Lietuvių kalbotyra 2003-aisiais metais: Lietuvoje išleisti darbai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 125-139 PRZEGLĄD NOWYCH PRAC Survey of Recent Publications LITEWSKA LINGWISTYKA W 2003 ROKU: PRACE WYDANE NA LITWIE Rok 2003 nie był hojny dla litewskiej lingwistyki. Z datą tego roku wydano na Litwie i omówiono tutaj trzy monografie (Vytautasa Kardelisa, Rity Miliūnaitė, Juozasa Jurkėnasa), trzy zbiory artykułów (Problemy leksykografii i leksykologii, Badania relacji syntaktycznych, 3. tom Wybranych artykułów Zigmasa Zinkevičiusa) oraz publikację dawnego litewskiego nazewnictwa (Antroponimy i toponimy parafii Punia z drugiej połowy XVII w. Jonasa Palionisa). 1. Monografia Vytautasa Kardelisa Rytų aukštaičių šnektų slavizmų fonologijos bruožai (Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2003, 195 s., ISBN 9986-19-562-4 [Prace naukowe Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wileńskiego]) została przygotowana na podstawie rozprawy obronionej w 1999 r. Składają się na nią przedmowa, wstęp i trzy rozdziały. Na końcu książki zamieszczono obszerne niemieckie streszczenie pracy przetłumaczone przez Bjrno Wiemera (s. 146-158), obszerny wykaz literatury (s. 159-168), objaśnienie skrótów (s. 169) oraz alfabetyczny wykaz slawizmów (s. 170-195), w którym podano formy gramatyczne każdego slawizmu, akcentuację, znaczenie i możliwe źródła zapożyczenia. W przedmowie (s. 9-10) uzasadniono aktualność pracy: chociaż slawizmy w języku litewskim były już stosunkowo szeroko badane, wciąż jednak „brakuje strukturalnych, a zwłaszcza diachronicznych badań slawizmów. „Jedną z najmniej zbadanych dziedzin jest fonologia slawizmów” (s. 9). W dość obszernym wstępie (s. 11–33) omówiono kierunki badań nad slawizmami w języku litewskim, problematykę oraz metodologiczne zasady badań i rekonstrukcji. Za główną metodę badawczą przyjęto rekonstrukcję wewnętrzną; badanie uznano za wprowadzenie do dalszych i szerszych badań nad integracją slawizmów (s. 27). Materiał badawczy został wybrany ostrożnie i starannie, ze źródeł pierwotnych (por. s. 27—28), dlatego jest wiarygodny i nie budzi wątpliwości. Pod koniec wstępu zwięźle omówiono zasady rekonstrukcji fonologicznej (s. 29–33). Zwraca uwagę to, że autor odczuwał potrzebę podkreślenia we wstępie takich podstawowych kwestii teoretycznych, jak odmienna chronologia zapożyczeń czy systemowość integracji fonologicznej. W pierwszym rozdziale książki „System fonologiczny gwar” (s. 33–44) zwięźle omówiono najważniejsze i wyróżniające cechy gwar, dystrybucję fonemów, cechy dystynktywne oraz system fonologiczny. W drugim rozdziale „Cechy wokalizmu języków słowiańskich” (s. 44–62), który wraz z poprzednim stanowi wstępną część badania, omawiane są potrzebne terminy i klasyfikacje języków słowiańskich, a także przedstawiony jest system samogłosek języków słowiańskich. Rozdział jest informatywny, jednak nieco zbyt obszerny; nie uniknięto w nim powtórzeń. W trzecim, głównym rozdziale „Rozwój integracji slawizmów” (s. 62–145) analizowana jest jakościowa i ilościowa integracja samogłosek słowiańskich oraz jej rozwój, a także podsumowany jest wpływ slawizmów na system wokalizmu gwar. 126 | ARTŪRAS JUDŽENTIS Badanie integracji jakościowej rozpoczyna się od samogłosek o, e. Ustala się podstawowe prawa integracji w pozycji akcentowanej: „słowiańskie 0 — akcentowane półdługie d. w slawizmach”, „słowiańskie e — akcentowane półdługie ė. w slawizmach”, oraz pokazuje się ich przekształcenie w prawa „słowiańskie 0 — akcentowane półdługie u3. w slawizmach”, „słowiańskie e — akcentowane półdługie iė. w slawizmach”. Przekonująco ujawnione zostają przyczyny przekształcenia praw — w podsystemie półdługich samogłosek gwar występowała luka (brak członów o średnim stopniu wzniesienia) (s. 89). Względna chronologia odpowiadająca zmianie praw integracji: slawizmy z akcentowanymi półdługimi d., ė. mają być starsze, natomiast te z akcentowanymi półdługimi u3., iė. —nowsze (s. 76). Prawa nieetymologiczne „słowiańskie 0, e — akcentowane półdługie i., i. w slawizmach” powstały w wyniku rozwoju systemów wokalizmu języków słowiańskich: samogłoski typu w i i, wywodzące się podczas zapożyczania z „jerów”, później zlały się w tych językach z o i e (s. 78–81). Slawizmy z wokalizmem tego pochodzenia tworzą najstarszą warstwę slawizmów gwarowych: miały zostać zapożyczone jeszcze przed XII wiekiem. Slawizmy gwarowe z akcentowanym długim ie“ wyjaśnia się inaczej niż u Būgi — nie dyftongiczną wymową dawnego słowiańskiego „jati”, lecz rozwojem samogłoski ie“ w samych gwarach: w czasie zapożyczania najbliższą „jati” była wąska samogłoska gwarowa średniego stopnia wzniesienia szeregu przedniego *e-, z której później w pozycji akcentowanej rozwinęło się ie“. (s. 84—85). W tej argumentacji wydaje się niewystarczająco uwzględniona chronologia i semantyka zapożyczeń. Przy analizie praw integracji słowiańskiej samogłoski a pięknie ukazuje się ich zmienność, do której impuls dała zmiana gwarowego *a-—> (s. 89-91). Przekonująco ukazano wzajemne związki przeformowania praw integracji słowiańskich samogłosek 0, e, a oraz ujawniono motywy tej zmiany uwarunkowane rozwojem wokalizmu gwarowego. Opierając się na wcześniejszej dystrybucji gwarowych samogłosek *air *e (po spółgłoskach miękkich, w pozycji neutralizacji mógł być używany jedynie samogłoska *e-) odrzuca się wyjaśnienie Būgi, jakoby slawizmy mające w dialektach różne słowiańskie odpowiedniki ja były zapożyczane w różnym czasie (Būga 1912/1958: 347). Powstanie prawa integracji „słowiańskie y — akcentowany dyftong ui w slawizmach” wyjaśnia się przyczynami fonologicznymi. Odrzuca się pogląd Būgi, że wi w slawizmach mogło powstać z tylnego słowiańskiego y (1912/1958: 348), i wysuwa się hipotezę, że mogło się ono „utworzyć wówczas, gdy į, ų z sonantów przekształciły się w samogłoski. W ten sposób, po zmianie statusu į, ų, u, będąc samogłoską, mógł tworzyć pierwszy człon dyftongu“ (s. 103). Takie wyjaśnienie pochodzenia dyftongu ui nie jest zbyt przekonujące. Analizując integrację ilościową w książce, inaczej niż u Būgi (1912/1958: 344), różnice w iloczasie samogłosek slawizmów wyjaśnia się nie długością lub krótkością samogłosek samych języków słowiańskich, lecz rozwojem systemu fonologicznego gwar. Slawizmy z samogłoskami o różnej długości miały zostać zapożyczone w różnym czasie i odzwierciedlać rozwój systemu wokalizmu gwar: dawniej w gwarach akcentowane samogłoski krótkie nie były jeszcze wydłużone ani napięte, dlatego pod względem dystynktywnej cechy napięcia słowiańskie i, y, u były bliższe długim i“, ugwar. Później, gdy w gwarach powstały napięte półdługie I. ū. wspomniane samogłoski słowiańskie utworzyły z nimi korelacje (s. 111-113). Odpowiedniki w pozycji nieakcentowanej zostały dostosowane do akcentowanych. Nowe wyjaśnienie wydaje się przekonujące, jednak należałoby je poprzeć także badaniami chronologii i semantyki slawizmów. W rozwoju integracji ilościowej dostrzega się zmianę prawidłowości, wyjaśnianą historyczną zmianą centrum integracji fonologicznej: początkowo tworzył je podsystem samogłosek długich, później — samogłoski półdługie. U podstaw zmiany centrum fonologicznego leżała ilościowa zmiana wokalizmu — wydłużenie krótkich i, u w pozycji akcentowanej do półdługich (s. 116-119). W sposób argumentowany i wnikliwy wyjaśniono integrację słowiańskich samogłosek a, ja w pozycji nieakcentowanej: przy integracji samogłosek o niskim stopniu wzniesienia najważniejsze okazują się nie cechy ilościowe (ani napięcie), lecz jakość (s. 122-124). Podsumowując wpływ slawizmów na system wokalizmu gwar, stwierdza się, że nie był on duży: „wszystkie samogłoski zapożyczeń słowiańskich zostały zintegrowane z systemem, dostosowały się do jego modelu relacji syntagmatycznych i paradyg- PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 127 matycznych” (s. 124). System uzupełniają tylko dwa elementy — półdługie ie., u>., możliwe zarówno w pozycji akcentowanej, jak i nieakcentowanej. W studium „O połączeniach /e, re, se w slawizmach” (s. 126-138) analizuje się tak zwane stwardnienie spółgłosek /, r, s w gwarach wschodnioauksztockich. We wnioskach z badań (s. 138-145), które stanowią końcową część rozdziału trzeciego, ponownie omówiono prawidłowości integracji i ich rozwój. Ustalono względną chronologię wszystkich praw. Wiarygodnie datowane są tylko te slawizmy z najwcześniejszej warstwy, w których akcentowane samogłoski półdługie (oraz, w zależności od pozycji, nieakcentowane krótkie) i., I. oddają słowiańskie „jery”. Nowe prawa integracyjne, które powstały wskutek wydłużenia krótkich samogłosek u, i w pozycji akcentowanej, wyznaczają również granicę nowej warstwy slawizmów. Po przejściu gwar a“, e-—2+, ¢ zaczął się kształtować najnowszy pokład slawizmów. Badanie przeprowadzone przez Vytautasa Kardelisa cechują systematyczność, dobra argumentacja, wnikliwość i wyważona ostrożność. Ze względu na konsekwentne przeanalizowanie licznego i wiarygodnego materiału gwarowego, nowych idei oraz doniosłych wniosków praca ma znaczenie dla litewskiej dialektologii, fonologii historycznej, leksykologii i etymologii. Książkę recenzowali Danguolė Mikulėnienė i Olegas Poliakovas. Jej wydanie sfinansowały Ministerstwo Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej oraz Państwowa Komisja Języka Litewskiego. Bardziej szczegółowa recenzja monografii została opublikowana w czasopiśmie Baltu filologija (Judžentis 2004). 2. Monografia Rity Miliūnaitė Podstawy normowania gramatyki języka litewskiego (Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2003, 332 s., ISSN 1648-3316, ISBN 9986-668-47-6 [Opera Linguistica Lithuanica 3]) również opiera się na rozprawie doktorskiej obronionej w 1992 r. na Uniwersytecie Wileńskim. Przez całe dziesięciolecie praca ta „pozostała jedyną obronioną rozprawą bezpośrednio z dziedziny kultury języka” (s. 5). Jest publikowana w takiej postaci, w jakiej została napisana, jedynie w przypisach, w razie potrzeby, zamieszczono uwagi redakcyjne (s. 6). Omawiana praca składa się z przedmowy, czterech rozdziałów i wniosków. Na końcu książki zamieszczono wykaz źródeł i literatury (s. 301-306), informacje o artykułach autorki opublikowanych przed obroną rozprawy i po jej obronie (s. 306-307), dość obszerne streszczenie pracy w języku angielskim (s. 309-323) oraz sporządzony przez autorkę indeks osób (s. 325-328). Wygodny w korzystaniu spis treści pracy umieszczono na początku książki (s. 7—11). W przedmowie do książki (s. 13–17) przedstawiono koncepcję powstania i rozwoju języka ogólnego. Po krótkim omówieniu historii litewskiego języka ogólnego stwierdza się, że „obecnie znaczna część językoznawców jest zdania, iż jednolita naukowa teoria normalizacji litewskiego języka ogólnego nie została jeszcze opracowana” (s. 13–14), zatem w praktycznej pracy normalizacyjnej „każdy językoznawca opiera się nie tylko na ukształtowanych tradycjach normalizacyjnych, lecz także na własnym doświadczeniu, intuicji, wyczuciu języka, podstawie posiadanej gwary” (s. 14). Za przedmiot badań obrano „nie sam system językowy, 0 motywy świadomego oddziaływania językoznawców na język ogólny i regulowania jego norm” (s. 14–15), wyznaczono również odpowiednie cele pracy — próbę ujawnienia metod (motywów) oceny zjawisk gramatycznych oraz poszukiwanie prawidłowości normalizacji gramatyki (s. 15). W dalszej części przedmowy wymieniono źródła danych badawczych, opisano metodologię, strukturę i aprobatę pracy. W pierwszym, wprowadzającym, rozdziale książki (s. 19–53) omówiono teoretyczne aspekty normalizacji gramatyki, scharakteryzowano źródła zaleceń i metodologię ich badania, zdefiniowano podstawowe pojęcia (gramatyka, język współczesny, norma, wariant, normalizacja). Rozpoczyna się od najbardziej ogólnych zagadnień — językoznawstwa normatywnego, poziomów języka, zmienności i funkcjonowania języka, rozwoju języka. Omówiono przyczyny i przesłanki zmienności języka, rozstrzygana jest kwestia języka 128 | ARTŪRAS JUDŽENTIS problem doskonalenia. Zagadnienia te analizowane są na podstawie literatury teoretycznej z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych (głównie rosyjskiej i czeskiej), w której często nadal rozważa się idee lingwistyczne pierwszej połowy XX wieku. Wyznaczono granice synchronicznego badania systemu gramatycznego: 60-letni okres od śmierci Jablonskisa do odzyskania niepodległości (lata 1930–1990). Scharakteryzowano istotne dla całej pracy pojęcie normy językowej: rozumienie normy językowej przez szkołę praską i Eugenia Coseriu jest rzekomo niewystarczające, „wymaga zasadniczego uzupełnienia i doprecyzowania” (s. 32), ponieważ nie uwzględnia przeciwstawienia języka ludowego i języka ogólnego, którego jedną z najistotniejszych cech ma być świadome dążenie do przestrzegania norm językowych. Ponieważ pojęcie języka ogólnego nie zostało w książce omówione, przeciwstawienie języka ludowego i języka ogólnego pozostaje niezbyt jasne. Z drugiej strony rola „świadomego tworzenia i regulowania” (s. 32), przynajmniej na obecnym etapie rozwoju języka ogólnego, wydaje się przesadzona. Trafnie zauważono skłonność praktyków kultury języka litewskiego do utożsamiania normy językowej z kodyfikacją (s. 33). Proponowana koncepcja rzeczywistej normy języka ogólnego, która „istnieje w polu napięcia między użyciem języka ogólnego a oddziaływaniem kodyfikacji (tj. normy skodyfikowanej)” (s. 35), nie wydaje się ani szczególnie jasna, ani potrzebna. Jeszcze bardziej niejasna staje się ona wtedy, gdy twierdzi się, że współczesna rzeczywista norma języka ogólnego „istnieje tylko o tyle, o ile podtrzymują ją kodyfikacja i świadomie wykształcone nawyki” (s. 37). Autorka (podobnie jak wielu praktyków kultury języka) rozumie kodyfikowanie jako część działalności normatywnej, jeden z jej etapów (pozostałe — uściślanie skodyfikowanych norm i wprowadzanie ich do użycia) (s. 42). We wstępie opisano źródła analizowanych zaleceń: Pisma wybrane Juozasa Balčikonisa oraz czasopisma Gimtoji kalba (1933–1941), Gimtoji kalba (1958–1968), Kalbos kultūra (1961–1990), Mūsų kalba (1968–1989), a także przedstawiono statystykę zaleceń opublikowanych w tych źródłach (s. 50). Krótko omówiono zalecenia dotyczące normowania gramatyki zawarte w czasopiśmie Kalba, ukazującym się w 1930 roku. Pod koniec wstępu omówiono metodologię badań nad poprawkami językowymi, zdefiniowano zalecenie, jego motyw oraz kilka innych pojęć. Drugi rozdział „Przegląd normowania zjawisk gramatycznych” (s. 55–213) jest największy — stanowi połowę całej książki. Jego celem jest zbadanie, „na czym opierało się normowanie konkretnych zjawisk gramatycznych omawianych w zebranych zaleceniach” (s. 55). Na początku rozdziału omówiono uwagi metodologiczne, przeanalizowano pojęcie wariantu gramatycznego, podział wariantów oraz zagadnienia związane z interpretacją zaleceń. Podkreśla się, że ocena zjawisk gramatycznych w książce nie jest korygowana, lecz jedynie podejmuje się próbę zrozumienia myśli autora. Wariantywne zjawiska gramatyczne dzieli się na pięć grup: zaczyna się od form wyrazów, następnie omawia się połączenia wyrazowe i konstrukcje, pośrednie składniki zdania, zdania złożone oraz szyk wyrazów w zdaniu. Rozdział kończą uwagi o charakterze podsumowującym. Interpretacji omawianych poprawek gramatycznych brakuje krytycznej oceny. Zalecenia nieuzasadnione lub niedostatecznie uzasadnione omawia się razem z dobrze uargumentowanymi. Na przykład propozycja, aby nie używać zdań współrzędnie złożonych ze spójnikiem kai tuo tarpu do wyrażania zestawienia, ponieważ ten spójnik pojawił się wskutek tłumaczeń (s. 189), klasyfikowana jest jako uzasadniona wymogiem czystości języka. Jednakże bez oceny, czy zalecenie jest dostatecznie uzasadnione i czy obce pochodzenie odpowiednich zdań zostało udowodnione, jego interpretacja traci podstawę. Podobnie jest w innych przypadkach (zdania z jei(gu)..., tai; kiedy; niech(!); zdania podrzędne przyzwalające z czasownikowym przedrostkiem be-) — klasyfikacja zaleceń według motywów wskazanych przez samych autorów, bez uwzględniania zasadności tych motywów, nie wydaje się sensowna. Sama autorka zauważa, że „niepoprawność i tradycja poprawek — same w sobie nie są wystarczająco informatywnymi” motywami poprawek (s. 196). Autorka nie zawsze uwzględnia chronologię poprawek, która dla badania powinna być dość istotna. Na przykład zdania z PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 129 spójnikiem o także, według danych autorki, jako pierwszy zaczął poprawiać Aldonas Pupkis (1970 i później), jednak przegląd poprawek rozpoczyna się od Stasysa Keiny (1977) i Angelė Kaulakienė (1983) (s. 189). Ta część pracy stanowi dobry tematyczny rejestr zaleceń gramatycznych z okresu objętego książką. W uwagach podsumowujących rozdziału zróżnicowane zjawiska gramatyczne dzieli się na formalne i funkcjonalne, omawia się ich dystrybucję z punktu widzenia normy rzeczywistego języka ogólnego. Ponieważ w pracy nie uwzględnia się zasadności zaleceń, stanu zbadania ocenianych zjawisk ani wskazanych przez samą autorkę czynników psychologicznych (por. s. 212), przedstawiony system stopni oceny wariantywnych zjawisk gramatycznych (s. 209-212) nie wydaje się dostatecznie uzasadniony. W trzecim rozdziale (s. 215-278) porównuje się motywy omówionych zaleceń gramatycznych. Na przykład wyróżnia się następujące motywy poprawek Juoza Balčikonisa: język żywy, literatura piękna i dawne piśmiennictwo, autorytet Jonasa Jablonskisa, poprawność, czystość, funkcjonalną celowość stylistyczną oraz niektóre inne (wyczucie języka, etykieta językowa). W rozdziale nie uwzględnia się dokładności i zasadności motywów wskazywanych w zaleceniach. Czwarty rozdział „Zasady i kryteria normalizacji gramatyki” (s. 279-292) ma charakter podsumowujący. Omówiono w nim zasady i kryteria, którymi kierowali się autorzy przeanalizowanych zaleceń. Rozważania rozpoczynają się od uzasadniania według dziedziny użycia, czyli od źródła norm. Pozostałe zasady i kryteria oceny grupuje się na podstawowe (systemowość, poprawność, czystość) i pomocnicze (wyczucie języka, etykieta językowa, estetyka języka, ekonomiczność języka, wygoda użycia, jasność). Kryteria podstawowe są rzekomo „zorientowane na swoistość języka”, a pomocnicze — „zorientowane na użytkownika języka” (s. 283). Oddzielnie od wszystkich omówiona została „najbardziej ogólna, zorientowana na użytkowników języka zasada — celowość” (s. 288) oraz niestandardowe sposoby uzasadniania zaleceń. Ukazano istotę wymienionych zasad i kryteriów, przedstawiono ich wzajemne oddziaływanie, a także często niejasne granice. We wnioskach książki (s. 293-300) przypomniano najważniejsze tezy przeprowadzonej pracy. W tej części książki zasady kodyfikacji języka ogólnego (stabilność norm i uwzględnianie zmian w uzusie) zostały chyba najwyraźniej odróżnione od kryteriów, przy czym pierwszą zasadę uznano za ważniejszą (s. 296). We wnioskach znajdują się wnikliwe uwagi autorki dotyczące niejednakowej oceny tego samego zjawiska w różnych zaleceniach i subiektywnych przyczyn takiej oceny (s. 295), dość apriorycznych, niewystarczająco opartych na danych faktycznych rozważań teoretycznych ostatnich dziesięcioleci na temat zasad i kryteriów kodyfikacji języka ogólnego (s. 297), tego, że każde zjawisko językowe ma własne cechy użycia i oceny (s. 298), a zatem nie można ustalić uniwersalnego schematu zasad i kryteriów dla wszystkich zjawisk gramatycznych (s. 299), oraz tego, że między funkcjonalnymi stylami języka ogólnego nie można wytyczyć wyraźnych granic (tamże). Przeanalizowany materiał pozwala autorce stwierdzić, że „w pracy kodyfikacyjnej nie uniknięto również niespójności, miejscami — dość powierzchownego, niewystarczająco naukowo uzasadnionego motywowania” (tamże). Podkreślanie znaczenia metajęzyka pracy normatywnej — twierdzenie, że niektórym poprawkom (między innymi) brakuje „jaśniejszej i bardziej określonej terminologii (w sensie systemu pojęć kultury języka), która pozwoliłaby użytkownikowi języka jednoznacznie zrozumieć wartość danego zjawiska” (s. 299) — nieco przecenia rolę językoznawców i tworzonej przez nich terminologii. Badanie Rity Miliūnaitė zostało przeprowadzone uczciwie i starannie oraz budzi zaufanie. Zawarte w nim definicje podstawowych terminów i objaśnienia pojęć będą przydatne dla dalszego rozwoju językoznawstwa stosowanego. Dla badaczy współczesnej litewskiej struktury gramatycznej książka ta jest użyteczna jako rejestr zjawisk gramatycznych podlegających wariantywności, odzwierciedlający poziom ich zbadania. Dla socjolingwistów i historyków języka 130 | ARTŪRAS JUDŽENTIS jest przydatna do poznania stanu kultury języka litewskiego w połowie i drugiej połowie XX wieku. Książka jest niewątpliwie szczególnie ważna dla dalszych prac nad kodyfikacją ogólnego języka litewskiego. Wydanie książki zostało wsparte przez Ministerstwo Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej. Monografia została zrecenzowana w czasopiśmie „Kalbos kultūra” (Labutis 2004). 3. W napisanej po rosyjsku książce Juozasa Jurkėnasa „Podstawy antroponimiki bałtyckiej i słowiańskiej” (Ocnoebi baamuiickoi u caasanckou anmpononumuxu, Wilno: UAB Ciklonas, 2003, 194 s., ISBN 9955-49740-8) analizowany jest dawny zasób imienniczy języka litewskiego. Podsumowano w niej wieloletnie badania autora (por. publikacje w wykazie literatury, s. 186-187). Jeszcze w 1980 r. w Moskwie obronił on rozprawę doktorską (obecnie — habilitowaną) „Onimizacja apelatywów i rozwój antroponimicznych systemów języków indoeuropejskich”. Zagadnienia analizowane w książce uważa się za znajdujące się na styku językoznawstwa, historii kultury, etnogenezy, a nawet nauk psychologicznych (por. s. 10). Splot początków kulturoznawczych i lingwistycznych podkreślono również na IV stronie okładki, gdzie książkę przedstawiono jako opis dróg i sposobów rekonstrukcji myślenia odzwierciedlonego w zachowanych do naszych czasów nazwach własnych. W przedmowie (s. 9-10) wyjaśniono okoliczności skłaniające do podjęcia studiów nad dawną antroponimią: jest to niezadowolenie z badań nad antroponimią bałtycką i słowiańską, prowadzonych wprawdzie bez zarzutu, jednak według jednej metodologii. Istotne było poszukiwanie odpowiedzi na pytania, dlaczego nazwy własne tworzone są wyłącznie na podstawie określonych apelatywów oraz czy można uznać za dostatecznie uzasadnione i akceptowalne etymologie oparte jedynie na formalnym podobieństwie rdzenia antroponimu i odpowiedniego apelatywu? Uważano, że o powstaniu nazwy własnej decyduje nie tyle forma apelatywu motywującego, ile struktura semantyczna. Starano się kompleksowo, w różnych aspektach, opisać dawny europejski system antroponimów. W książce postawiono zadania: ustalić określoną liczbę rdzeni mających wspólne komponenty semantyczne i skłonnych przekształcać się w antroponimy; wyodrębnić gniazda wyrazów języków pokrewnych, z których w różnych językach tworzy się imiona osobowe; zwrócić uwagę na możliwości i perspektywy badań arealnych antroponimów; sformułować wstępne uwagi o punktach styczności antroponimii bałtyckiej i słowiańskiej oraz ich wzajemnym oddziaływaniu („Wstęp”, s. 14). Badanie składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym, na podstawie poglądów językoznawców, filozofów i kulturoznawców reprezentujących różne okresy i szkoły, omówiono miejsce nazw własnych w systemie leksykalnym („Miejsce nazw własnych w leksykalnym systemie języka”, s. 16-20). W drugim rozdziale „Problemy metodologiczne antroponimiki” (s. 21–35) podkreśla się niewystarczalność etymologii opartej wyłącznie na formalnej stronie języka, zapożyczenia w antroponimii, wzajemny wpływ systemów antroponimicznych, włączanie elementów jednego systemu antroponimicznego do innego systemu, homonimię itd. To, co Tomas Gamkrelidze i Wiaczesław Iwanow (1984) nazywają modelem świata (mitologią i rytuałem), Jurkėnas wiąże z kognitywnym aspektem języka (por. s. 39), dlatego w rozdziale „Kognitywne aspekty antroponimii” (s. 36–46) analizuje rolę opozycji semantycznych i komponentów semantycznych w dawnej antroponimii. Główny i największy jest czwarty rozdział książki „System jednostek, które odegrały szczególną rolę w kształtowaniu antroponimii języków indoeuropejskich” (s. 47—115). Ponieważ etymologia nazw własnych jest rozumiana jako ustalanie modeli onimizacji rzeczowników pospolitych, które dały im podstawę (s. 47), to główną uwagę w tym rozdziale skupiono na zasadach doboru słów skłonnych do przekształcenia się w nazwy własne (bycia onimizowanymi). Ustalone przez Gamkrelidzego i Iwanowa (1984) elemen- PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 131 ty indoeuropejskiego modelu świata porównywane są z komponentami dawnej antroponimii różnych języków indoeuropejskich; dąży się do sporządzenia synoptycznego schematu leksyki, która odegrała główną rolę w procesie kształtowania się antroponimii języków indoeuropejskich (zarys tego schematu przedstawiono na s. 49). Zgodnie z ustalonym schematem rzeczowniki pospolite o określonych znaczeniach są kolejno zestawiane z antroponimami różnych języków indoeuropejskich, zawierającymi rdzenie o odpowiednim znaczeniu (s. 53–115). Komentarzy autora jest niewiele; nie analizuje się ani słowotwórstwa, ani etymologii przytaczanych antroponimów, a źródło, z którego je zaczerpnięto, bynajmniej nie zawsze jest wskazane (ogólny wykaz źródeł dołączono na końcu książki). Na przykład tak wygląda gniazdo antroponimów związanych z litewskim naujas i jego odpowiednikami w innych językach indoeuropejskich, podane w rozdziale „Wiek, zmiana pokoleń” (s. 108): Jlar.naūjas "HOBbIH"- ,JIp.-IIpyccK. nauns TO Xe, CT.-CJIaB. 1OV8,Tpeu4. vĖog “HOBEIH, MOJIOJIONM", JIaT. novus, ‘HOBBIW, IP.~UPJL. naue TO Xe, TOT. niujis TO Xe, 1.-B.-H. HiUwiI TO Xe U T. I. //AHTpONOHHMEI: JT. Naujelis, Naujikas, Navulis; np.-npycck. Nawne, Naw-sude, Naw-tarre, Naw-tinte; Gp. Hoeux, Hoeak, nonbek. Nowo-siodl, Nowosz; repm. Nivo, Nevo, Niwilo, Neu-fred, Niwi-rat, Niwi-rich, Nivulf, Niujila, Newio-gast, Nevitta; xenvT. Neus, Nevica, Nevilla, Nevio-dinon, Novantius, Novanus, Novaros, Novellius, Novios; rped. Né-avdpog, Neo-xkūje, Neo-giin, Néac. Po omówieniu starożytnych komponentów indoeuropejskiego systemu antroponimicznego przechodzi się do badań arealnych nazewnictwa („Badanie arealne jako poszukiwanie pozostałości najstarszego stanu antroponimii”, s. 116–134). Opiera się na wezwaniu Kazimierasa Būgi, by porównywać nazwy rzek ze sobą i dopiero po ustaleniu ich rozpowszechnienia zajmować się etymologią — zestawianiem ze słowami pospolitymi (1961: 510). Zdaniem Jurkėnasa niektóre dwuczłonowe imiona osobowe i ich skróty są reliktami nazewnictwa starożytnej Europy (s. 119). Wyodrębnienie i badania archaicznej warstwy antroponimów mogą dostarczyć dodatkowych informacji o pochodzeniu i rozwoju dawnego systemu nazw własnych. Za takie reliktowe uważa się rdzenie imion osobowych ar-, bur-, daun-, gail-, leik-/lik-, sei-/sai-, sal-, sar- (s. 120–130). Zwraca się uwagę, że nowe antroponimy powstają nie tylko za pomocą derywacji i kompozycji, lecz także wskutek mieszania się imion osobowych należących do różnych szeregów antroponimicznych (s. 131). Jurkėnas wyjaśnia wspólne cechy europejskich systemów antroponimicznych rozpowszechnieniem się określonych wcześniej istniejących nazw własnych lub ich pokrewieństwem genetycznym. Uważa on wyniki swoich badań za uzupełnienie prac Hansa Krahègo i Wolfganga P. Schmidta (s. 134). W rozdziale dość często powtarzają się myśli wyrażone już wcześniej przez autora. W ostatnim, szóstym rozdziale książki („Antroponimia jako źródło informacji o najstarszych językowych i kulturowych związkach ludów bałtyckich i słowiańskich”, s. 135-153) podkreśla się, że wyniki badań dawnych imion osobowych nie odpowiadają genetycznemu pokrewieństwu języków bałtyckich i słowiańskich. Wiele imion osobowych Bałtów ma być archaicznych, natomiast w systemie antroponimii słowiańskiej występuje więcej innowacji (s. 135-136). Aby ustalić wzajemny wpływ antroponimicznych systemów języków bałtyckich i słowiańskich, należałoby, zdaniem autora, zbadać ich jednorodne formalnie nazwy własne (lub ich komponenty). Formy te często mają różne etymologie, mogą jednak być spokrewnione lub zapożyczone. Badanie derywacyjne, typologiczne i arealne systemów antroponimicznych pozwala ustalić wzajemne relacje izomorficznych komponentów zasobu imiennego i doprecyzować ich etymologię. Główną rolę w takich badaniach odgrywa ustalenie miejsca antroponimu w całym systemie nazw osobowych. Jurkėnas podaje przykłady analizy izomorficznych komponentów bałtyckich i słowiańskich nazw osobowych — omawia rdzenie nazw osobowych but-, bub-, liaud-, nanir i vaid- (s. 144–152). W uwagach końcowych (s. 154–165) podsumowano przeprowadzone badanie. Jurkėnas uważa konwergencję, wywołaną podobieństwem formalnym antroponi- 132 | ARTŪRAS JUDŽENTIS mów wywodzących się z różnych apelatywów, za jedno z najważniejszych prawidłowości rozwoju antroponimii. Kontakty językowe odegrały ważną rolę w kształtowaniu się leksyki różnych języków. Celem badań typologicznych jest stworzenie hipotetycznego modelu antroponimizacji apelatywów. Obecnie można jedynie ustalić system dość często używanych rdzeni, które można wyodrębnić w antroponimii wielu języków indoeuropejskich. System antroponimii bałtyjskiej tworzą dość archaiczne jednostki. Ich badanie może mieć znaczenie dla rekonstrukcji indoeuropejskiego systemu nazw własnych. Książkę zamykają streszczenia w języku litewskim (s. 166-170) i angielskim (s. 171-176), wykazy skrótów (s. 177-179), źródeł (s. 180-182) i literatury (s. 183-190). Na końcu książki jako dodatek zamieszczono wykaz antroponimów i ich komponentów związanych z dwiema i większą liczbą szeregów onimicznych (s. 191-193). Monografia wywołuje sprzeczne wrażenia. Rozmach, dalekosiężne idee i interesujące wyjaśnienia rozwoju dawnej antroponimii nie harmonizują z dość swobodnie i jednostronnie interpretowanym materiałem faktograficznym, przy czym niewystarczająco dużo uwagi poświęca się etymologii i słowotwórstwu nazw osobowych poszczególnych języków. Najlepszych rezultatów można by zapewne oczekiwać po wszechstronnych badaniach dawnej antroponimii, w których uwzględniano by zarówno kwestie jej semantyki, jak i wyrażenia. Książkę recenzowali Simas Karaliūnas i Olegas Poliakovas, a jej wydanie sfinansowano ze środków programu używania i doskonalenia języka państwowego Republiki Litewskiej na lata 1996-2005. 4. W zbiorze artykułów Problemy leksykografii i leksykologii (opracowanym przez Centrum Leksykografii Instytutu Języka Litewskiego, kolegium redakcyjne: Pietro U. Dini i in., Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2003, 344 s., ISBN 9986-668-53-- 0) opublikowano dwadzieścia siedem artykułów poświęconych różnym zagadnieniom leksykografii historycznej i współczesnej. Pod względem tematycznym pogrupowano je w cztery rozdziały. Każdy artykuł zawiera wykaz literatury (a w razie potrzeby — również skrótów) oraz streszczenie w języku angielskim albo niemieckim. W książce typowy dla podobnych zbiorów artykułów wstęp zastępuje artykuł Evaldy Jakaitienė „Cele i zadania współczesnej leksykografii” (s. 9—14). Omówiono w nim najbardziej ogólne zagadnienia teorii i praktyki leksykografii. Leksykografię definiuje się jako „naukową działalność twórczą o charakterze stosowanym, opierającą się na danych i twierdzeniach naukowych” (s. 12). Wyróżniono etapy działalności leksykograficznej oraz sformułowano zadania teorii leksykografii. Omówiono relację między teorią a praktyką leksykografii, rolę słowników oraz sens i wartość pracy leksykografów. Ogólne zagadnienia omawiane w artykule mogłyby być silniej powiązane z obecnym stanem leksykografii litewskiej. W pierwszym rozdziale „Historia leksykografii” opublikowano artykuły Pietra U. Diniego i Diega Ardoino, Vidmantasa Kuprevičiusa, Virginiji Stankevičienė, Vilmy Šaudiny oraz Angelė Vilutytė-Rimševičienė. Na tle pozostałych wyróżnia się artykuł Onė Kažukauskaitė „Nie Jumskis, lecz Ivinskis” (s. 19-31). Przekonująco wykazano w nim, że tak zwany „słownik Jumskiego” jest niczym innym jak „Słownikiem języków polskiego i litewskiego” Laurynasa Ivinskisa. Należy również zgodzić się z wnioskiem autorki, że nadszedł czas, aby wydać ten rękopiśmienny słownik. Drugi rozdział, zatytułowany „Współczesna leksykografia”, jest w książce największy. Osobno warto omówić artykuły Aloyzasa Gudavičiusa, Evaldy Jakaitienė i Jolanty Viburytė. W artykule Aloyzasa Gudavičiusa „Narodowy aspekt definicji znaczenia słowa” (s. 61—69) do leksykografii zastosowano idee lingwistyki kognitywnej. Najczęściej opiera się na pracach Anny Wierzbickiej. Narodowy charakter definiowania znaczenia opiera się na „narodowej kulturze materialnej i duchowej, przejawiającej się w słowach, którymi nazywa się zwykłe, codzienne przedmioty i zjawiska“, PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 133 bogatszą strukturą semantyczną, silniejszymi związkami asocjacyjnymi z innymi słowami (por. s. 63). Takie rozumienie narodowego charakteru definicji, a odpowiednio także zasada narodowego charakteru, są pojmowane nadmiernie wąsko i dosłownie; wyglądają po prostu na przejęte z innego współczesnego kierunku językoznawstwa — etnolingwistyki. Sam autor pod koniec artykułu wiąże charakter definicji znaczeń także z przeznaczeniem (typem) słownika. W artykule Evaldy Jakaitienė „Homonimia w równoległych słownikach języka litewskiego“ (s. 70–79) podsumowano doświadczenia pracy praktycznej. Analizowane są konkretne problemy i sposoby ich rozwiązywania, uwypuklone zostają rozbieżności między leksykologią a leksykografią (albo między teorią i praktyką leksykografii). Interesujące byłoby porównanie pod tym względem słowników języka litewskiego z odpowiednimi słownikami innych języków. Jolanta Viburytė analizuje definicje dotyczące umaszczenia zwierząt w „Słowniku języka litewskiego” (s. 119–135). Po przeprowadzeniu analizy semantycznej artykułów dotyczących odpowiednich słów wskazuje ona na wady istniejących definicji i proponuje definiować kolor sierści zwierząt według schematu „sierść określonego koloru’. Przy definiowaniu pożądane jest stosowanie zwyczajowych nazw kolorów i odcieni. Artykuł ma charakter analityczny, zebrany materiał został dokładnie przeanalizowany według ustalonych kryteriów, a wyciągnięte wnioski okażą się przydatne w przyszłych pracach leksykografów. Do analitycznych zaliczają się również drukowane w tym rozdziale artykuły Viliji Sakalauskienė, Agrisa Timuška i Jolanty Zabarskaitė. Artykuły Jurgity Mikelionienė, Olega Poliakova i Ievy Zuiceny mają charakter przeglądowy. W trzecim rozdziale „Leksykologia i etymologia” opublikowano dwa artykuły historyczne (Bernda Gliwy i Jonasa Klimavičiusa). Nie całkiem zasadnie do tego rozdziału trafił artykuł Mildy Norkaitienė „Litewskie zoonimy. Nazwy świń (Sus domesticus). Zamieszczono w nim także dość powierzchowny artykuł Vidy Rudaitienė „Swoistość języka litewskiego i języki zachodnie” oraz obszerniejszą publikację Zity Šimėnaitė „Semantyka frazeologizmów z rzeczownikiem širdis”. Praca Bernda Gliwy „Czy litewska ragana „BejsMa; witch; Hexe' była ‘regétoja’? (s. 159—169) przyciąga interesującymi spostrzeżeniami, dobrą znajomością historii zagadnienia i analizowanego materiału. Niemniej tekst jest nieco rozwlekły i dość trudny w czytaniu. Proponuje się nową etymologię słowa ragana *numirėlis; błąkający się duch zmarłego; „duch” nie wydaje się wystarczająco uzasadnione semantycznie. Jeszcze więcej wątpliwości budzą związki czarownicy z łacińskim rgina ‘władczyni’ itp. Nie brakuje interesujących myśli również w artykule Jonasa Klimavičiusa „AUKA, APIERA, ATNAŠA: cechy historii i użycia” (s. 170–194). Według niego opinię Kazimierasa Būgi, że auka jest częściowym neologizmem Simona Daukantasa, należy skorygować: bardziej wiarygodne jest przypuszczenie, że Daukantas utworzył ten derywat fleksyjny od aukuoti albo odtworzył istniejące wcześniej słowo. Czytelnik artykułu musi dość mozolnie przedzierać się przez gąszcz faktów, ponieważ myśl autora tonie w obfitości danych. W czwartym rozdziale książki „Dialektologia: leksyka gwarowa” zebrano publikacje o dość różnorodnej tematyce. Artykuł Aurelii Genelytė „Motywacja słowotwórcza ludowych nazw roślin: aspekt porównawczy północnych gwar poniewieskich i innych gwar języka litewskiego” (s. 271–306) opiera się na bogatym autentycznym materiale, który jest interesująco analizowany. Teoretyczna część artykułu jest dość słaba, razi niespójna klasyfikacja motywacji, a wskazany w tytule porównawczy aspekt dialektów jest potraktowany marginalnie. Artykuł nie zawiera wniosków, kończy się jedynie pewnymi uwagami podsumowującymi. W artykule Rolanda Mikulskasa „Cechy funkcjonowania gwarowych systemów nominacyjnych” (s. 322-332) ujawniają się oryginalny sposób myślenia autora i jego wnikliwość. Nieco sucho przedstawiono początek artykułu-