Axel Holvoet, Artūras Judžentis, red. „Sintaksinių ryšių tyrimai“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LII (2005), 167–182 RECENZJEOS Reviews AXEL HOLVOET, ARTURAS JUDZENTIS, RED. BADANIA ZWIĄZKÓW SKŁADNIOWYCH Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2003, 216 s., ISBN 1648-8628 (Prace z gramatyki języka litewskiego, 1.) Grupa badaczy skupiona w Instytucie Języka Litewskiego, kierowana przez prof. Axeliego Holvoeta, już od kilku lat kształtuje podstawy teoretyczne nowej gramatyki języka litewskiego. Wyniki tej pracy znajdują odzwierciedlenie w dwóch tomach serii Prace z gramatyki języka litewskiego (2003, 2004); przewiduje się przygotowanie także trzeciego. Tomy zostały opracowane według zasady tematycznej. Pozwala to rozważać proponowane w nich rozwiązania bez czekania, aż badania zostaną zakończone i podsumowane. Tymczasem chciałbym zwrócić uwagę na pierwszy tom prac, poświęcony związkom składniowym. Należy zaznaczyć, że podstawowe problemy relacji składniowych w niniejszym zbiorze prac są rozwiązywane na wysokim poziomie teoretycznym, z uwzględnieniem kierunków dominujących we współczesnym językoznawstwie. W książce w osobnych rozdziałach omówiono główne typy relacji składniowych, uzgadnianie przymiotnika, aktualne rozczłonkowanie zdania, relacje wolnych predykatywów, grup wyrazowych i członów zdania złożonego. Autorem lub współautorem większości rozdziałów jest Axel Holvoet; wszędzie odczuwa się jego myśl i rękę, dlatego książkę tę można uważać nie za zbiór odrębnych artykułów, lecz za spójną i ukierunkowaną pracę. Koncepcja relacji składniowych w dużej mierze determinuje opis gramatycznej struktury języka. Dlatego przede wszystkim warto wyjaśnić, co nowego powiedziano w tej pracy o typach relacji składniowych i czym proponowane ujęcia różnią się od wcześniejszych. We współczesnej gramatyce języka litewskiego (dalej – DLKG) wyróżnia się trzy podstawowe typy relacji składniowych: współrzędność, podrzędność i wzajemną zależność. Podobnie postępuje się również gdzie indziej (por. Labutis 1998: 26–29). Klasyfikacja ta opiera się na trójczłonowym schemacie stosunków konstelacji, determinacji i interdependencji L. Hjelmsleva, pozwalającym na podstawie relacji składniowych określić funkcje podstawowych jednostek struktury zdania (w tym podmiotu) (zob. aut. 1986: 16–17). W niniejszej pracy (12 ss.) proponuje się powrócić do binarnego podziału zależności składniowych na współrzędne i podrzędne. Tak dzieli się je w większości współczesnych prac składniowych, jednak funkcję podmiotu najczęściej definiuje się w nich nie na podstawie zależności składniowych, lecz według innych kryteriów (formy, rozczłonkowania aktualnego, semantyki) lub ich zespołów (por. Keenan 1976; Comrie 1981: 101; Holvoet 1991: 41–55). Autorzy omawianego zbioru w ogóle nie mówią o relacji wzajemnej zależności. Sądzę, że przy zastosowaniu podziału binarnego relację tę można byłoby określić na niższym szczeblu tego podziału — jako jedną z odmian podrzędności, tj. podrzędność wzajemną, gdy wykładnik podrzędności w typowych przypadkach ma zarówno człon nadrzędny, jak i zależny. Pomogłoby to na podstawie zależności składniowych określić funkcję podmiotu, której w rozdziale o stosunku zależności składniowych do funkcji jednostek zdania (28–35) nie omówiono. Zależności podrzędne dzieli się w książce na dwa typy: rządzenie i modyfikację. Za rządzenie uznaje się takie zależności, w których wyraz nadrzędny wymaga uzupełnienia, bez którego jego znaczenie byłoby niepełne, natomiast za modyfikację — takie, w których uzupełnienie to nie jest bezwzględnie konieczne (12–15).A | RECENZJE zależności składniowych określić funkcję podmiotu, której w rozdziale o stosunku zależności składniowych do funkcji jednostek zdania (28–35) nie omówiono. Zależności podrzędne dzieli się w książce na dwa typy: rządzenie i modyfikację. Zatem pojęcie rządu różni się tutaj od pojęcia dominującego w dotychczasowych opisach składni, w których rząd i luźne przyłączenie uznawano za sposoby przyłączania, określane na podstawie jego formalnego wyrazu: odmiennej (deklinowanej) albo nieodmiennej formy wyrazu zależnego (DLKG *1997: 480; Labutis 1998: 33-35; Sirtautas, Grenda 1988: 38-40). Trzeba przyznać, że taka zmorfologizowana opozycja rządu i luźnego przyłączenia okazała się mało użyteczna dla badania litewskiego systemu składniowego i jego rozwoju; w nowszych pracach składniowych skłaniano się już ku jej odrzuceniu i za rządzone uznawano jedynie składniki zależne wymagane składniowo, a niewymagane — za luźno przyłączone (aut. 2001: 5, 15, 34-35; DLKG *2005: 480; Vaskelaite 2003: 144-145). Doprecyzowanie pojęcia rządu zaproponowane przez Holvoeta i jego współpracowników jest niewątpliwie pozytywnym wkładem w składnię języka litewskiego. Przedstawione w pracy pojęcia rządu i modyfikacji są uzasadnione składniowo, lecz bardzo szerokie: rząd odpowiada tu mniej więcej temu związkowi, który w DLKG nazywany jest przyłączeniem silnym (wymaganym), a modyfikacja — przyłączeniem słabym (niewymaganym). Po zaniechaniu dalszego różnicowania tych związków zacierają się granice między różnymi zjawiskami składniowymi. Na przykład za rząd uważa się zarówno wymagany związek wyrazu z centrum zdania — orzeczeniem, jak i związek imiennej części orzeczenia z łącznikiem (32-33), oraz związek mianownika podmiotu z orzeczeniem (por.:,,.podmiot jest rządem czasownika, podobnie jak dopełnienia* 29). A zatem w takich zdaniach jak Knyga yra jdomi zakłada się jednakowy związek składniowy między formą czasownika yra a dwoma rzeczownikami w mianowniku o różnych funkcjach: knyga i jdomi. Jak wiadomo, łącznik może być zerowy. Zatem trzeba będzie przyjąć, że w zdaniu Knyga jdomi zerowy łącznik (tj. nieposiadający znaczenia leksykalnego wykładnik czasu i trybu) rządzi oboma mianownikami jako obowiązkowymi uzupełnieniami znaczenia czasownika (por. 28–29). Uogólnione podejście do rządzenia odpowiada uniwersalnemu restryktywnemu modelowi grup wyrazowych (tzw. schematowi X-Bar), jednak przy jego stosowaniu do opisu struktury syntaktycznej konkretnego języka potrzebna jest dalsza subkategoryzacja relacji syntaktycznych. Podobne trudności powoduje również niedyferencjacja pojęcia modyfikacji, zwłaszcza gdy zupełnie niepotrzebnie rezygnuje się z przylegania (wspomniano o nim tylko na s. 19). Za modyfikatory uważa się tak różne jednostki syntaktyczne, jak przydawki uzgadniane z rzeczownikami (jdomi knyga), przydawki orzecznikowe (odpowiednio predykatywy wolne — Broliai grizo linksmi), okoliczniki przylegające do orzeczenia (skaité bibliotekoje) itp. Wspomnianych trudności można by przynajmniej częściowo uniknąć, stosując termin rządzenie tylko do przyłączenia jednostronnego i przeciwstawiając rządzenie przyleganiu (adjunction) — relacji niezdeterminowanej przez człon nadrzędny, lecz opartej wyłącznie na znaczeniu wyrazów. Pozwoliłoby to zrealizować uznawaną przez samych autorów potrzebę określania funkcji jednostek zdania na podstawie relacji syntaktycznych: dopełnieniami można by nazywać wyrazy rządzone przez orzeczenie, okolicznikami — wyrazy przylegające do orzeczenia, natomiast funkcje podmiotu oraz przydawki orzecznikowej i imiennej części orzeczenia opisywać zgodnie z kierunkiem relacji syntaktycznej — wzajemną albo dwustronną zależnością. Nie należałoby również posługiwać się sprzecznym terminem obowiązkowych okoliczników, stosowanym do imiennych części orzeczenia w takich zdaniach jak Namas yra prie ezero (30–31), a jednocześnie proponować, aby „okolicznikami nazywać tylko modyfikatory czasowników” (35), tj. syntaktycznie nieobowiązkowe wyrazy i ich połączenia. RECENZJE | 169 W książce słusznie stwierdza się, że „uzgodnienie odzwierciedla związek składniowy między dwoma słowami, ale nie jest jednym ze związków składniowych obok rządu i przylegania” (38). Sposoby uzgodnienia zostały konsekwentnie i dokładnie omówione w rozdziale Lorety Semėnienė (37–66). Niemniej jednak w opisie składni przydatne byłoby wskazanie, czym jest i na czym polega swoistość związku, którego wykładnikiem jest uzgodnienie. Na podstawie związków współrzędnych i podrzędnych wyróżnia się również typy zdań złożonych. Znaczącym krokiem naprzód jest tutaj uogólnienie formalnych cech zdań współrzędnych (99–114). Na jego podstawie doprecyzowano interpretację zdań ze spójnikiem nes i przekonująco wykazano, że ze względu na cechy strukturalne zdania te należy uznać nie za podrzędne (jak czyniono dotychczas- ), lecz za współrzędne (109–112). Można tylko przytaknąć, że tak zwane współrzędne połączenia wyrazowe z czasownikiem (Jonas siedzi i czyta książkę itp.), mające dwa ośrodki składniowe, pod względem strukturalnym odpowiadają zdaniom współrzędnym (177–179). Z drugiej strony wątpliwe jest, czy opis składniowej struktury zdania złożonego stanie się przejrzystszy, jeśli do zdań współrzędnych zaliczy się połączenia wyrazowe przymiotnikowe i przysłówkowe (np.: Jonas pisze długą i nudną książkę; pisze długo i nudno), tym bardziej że odpowiednich połączeń rzeczownikowych (Jonas i Birutė siedzą) nie uznaje się za zdania współrzędne (183–184). Nie wiadomo również, co się stanie, gdy syntaktyczną klasyfikację zdań podrzędnych według wzajemnych stosunków składników, funkcji i środków ich wyrażania zastąpi się proponowanym podziałem morfologizowanym według klas wyrazów na zdania rzeczownikowe, przymiotnikowe i przysłówkowe (s. 117 i nast.). Substytucja rzeczownikami, przymiotnikami i przysłówkami bynajmniej nie zawsze jest możliwa, w wielu przypadkach nadal trzeba opierać się na budowie składników i funkcjach syntaktycznych, uciekać się do transformacji lub motywów semantycznych. Ogólnie rzecz biorąc, przedstawione w tej pracy wyniki badań teoretycznych i nowe spojrzenia na modelowanie struktury syntaktycznej zasługują na baczną uwagę badaczy języka litewskiego i przychylną ocenę. Jedne z nich niewątpliwie pomogą uściślić opisy gramatyki języka litewskiego, inne powinny zachęcić do szerszej dyskusji i poszukiwania nowych rozwiązań. Bez takich dyskusji, których dotąd brakowało, postęp badań gramatycznych jest niemożliwy. Życzę autorom pomyślnego przejścia trudnej drogi, która ich czeka, od interesujących spostrzeżeń teoretycznych do ich realizacji w jednolitym modelu gramatyki z wypełnionymi paradygmatami konkretnych form i konstrukcji. LITERATURA AMBRAZAS, V. 1986: Jednostki syntaktycznej i semantycznej struktury zdania języka litewskiego. Kwestie językoznawstwa litewskiego 25, 4–44. AMBRAZAS, V. 2001: Dopełniacz adwerbalny języka litewskiego z punktu widzenia składni historycznej. Acta Linguistica Lithuanica, 44, 3–39. ComriE, B. 1981: Uniwersalia językowe i typologia lingwistyczna, Oxford: Basil Blackwell. HJELMSLEV, L. 1953: Prolegomena do teorii języka, Bloomington: Indiana University. HOLVOET, A. 1991: Przechodniość i struktura zdania w języku polskim. A Study in Case Marking, Warszawa: Slawistyczny Osrodek Wydawniczy. KEENAN, E. L. 1976: Ku uniwersalnej definicji „podmiotu”. Li, Ch., red., Podmiot i temat, New York: Academic Press, 303-333. LaBuTIs, V. 1998: Składnia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. StrrauTas, V., GRENDA, C. 1988: Składnia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. 170 | RECENZJE VASKELAITE, R. 2003: Rzeczownikowe połączenia wyrazowe w języku litewskim z punktu widzenia relacji składniowych. Acta Linguistica Lithuanica 48, 143–158. Vytautas Ambrazas Otrzymano 2005 04 22 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileisio 5, LT-10308 Litwa CHRESTOMATIA DIALEKTÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO OPRACOWAŁY RIMA BACEVICIUTE, AUDRA IVANAUSKIENE, ASTA LESKAUSKAITE, EDMUNDAS TRUMPA Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2004, 328 [16] s., ISBN 9986-668-56- -5 Wielcy nasi językoznawcy Juozas Balcikonis, Zigmas Zinkevicius, Adelė Laigonaitė i inni przez długi czas uczyli nas o ogromnym znaczeniu ludu (języka żywego, dialektów) dla życia narodu i nauki, dlatego każdą książkę o dialektach przyjmowaliśmy z radością. Tak samo cieszymy się z nowej Chrestomatii dialektów języka litewskiego. Już wychowała się młodsza generacja dialektologów, która często nowymi metodami badała i bada nasze gwary i gwarowe odmiany (redaktorka naukowa doc. dr Laima Grumadienė). Wszystko podaje się z nagrań magnetofonowych (dlatego całkowicie pomija się porównywalną antologię z 1970 roku), nie unika się podawania tekstów z naruszeniami systemu gwarowego (prof. Juozas Balčikonis dawno uczył, że obecnie w gwarach można już znaleźć wszystko, ponieważ wiele zepsuły pisma i szkoła). Skoro właściwie nie ma już wspólnot wiejskich, wszyscy teraz uczą się z radia, telewizji i w najróżniejszych szkołach, to w rozmowach z użytkownikami gwar słychać dostosowywanie się do „poprawnego” języka —(w ciągu 15— 20 min. nie można nawet czego zapisać, bo to tylko minutowa mowa, „pokaz erudycji- ”, a nie odziedziczona gwara. W tej antologii takie rzeczy się znajdują, w „Wstępie” jest o tym ostrzeżenie — wszyscy przecież znamy obecną sytuację, rozumiemy, że i wcześniej zdarzało się to w nagraniach oraz różnych artykułach. Może to wprowadzić w błąd innych językoznawców, którzy obok elementów odziedziczonych znajdą także bardzo nowe. Podaje się całą stosowaną transkrypcję, choć wiele kwestii pozostaje nierozstrzygniętych (zwłaszcza oznaczanie miękkości grup spółgłoskowych ayks'¢'au, kel'ti i in., zredukowanych samogłosek od czasów Chylińskiego vaikas Dv, maisas DRSK, RTN pisowni itd.). Widać błędy: dey'.kt' = dengt', mé-d's = me.d'is, udks = udks (s. 18, 19); Siauliscy nie mają formy Z'un'ks'n- 'us = Z'unks'n'- us, czyli wschodniolitewski Ziungsnys (zob. także LKŽ,,, z LD 67, Grv). Mówi się, że „w ogólnym języku litewskim pierwszy składnik dwugłosek o mocnym początku i, u + l, m, n, r jest krótki, dlatego ich intonację oznacza się grawisem (~), np.: girtas, kiirmis, lecz w książce nie pozostały już miejsca, w których tak się mówi: u kauniskich, jurbarkiskich, zagariškich pierwsze składniki są tylko długie lub półdługie (tylko zapomniano o dyftongu wi). Czy nowe nazwy gwar stworzył jeden Aleksas Girdenis, czy też prof. Zigmas Zinkevičius nie miał w tym udziału (s. 26)? W pracach naukowych dokładność i prawda są niezbędne. Rozpoczyna się rozdziałem „Auksztajci zachodni” (podrozdziałem „Kauniszczanie i Auksztajci z Kraju Kłajpedzkiego”). Ciekawy jest artykuł wprowadzający o historii tych gwar, wspomina się w nim gwary Małej Litwy: stritkiai i baltsermėgiai. Do kauniskich dodaje się także gwarę Jurbarka (podsumowując