Mažvydo „Katekizmo“ giesmių redakcijos XVI–XVII a. Rytų Prūsijos giesmynuose

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 69-80 Redakcje pieśni Katechizmu Mażwidasa w XVI–XVII-wiecznych hymnologionach Prus Wschodnich INGA STRUNGYTĖ Uniwersytet Wileński Porównanie pieśni zawartych w Katechizmie Mażwidasa z ich odpowiednikami w hymnologionach Mażwidasa i Wilenta, Bretkiunasa, Sengstocka oraz Kleina pokazuje, że kolejni redaktorzy wprowadzali drobne poprawki, lecz (z wyjątkiem jednej pieśni w zbiorze Kleina) nie poddawali tekstów gruntownej rewizji. W niektórych przypadkach poprawki Sengstocka opierają się nie tylko na Mażwidasie i Bretkiunasie, lecz także na Katechizmie z 1547 roku. Klein był znacznie bardziej konsekwentny niż jego poprzednicy w korygowaniu niedoskonałości języka i wersyfikacji. 1. Językiem, wersyfikacją i tekstem melodycznym pieśni Katechizmu Mażwidasa zajmowało się wielu uczonych, jednak dotychczas nie przeprowadzono dokładniejszego porównania pieśni Katechizmu z wariantami przedrukowanymi w późniejszych hymnologionach. Porównanie to jest interesujące, ponieważ ukazuje stosunek redaktorów do dawnych pieśni, pomaga ujawnić motywy części zmian oraz ustalić, z których ksiąg poprzedników korzystali redaktorzy. Niektóre redakcje dawnych pieśni nie były konsekwentne, np. zaledwie kilku zmian wersyfikacyjnych w hymnologionie Mażwidasa lub Bretkiunasa nie możemy uznać za dążenie do skorygowania sylabiczności pieśni, jednak takie poprawki świadczą o staraniach redaktorów. Dlatego w artykule przedstawiono również pojedyncze poprawki, których nie można uogólnić, jednak dostarczają one informacji o pracy wykonanej przez redaktorów jako redaktorów językowych. Tym razem metodą porównawczej analizy tekstów próbowano porównać pieśni z Katechizmu Mażwida z ich wariantami w śpiewnikach Martynasa Mażwidasa i Baltramiejusa Vilentasa, Jonasa Bretkūnasa, Lozoriusa Zengštokasa i Danieliusa Kleina. 1.1. Pierwsi działacze Reformacji starali się przedłużyć stosunkowo skromną tradycję powszechnego śpiewu ludowego, która pojawiła się w późnym średniowieczu. Stopniowo włączali do swojego repertuaru ludowe pieśni z XIII–XV w. oraz nieliczne przekłady z języka łacińskiego najpopularniejszych hymnów świątecznych, które pojawiły się w późnym średniowieczu (Pociūtė 1995: 51). W 1547 r. w Księstwie Pruskim w miejscowych językach wydano dwie publikacje zawierające pieśni. Był to — śpiewnik Seklucjana Piešni duchowne oraz kilka miesięcy później Katechizm Mażwida, w którym wydrukowano 11 pieśni z nutami. Ta ostatnia publikacja nie była typowa, ponieważ zazwyczaj w katechizmach albo w ogóle nie zamieszczano pieśni, albo drukowano tylko pieśń główną „Przykazania Boże” (Pociūtė 1995: 14). Prawdopodobnie nie sam Mażwidas, lecz książę Albrecht albo jego doradcy uznali, że litewski katechizm należy wydać z pieśniami, które w tym czasie miały niezwykle duże znaczenie w liturgii luterańskiej (Michelini 2000: 11). Książę chciał 70 | INGA STRUNGYTĖ oprzeć podstawy religii luterańskiej Prus, dlatego Mažvydowi mogło zostać zalecone korzystanie ze śpiewnika Seklucjana (Michelini 2000: 11). Na początku XX wieku Christian Stang ustalił, że śpiewnik ten był głównym źródłem przy tłumaczeniu siedmiu pieśni Katechizmu (Stang 1929: 29-47). Do Katechizmu trafił najpopularniejszy psalm Księstwa Pruskiego „Liauplink dufcha mana“, który ułożył wierszem królewiecki pastor Johann Grauman (Poliander) (Pociūtė 1995: 15). Drugi, również bardzo popularny w tamtych czasach psalm „Sufimilk ant mulu Diewe“ był przeznaczony do obrzędów pogrzebowych. Pozostałe teksty przypisuje się Lutrowi, który przerobił średniowieczne pieśni' oraz pieśń czeskiego reformatora Jana Husa?. Ostatnie trzy pieśni nie są związane ze śpiewnikiem Seklucjana: „Bernelis gime mumus“, jeden z wariantów popularnego średniowiecznego hymnu „Dies est leticiae“, oraz hymn wieczorny „Chriltau Dena el[i ir [chwelibe“ mogły zostać przetłumaczone bezpośrednio ze źródła łacińskiego“. W Katechizmie wydrukowano programową pieśń protestancką „O Diewe kurls dąngui eBi“ (przerobioną przez Johana Fredera katolicką Litanię), przetłumaczoną przez J. Zabłockiego z niemieckiego tekstu „O Gott Vatter im hymelreich“ (Michelini 2000: 114). Źródłem przekładu średniowiecznego dekalogu wierszowanego „Tas elt Dieva prilakimas®, którym rozpoczyna się śpiewnik, prawdopodobnie była pieśń „Tocz iest bože przikazanie“ z Katechizmu Seklucjana z 1545 roku. 2. W ŚPIEWNIKU MAŽVYDASA przedrukowano niemal wszystkie pieśni litewskiego Katechizmu z 1547 r., z wyjątkiem „Thiewe mulu Danguielis”, która w Katechizmie została przetłumaczona na podstawie pieśni „Oicze nasz, ktoryš jest w niebie” (ze śpiewnika Seklucjana z 1547 r.), natomiast do śpiewnika Mažvydasa trafił nowy przekład pieśni Lutra „Vater unser im himelreich” (Michelini 2000: 443). Z niektórych poprawek wynika, że w pieśniach bardziej starano się uwzględniać właściwości oryginału, przybliżyć przekład do źródła. W ten sposób dostosowywano leksykę. Oto zamiast katechizmowego (gen. pl.) funu zapisano waiku“*: ant fawa miloiu funu | MŽK 6, —Ant fawa miluyu waiku/MŽG,, por. pol. nad swemi mitemi dziečmi“; gen. sg. fweikatas poprawiono na acc. sg. ifchganima, por. : Be tawęs gauti fweikatas MŽK 7, —Be tawes gauti ifehganima MŽG,, por. pol. być zbawiona bez łaski twej. (pol. zbawiona ‘iSganyta’). W Śpiewniku, w porównaniu z Katechizmem, przekład jest dalej udoskonalany, poprawiane są formy, które wymknęły się jako przekład dosłowny: At mufchk iu ftrelas beganczias | MZK 5,, —Atmufchk io ftrelas begancjias /MŽG,, por. niem. Wend von uns ab sein feurig pfeil. Do litewskiego odpowiednika sg. f. duchowi dostosowany został rzeczownik linksmintoja, ponieważ w Katechizmie trzymano się subst. masc. formy gramatyczne ducha: Lig/inintaiu mes wadinam | MzK 3, —Linksmintoie mes wadinam | MZG,, por. Cieszycielem cię zowiemy. W utworach „Liaupfink dulcha mana pa- „Mes tikim ijg wenagi Diewa“,,,Papralchaim [chwentales dwales",,,Schwenta Dwale mufump ateik“, ,» Thiewe mufu Danguielis“. 2 Jezus Chrystus jest umiłowanym Mesjaszem. 3 Litewska pieśń „Bernelis gime mumus“ jak dotąd nie ma dokładnego odpowiednika. 4 W skrótach wielka liczba oznacza pieśń Katechizmu Mażvydasa w tej samej kolejności, w jakiej została wydrukowana w Katechizmie, a mała — wiersz pieśni, np.: pieśń „Schwenta Dwafe mufump ateik“ w Katechizmie jest trzecią, a wiersz — pierwszy. 5 Przy wskazywaniu odpowiedników przekładowych tutaj i w innych miejscach oparto się na Michelini (2000). REDAKCJE PIEŚNI KATECHIZMU MAŽVYDASA | 71 „ i „Paprafchaim [chwentales dwales“ kilkakrotnie poprawiony zapożyczony wyraz lafka (w oryginale fafka) litewskim odpowiednikiem meilė „miłość“ . Porządkowano również strukturę pieśni (pomijano lub wstawiano strofę albo wers). W pieśni „Bernelis gime mumus“ wstawiono 60. wers i piątą strofę. Dodatkowy segment (Ing ghi tikedami) na końcu strofy wyrównał liczbę wersów w zwrotce — jako jedyna miała ona dziewięć zamiast dziesięciu. Starszy typ wiersza sylabicznego charakteryzował się w przybliżeniu jednakową liczbą sylab w wersach, jednakowymi formami zakończeń gramatycznych, współbrzmieniami oraz rymami (Girdzijauskas 2001: 448-449). Na podobnej zasadzie, choć niezgrabnie, rymowane są również pieśni Katechizmu Mażwidasa. Zasad sylabizmu przestrzegano również w śpiewniku Mażwidasa, nie dążono do poprawiania nieścisłości, z wyjątkiem kilku przypadków. Metryczna konstrukcja strofy pieśni „Schwenta Dwale mu- [ump ateik“ 8/8/8/7. Mażwidas dość prosto skorygował niezgrabny ostatni wers — skrócił słowo vienybé[- je] o jedną sylabę: Venibe Diewa garbinta. MZK 3,, —venib Diewa garbinta. MŽG,,. Podobnie usuwa się odstępstwa wierszowe w pieśni „O Diewe kurl[s dangui eBi“, której wcześniejszy schemat metryczny 8/8/9/9/8/8 ulega poprawie (8/8/9/8/8/- 8), por.: : Venibe Diewa amflinagij /MŽK 5, — Venib Diewa amflinagi /MŽG,,. Ulepsza się również współbrzmienia końcowe: Dufcha mana tu platink | Csiefti ir garbe Dewui. MŽK 6,,, —Platink tu dufcha mana | C3iefti ir garbe Diewa. MŽG,,. Przy przedruku pieśni „Liaupfink dufcha mana pana”, bez której w tamtym czasie nie wyobrażano sobie liturgii kościelnej, poprawiono tekst melodyczny i dodatkowo wydrukowano piątą strofę — tradycyjne uwielbienie i wysławianie Trójcy Świętej na końcu pieśni. Uwzględniono również zmieniające się realia tamtych czasów. Mažvydas przedrukował w śpiewniku Litanię Zabłockiego „O Diewe kurls dangui eBi” bez trzynastej strofy, poświęconej żonie księcia pruskiego Albrechta, księżnej Dorocie (życzy się jej zdrowia i urodzenia zdrowego dziecka), która zmarła po wydaniu Katechizmu Mažvydasa (Kaunas 1999: 17). W związku z tym zwrotkę trzeba było wykreślić. Zredagowano również język pieśni. Starano się unikać form archaicznych i żmudzkich (długa samogłoska /a/coraz częściej poprawiana jest na /0/; w rdzeniu i na końcu wyrazu żmudzki dyftong /ie/zastępowany jest auksztoickim długim /ė/, który w piśmie oznacza się jako /e/i in.)°. 3. BRETKŪNAS nie włączył do zbioru Giefmes Duchaunas, wydanego w 1589 r., pieśni „Bernelis gime mumus“. Dainora Pociūtė wspomina, że Bretkūnas, opracowując śpiewnik, zrezygnował z katolickich tekstów śpiewanych jeszcze w średniowieczu, dążąc do włączenia jak największej liczby pieśni powstałych w okresie Reformacji, zwłaszcza autorstwa Marcina Lutra. Najprawdopodobniej z tego powodu mógł też zrezygnować z katolickiego „Bernelis gime mumus“. Hymn ten był śpiewany w średniowieczu nie tylko po łacinie, lecz także w językach narodowych Europy (Pociūtė 1995: 17). O ile wiadomo, wspomniana pieśń nie została włączona do ówczesnych protestanckich wydań WKL, Polski i Prus. Jeżeli Mažvydas opublikował przypuszczalne tłumaczenie w pierwszej książce litewskiej i w śpiewniku z 1566 r., można sądzić, że również pieśń litewska była popularna. 6 Szczegółowe poprawki fonetyczne i morfologiczne nie będą omawiane, ponieważ zostały konsekwentnie opisane w literaturze, por. Palionis (1967, 1995), Zinkevičius (1988). 72 || INGA STRUNGYTĖ W tym śpiewniku nie wydrukowano również pieśni „Tas elt Dieva prilakimas“ ani „Papralchaim [chwentales dwales“. Nawiasem mówiąc, istnieje tekst o podobnym początku „Pralchikime [chwentaie Dwa[llia“, jednak dalej znacznie się różni; najwyraźniej jest to nowe tłumaczenie z innego (niemieckiego) źródła „Nu bitten wir der heyligen Geist“ (zob. Michelini 2001: 36-37). Bretkūnas, podobnie jak korektorzy kancjonału Mażwida, starał się przybliżyć teksty do oryginału: Jei tu pats fau gali fweikata dūti. MžG, 10,, —Jei tu pats [au pagalba gali dūti. BGD, por. niem. so du selber dir helffen wilt. Podobnie jak w kancjonale Mażwida, tłumaczenie jest udoskonalane. Za Mażwydem, podążając za źródłem polskim, pozostawiono nieuzgodnioną formę rodzaju z sg. f. dvasia, ponieważ w języku polskim duch jest sg. masc. : Malanes ghis fawa mums nefchikft | MŽG, 8, —Malones ghi Jawa mums nefchikfcht /BGD". W ten sam sposób uporządkowano także wersyfikację pieśni, rymy i współbrzmienia końcowe: findancjias dostosowano do ostatniego słowa fiunkingas zapisanego w poprzednim wersie: Saugak ir Pindanczias waikus/MŽK 5, —Saugok ir waikus Bindanczias /BGD. W innym przypadku wybrano atematyczną formę czasownika esti, dzięki czemu w wersie wyrównano brak jednej sylaby: Kurs amflins efti fu Tiewu BGD 8,,. Ze względu na normę sylabizmu zapisano formę aliatywu z postpozycją -pi zamiast używanej przez Mažvydasa formy -p, np. : Steikes mufumpi ir ne truk /BGD 11,,. W jednej pieśni Bretkūnas najprawdopodobniej ze względów wersyfikacyjnych wstawił zaimek: ditk malone fimanefu MŽG, 3,, —Dūk malone tu Pmonefu BGD. Bretkūnas nieco zredagował także język przekładów, jednak inaczej niż redaktorzy kancjonału Mažvydasa. Dat. sg. W rzeczownikach o tematach -o i -io forma ta niekiedy podawana jest z końcówką -u (zamiast Mażwydowego -ui): Maieftatu BGD 5,., kunigaikfche3šiu BGD 5, milietoiu BGD 5,,. Pozostałe poprawki językowe są zasadniczo takie same jak w kancjonale Mażwydasa — rezygnuje się z /a/(—/0/)*, żmudz. dat. pl. -ims (—-iems)’ — jednak są one już znacznie bardziej konsekwentne. Prawdą jest, że nie skorygowano redukcji /o/ u Bretkūnasa w nieakcentowanej końcówce. Częściej w ten sposób redaguje się słowa znajdujące się w środku wersu, natomiast ostatniego słowa wersu unika się poprawiać". Najprawdopodobniej ze względu na wersyfikację pozostawia się właściwą mowie Mażwydasa cechę południowożmudzkiej gwary — instr. sg. Mažwydasa Mažwydasowego zwężenie końcówki -ia, graficznie oznaczane literą <i>, np. : Tawefp fchaukem nafrais taip ir [chirdi/Jeib mus neapleiftumbi BGD 11, „; Idant potam gera [chirdi | Galetu tawe garbinti BGD 5 —26? 83-84. 4 Zengštokas opierał się na wariancie Bretkūnasa i w jego pieśni zachowała się zaimkowa forma rodzaju żeńskiego. Kleinas jednak po swojemu zredagował tekst, rozumiejąc, że łaski nie skąpi nie duch, lecz Bóg. 5 PBadžia MzG, 5, —S3odza BGD, Apfaugak MžG, 5,, —Apfaugok BGD, naglas MžG, 5,,—noglos BGD. ?—sweikims M2G, 10,, —fweikiems BGD, Turintims M2G,, 5,, —Turintiems BGD, ghims MžG, 5, — iems BGD, wifims MžG, 7,,—wiffiems BGD, Lauientims MiG, 6,, —Liauientiems BGD. Jest to dość osobliwe stanowisko Bretkūnasa — nawet w przypadku zmiany rymu nie poniósłby on uszczerbku (np. w następujących po sobie wersach, które kończą się słowami ifchganima i fugriefchima, po przekształceniu wokalizmu /a/ w /o/ zachowałyby się systematyczne współbrzmienia końcowe). Z drugiej strony Bretkūnas dobrze znał oba sposoby użycia. W Frydlandzie, z którego pochodził, nie występowała redukcja samogłoski długiej w nieakcentowanych końcówkach, jednak w Labguwie (gdzie rozpoczął pracę w 1587 r.) nieakcentowany wokalizm długi końcówki ulegał redukcji (zob. Zinkevičius 1988: 71-72.) i pokrywał się z użyciem u Mažvydasa, prawdopodobnie dlatego też nie zawsze był poprawiany. REDAKCJE PIEŚNI KATECHIZMU MAŽVYDASA | 73 Ponieważ Bretkūnas przejmuje pieśni wyłącznie ze śpiewnika Mažvydasa, wraz z dodanymi lub pominiętymi strofami oraz redakcjami językowymi i wersyfikacyjnymi, można przypuszczać, że nie korzystał z Katechizmu Mažvydasa. 4. ZENGSTOK swój śpiewnik Giesmes Chrikfczionifchkos ir Duchaunifchkos wydał drukiem w 1612 r. Włączono tu osiem pieśni z Katechizmu Mažvydasa. Wszystkie one, z wyjątkiem pieśni „Bernelis gime mumus”, zostały wydrukowane w śpiewniku Bretkūnasa. A zatem Zengštok przywrócił do swojego śpiewnika średniowieczny hymn „Bernelis gime mumus”, który najprawdopodobniej mógł być wówczas równie popularny jak w czasach Mažvydasa. Jest to pierwsza wskazówka, że Zengštok korzystał z dwóch zbiorów pieśni — wydanego w 1589 r. Giefmes Duchaunas Bretkūnasa oraz śpiewnika Mažvydasa. Dokładna analiza pieśni wykazała, że na biurku Zengštoka leżały nie tylko te dwie książki, lecz także Katechizm Mażwida. Jedno ze świadectw, że Zengštok opierał się na Katechizmie, znajdujemy w pieśni „Bernelis gime mumus“. Zengštok powtórzył wiersz wydrukowany w Katechizmie, który w śpiewniku został już zastąpiony innymi słowami: buki cjieftis ir garbe | MZK 9,, —Buki c3eftis wienamui | MŽG, —buki c3eftis ir garbe | ZG. Kolejne wyraźne nawiązanie do Katechizmu — w Litanii Zabłockiego „O Diewe kurf[s dangui eBi“. Tutaj wybrano czasownik neapleisk zamiast wpisanego w śpiewniku i w wariancie Bretkūnasa neprastok: Ach wefchpate mus neapleifk | MZK 5, —Ach wiefchpate mufs nepraftak | MzG, —Ach Wiefchpatie mus nepraftok | BGD —Ach wie[chpatie mus neapleifk | ZG. Ponieważ nie zauważono więcej zmian leksykalnych, a także syntaktycznych, dość trudno na podstawie pisowni i innych cech pieśni rozstrzygnąć, czy podczas redagowania innych utworów Zengštok korzystał z Katechizmu, ponieważ jedynie jeszcze bardziej konsekwentnie wprowadził w życie rozpoczęte przez Bretkūnasa poprawki języka pieśni. Ważne jest wspomnieć, że Zengštok, redagując Litanię Zabłockiego, opierał się również na egzemplarzu śpiewnika Mażwida. Oto w jednym wierszu szyk wyrazów odpowiada nie dziełu Bretkūnasa, lecz śpiewnikowi Mażwida: Lijnkfmink tu pats fchitus didei | MŽG, 9, — Linkfmink fchitus tu pats didei | BGD —Linkfmink tu pats [chitus didei | ZG. Korygując psalm „Liaupfink dulfcha mana pana”, Zengstoka również posłużył się kancjonałem Mažvydasa. Bretkūnas wybrał pron. fava, natomiast Zengstoka pron. savo, które występuje również w wariancie pieśni zawartym w kancjonale Mažvydasa, por. : Ba daukfijn gieribe fawa | MŽG, 6, —Ba daukfin geribe tawa | BGD —Ba daukfin geribe fawa / ZG. W tej samej pieśni zauważono również inną poprawkę, która raczej nie mogła być wymysłem Zengštokasa. Zamiast subst. Mažvydasa atpirktojui Bretkunasowi bardziej odpowiednie wydało się ponui Kristui. Zengštok powraca do wariantu kancjonału Mażwida- ". Por.: : Jefui mufu atpirktoijui /MŽG, 6,, —Jefui Chriftui mufu Ponui | BGD —Jefui mufu atpirktoiui | ZG. Istnieje również więcej przykładów, które pozwalają sądzić, że Zengštok, poprawiając stare pieśni, korzystał nie tylko z dzieł Bretkūnasa, lecz także z kancjonałów Mażwida z 1566 i 1570 r. Stamtąd mógł przepisać krótsze formy beztematowe czasownika i przedrostków for- '" Wspomniane poprawki Zengštoka oraz zbieżności z kancjonałem Mażwida wskazał również Guido Michelini w swojej niedawno wydanej książce (Michelini 2004). Jednak włoski językoznawca nie zauważył powiązań z Katechizmem Mażwida. 74 | INGA STRUNGYTĖ my. Por.: : Który umiłuje Cię, Panie | MŽG, 8,, —Który umiłuje Cię, Panie /BGD — Który umiłuje Cię, Panie | ZG; Bo w nauce [wiedzy] ma swój początek. MŽG, 10,—bo w nauce [wiedzy] ma swój początek. BGD —Bo w nauce [wiedzy] ma swój początek ZG; Jak sam otrzymałeś od Boga Ojca MzG, 10, —Jak sam otrzymałeś od Boga Ojca. BGD —jak sam otrzymałeś od Boga Ojca ZG. Z drugiej strony ZengStokas mógł również sam, bez wpływu dodatkowego tekstu, zredagować te wersy, ponieważ tego rodzaju (dość prymitywne i pozbawione inwencji) poprawki, mające na celu uniknięcie różnej liczby sylab w wersie, były popularne. Mimo to wydaje się, że Zengštok nie podjął się korygowania odstępstw dawnych pieśni od sylabizmu (z wyjątkiem jednego przypadku). Zatem i omówione poprawki najprawdopodobniej nie były samodzielne. Również zapis długiej samogłoski /a/ zamiast Bretkūnowskiego /0/ oraz niektóre przypadki ortograficzne można interpretować jako przepisanie z kancjonału Mažvydasa. Por.: filpnams bei Jerganczams | MŽG, 5. —filpnoms bei [erganczioms | BGD —filpnams bei ferganciams | ZG; Redik materis ir Sunus | MŽG, 5,. —Redik moteris ir funus /BGD — Redik materis ir Sunus | ZG; [chito naktie MŽG,, 11, —[chita Nakte BGD —[chito naktie ZG. Zengstokas dość niesystematycznie wybierał ortograficzne oznaczenie długiej samogłoski /a/. Odzwierciedla się to w tekście „O Diewe kuris dangui efi“. W jednym wyrazie albo sylabie pisze się <0>, w innym —<a>. Ponieważ w niejednym przypadku wybór <a> pokrywał się ze śpiewnikiem Mażwidasa, można przypuszczać, że redagując ten tekst, Zengstokas korzystał zarówno ze śpiewnika Bretkūnasa, jak i Mażwidasa, a także nieco z Katechizmu. Jednak ortografia innych pieśni jest bliższa Bretkūnasowi. Chociaż Zengstokas był dość konsekwentnym naśladowcą i kontynuatorem poprawek swoich poprzedników, to jednak niektóre rzeczy zmieniał również całkowicie samodzielnie. Na przykład w kilku miejscach przekształcił tekst Litanii „O Diewe kurls dangui eBi“: Saugok tu mus funus fawa. BGD 5,,— Saugok tu mus tawa ranka. ZG; Boże, chroń twoją rękę. BGD 5,,—Jezu, chroń twoją rękę. ZG; Daj pokój między wszystkimi Panami | BGD 5,, —Daj pokój między wszystkimi ludźmi | ZG. Zengštok był krytykowany przez współczesnych (o czym wspomina on w przedmowie do kancjonału: „Czcigodnym... księżom kościołów litewskich”, por. Koženiauskienė, red., 1990: 236) oraz późniejszych kompilatorów kancjonałów, jakoby przy redagowaniu spuścizny Bretkūnasa i Mažvydasa wprowadził błędy i zniekształcił znaczenie słów oraz wyrażeń. Jak wspomniano wcześniej, współcześni mogli ganić Zengštoka, dostrzegając nierówności ortograficzne, być może także dlatego, że miejscami powracał do starszej wersji Mažvydasa. Mimo to praca Zengštoka nie zasługiwała wyłącznie na krytykę. Oto widoczne są jego, jako redaktora, starania mające na celu poprawienie wkradłych się błędów drukarskich: pildanc3in /BGD 7,,—pildancziu ZG, teife BGD 7,, —teifei ZG, gen. pl. kowa BGD 5, —kowu ZG, nur BGD 8, —nor ZG, wed mes efini futwerims tawa. BGD 7,—nes mes efine futwerims tawa. ZG. Zauważył on także hiperkorekcyjne formy Mażwida w pieśni „Gime mumus Bernelis“ i poprawił je: fiedi MŽG, 12 — Bidi BGD. W tej samej pieśni zredagował używaną przez Mażwida grafemę <g>, zapisywaną zamiast dyftongu /an/, np.: dągaus MŽG, 29 —dangaus ZG, dggufu MŽG, 68 —dangufa ZG. W innych pieśniach Zengstok poprawiał używaną przez Bretkuna grafemę <o> | <i>: doft BGD 8,, —diift ZG, dok BGD 7,, —ditk ZG. Spośród poprawek fonetycznych należy wymienić użycie afrykaty /dz/: verb. praes. 3 atleid BGD 6,—atleid5 ZG, adj. didem BGD REDAKCJE PIEŚNI KATECHIZMU MAŽVYDASA | 75 6,, —didzem ZG. Poprawiono dat. sg. końcówkę -u na -ui: kunigaikfchcziu BGD 5, — kunigaikfchcsui ZG, milietoiu BGD 5, —miletoiui ZG. Niektóre poprawki fonetyczne i morfologiczne pozwalają przypuszczać, że Zengstok dołożył starań, aby zbliżyć język pieśni do dialektu zachodniowysokoniemieckiego Litwinów pruskich, np.: prifch BGD 7,,—priefch ZG, instr. sg. /merti BGD 5,,—-[mertim ZG (Sawa fmerti ifchwadawai —[awa [mertim ifchwadawai). Podobnie jak jego poprzednicy, Zengstok nadal udoskonalał przekład. Zmienił szyk wyrazów i przyimek pro z acc. do wyrażenia przyczyny: Pro fawa malone MŽG, 9,,—per fawa malone ZG. Słowiański spójnik ved, przejęty przez Bretkūnasa od Mažvydasa, Zengštok kilkakrotnie poprawiał na nes (ZG 7,,, 7,,). Zredagował pozostawioną przez poprzedników niezgodność liczby wyrazów: Ir lapai krint ant Bemes | Ant kurio kaip weias ufchpus BGD 6,, „„-> Ir lapai krint ant Pemes | Ant kuriu kaip weias ufchpus ZG. Za nieudaną można by uznać zmianę: Ach Diewe neapleifk mufu | Dufchas ir kunus wargūfu BGD 5,,,, —Ach Diewe neapleifk mufu | Dufchas ir kuna wargiifu ZG. 17-18 5, KLEINAS przejął od Zengštoka niemal wszystkie stare pieśni i wydrukował je w wydanym w 1666 r. śpiewniku Naujos Giefmju knygos. Na osobne omówienie zasługuje pieśń „O Diewe kurfs dangui eBi“*?, którą Kleinas znacznie przerobił. Porównując strofy pieśni Kleina i niemieckiej pieśni „O Gott Vatter im Himelreich““"“, widać związek między tymi dwoma tekstami. Należy zwrócić uwagę na następujące fragmenty pieśni Zengštokasa, Kleina i Lutra: (i) 2. strofa (ostatnie trzy wersy)": ZENGSTOKAS KLEINAS LUTER 10. Grzechy nasze wszystkie 10. Nasz Pan, chroń ciało, duszę, cześć i dobytek | chroń nas przed szkodą | 11. Za wielkie miłosierdzie /11. Z miłości zmiłuj się nad nami i bądź nam łaskawy | i pomóż nam Panie | 12. Chroń duszę i ciało. 12. I nie opuszczaj nas nigdy. verlafy uns nun unnd nimmermehr. (ii) 4 strofa: ZENGSTOKAS KLEINAS LUTER 19. Chroń nas 19. Strzeż nas teraz i chroń nas Swoją ręką/zawsze/o każdej godzinie/ 20. od zła i krzywdy 20. Teraz zaśpiewa i zacznie śpiewać dla Pana Jezusa, Zbawiciela, grzechów, hańby i grzechu / 12 Klein nazwał ją „O Boże, Ojcze w niebie”. 3 Wydrukowano w książce Martin Luther Geiftliche Pfalmen Und Lieder, Niirnberg, 1658 (MAB, sygn. :V-17/ 12099), 756-759. * W tekście niemieckim wyróżniono słowa pokrywające się ze słowami pieśni Kleina. 76 | INGA STRUNGYTĖ 21. nūg karaughima ir 21. Nie karzcie jego nieprzyjaciół; wojna czyni wrogów, nienawiść, jad i zazdrość. 22. Niig branguma didsia 22. Nuo bado ir piktų ligų/fiir Peflilenf} und iawu/Kranckheit gefchwind/ 23. Nig Ugnies wandens 23. Nuo vandens ir ugnies fiir Wa [fer | Fewer/und ir mara/bedos/theuer 3eit/ 24. Saugok tu mus tawa 24. Ir nuo perkūnų bei vėtros. fiir Ungewitter/fchédlich ranka. Wind. Nasuwająca się myśl jest taka, że Klein nie przełożył pieśni na nowo, lecz na podstawie wspomnianego źródła Lutra przerobił tekst Zengštoka“. O tym, że Klein nie naśladował niewolniczo niemieckiego oryginału, świadczy twórcza i swobodna przeróbka. Nie zgadza się również objętość pieśni Kleina: jest ona o jedną strofę dłuższa niż pieśń Lutra (18 i 17), ale znacznie krótsza niż pierwotna wersja pieśni Mažvydasa (21). Nawiasem mówiąc, sam Klein we wstępie do kancjonału („Nowa księga pieśni: Pożyteczny wstęp z odezwą do czytelnika”, zob. Girdzijauskas, opr., 1985: 52-69) wspomina tę pieśń i wyjaśnia, dlaczego należało ją zredagować: „Jak należało poprawić pieśń pokutną „Boże Ojcze z nieba“ („Gott Vater im Himmelreich“), w której nie było ani prawidłowego metrum, ani jasnej konstrukcji i której tłumacz nie rozumiał, pobożny czytelnik sam zobaczy, porównując wcześniejszy przekład z naszym poprawionym“ (Girdzijauskas 1985: 57). Klein przedstawił pieśń wiernym ze swoimi inicjałami. Wariant tej pieśni został przedrukowany w późniejszych kancjonałach Prus Wschodnich'®. Klein, podobnie jak jego poprzednicy, starał się przybliżyć przekład do oryginału, np. : Ifchgida kiek ligga tawa | ZG 6, —Ir gydo tawą filpnumą | KING, plg. lenk. leczy wszelką niemoc twoję ir vok. unn hailt dein Schwachhait gross; Jei tikiefi tu ifch fchirdies wifos / ZG 10,, —Jey tikki tattai iff Pirdies dugna /KLNG, plg. Gleubstu das von hertzen grunde. Mimo to Klein był pierwszym, który podjął się zdecydowanej redakcji starego przekładu. Nie raz zmieniał używane przez Zengštoka słowo na, jego zdaniem, odpowiedniejszy synonim. Na przykład Zengštokowe gailestis zastępowano przez malonę ‘gailestingumas, pasigail¢jimas’ KZ A 803), slawizm nedastainai, dastainas ‘vertingas, garbės vertas’ (LKZ, 308) | germanizma nevertingai, neapgaléti ‘[nelpajegti, [nelistengti’ (LKZ,, 63), neprimanyti ‘[ne]istengti, [ne]galeti’ (LKZ,,, 838) itp.: wiffur gaileffi rodidams ZG 6,,—Wyfur malonę rodidams KLNG; kurs nedaflainai [talop prifiengs ZG 10, —Kurs newertingay Jtalop prisengs KLNG; Dufches mufu to neapgal ZG 7, —Duflos mufu neprimana 5 Teigti, kad Kleinas iš naujo vertė giesmę, neleidžia kai kurie leksiniai atitikimai arba panašumai, plg. 1 posma: 1. O Dieve, kuris danguje esi/1. O Dieve, Tėve danguje/ 2. O Jėzau ir Šventa Dvasia/2. O JĖZAU ir šventa Dva(sia)/ 3. O Trejybė, Dieve, šventoji/3. O Trejybe, Dievo garbinta/ 4. vienybe Dievo amžinoji/4. Chwała Boża wieczna/ 5. Prosimy Cię, jak pomogłeś/- 5. Wysłuchaj nas, modlących się/ 6. Wysłuchujesz nas łaskawie. 6. Jak nam obiecałeś, jesteś. 16 Właśnie wariant pieśni Kleina przejęli Rikovijus i Šusteris; występuje on w zbiorach pieśni z końca XIX wieku. REDAKCJE PIEŚNI KATECHIZMU MAŽVYDASA | 77 KLNG (swoją drogą, motyw tej poprawki mógł być dwojaki — leksyka i rym żeński). Kleinas czasami poprawiał archaiczne słowa na nowsze, nasrai — usta; jautėti „czuwać, nie spać” (LKZ,, 318) — czuwać, por. : I tak naprawdę fkelpfi Jawa nafiais | ZG 10,, — I tak ispazyfti fawa burna | KLNG; S3irdie ditk tawes iauteti | ZG 11,, — lecz firdij dūk wis buddéti | KLNG. Przejście do bardziej nowoczesnych konstrukcji, na przykład konstrukcję imiesłowową poprawia się na konstrukcję z imiesłowem przysłówkowym: Meldenczius mus ifch [tipros wieros | ZG 7,, — Meldsent mums ip [tipprés wierds | KLNG. W oczy rzuca się to, że redakcja w wielu przypadkach była kompleksowa. Na przykład w pieśni „Chriltau Dena effi ir [chwelibe” wybrano dokładniejsze słowo i w ten sposób sylabiczny wiersz przybliżono do izosylabizmu. Konstrukcję metryczną 10/7 Kleinas poprawia na 8/8, dostosowując wersy do metrum ośmiosylabowego: Idant funkus fapnas neufigrutu / Jeib welns mus nefugautu 2G 11,,, — Jeib Junkus mieg’s ne ujpultu | Ir weln's mus neiskaditu KL NG. Inne przykłady pokazują, że redakcja Kleina mogła być uwarunkowana nie tylko doborem dokładniejszego słowa, lecz także udoskonaleniem struktury metrycznej (ujednoliceniem liczby sylab w wersach- ). Np.: inaczej nie możemy głosować | ZG 7,, —Ale inaczej nie możemy mówić KLNG; Którego nieudolnie przez zwycięstwo. ZG,, —Porzuconą przez zwycięstwo. KLNG (nustoti „przestać, przestać istnieć”, zob. Urbas 1996: 250); Ten jest odpowiednim postępowaniem ZG 7,, —Jest wartościowym postępowaniem KLNG (gadnas „odpowiedni, godny”, LKŽ, 12); Odepchnij nasze złości. ZG 6,, —Oddal nasze złości KLNG (atremti „usunąć, odsunąć precz”, zob. Urbas 1996: 52). Są przypadki, gdy Klein opracowywał zarówno wersyfikację, jak i dobierał nowsze słowo zamiast archaicznego używanego przez Zengštoka. Čia penukšlas “maistas, pasaras’ KZ. 78) taisomas į valgį. Plg. : Ir tu penukfchlu dufche papeneiei. ZG 10, —Ir tii walgiu duf3¢ pennéjei KING; Šiaip jau gausūs eilėdaros taisymai senosiose giesmėse dažniausiai atlikti keičiant žodžio darybą (pvz., iš pamatinio žodžio padarant priesagos arba priešdėlio vedinį) arba įterpiant /praleidžiant vienskiemenį žodį, parenkant kitą gramatinę formą. Galima skirti tokius su eilėdara susijusius keitimus: 1. Kleinas trumpino įvardžius, prie kurių prisišliejusi postpozicinė dalelytė -ai arba atvirkščiai —minėtą dalelytę prirašė: kurfai numalde Diewa Tiewa narfu | ZG 10,— Kurs numalde Diewą Tewą ruftu KLNG; Tas uf3 malone fmerti amflina gaus. ZG 10,, —Taffai us malonę fmerti gaus. KLNG; 2. dodawał przyrostek, przedrostek (albo z nich rezygnował): Ligei kaip padsiuf poles | ZG 6,, —Lygey kaip padjuft' joléles | KLNG; Ant grieku mufu nepawifdek | ZG 7,, —Ant griekū mufu neweizdék /KUNG; Serkti/iaut/gin ir reda/ZG 8,,—[ergti- /jaut’ apgin’ ir reda | KLNG; 3. wybierał formę zaimkową albo przeciwnie — unikał jej: Wienibe Traices Jehwentas | ZG 6,, —Wienybg Traices Bwentofes KLNG; efti tikras Diewas | ZG 9, — Efti tikkra fis Diewas | KLNG; Wierzymy w Boga świętego | ZG 8,,—Wierzymy w Ducha świętego | KING; Idant negautumbei piktofes algos. ZG 10,, —Abyś nie otrzymał złej zapłaty KING; 4. zmieniał liczbę trybu rozkazującego albo wybierał krótszą/- dłuższą formę trybu rozkazującego. Np. : Czcij wiernego pana | ZG 6,, —Czcijmy wiernie każdego/- KLNG; Ty, człowieku, czcij Boga Ojca | ZG 10, —Ty, człowieku, czcij Boga Ojca | KLNG;