The Balto-Slavic dative complement with the verb ‘to be’

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 45 – 48 Celownikowy dopełniacz bałto-słowiański z czasownikiem „być” WILLIAM R. SCHMALSTIEG Pennsylvania State University W artykule tym sugeruje się, że dopełnienie w celowniku przy czasowniku „być” w bałtyckich i słowiańskich zdaniach bezokolicznikowych ostatecznie wywodzi się z indoeuropejskiego celownika celu, poświadczonego także w staroindyjskim i innych językach indoeuropejskich. Holvoet (2004: 80 and passim) demonstrates that in such a Latvian sentence as: (1) Lūgsim viņu arī šodien būt mūsu viesim. „Prośmy go ACC, aby był dziś także naszym gościem DAT” Dopełnienie w celowniku przy būt „być” jest etymologicznie starsze niż możliwe użycie narzędnika w składniowo podobnych zdaniach w języku litewskim (i słowiańskim). Proponuję, że etymologicznie ta łotewska konstrukcja odzwierciedla podtyp „podwójnego celownika” lub „celownika celu”. Zdanie to można by wówczas interpretować jako pierwotnie znaczące: „Prośmy go, aby (tak aby) dziś także został naszym gościem”. Rozważmy kilka innych przykładów, które podaje Holvoet: (Jan 1:12) … ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν τέκνα θεοῦ γενέσθαι przetłumaczono na język staro-cerkiewno-słowiański jako: (2) …dastъ imъ vlastъ čědomъ bъžьemъ DAT byti (Codex Marianus) „…dał im moc, by stać się synami Boga…” (przekład z wersji King James). Zauważmy, że γενέσθαι „stać się” oddano w OCS jako byti, zachowując tym samym indoeuropejskie znaczenie rdzenia *bhū- „stawać się, powstawać, zaczynać istnieć”. Konstrukcję OCS interpretuję również jako „podwójny celownik” lub „celownik celu”; alternatywny przekład mógłby brzmieć: „dał im moc, aby mogli stać się synami Boga”. Zwróćmy też uwagę na staroruski zwrot: (3) Ona že učaše syna svoego byti xristijanu which Holvoet (2004: 80), from whom I have the example, translates as: ‘She, however, taught her son ACC to be a Christian DAT’. I could understand this also as ‘She taught her son, so that he might become a Christian’. Podwójny celownik, czyli celownik celu, jest dobrze poświadczony w wielu językach indoeuropejskich i według Ambrazasa (1981: 20–21) stanowi odzwierciedlenie podwójnego 46 | WILLIAM R. SCHMALSTIEG dative with verbal abstracts. Haudry (1977: 105) writes: „Le type indrāya pātave (‘pour qu’Indra boive’) est constitué d’un substantif ordinaire (la plupart du temps, mais non obligatoirement, un nom personnel) et d’un nom verbal (nom d’action ou infinitif); le lien entre le premier et le second est celui d’un sujet à un prédicat: indrāya pātave.“ Concerning the Old Indic type vṛtrāya hántave ‘pour tuer Vṛtra’ Haudry writes (1977: 105–106): „...mêmes constituants, le substantif ordinaire étant quelconque; le lien est celui d’un objet à un verbe transitif... Naturellement, cet exemple peut être interprété hors contexte selon le type précédent ‘pour que Vṛtra tue’: l’expression est donc ambiguë.“ Similar grammatical ambiguity exists in Lithuanian. Thus: (4) Jis nupirko liūtą karvėms ėsti formalnie mogłoby oznaczać jedno z dwojga: (4a) „Kupił lwa, żeby zjadł krowy DAT OF GOAL” or (4b) „Kupił lwa dla krów DAT SUBJ, żeby je zjadł.” Podobnie zdanie (5) Jis nuvedė Joną banginiui ėsti (5a) „Przyprowadził Jonasza, żeby zjadł wieloryba DAT OF GOAL” lub (5b) „Przyprowadził Jonasza dla wieloryba DAT SUBJ, żeby go zjadł”. Według prof. Vytautasa Ambrazasa, w jego liście z 1996-03-19, dwuznaczność można rozstrzygnąć wyłącznie na podstawie kontekstu. Obecnie celownik z bezokolicznikiem (lit.) būti, (łot.) būt, (słow.) byti, oznaczającym „stać się”, można rozumieć albo jako podmiot, albo jako dopełnienie. Pierwotne znaczenie celownika celu ilustrują powyższe zdania (1), (2) i (3), a być może także dalsze przykłady łotewskie podane przez Holvoeta (2004: 79): (6) kas aiskawe manni kristitam tapt „co przeszkadza mi ACC zostać ochrzczonym DAT”, co mógłbym rozumieć jako „co mi przeszkadza, abym mógł zostać ochrzczony”, oraz (7) un wiņsch pawehlela teem kristiteem tapt eeksch ta Kunga Wahrda „i rozkazał im DAT zostać ochrzczonymi w imię Pana” co mógłbym zinterpretować jako „i rozkazał, aby zostali ochrzczeni (w celu ochrzczenia ich) w imię Pana”. THE DATIVE COMPLEMENT WITH ‘TO BE’ 47 At some point the dative spread from the purpose clauses to become what Holvoet (2004: 77–78) terms ‘a syntactic default’ case in such sentences as Latv. (8) Patīkami ir būt rakstniekam ‘Miło jest być pisarzem’ i (9) Valodās viņi centās atrast cits cita vājākās vietas, kas tos piespieda būt uzmanīgiem. ‘W rozmowie próbowali odkryć nawzajem swoje słabe punkty, co zmuszało ich ACC do bycia ostrożnymi DAT.’ Być może to właśnie takie zdania jak (9), które można niemal zinterpretować jako zdanie celowe („żeby byli ostrożni, powinni być ostrożni, aby byli ostrożni”), przyczyniły się do rozpowszechnienia etymologicznego celownika celu poza jego pierwotne granice semantyczne. Należy ponadto zauważyć, że Jablonskis zdecydowanie krytykował użycie narzędnika w podobnych konstrukcjach w języku litewskim. Zazwyczaj strażnicy języka opowiadają się za zachowaniem wcześniejszych norm, możemy więc założyć, że Jablonskis zaleca starszą konstrukcję składniową. Piročkinas (1986: 193) podaje szereg przykładów, w których Jablonskis poprawia narzędnik na celownik, np.: (10) patarìu būti atsargiais INSTR = atsargiems DAT ‘Radzę (komuś), aby był ostrożny’; (11) bet studentams reikia būti ir sveikais INSTR = sveikiems DAT ‘ale studenci też muszą być zdrowi’; (12) Kareiviui nederà būti žiauriu INSTR = žiauriam DAT ‘Żołnierzowi nie przystoi być okrutnym’; (13) Didė viltį duoda noras geresniu INSTR tapti = geresniam DAT tapti ‘Pragnienie, by stać się lepszym, daje wielką nadzieję’. Predykatywny narzędnik w językach słowiańskich najwyraźniej nie jest dziedzictwem indoeuropejskim. Danylenko (2003: 44) cytuje A. Potebnię, który napisał, że predykatywny narzędnik jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech języków słowiańskich i zjawiskiem stosunkowo późnym w porównaniu z użyciem drugiego mianownika. (Danylenko podkreśla, że Potebnia stwierdza, iż oba przypadki były równorzędne („ravnopravny”), a nie synonimiczne). W rzeczywistości jednak teksty staroukraińskie pokazują częstsze użycie mianownika. Danylenko cytuje Kronikę Hipacką: (14) aščě bo bylъ perevoznikъ NOM SG kyj NOM SG ‘Gdyby Kyi był przewoźnikiem…’; (15) u Jaropolka žena грѣкин(i) NOM SG bě i bjaše byla černiceju INSTR SG ‘Żona Jaropolka była Greczynką i była zakonnicą’ (Danylenko 2003: 40). 48 | WILLIAM R. SCHMALSTIEG Z pewnością jestem skłonny uznać, że użycie narzędnika w tym przypadku jest innowacją, zwłaszcza że ta funkcja wydaje się ograniczona do języków bałto-słowiańskich. Danylenko zgadza się z Potebnią, który uważał użycie mianownika w pozycji orzecznika za bardziej archaiczne niż użycie narzędnika. Wydaje mi się, że każda funkcja składniowa musi mieć swoje źródło w funkcji semantycznej. Pierwotna funkcja semantyczna celownika celu została jednak niekiedy zatarta i celownik stał się automatycznym dopełnieniem czasownika „być”. Wniosek Holvoeta, że celownik łotewski jest bardziej pierwotny niż bałtycki lub słowiański narzędnik w podobnych konstrukcjach, jest zatem całkowicie wiarygodny. REFERENCES Ambrazas, V. 1981: Zur Geschichte einer indoeuropäischen Konstruktion: Dativus cum Infinitivo im Baltischen. Kalbotyra 33 (3), 12–24. Jagić, V., ed., 1960: Codex Marianus glagoliticus, Graz: Institut für Slavistik der Universität Graz. Danylenko, A. I. 2003: Predykaty, vidminyki i diatezy v ukrajins’kij movi: istoričnyj i typolohičnyj aspekty, Kharkiv: Oko. Haudry, J. 1977: L’emploi des cas en védique, Lyon: Editions L’Hermès. Holvoet, A. 2004: On the marking of predicate nominals in Baltic, in Baldi, Ph. and Dini, P. U., eds., 2004. Studies in Baltic and Indo-European linguistics in honor of William R. Schmalstieg (Amsterdam Studies in the Theory and History of Linguistic Science. Current Issues in Linguistic Theory, 254), Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 75–90. Piročkinas, A. 1986: Jono Jablonskio kalbos taisymai, Kaunas: Šviesa. William R. Schmalstieg 814 Cornwall Road State College, PA 16803, USA Gauta 2005 01 11