Dainora Pociūtė, par. „Knyga nobažnystės krikščioniškos 1653“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 115–124 RECENZJE Reviews KNYGA NOBAŽNYSTĖS KRIKŠČIONIŠKOS 1653. WYDANIE FAKSYMILOWE. PRZYGOTOWAŁA DAINORA POCIŪTĖ. Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru, MMIV, lxv, 660 s., ISBN 9955-9408-0-8 Recenzowana publikacja jest unikatowa pod dwoma względami. Po pierwsze, obecnie ten zabytek naszego piśmiennictwa staje się łatwo dostępny szerszemu gronu badaczy, ponieważ w bibliotekach Litwy, jak wiadomo, znajduje się jedynie mikrof ilm tego ważnego źródła z połowy XVII wieku oraz wydanie kontrafakcyjne Knygos nobažnystės krikščioniškos (dalej: KN), opublikowane w 1684 roku w Królewcu. Dlatego bardzo cieszy, że redaktorka, mając na uwadze fakt, iż przechowywany w Szwecji oryginał Knygos nobažnystės krikščioniškos jest jedynym obecnie znanym jej egzemplarzem, w 2003 r., z okazji 350. rocznicy wydania książki, podjęła „inicjatywę przygotowania faksymilowego wydania tego dzieła, które byłoby przydatne zarówno do naukowych badań tekstów, jak i do pogłębiania studiów lituanistycznych na uniwersytetach” (s. ix). Po drugie, wydawnictwo Instytutu Literatury Litewskiej i Folkloru jest wyjątkowe również dlatego, że wydawcy książki powrócili (jeśli można tak powiedzieć) do „tradycyjnej” praktyki wydawania faksymiliów dawnych pism, pozostawiając tak zwane tło, i całkowicie słusznie zrezygnowali z propagowanej przez pewien czas przez wydawnictwo Baltų lankų „nowoczesnej” zasady prezentowania faksymiliów dawnych pism nie tylko bez tła, lecz także w pomniejszonym formacie. A zatem, podążając „tradycyjną” drogą, wydawcy tego wydania wyraźnie dowiedli, że w naszych czasach wydanie faksymilowej publikacji dobrej jakości nie jest trudne. Dlatego redaktorkę i wydawców tego wydania KN chciałoby się nie tylko pochwalić, lecz także im podziękować, że wydając tę publikację, nie uganiali się za nie wiadomo skąd i jakimi wiatrami przywiewanymi modami, lecz przede wszystkim myśleli o jej jakości i znaczeniu dla badań naukowych, a nie o kwestiach komercyjnych czy jakichkolwiek innych. Na publikację składają się Przedmowa (s. ix-x) i, rzecz jasna, dwie nierówne części. Jest to dorównujący odrębnemu studium artykuł wprowadzający Lietuviškosios Bažnyčios knyga (s. xiii-Ixv), napisany przez znaną badaczkę dawnej literatury litewskiej Dainorę Pociūtė, oraz tekst KN w reprodukcji fotograficznej (s. 1-660). Już z przytoczonych słów Przedmowy, określających cele przygotowania publikacji, oraz z późniejszego stwierdzenia, że wydanie to „stanie się początkiem przygotowania i wydawania dalszych krytycznych opracowań i edycji poszczególnych części tego dzieła oraz ich źródeł” (s. x; por. także s. xlvi, xlviii), staje się jasne, dlaczego w niniejszym wydaniu nie ma bardziej szczegółowych komentarzy. Na nie trzeba będzie poczekać. Czytelnik mniej zaznajomiony z naszą dawną literaturą (a takich — nawet wśród lituanistów — coraz więcej wypuszczają niektóre szkoły wyższe), po przeczytaniu Przedmowy dowie się, że po wydaniu w 1684 roku w Królewcu kontrafakcji KN pierwsze wydanie tej książki bardzo szybko popadło w zapomnienie, a poważniej zaczęto o nim mówić dopiero po tym, jak w 1958 roku w Uppsali pochodzący z Wileńszczyzny Józef Trypućko wydał bibliograficzny katalog Polonica vetera Upsaliensia, w którym (s. 102, 162, 166) podano informacje o tym konwolucie przechowywanym w bibliotece Uniwersytetu w Uppsali. 116 | RECENZJE Bodaj pierwszy zainteresował się tą publikacją Juozas Tumelis. Porównując opublikowane przez Józefa Trypućkę dane z odpowiednimi danymi egzemplarzy przechowywanych w bibliotekach litewskich, zauważył, że nie całkiem się one zgadzają. Wtedy też zaczęło się wyjaśniać, że znajdujący się na karcie tytułowej egzemplarzy istniejących na Litwie zapis O dabar antra karta perdrukavota nie wskazuje, że za pierwsze wydanie należy uznać Katechizm Merkeliusa Petkevičiusa z 1598 roku (dalej: PK) i że ma on służyć do zmylenia przeciwników reformacji, lecz jest faktem odpowiadającym rzeczywistości. Niemniej jednak w znajdujących się na Litwie kontrafakcyjnych egzemplarzach KN jest jeden zapis wprowadzający katolików w błąd — są to rok wydania, miejsce druku i wydawca. Prawdą jest, że znajdujące się na początku Przedmowy stwierdzenie, iż „wydana w 1653 r. w Kiejdanach Knyga nobažnystės krikščioniškos była najwyraźniejszym historycznym akcentem litewskiej literatury kalwińskiej, wieńczącym stuletnie doświadczenie kalwińskiej drukowanej literatury na Litwie od czasu, gdy Mikołaj Radziwiłł' Czarny w swoim dworze w Brześciu w 1553 r. rozpoczął konsekwentną historię drukowanej książki litewskiej” (kursywa moja — J. K.) (s. ix), od razu rodzi pytanie, czy tak szeroki aspekt kulturoznawczy, który bez wątpienia jest konieczny przy badaniu zagadnień lituanica, nie przesłania w tym przypadku zagadnień lituanistycznych? Studium wprowadzające Litewska księga kościelna rozpoczyna się rozdziałami „Kiejdany Radziwiłłów” (s. xiii— xvii) i „Szkoła w Kiejdanach” (s. xviii-xx). W pierwszym przedstawiono więcej informacji historycznych związanych z Kiejdanami i ich dawnymi zarządcami, a w drugim — nie tylko o kolegium w Kiejdanach, lecz także o znajdujących się wówczas w Kiejdanach zbiorach książek — bibliotekach. Tutaj autorka opracowania wspomina biblioteki księcia Jonusza Radziwiłła i kościoła w Kiejdanach, a także osobisty zbiór książek Samuela Tomaszewskiego. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że przedstawione fakty nie powinny budzić żadnych wątpliwości. Kiedy jednak przypomni się twierdzenie znanej badaczki reformacji Ingė Lukšaitė, że dotąd nie całkiem „jasne jest, czy biblioteka kościoła i gimnazjum w Kiejdanach była jedną i tą samą biblioteką” (Lukšaitė 2001:15), wtedy mimowolnie sam zadajesz sobie pytanie, dlaczego tutaj o tym problemie się nie wspomina. Czyżby autorka opracowania wprowadzającego dysponowała wiarygodnymi danymi, że biblioteka kościoła i gimnazjum (albo kolegium) w Kiejdanach była jedną i tą samą biblioteką. Jeśli tak, to należałoby wówczas przedstawić wszystkie argumenty uzasadniające taką tezę, tym bardziej że Ingė Lukšaitė w innym miejscu tego samego artykułu, z którego korzysta również Dainora Pociūtė, pisze już o bibliotece gimnazjum w Kiejdanach, por. „Spis lub katalog biblioteki gimnazjum w Kiejdanach nie jest znany” (Lukšaitė 2001: 16). Jest rzeczą oczywistą, że spojrzenie językoznawcy od razu kieruje się ku trzeciej części „Używanie języka litewskiego w życiu publicznym Kiejdan” (s. xx-xxii), w nadziei uzyskania wystarczającego obrazu tego, jakie miejsce zajmował język litewski w ówczesnych Kiejdanach. Jednak po przeczytaniu tej części nasuwa się wniosek, że jej tytuł nie całkiem odpowiada treści. Ograniczono się bowiem jedynie do omówienia używania języka litewskiego do celów religijnych. Ponadto i tutaj zdarzają się twierdzenia wymagające doprecyzowania. Na przykład podrozdział rozpoczyna się stwierdzeniem: „Chociaż w Litewskim Kościele Reformowanym od początku jego powstania używano (może: posługiwano się? —J. K.) języka polskiego, który stał się także głównym pisanym językiem Kościoła, na początku XVII w. synody reformowane podjęły systematyczne działania na rzecz rozszerzenia używania języka litewskiego, nakazując prowadzenie katechizacji oraz odprawianie nabożeństw również w języku litewskim” (s. xx). Tutaj od razu chciałoby się dowiedzieć, z których lat pochodzą synody, które podjęły działania na rzecz rozszerzenia używania języka litewskiego, ponieważ wspomniana już niejednokrotnie znawczyni historii reformacji Ingė Lukšaitė twierdzi, że „protokoły synodów z XVI w. zostały spalone”, 0 z zachowanych od 1611 roku protokołów synodalnych „wyraźnie wynika, że jeszcze przez kilka dziesięcioleci przygotowywanie ksiąg litewskich nie było ważną troską synodu” (Lukšaitė 2001: Nie całkiem jasne, dlaczego Dainora Pociūtė powszechnie przyjętą formę nazwiska tych magnatów Wielkiego Księstwa Litewskiego Radvila zmienia na Radvilas. W cytatach pozostawiono formę Radvilas używaną przez autorkę. RECENZJOS | 117 7). Jeżeli Dainora Pociūtė, pisząc o działaniach na rzecz rozszerzenia używania języka litewskiego, ma na myśli synod generalny z 1627 roku, na którym Kristupas Minvydas został mianowany pastorem w Kiejdanach, to bardzo wątpliwe, czy synod ten można zaliczyć do początku XVII w. Prawdą jest, że jakby chcąc uzasadnić tytuł podrozdziału, Dainora Pociūtė, nie będąc tak pewna jak Ingė Lukšaitė (2001: 14), przypuszcza, że w szkole w Kiejdanach język litewski „jako dodatkowy język objaśnień katechetycznych [...] mógł być używany” (s. xxi). Jednak moim zdaniem na takie przypuszczenie to za mało. Tutaj prawdopodobnie bardzo przydatne byłoby zbadanie, w jakim stopniu język litewski był potrzebny urzędnikom magistratu kiejdańskiego, tym bardziej że, jak się wydaje, istnieją przesłanki do takiej analizy (por. Lukšaitė 2001: 17). Jednakże chyba najwięcej wątpliwości i różnorodnych pytań budzi podrozdział „Sytuacja polskiej literatury reformowanej Wielkiego Księstwa Litewskiego o charakterze kościelnym” (s. xxii-xxvii), w którym na samym początku po raz kolejny powtarza się, że „rok wydania KN w Kiejdanach —1653 —pośrednio wyznaczał już setną rocznicę historii literatury i drukarstwa ewangelickiego na Litwie” (s. xxii). Przegląd publikacji polskojęzycznych rozpoczyna się od stwierdzenia, że jego początek dała w 1553 roku „założona przez Mikołaja Radziwiłła Czarnego pierwsza na Litwie W. Ks. Litewskiego łacińska (!? kursywa moja —J. K.) drukarnia- ...”, a następnie omawia się Mały i Duży katechizm, śpiewnik z 1559 roku, Biblie brzeską i gdańską? oraz inne polskojęzyczne publikacje reformowane, które bez żadnych wątpliwości są ważne z punktu widzenia wyznaniowego i kulturologicznego, ale, moim zdaniem, niewiele mają wspólnego z powstaniem KN. Przeciwnie, pierwsze polskojęzyczne publikacje o orientacji kalwińskiej mniej lub bardziej przyczyniły się do umocnienia języka polskiego i wypierały język litewski z szerszego użycia. Dlatego tak obszerne omówienie polskojęzycznych publikacji jest z punktu widzenia lituanistycznego raczej trudne do uzasadnienia, chyba że autorka zamierzała poprzez to omówienie obalić chęć niektórych historyków reformacji do przesadnego wywyższania ich zasług dla piśmiennictwa litewskiego (por. Kregždė 1978*) albo jeszcze raz podkreślić, że u samych swoich początków kalwinizm nie był religią mas (chłopów), lecz wybranych (elity), i zwrócił się ku prostym ludziom dopiero wtedy, gdy przegrał już walkę z dość postępowymi wówczas ideami oświatowymi jezuitów. Oczywiście, chcąc usprawiedliwić autorkę, można twierdzić, że omawiając polskojęzyczne reformowane księgi religijne, dążyła ona do pokazania, w jaki sposób teksty religijne, które później znalazły się w KN, były kodyfikowane i unifikowane. Taki wniosek wynikałby z zakończenia tego podrozdziału. Jednak taki wniosek częściowo podważa sama autorka, twierdząc, że stosunek kancjonału KN do zunifikowanych polskich gdańskich wydań jest dwuznaczny (s. xxvii). Szczegółowe przedstawienie tego stosunku planowane jest zresztą w przyszłych publikacjach. Ponadto, po bardziej wnikliwym przeanalizowaniu tez tego podrozdziału, takiej analizy polskich wydawnictw reformowanych nie uzasadnia również stwierdzenie, że „przygotowane teksty Knygos nobažnystės krikščioniškos miały przede wszystkim odzwierciedlać system ortodoksji ukształtowany w pierwszej połowie XVII wieku, reprezentować po litewsku polskie teksty Kościołów Reformowanych Litwy i Polski, skodyfikowane po długich sporach i rozważaniach” (s. xxvii). Jest jednak rzeczą samą przez się zrozumiałą, że publikacja przeznaczona do praktyki religijnej musi odpowiadać tekstom skodyfikowanym. Niniejszy przegląd polskich wydawnictw również nie udziela odpowiedzi na pytanie, dlaczego redaktorzy kancjonału KN konsekwentnie nie przestrzegali tej zasady. 2 Tylko nie wiadomo, dlaczego porównując Biblie brzeską i gdańską (s. xxvi–xxvii), Dainora Pociūtė w przypisach, obok innej literatury, nie wskazuje rozprawy doktorskiej Giny Kavaliūnaitė, w której również pisze się o obu tych Bibliach oraz o zasadach ich przekładu (zob. Kavaliūnaitė 2003: 82–89). Dainora Pociūtė nie wspomina o tej publikacji, choć powtarza zawarte w niej myśli nie tylko o KN i jej autorach, lecz nawet niektóre stare błędy, np. dotyczące dobrej jakości papieru produkowanego w Kiejdanach, oznaczonego filigranowym napisem Civitas Caiodunensis (zob. Kregždė 1978: 81–95). 118 | RECENZJOS Pisząc dalej o drukarni kiejdańskiej, jej założeniu i wydawnictwach, Dainora Pociūtė również nie unika obszernych dygresji historycznych, znacznie przekraczając granice chronologiczne. Na przykład, omawiając inne drukarnie reformackie (i nie tylko reformackie) na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego, autorka wspomina o drukarni działającej od 1672 roku w Słucku. Ponadto czasami być może nieco przesadna chęć wywyższania spraw związanych z reformowanymi przesłania fakty historyczne. Tak, jak się wydaje, stało się przy twierdzeniu, że w Słucku „rozpoczęta działalność drukarnia była jedyną (kursywa moja —J. K.) działającą wówczas drukarnią Wielkiego Księstwa Litewskiego (obok drukarni Akademii Wileńskiej)” (s. Xxviii—xxix- ). Dlaczego jedyną, skoro działała również inna? Chyba że drukarnia słucka nazywana jest jedyną dlatego, że nie drukowała książek litewskich. Omawiając dane historyczne związane z przygotowaniem i drukiem KN, autorka opiera się na liście Janusza Radziwiłła z 18 marca 1653 roku, w którym książę podejrzewał, że „przeszkody” w druku „zostały sztucznie wywołane dlatego, że niektórzy miejscowi księża nie chcą widzieć wskazanego nazwiska Telegi” (s. xxxii). Następnie, zacytowawszy w tekście zdanie przetłumaczone z listu Janusza Radziwiłła, Dainora Pociūtė w przypisie 81 przytacza je po polsku i natychmiast dodaje: „W historiografii literatury, prawdopodobnie z powodu błędnej interpretacji tego cytatu z Radziwiłła, rozpowszechniła się opinia odwrotna [= odwrotna- ], twierdząca, że Radziwiłł oburzał się na to, iż w książce z powodu wymysłu księży jako autor wskazany został Telega” (s. xxxii). I po tych słowach wskazuje źródła, w których przedstawiono taką interpretację: Aleksandrynę Vacława Birżyszki, artykuł Juozasa Tumelisa „W kwestii pierwszego wydania «Knygos nobažnystės krikščioniškos»” (1653), opublikowany w 7. tomie „Bibliotekininkystės ir bibliografijos klausimai- ”, oraz „Starą literaturę litewską” Jurgisa Lebedysa, ale nie wskazuje (może przeoczyła?) wielokrotnie wspominanego niedawnego artykułu Ingė Lukšaitė, w którym powtarzana jest podobna interpretacja”, choć na artykule tym Dainora Pociūtė opiera się stosunkowo często. W rozdziale „Autorstwo książki” (s. xxxiii-xxxiv) Dainora Pociūtė, opierając się na polskiej KN „Przemowa do łaskawego czytelnika” oraz pracach językoznawcy Antanasa Jakulisa, wskazuje, kto przygotował lub mógł przygotować poszczególne części tej książki. I po tym udanym i potrzebnym przeglądzie autorka, niczego nie uszczegóławiając, niespodziewanie stwierdza, że „w XVI-XVII w. ukształtowały się trzy warianty pisanego języka litewskiego” (s. xxxiv). Ponieważ dotychczas mówiono głównie o terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego, czytelnik mniej zaznajomiony z wczesnym okresem historii pisanego języka litewskiego może na podstawie tego stwierdzenia wywnioskować, że w tym czasie trzy warianty języka pisanego istniały w Wielkim Księstwie Litewskim. Takie dwuznaczności nie powstałyby, gdyby autorka studium choć trochę uszczegółowiła to stwierdzenie albo przynajmniej wskazała odpowiednią literaturę. Po zapoznaniu czytelników z przygotowawcami KN — Steponasem Jaugelisem Telegą (s. xxxiv—xxxvi), Samuelem Tomaševskim (s. xxxvi-xxxvii), Jonasem Bożimovskim (s. xxxvii-xxxviii) oraz Samuelem Minvydasem (s. xxxviii) — Dainora Pociūtė przechodzi do struktury książki (s. xxxix-xl) i rozważa, ile właściwie książek składa się na recenzowany konwolut. Jedni bowiem (Dalia Jakulytė, Zigmas Zinkevičius) twierdzą, że składają się na niego trzy książki, inni (Juozas Tumelis, niewskazana przez autorkę Ingė Lukšaitė (2001: 4), a także z zastrzeżeniami sama autorka) skłaniają się ku uznaniu go za zbiór czterech książek. W tym przypadku opiera się ona na założeniu, że o przynależności książki do literatury religijnej od dawna decydowała specyfika gatunkowa. Dążąc do uzasadnienia tego stwierdzenia 4 Por.: „Pewne wątpliwości co do wkładu Samuela TamaSauskasa (inaczej TomaSauskas, Tomaszewski, około 1605 1650) i Steponasa Jaugelisa Telegi w przygotowanie kancjonału zasiał Jonušas Radziwiłł w liście z 18 marca 1653 r. do starosty Laurynasa Kochanskisa, zauważając, że autorstwo Telegi jest wymysłem księży” (Lukšaitė 2001: 19). RECENZJE | 119 uzasadnić Dainora Pociutė pisze: „Tak jak hebrajska nazwa Biblii oznaczała „księgi”, tak też Katechizm Marcina Mažvydasa, w którym drukowano nie tylko katechizm, lecz także śpiewnik i elementarz (nie licząc dedykacji i przedmów towarzyszących wielu ówczesnym książkom), został nazwany nie jedną (choć mającą ciągłą paginację) „księgą”, lecz „książeczkami”. „Takie przykłady występowały również w literaturze drukowanej w innych językach” (s. xl). Po pierwsze, wątpliwe, czy autorka musiała przenosić się z XVI i XVII wieku do tak odległych czasów i krain, tym bardziej że nie podaje ani nazwy Tanak hebrajskiego Starego Testamentu (którego zresztą trzymają się protestanci, zob. Rubšys 1995: 1, 26), ani jej znaczenia. Po drugie, wyjaśniając znaczenie litewskiego słowa knygelės (lm. M.), Dainora Pociūtė zapomniała przypomnieć czytelnikom, że znaczeniem tego derywatu interesował się ukraiński językoznawca Anatolij Nepokupnas. Według jego danych knygelės u Marcina Mažvydasa „oznacza nie «książeczka» ani «ta książka», jak tradycyjnie twierdzi się w badaniach nad językiem litewskim, lecz «podręcznik»” (Nepokupnas 1994: 75, 76). Ponadto, analizując znaczenie derywatu knygelės używanego przez Marcina Mažvydasa, prawdopodobnie nie należałoby zapominać również o formie wyrazu podstawowego knyga w piśmiennictwie Małej Litwy w XVII wieku. Ponieważ w XVII-wiecznych rękopiśmiennych słownikach litewskim odpowiednikiem niemieckiego słowa Buch jest knygos (lm. M.) (zob. szerzej Lexicon Lithuanicum 1987: 106-107; Clavis Germanico-Lithuana 1997: 1, 408), wydaje się, można przypuszczać, że derywat knygeles może być sufiksalnym derywatem liczby mnogiej formy knygos. Ponieważ argumenty przedstawione przez Dainorę Pociūtė można różnie interpretować, dlatego, nie wdając się w szczegóły, w tym przypadku najwłaściwiej byłoby trzymać się ścisłego podejścia bibliograficznego i mówić o trzech książkach, mających nie tylko odrębną paginację, lecz także oddzielne erraty. Tego podejścia, omawiając poszczególne części KN, trzyma się również sama autorka (s. xl-xlv). Prezentacja kancjonału KN (s. xl-xlii) rozpoczyna się stwierdzeniem, że zawiera on „teksty przekładów 100 psalmów i 158 pieśni (147 z nich w różnych głównych częściach kancjonału, a 11 w dodatku do kancjonału „Giesmes Pridotka- “)“ (s. xl). Ale widocznie, spostrzegłszy, że pierwsza część tego stwierdzenia może wprowadzać czytelnika w błąd (przypomniawszy sobie cytowane na s. xxxix słowa Samuela Chylińskiego, że w tym kancjonale znajduje się „tylko 78 psalmów Dawida, poetycko przełożonych z języka polskiego“), autorka natychmiast precyzuje, że w tym kancjonale w rzeczywistości drukowanych jest tylko 78 psalmów, z których 22 przedstawiono w dwóch wariantach przekładu. I niemal natychmiast po tym uściśleniu całkiem słusznie obala się również twierdzenie Vaclovasa Biržiški, jakoby kancjonał KN „wraz z innymi wydawnictwami kiejdańskiej drukarni z 1653 r. nie był jakąś nowo przygotowaną i napisaną książką, lecz tylko drugim, powiększonym i nieco poprawionym oraz uzupełnionym wydaniem katechizmu z 1598 r., tyle że bez tekstu polskiego“ (Biržiška 1990: 1, 289). Wszystko, co autorka pisze w tym podrozdziale, jest prawdziwe. Byłoby jednak jeszcze bardziej przekonujące, gdyby tutaj albo w podrozdziale „Stosunek KN do Katechizmu Merkelisa Petkevičiusa“ (s. xlv—xlvi) Dainora Pociūtė przedstawiła więcej danych statystycznych. Otóż, mając na uwadze, że w PK wydrukowano 40 przekładów psalmów i 41 tekst psalmiczny (tj. psalm 128 w PK przedstawiono w dwóch wariantach przekładu), a także że zrezygnowano tam z 8 psalmów (tj. 26, 46, 67, 80, 82, 109, 117, 122) zamieszczonych w kancjonale KN, otrzymamy, że podczas przygotowywania kancjonału KN do druku po raz pierwszy na język litewski przetłumaczono 46 psalmów (tj. 78 psalmów KN — 32 psalmy PK = 46 nowo przetłumaczonych psalmów- ). Jeszcze wyraźniej myśl Dainory Pociūtė potwierdza liczba pieśni w kancjonale KN. Ponieważ w PK wydrukowano zaledwie nieco ponad 50 pieśni, staje się jasne, że nie ma żadnych podstaw, by uważać KN za wznowione wydanie PK. Przy tej samej okazji chciałoby się jeszcze zwrócić uwagę Dainory Pociūtė, aby przygotowując do druku wielokrotnie zapowiadane wydania krytyczne poszczególnych części KN, spróbowała wyjaśnić, dlaczego 22 pieśni kancjonału KN 120 | RECENZJE psalmy (tj. 1, 3, 23, 25, 27, 28, 30, 32, 51, 68, 86, 91, 103, 113, 118 (w KN, jak się zdaje, błędnie oznaczony jako cviii), 121, 127, 128, 130, 134, 142, 146) przedstawiono w dwóch wariantach przekładu. Czy na takie przedstawienie nie miał przypadkiem wpływu PK? Otóż już przy powierzchownym porównaniu tekstów staje się jasne, że spośród tych 22 psalmów KN przedstawionych w dwóch wariantach przekładu aż 17 (tj. 1, 3, 23, 27, 28, 32, 51, 86, 91, 103, 121, 127, 128, 130, 134, 142, 146) ma jeden wariant przekładu bliższy tekstowi PK. W PK nie występuje pozostałych 5 psalmów (tj. 25, 30, 68, 113, 118), mających w kancjonale KN dwa warianty przekładu. Być może przy analizie tych kwestii uda się wyjaśnić, dlaczego redaktorzy śpiewnika KN zrezygnowali z 6 psalmów PK (tj. 26, 46, 67, 80, 82, 109, 117, 122)? Przedstawiając czytelnikom postyllę KN Suma..., Dainora Pociūtė, opierając się głównie na prowizorycznych badaniach Antanasa Jakulisa, zwraca uwagę czytelników, że teksty litewskiego wariantu kiejdańskiego i polskiej Postylli Grzegorza z Żarnowca nie są adekwatne i czekają na badaczy. Obecnie w historiografii literatury litewskiej utrwalił się pogląd, że KN Suma jest przekładem Postylli Grzegorza z Żarnowca, oparty na informacjach zawartych w polskiej „Przemowie do łaskawego czytelnika” KN i oczywiście nie jest dokładny. Pozostaje również pochwalić autorkę za to, że w stosunkowo niewielkim rozdziale „Kontrafakcyjne wydanie Knygos nobažnystės krikščioniškos z 1684 roku” (s. xlvi-lii), korzystając głównie z prac Juozasa Tumelisa, obecnie niełatwo dostępnych dla wszystkich czytelników, nie tylko je uściśla, lecz także dość jasno wskazuje, czym drugie — kontrafakcyjne — wydanie KN różni się od pierwszego. Zwraca również uwagę przyszłych czytelników, że do wydania kontrafakcyjnego trafił nie tekst katechizmu z pierwszego wydania KN, lecz oparto się na nieco rozszerzonym tekście katechizmu wydanym osobno w 1680 roku w Królewcu. Opisując jedyny obecnie znany egzemplarz KN, Dainora Pociūtė dość szczegółowo omawia znajdujące się w egzemplarzu uppsalskim wpisy łacińskie i polskie oraz podaje ich tłumaczenia. Dowiadujemy się z nich, że jeden z autorów tej książki — Samuel Minwyd — 27 marca 1656 roku podarował ten egzemplarz KN proboszczowi kościoła w Żupranach, Pawłowi Gnatowskiemu. W tym miejscu warto zwrócić uwagę zarówno autorce, jak i czytelnikom, że w tłumaczeniu pierwszego (łacińskiego) wpisu Pawła Gnatowskiego wkradł się błąd i zamiast... dar szlachetnego Minwida Stanisława powinno być dar szlachetnego Minwida Samuela (s. vi, 2. wiersz od góry). Drugą svarbią aplinkybę sudaro tai, kad nagrinėdama įrašus autorė kartu supažindina skaitytojus ir su gana spalvinga šios knygos Švedijoje buvusio savininko Johano Gabrielio Sparwenfeldo asmenybe (p. lvi-lvii). Visi, kurie domisi senosios lietuviškos knygos istorija, su įdomumu perskaitys, kaip Lietuvių literatūros ir tautosakos instituto bibliotekoje šiuo metu saugomo KN pirmojo leidimo maldyno fragmentas pateko į šią biblioteką (p. Iviii-lix). Recenzuojamo leidinio straipsnis baigiamas dviem skyreliais, kuriuose pateikiama KN popieriaus vandenženklių tyrinėjimo istorijos (p. lix-Ixviii) apžvalga ir Upsalos egzemplioriaus įrišimo aprašymas. Iš pirmojo sužinome, kad KN pirmajam leidimui buvo panaudotas dviejuose Vilniaus popieriaus malūnuose pagamintas popierius (p. Ixii), o iš antrojo – kad Upsalos egzempliorius į Švediją pateko neįrištas, nes švedų diplomatas ir kolekcionierius Gabrielius Sparwenfeldas jam įrišti panaudojo vadinamąjį „olandišką“ popierių, pagamintą prancūzo Iuilledary Bauvais (p. Ixiv-Ixv). Užvertus ne tik įvado, bet ir viso recenzuojamo leidinio paskutinį puslapį, norisi dar kartą pasidžiaugti, kad Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas išleido labai reikalingą ir kokybišką leidinį. O knygos parengėją Dainorą Pociūtę norisi paprašyti per daug neuždelsti rengiant RECENZIJOS | 121 kritinius atskirų KN dalių leidimus, nors tai be galo sunkus ir kruopštus darbas. Čia išsakytomis, kartais galbūt ir pernelyg subjektyviomis pastabomis pirmiausia norėta atkreipti parengėjos dėmesį į tai, ką būsimuose kritiniuose leidimuose derėtų patikslinti ir ką panagrinėti plačiau. A jeśli uwagi te będą choć trochę pożyteczne, oznaczać to będzie, że ich autor osiągnął swój cel. LITERATURA I ŹRÓDŁA BiRžiška, V. 1990: Aleksandrynas 1, Vilnius: Sietynas. Clavis Germanico-Lithuana 1997. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik języków niemiecko-litewskiego. Część I: A–E, Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. KAVALIŪNAITĖ, G. 2003: Stosunek przekładu Nowego Testamentu Samuela Bogusława Chylińskiego do oryginałów. Rozprawa doktorska, Vilnius. KReGZDE, J. 1978: Piśmiennictwo litewskich reformowanych, Chicago: Wydawnictwo Devenių kultūrinio fondo. Lexicon Lithuanicum 1987. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik niemiecko-litewski, Wilno: Mokslas. Lukšaitė, I. 1999: Reformacja w Wielkim Księstwie Litewskim i Małej Litwie, Wilno: Baltos lankos. Lukšaitė, I. 2001: Kulturowe środowisko przygotowania Księgi pobożności (1653). Księga pobożności chrześcijańskiej (1653), zabytek kultury litewskiej XVII wieku, 4-29. Kiejdany: Muzeum Ziemi Kiejdańskiej, Nekrošiūnas, A. 1994: Obraz „Katechizmu” M. Mažvydasa — podręcznika (książeczek) przemawiającego w kontekście historii i kultury. Protestantyzm na Litwie: historia i teraźniejszość, Wilno: Apyaušris, 70-77. Rubšys, A. 1995: Klucz do Starego Testamentu 1, Wilno: Katalikų pasaulis. Juozas Karaciejus Otrzymano 2004 12 12 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vilešio 5, 10308 Wilno, Litwa BERTHOLD FORSSMAN LETTISCHE GRAMMATIK Dettelbach: J. H. Roll, 2001, 418 s., ISBN 3-89754-194-7 (Miinchener Studien zur Sprachwissenschaft, Beiheft 20) Gramatyka języka łotewskiego Bertholda Forssmanna, jak wskazano w jej „Przedmowie”, jest przeznaczona nie tylko dla indoeuropeistów i bałtystów, lecz także dla slawistów oraz innych językoznawców, którzy interesują się zarówno współczesnym łotewskim językiem literackim, jak i gramatyką historyczną tego języka. Pomimo późnego poświadczenia w źródłach pisanych języki bałtyckie ze względu na swoją fonetykę i dobrze zachowany system fleksyjny są uważane za bardzo archaiczne. Autor gramatyki wskazuje również, że wydana w 1923 r. gramatyka języka łotewskiego Jānisa Endzelīnsa była i nadal jest niezastąpionym podręcznikiem wzorcowym, jednak dla początkującego uczącego się języka łotewskiego jest zbyt obszerna, w praktyce trudna do wykorzystania i nie ma powiązań ze współczesnym łotewskim językiem literackim. Dlatego recenzowana gramatyka B. Forssmanna jest jak most między współczesnym łotewskim językiem literackim a jego historycznym ujęciem, zaś przedstawione rozdziały synchroniczne mogą służyć osobie zainteresowanej językiem łotewskim jako elementarz. Autor gramatyki podkreśla również, że znajomość języka litewskiego jest dla indoeuropeistów konieczna, dlatego w rozdziałach diachronicznych kontrastywnie wykorzystano materiał języka litewskiego, ale,