The Balto-Slavic dative complement with the verb ‘to be’

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 45–48 Dopełnienie celownikowe bałtycko-słowiańskie z czasownikiem „być” WILLIAM R. SCHMALSTIEG Uniwersytet Stanowy Pensylwanii W niniejszym artykule sugeruje się, że dopełnienie celownikowe z czasownikiem „być” w bałtyckich i słowiańskich zdaniach bezokolicznikowych ostatecznie wywodzi się z indoeuropejskiego celownika celu, poświadczonego również w języku staroindyjskim i innych językach indoeuropejskich. Holvoet (2004: 80 i passim) wykazuje, że w takim łotewskim zdaniu jak: (1) Lagsim viņu arī šodien būt mūsu viesim. „Poprośmy go Acc, aby był również dziś naszym gościem DAT” celownikowe dopełnienie czasownika būt „być” jest etymologicznie starsze niż możliwe użycie narzędnika w syntaktycznie podobnych zdaniach w języku litewskim (i słowiańskich). Proponuję, aby pod względem etymologicznym ta łotewska konstrukcja odzwierciedlała podtyp „podwójnego celownika” lub „celownika celu”. Zdanie to można by zatem interpretować jako pierwotnie oznaczające: „Poprośmy go, aby (tak aby) również dziś stał się naszym gościem” . Rozważmy kilka innych przykładów, które przedstawia Holvoet: (Jan 1:12)... ēšoxev adroig čovatav TĖxva deco yevēodat przetłumaczono na język staro-cerkiewno-słowiański jako: (2)...dastvimvvlastv čedomo bžiemb DAT byti (Kodeks Mariański) „dał im moc, aby stali się synami Bożymi…” (tłumaczenie w wersji Króla Jakuba). Zauważmy, że yevéoda „stać się” jest tłumaczone w SCS przez byti, które tym samym zachowuje indoeuropejskie znaczenie rdzenia *bhii-„stać się, wejść w istnienie, zacząć istnieć”. Konstrukcję SCS można również interpretować jako „podwójny celownik” lub „celownik celu”, a jej alternatywne tłumaczenie mogłoby brzmieć: „dał im moc, aby stali się synami Bożymi”. Zauważmy również staroruskie wyrażenie: (3) Ona Ze ucase syna svoego byti xristijanu, które Holvoet (2004: 80), od którego pochodzi ten przykład, tłumaczy jako: „Ona jednak nauczyła swojego syna Acc być chrześcijaninem DAT”. Mógłbym również rozumieć to jako: „Nauczyła swojego syna, aby stał się chrześcijaninem”. Podwójny celownik lub celownik celu jest dobrze reprezentowany w wielu językach indoeuropejskich i według Ambrazasa (1981: 20–21) stanowi odzwierciedlenie podwójnego 46 | WILLIAM R. SCHMALSTIEG celownika z odczasownikowymi abstraktami. Haudry (1977: 105) pisze: „Typ indrāya patave (‘aby Indra wypił’) składa się ze zwykłego rzeczownika (w większości przypadków, lecz niekoniecznie, nazwy osobowej) oraz rzeczownika werbalnego (nazwy czynności lub bezokolicznika); relacja między pierwszym a drugim jest relacją podmiotu i orzeczenia: indraya pātave. * W odniesieniu do staroindyjskiego typu vrtrāya hdntave ‘aby zabić Vrtrę’ Haudry pisze (1977: 105—106): „...te same składniki, przy czym zwykły rzeczownik może być dowolny; relacja jest relacją dopełnienia i czasownika przechodniego... Oczywiście przykład ten może być interpretowany poza kontekstem zgodnie z poprzednim typem ‘aby Vrtra zabił’: wyrażenie jest zatem dwuznaczne. * Podobna niejednoznaczność gramatyczna występuje w języku litewskim. Zatem: (4) Jis nupirko liūtą karvēms ēsti formalnie może oznaczać albo: (4a) „Kupił lwa, aby zjadł krowy DAT CELU” or (4b) „Kupił lwa dla krów DAT PODM.; aby jadły.” Podobnie zdanie (5) Jis nuvedė Jong banginiui ėsti może oznaczać (5a) „Przyprowadził Jonasza, aby zjadł wieloryba DAT CELU” albo (5b) „Przyprowadził Jonasza dla wieloryba DAT PODM.; aby zjadł”. Według prof. Vytautasa Ambrazasa, w jego liście z 1996-03-19, niejednoznaczność tę można rozstrzygnąć jedynie na podstawie kontekstu. Teraz celownik z bezokolicznikiem (lit.) būti, (łot.) būt, (słow.) byti oznaczającym „stawać się” może być rozumiany albo jako podmiot, albo jako dopełnienie. Pierwotne znaczenie celowe celownika ilustrują zdania (1), (2) i (3) powyżej, a być może także dalsze przykłady łotewskie podane przez Holvoeta (2004: 79): (6) kas aiskawe manni kristitam tapt ‘co przeszkadza mi Acc zostać ochrzczonym DAT”, co można rozumieć jako ‘co mi przeszkadza, żebym mógł zostać ochrzczony’, oraz (7) unwinsch pawehleja teem kristiteem tapt eeksch ta Kunga Wahrda ‘i nakazał im DAT zostać ochrzczonymi w imię Pana’, co można interpretować jako ‘i nakazał, aby zostali ochrzczeni (w celu ich ochrzczenia) w imię Pana’. DOPEŁNIENIE CELOWNIKOWE Z ‘BYĆ’ | 47 W pewnym momencie celownik rozprzestrzenił się z konstrukcji celowych i stał się tym, co Holvoet (2004: 77-78) określa jako ‘syntaktyczny przypadek domyślny’ w takich zdaniach łotewskich jak (8) Patīkami ir būt rakstniekam ‘Przyjemnie jest być pisarzem’ oraz (9) Valodās viņi centās atrast cits cita vājākās vietas, kas tos piespieda būt uzmanīgiem. ‘W rozmowie próbowali odkryć swoje wzajemne słabe punkty, co zmusiło ich Acc do bycia ostrożnymi DAT” Być może właśnie takie zdania jak (9), które można niemal interpretować jako zdanie celowe (‘żeby byli ostrożni, że powinni być ostrożni, aby byli ostrożni- ’), doprowadziły do rozszerzenia etymologicznego celownika celu poza jego pierwotne granice semantyczne. Należy ponadto zauważyć, że użycie narzędnika w podobnych konstrukcjach w języku litewskim było stanowczo krytykowane przez Jablonskisa. Zazwyczaj strażnicy języka opowiadają się za zachowaniem wcześniejszych norm, możemy więc założyć, że Jablonskis zachęca do starszej konstrukcji składniowej. Piročkinas (1986: 193) podaje szereg przykładów, w których Jablonskis poprawia narzędnik na celownik, np.: (10) patariu būti atsargiais INSTR = atsargiems DAT ‘radzę (komuś) zachować ostrożność’ ; (11) studentom trzeba być także zdrowymi INSTR = zdrowym DAT ‘ale studenci muszą być także zdrowi’; (12) Nie przystoi żołnierzowi być okrutnym INSTR = okrutnym DAT ‘Nie przystoi żołnierzowi być okrutnym’; (13) Wielką nadzieję daje pragnienie, by stać się lepszym INSTR = stać się lepszym DAT “Pragnienie, by stać się lepszym, daje wielką nadzieję- ’. Użycie orzecznikowego narzędnika w językach słowiańskich najwyraźniej nie jest dziedzictwem indoeuropejskim. Danylenko (2003: 44) cytuje A. Potebnię, który napisał, że orzecznikowy narzędnik jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech języków słowiańskich i jest zjawiskiem stosunkowo późnym w porównaniu z użyciem drugiego mianownika. (Danylenko podkreśla fakt, że Potebnia mówi, iż oba przypadki były równe ‘ravnopravny’, a nie synonimiczne.) W istocie jednak staroukraińskie teksty ukazują częstsze użycie of przypadku mianownika. Danylenko cytuje z Kroniki Hipackiej: (14) ašče bo bylē perevoznikē NOM SG kyj NOM SG ‘Gdyby Kij był przewoźnikiem..” ; (15) uJaropolka Zena grēkin(i) Nom sG bė i bjaše byla černiceju INSTR SG ‘Żona Jaropołka była Greczynką i była zakonnicą’ (Danylenko 2003: 40). 48 | WILLIAM R. SCHMALSTIEG Z pewnością jestem skłonny uznać, że instrumental jest tu innowacją, zwłaszcza że funkcja ta wydaje się ograniczona do bałtosłowiańszczyzny. Danylenko zgadza się z Potebnią, który uważał użycie mianownika w pozycji orzecznikowej za bardziej archaiczne niż użycie instrumentalu. Wydaje mi się, że każda funkcja składniowa musi mieć swoje źródło w funkcji semantycznej. Pierwotna funkcja semantyczna celownika celu bywała jednak niekiedy zatracana, a celownik stawał się automatycznym dopełnieniem czasownika „być”. Tym samym wniosek Holvoeta, że łotewski celownik jest bardziej pierwotny niż bałtycki lub słowiański narzędnik w podobnych konstrukcjach, jest całkowicie wiarygodny. BIBLIOGRAFIA AMBRAZAS, V. 1981: Zur Geschichte einer indoeuropāischen Konstruktion: Dativus cum Infinitivo im Baltischen. Kalbotyra 33 (3), 12–24. JAGič, V., red., 1960: Codex Marianus glagoliticus, Graz: Institut fir Slavistik der Universitat Graz. DANYLENKO, A. I. 2003: Predykaty, vidminky i diatezy v ukrajinks’kij movi: istoričnyj i typolohičnyj aspekty, Xarkiv: Oko. HAUDRY, J. 1977: L'emploi des cas en vēdigue, Lyon: Editions LHermēs. HorvoET, A. 2004: On the marking of predicate nominals in Baltic, w: Baldi, Ph. i Dini, P. U., red., 2004. Studies in Baltic and Indo-European linguistics in honor of William R. Schmalstieg (Amsterdam Studies in the Theory and History of Linguistic Science. Current Issues in Linguistic Theory, 254), Amsterdam-Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 75—90. PIROČKINAS, A. 1986: Poprawki językowe Jonasa Jablonskisa, Kowno: Šviesa. William R. Schmalstieg Otrzymano 2005 01 11 814 Cornwall Road State College, PA 16803, USA