka litewskiego a języki zachodnie” oraz obszerniejszą publikację Zity Šimėnaitė „Semantyka frazeologizmów z rzeczownikiem širdis ‘serce’”. Praca Bernda Gliwosa „Czy litewska ragana ‘ведьма; witch; Hexe’ była ‘widzącą’? (s. 159–169) przyciąga interesującymi spostrzeżeniami oraz dobrą znajomością historii zagadnienia i badanego materiału. Tekst jest jednak nieco rozwlekły i dość trudny w lekturze. Proponowana nowa etymologia wyrazu ragana *„zmarły; błąkający się duch zmarłego; widmo” nie wydaje się dostatecznie uzasadniona semantycznie. Jeszcze więcej wątpliwości budzą związki wyrazu raganos z łacińskim regina „władczyni” i podobnymi wyrazami. Ciekawych myśli nie brakuje także w artykule Jonasa Klimavičiusa „AUKA, APIERA, ATNAŠA: cechy historii i użycia” (s. 170–194). Jego zdaniem pogląd Kazimierasa Būgi, że auka jest częściowo neologizmem Simona Daukantasa, należy skorygować: bardziej wiarygodne jest przypuszczenie, że Daukantas utworzył ten derywat fleksyjny od aukuoti albo odtworzył istniejący wcześniej wyraz. Czytelnik artykułu musi z niemałym trudem przedzierać się przez gąszcz faktów, ponieważ myśl autora ginie w nadmiarze danych. W czwartym rozdziale książki, „Dialektologia: leksyka gwarowa”, zebrano publikacje o dość zróżnicowanej tematyce. Artykuł Aureliji Genelytė „Motywacja słowotwórcza ludowych nazw roślin: aspekt porównawczy gwary północnoponiewieskiej i innych gwar języka litewskiego” (s. 271–306) opiera się na obszernym autentycznym materiale, który został interesująco przeanalizowany. Słabsza jest teoretyczna część artykułu; zastrzeżenia budzi niekonsekwentna klasyfikacja motywacji, a aspekt porównawczy gwar wskazany w tytule został uwzględniony w niewielkim stopniu. Artykuł nie zawiera wniosków, kończy się jedynie pewnymi uwagami podsumowującymi. W artykule Rolandasa Mikulskasa „Cechy funkcjonowania gwarowych systemów nominacyjnych” (s. 322–332) ujawniają się oryginalny sposób myślenia i przenikliwość autora. Nieco sucho artykuł się za- 134 | ARTŪRAS JUDŽENTIS Omówione na początku założenia teoretyczne pozwalają po mistrzowsku analizować konkretny materiał gwarowy: por. etiudę poświęconą semantycznej analizie żmudzkiego kibeklis: kebeklis oraz wschodnioauksztockiego vagis: kebeklis. W rozdziale opublikowano także prace Kazimierasa Garšvy, Adelė Judekienė, Genovaitė Kačiūskienė i Janiny Švambarytė. Artykuł Aloyzasa Vidugirisa „O nazwach priegalvio ir pagalvės w gwarze zietelskiej i innych gwarach litewskich” bardziej pasowałby do trzeciego rozdziału książki. Jak pokazuje krótki przegląd, opublikowane w zbiorze artykuły różnią się tematyką, podstawami metodologicznymi i charakterem. Są wśród nich problemowe, analityczne artykuły naukowe, ale także dość liczne teksty przeglądowe. Niektóre artykuły przypominają publikacje danych językowych. Widoczne są związki myśli teoretycznej i metodologii ze szkołami językoznawstwa rosyjskiego; niewielu autorów odwołuje się do nowszej zachodniej literatury specjalistycznej. Zbiór daje dość powściągliwy obraz obecnego stanu teorii litewskiej leksykologii i leksykografii. Mimo to i w nim można znaleźć promyki nadziei, pozwalające oczekiwać szybszego odnowienia tych dziedzin naszego językoznawstwa. Wydanie książki wsparła Państwowa Komisja Języka Litewskiego. 5. W książce Badania nad relacjami składniowymi (red. Axel Holvoet, Artūras Judžentis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2003, 216 s., ISSN 1648-8628, ISBN 9986-668-51-4 [Prace nad gramatyką języka litewskiego 1]) opublikowano artykuły napisane przez pracowników Działu Gramatyki Instytutu Języka Litewskiego. Jest to pierwszy tom serii, w której prezentowane są teoretyczne założenia autorów przygotowywanej nowej gramatyki języka litewskiego (kolegium redakcyjne serii: Axel Holvoet, Artūras Judžentis, Bonifacas Stundžia). W zbiorze opublikowano siedem artykułów autorstwa Axela Holvoeta, Artūrasa Judžentisa i Lorety Semėnienė. Artykuły odwołują się do idei głównych teorii językoznawczych drugiej połowy XX wieku – strukturalizmu, generatywizmu i kognitywizmu. Zastosowano je do opisu struktury gramatycznej języka litewskiego. Artykuły zawierają liczne przypisy, w których nowe poglądy zestawiono z tymi już utrwalonymi w językoznawstwie litewskim. Książka zawiera naprawdę wiele nowych ujęć. Oto niektóre z nich: wyróżnia się tylko dwa typy podporządkowania – rządzenie i modyfikację; zgoda (podobnie jak rząd przypadkiem) jest uznawana nie za typ relacji składniowej, lecz jedynie za jej wykładnik (Axel Holvoet, Artūras Judžentis, „Typy relacji składniowych”; Loreta Semėnienė, „Zgoda przymiotnika”). Do określenia głównego członu grupy wyrazowej wprowadza się pojęcie funkcjonalności semantycznej (Axel Holvoet, Artūras Judžentis, „Typy relacji składniowych”); zamiast przydawki orzecznikowej i orzecznika imiennego wyróżnia się predykatywy swobodne i obligatoryjne (Axel Holvoet, „Predykatywy swobodne i ich relacje składniowe”). Temat i remat zdania nie są wiązane ze starą i nową informacją, lecz traktowane jako jednostki semantycznej struktury zdania; wprowadza się pojęcie warstwowej struktury funkcjonalnej zdania (Axel Holvoet, „Problemy struktury funkcjonalnej zdania”). Zdania z łącznikiem nes proponuje się uznawać za współrzędne, a nie podrzędne; zdania bezspójnikowe traktuje się jako odmianę zdań współrzędnych (Axel Holvoet, „Zdania współrzędne i podrzędne z punktu widzenia formy i funkcji”). Ze względu na pozycję zajmowaną w zdaniu złożonym zdania podrzędne dzieli się na rzeczownikowe, przymiotnikowe i przysłówkowe (Axel Holvoet, Artūras Judžentis, „Podstawy opisu zdania złożonego podrzędnie”). Grupę wyrazową współrzędną (z wyjątkiem rzeczownikowej) uznaje się za zredukowane zdanie współrzędne (Axel Holvoet, Artūras Judžentis, „Podstawy opisu relacji współrzędnej”). Na końcu książki (s. 205–210) zamieszczono bibliografię najważniejszych prac, na które powołano się w artykułach lub z którymi polemizowano. Odpowiednie pojęcia, spójniki i korelaty NAUJŲ DARBŲ APŽVALGA 135 Czytelnikowi w odnalezieniu słów pomogą litewski i angielski indeks opracowane przez Veslavę Čižik (s. 211–216). Angielskie streszczenia artykułów przygotowane przez Axeliego Holvoeta zamieszczono razem (s. 199–203). Badanie struktury gramatycznej języka nie może być zakończone. Każde pokolenie językoznawców pisze gramatykę, w której przedstawia swój pogląd na omawiane zagadnienia i w taki czy inny sposób poszerza horyzont naszej wiedzy o języku. Autorzy nowej gramatyki, przedstawiający swoje poglądy w omawianym zbiorze artykułów, liczą na uwagę czytelników i uwagi, które pozwolą ulepszyć gramatykę. 6. W trzecim tomie Wybranych artykułów Zigmasa Zinkevičiusa (Antroponimia. Inna onomastyka. Recenzje. Sylwetki. O konferencjach naukowych. Praktyka językowa. Dydaktyka języka. Artykuły niezwiązane bezpośrednio z językoznawstwem litewskim, Vilnius: Litewska Katolicka Akademia Nauk, 2003, 759 [1] s., ISBN 5-420-01506-4, tom 3, ISBN 5-420-01493-9, łącznie) opublikowano publikacje o dość różnorodnej tematyce i gatunku. Głównym tematem przedrukowanych w nim artykułów naukowych jest litewski zasób nazw własnych. W tomie zebrano osiemnaście dłuższych i krótszych artykułów poświęconych antroponimii oraz tyle samo krótszych tekstów o nazwach miejscowych, nazwach mitologicznych, etnonimach, nazwach świąt itp. Na uznanie zasługuje fakt, że do wszystkich artykułów i tekstów dołączono angielskie streszczenia. Interesujące i wartościowe są także recenzje autora — zanikający gatunek litewskiego językoznawstwa. W tym tomie pism opublikowano ich aż pięćdziesiąt jeden! Recenzje ułożono według daty pierwszej publikacji. Wiele informacji zawiera dział sylwetek: zamieszczono w nim dziewięćdziesiąt dwa teksty o sześćdziesięciu osobach — niemal encyklopedię badaczy języka litewskiego. Teksty wygodnie uporządkowano alfabetycznie według nazwisk omawianych osób. Dalej zamieszczono przeglądy konferencji oraz inne artykuły. Zasady opracowania przedrukowywanych publikacji są takie same jak w dwóch pierwszych tomach (por. Judžentis 2003: 165–169). Pisownię i interpunkcję dostosowano do zmienionych reguł, poprawiono użycie wyrazów i form niezgodne z obecnymi normami, niektóre przypadki słowotwórcze, szyk wyrazów, a także błędy korektorskie. Jak to czasem bywa, kilka drobnych błędów korektorskich umknęło uwadze redaktorki Agoty Sriubienė i korektorów. Na przykład w przedruku artykułu „System antroponimów patronimicznych na Litwie” pozostał niepoprawiony podpis pod mapą (s. 31), gdzie zamiast wydrukowanego przyrostka -atis powinno być -aitis. W trzecim tomie ujednolicono (choć nie do końca) kolejność danych bibliograficznych publikacji podawanych w przypisach. Zgromadzenie w jednym miejscu badań onomastycznych wybitnego językoznawcy, recenzji i sylwetek ułatwi pracę badaczom języka oraz studia magistrantom i doktorantom: nie będą już musieli szukać ich w różnych, niekiedy mocno pożółkłych i zniszczonych, czasopismach. 7. W publikacji Jonasa Palionisa Antroponimy i nazwy miejscowe parafii Punia z drugiej połowy XVII wieku (Vilnius: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2003, 204 s. ISBN 5-420-01517-X) opublikowano i omówiono nazwy własne zapisane w księgach metrykalnych małżeństw i chrztów przechowywanych w archiwum kościoła w Punii. Okolice Punii — rodzinne strony redaktora wydania, o bogatej przeszłości, położone nad wielkimi zakolami Niemna. Palionis skromnie nazywa publikację książeczką lub studium, a jej wartość upatruje w wykazach antroponimów i nazw miejscowych, które opracowano, ograniczając się do „rejestracji i rekonstrukcji, bez wyjaśniania ich pochodzenia” (s. 7). W książce opublikowano teksty dwojakiego rodzaju: trzy piąte objętości zajmuje prezentowany materiał — wykazy antroponimów z drugiej połowy XVII wieku (s. 67–153) oraz nazw miejscowych (s. 158–175), a także antroponimów z połowy XVIII wieku (s. 186–203); pozostałą część książki stanowi studium redaktora wydania. 136 | ARTŪRAS JUDŽĖNTIS Po przedmowie (s. 7–8), wykazie skrótów (s. 8) i spisie treści (s. 9) zamieszczono mapę „Przybliżone granice parafii Punia w XVII wieku” (s. 10), z której wynika, że parafia ta była wówczas znacznie większa niż obecnie. Dalej następują uwagi o przeszłości Punii (rozdział „Kilka słów o Punii i jej parafii”, s. 11–17) oraz opisy bibliograficzne omawianych źródeł (rozdziały „Księga metrykalna małżeństw (1658–1688)”, s. 18–22 i „Księga metrykalna chrztów (1659–1672)”, s. 22–26). W rozdziałach tych krótko opisano także interesujące językoznawców formuły zapisów małżeństw i chrztów, a kilka przykładów przytoczono w całości (s. 22 i 24–25). Między stronami 16 i 17 wklejono cztery arkusze wysokiej jakości kolorowych fotografii (fotografie wykonała Virginija Valuckienė). Ponieważ faksymiliów źródeł nie opublikowano, takie fotografie (nawet pomniejszone) są bardzo potrzebne: lepiej niż opisy słowne pozwalają wyobrazić sobie omawiane źródła. Nawiasem mówiąc, podpis na pierwszym arkuszu fotografii jest najprawdopodobniej nieścisły: opublikowane obrazy wyglądają na pochodzące z różnych (wbrew temu, co podano) ksiąg. Analiza językowa publikowanych antroponimów i nazw miejscowych rozpoczyna się od pisowni (rozdział „Cechy pisowni antroponimów i nazw miejscowych”, s. 26–29). Chociaż pisownia w omawianych źródłach była bardzo zróżnicowana i nie można ustalić żadnych jej ściślejszych zasad, to jednak „opierała się na ówczesnej łacińskiej i polskiej tradycji graficznej i ortograficznej, właściwej rękopisom” (s. 26). Osobno omówiono charakterystyczne przypadki slawizacji litewskich nazw własnych (rozdział „Slawizacja litewskich antroponimów i nazw miejscowych”, s. 29–40). Zauważono, że „ogólnie stopień slawizacji nazw miejscowych jest większy niż antroponimów” (s. 30). Wyróżnia się slawizację fonologiczną i morfologiczną. W ramach tej drugiej omówiono odrzucanie końcówek antroponimów, zastępowanie końcówek antroponimów i nazw miejscowych oraz używanie słowiańskich przyrostków patronimicznych. Następnie antroponimy i nazwy miejscowe opisano osobno. Rozpoczęto od antroponimów. Łącznie w obu źródłach odczytano około 2070 nazwisk (nazw patronimicznych nie odróżniano od nazwisk), z czego około 800 (ponad jedna trzecia!) nie figuruje w Słowniku nazwisk litewskich (rozdział „Ogólna charakterystyka antroponimów”, s. 41). Omówiono imiona chrzestne (s. 42–45), nazwiska litewskie (s. 46–59) i nielitewskie (s. 60–64). Ustalono popularność imion chrzestnych wśród mężczyzn i kobiet ówczesnej parafii Punia (najczęstsze to Jonas i Kristina). Litewskie nazwiska dzieli się na dwurdzenne, jednodrdzenne i przezwiskowe; jednodrdzenne zaś na te z nierozszerzonym rdzeniem oraz nazwiska utworzone za pomocą przedrostka, przyrostka lub końcówki. Najobszerniej omówiono najczęstsze nazwiska utworzone za pomocą przyrostków — patronimiczne i niepatronimiczne. Parafia Punia w drugiej połowie XVII wieku była zróżnicowana pod względem narodowym i językowym, dlatego w książce krótko omówiono nazwiska słowiańskie, tatarskie i żydowskie. Alfabetyczny wykaz antroponimów znalezionych w badanych źródłach zajmuje większą część książki — od strony 67 do 153. Hasłową formę antroponimu podaje się w mianowniku. Jeśli w źródłach antroponim zapisano w formie innego przypadka, odtwarza się jego mianownik liczby pojedynczej. Jeżeli w aktach metrykalnych nie znaleziono męskiej formy antroponimu, odtwarza się ją (oznaczając gwiazdką *) na podstawie dostępnych form żeńskich. Po formie (lub formach) hasłowej podaje się współczesne nazwiska odpowiadające jej lub zbliżone do niej, pochodzące ze Słownika nazwisk litewskich. Jeśli antroponim znaleziony w księgach metrykalnych nie występuje w tym słowniku, odtwarza się go „na podstawie modeli typowych dla podobnych, znanych antroponimów” (s. 65). Ponadto, jeśli akcentowanie gwarowe antroponimu różni się od podanego w wymienionym słowniku, zachowuje się właśnie tę gwarową postać, a nie formę słownikową. Po zrekonstruowanych, zlituanizowanych współczesnych formach antroponimów podaje się miejsca i daty ich zapisu w formie hasłowej. W obrębie hasła wymieniono wszystkie odnotowane warianty formy hasłowej antroponimu. Antroponimy kobiet podaje się wyłącznie NAUJŲ DARBŲ APŽVALGA 137 liście, ponieważ „czasami trudno określić płeć na podstawie odmienionej formy nazwiska kobiety, zwłaszcza panieńskiego, ze względu na różnorodność litewskich przyrostków” (s. 66). Część wspomnianych zasad zapisu nazw osobowych (zwłaszcza rodzaj formy hasłowej i odtwarzanie współczesnych zlituanizowanych form, podawanie ich gwarowego akcentu) nie odpowiada naukowym zasadom publikowania dawnych nazw własnych i można je wyjaśnić ukierunkowaniem na miejscowych mieszkańców okolic Punii oraz dążeniem do uproszczenia zapisu nazw osobowych. Z tego powodu w wykazie odtworzono wiele wątpliwych form hasłowych i ich współczesnych odpowiedników. Oto kilka przykładów. Z nazwy osobowej CZERKASOWA odtwarza się formę *CZERKASOW (s. 80). Dlaczego odtworzona forma otrzymała przyrostek (por. *CHUMIN z CHUMINOWNA, s. 79)? Z nazwy osobowej TRABOWNA odtwarza się formę *TRAB i podaje się (ze znakiem zapytania) jej współczesny odpowiednik – nazwisko Trabas (s. 143). Dlaczego w tym przypadku odtworzona forma jest pozbawiona końcówki (por. *TUMAS z TUMOWNA, s. 143; *TALKUS z TALKOWNA, s. 142 i wiele innych)? Wybrany współczesny odpowiednik tej nazwy osobowej (nawiasem mówiąc, nieodnotowany w Słowniku litewskich nazwisk) nie jest jedynym możliwym – równie wiarygodnymi odpowiednikami byłyby Trobas lub Trobus (ich również nie ma w Słowniku litewskich nazwisk). Dalej w książce omówiono nazwy miejscowe (rozdział „Ogólna charakterystyka nazw miejscowych”, s. 154–156, oraz uwagi wprowadzające do rozdziału „Wykaz nazw miejscowych”, s. 156–157). Omówiono pochodzenie i formę (budowę) 298 nazw miejscowych. Znaleziono aż około 60 nazw miejscowych nieuwzględnionych w Informatorze o podziale administracyjno-terytorialnym Litewskiej SRR. Alfabetyczny wykaz nazw miejscowych (s. 158–175) opracowano według zasad podobnych do tych zastosowanych w wykazie nazw osobowych: jako formę hasłową podano mianownik użyty w dokumentach lub odtworzony, a w nawiasach kwadratowych wskazano współczesną formę normatywną, znaną autorowi z użycia i sprawdzoną na podstawie Informatora o podziale administracyjno-terytorialnym Litewskiej SRR. W tym wykazie również znajdują się wątpliwe formy odtworzone. Dobrym przykładem może być wspomniana już w rozdziale o slawizacji nazw własnych (s. 35) nazwa BIRSZTAN, odtworzona z zapisów ex BIRSZTANY, de BIRSZTANY, de BIRSZTAN i de BIRSZTANI (s. 159). W co najmniej trzech z tych konstrukcji użyto liczby mnogiej nazwy miejscowej, jednak opracowujący, kierując się współczesną formą normatywną, odtwarza liczbę pojedynczą (por. CZESANY odtworzone z de CZESAN, s. 160; NARUNY odtworzone z d. v. NARUN, s. 166 i in.). W wykazie występują także odtworzone, lecz nieoznaczone gwiazdką (*) formy nazw miejscowych (BALBIERISZKI, BUYWIDY i in.). Na końcu książki zamieszczono przetłumaczone przez Irenę Meikšinaitė na język niemiecki streszczenie „Personen- und Ortsnamen der 2. Hälfte des 17. Jahrhunderts aus der Gemeinde Punia” (s. 176–182) oraz bibliografię (s. 183–185). Jako swoisty aneks wydrukowano „Wykaz nazw osobowych z ksiąg metrykalnych małżeństw parafii Punia z lat 1732–1759” (s. 186–203). Publikacja opracowana przez Jonasa Palionisa ma niewątpliwą wartość naukową – po raz pierwszy opublikowano w niej nazwy osobowe i miejscowe z parafii Punia z drugiej połowy XVII wieku, poddając je analizie i opisując z różnych punktów widzenia. Celem wydawnictwa było udostępnienie cennego materiału onomastycznego specjalistom – badaczom onomastyki; z drugiej strony, powiązania publikowanych danych z konkretnym miejscem oraz historyczność osób wymienionych w dokumentach miały zainteresować ogół społeczeństwa (por. s. 204). Rzeczywiście trudno (jeśli w ogóle jest to możliwe) zaspokoić jedną publikacją potrzeby zawodowe językoznawcy i ciekawość miejscowych mieszkańców: opracowujący musiał wybrać drogę pośrednią, czyli kompromisową. Wydawnictwo nie jest ani naukową edycją krytyczną zabytku piśmiennictwa, ani publikacją popularną skierowaną do szerokiego grona odbiorców, lecz ma cechy obu typów. Specjalista przede wszystkim będzie w nim odczuwał brak faksymiliów analizowanych źródeł – ze względu na niewielką objętość książeczki (o ile pamiętam, 64 i 93 zapisane strony) ich opublikowanie nie byłoby ani trudne, ani bardzo kosztowne. Tym bardziej że do opublikowanych wykazów nie trafiło wszystko, a opublikowane formy nazw własnych nie są jednakowo wiarygodne: 138 | ARTŪRAS JUDŽENTIS „W wykazach nazw osobowych i miejscowych nie uwzględniono wszystkich słów tego rodzaju, ponadto niektóre z nich mogły zostać odtworzone nieprecyzyjnie” (s. 20); „nazw osobowych nieczytelnych lub budzących wiele wątpliwości nie rekonstruowano i nie zamieszczono w wykazie” (s. 64). Książka wydana zgodnie z wymogami stawianymi publikacjom naukowym byłaby cenniejsza: z wydania naukowego zawsze można przygotować publikację bardziej popularną, jednak droga odwrotna jest, niestety, niemożliwa. Książkę recenzowała Vitalija Maciejauskienė, a rozdział dotyczący nazw osobowych przejrzał i udzielił wskazówek opracowującemu Bronys Savukynas. Wydanie wsparła Państwowa Komisja Języka Litewskiego. Kończąc przegląd, warto wspomnieć o praktycznych pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego – gramatyce, słownikach i indeksach bibliograficznych. Gramatyka praktyczna języka litewskiego autorstwa Meilutė Ramonienė i Joany Pribušauskaitė (Wilno: Baltos lankos, 2003, 256 s., ISBN 9955-584-36-X) jest przeznaczona dla osób uczących się języka litewskiego. Strukturę gramatyczną opisano w niej z funkcjonalnego punktu widzenia. Irenos Ermanytės Antonimų žodyne (Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2003, XXIII, 584 p., ISBN 9986-668-52-2) abėcėlės tvarka pateikiamos antonimų poros iliustruojamos gyvosios kalbos, Lietuvių kalbos žodyno, jo kartotekos, grožinės literatūros ir smulkiosios tautosakos pavyzdžiais. Knygos pabaigoje įdėta antonimų lizdų rodyklė. Žodyną redagavo Jonas Paulauskas, jo rengimą ir leidybą rėmė Valstybinė lietuvių kalbos komisija. Zanavykų šnektos žodyno (teksto autorės Janina Švambarytė, Giedrė Čepaitienė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003, 830 p., ISBN 5-420-01504-8) pirmasis tomas apima A–K raidžių žodžius. Tai išsamusis tarminis žodynas, atspindintis XIX a. antrosios pusės–XX a. zanavykų šnektos leksiką, gramatikos, iš dalies ir fonetikos ypatybes. Žodžiai jame pateikiami laikantis panašių principų kaip Lietuvių kalbos žodyne. Šis žodynas – kolektyvinis daugelio žmonių darbas, kuriam duomenis organizuotai pradėta rinkti dar 1987 metais. Žodyną redagavo Aldonas Pupkis (vyriausiasis redaktorius) ir Klementina Vosylytė. Išėjo net trys lietuvių kalbotyros bibliografijos rodyklės: Lietuvių kalbotyra, 1981–1985: Literatūros rodyklė, sudarė Regina Sedekerskytė, Adelė Ubeikaitė; spaudai parengė Lina Kanopkienė (Vilnius: Lietuvos mokslų akademijos biblioteka, Lietuvių kalbos institutas, 2003, 339 p., ISBN 9986-498-28-7); Lietuvių kalbotyra, 1991–1995: Literatūros rodyklė, sudarė Sigita Dagienė, Jolanta Matuzaite; atsakomoji redaktorė Rasa Pukėnienė (Vilnius: Lietuvos mokslų akademijos biblioteka, Lietuvių kalbos institutas, 2003, 544 p., ISBN 9986-498-32-5); Adelė Ubeikaitė, Lietuvių kalbotyra, 1944–1972: Literatūros rodyklė: Papildymai, redagavo Kazys Morkūnas, Algirdas Sabaliauskas (Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2003, 396 p., ISBN 9986-668-46-8). Lietuvių kalbotyros bibliografija šiuo metu turbūt yra viena geriausiai sutvarkytų mūsų bibliografijos sričių. Ateina metas parūpinti elektroninę XX a. lietuvių kalbotyros bibliografiją su įvairiomis paieškos galimybėmis. LITERATŪRA BŪGA, K. 1912/1958: Lituanica. In: id., Rinktiniai raštai I, sudarė Z. Zinkevičius, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 339–383. BŪGA, K. 1923/1961: Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė. – In: id., Rinktiniai raštai III, sudarė Z. Zinkevičius, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 493–550. GAMKRELIDZE, T. V., IVANOV, V. V. 1984.: Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры. Часть вторая: Семантический словарь NAUJU DARBŲ APŽVALGA 139 общеиндоевропейского языка и реконструкция индоевропейской пракультуры, Тбилиси: Издательство Тбилисского университета. Judžentis, A. 2003: Lietuvių kalbotyra 2002-aisiais metais: Lietuvoje išleisti darbai. Acta Linguistica Lithuanica 49, 2003, 153–170. Judžentis, A. 2004: [Rec.] Vytautas Kardelis, Rytų aukštaičių šneketų slavizmų fonologijos bruožai, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2003, 195 p. (Vilniaus universiteto Filologijos fakulteto mokslo darbai). Baltų filologija XIII (2), 151–155. Labutis, V. 2004: [Rec.] Studija apie gramatikos norminimo pagrindus. Kalbos kultūra 77, 67–75. Artūras Judžentis