Mažmožiai 7–8

PASTABOS 161 Poszukiwania muszą trwać nadal, a konfrontacja myśli i koncepcji kiedyś niewątpliwie pozwoli sformułować lepszą teorię relacji składniowych niż ta sformułowana przez SRT. Axel Holvoet Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva Otrzymano 2005 05 13 DROBNOSTKA 7 Od dawna wiemy i uczono nas, że alofonem sonantu n jest ŋ, który jest miękki tylko przed k’ (zostało to zbadane przez prof. Alekso Girdenisa (Kalbotyra 48–49 (1), s. 165–167), przedstawione w Słowniku wymowy języka litewskiego (2001), tak wymawia się go na całej Litwie (niektórzy południowi Auksztoci, zwani Dzukami, pod wpływem słowiańskim zastępują go przez n). Dabar žurnale Lituanistica (2004, 4 (20)) pasirodė (po Vilniaus pedagoginio universiteto mokslininkų darbų) Arimanto Raškinio, Gailiaus Raškinio, Astos Kazlauskienės straipsnis „Lietuvių bendrinės šnekamosios kalbos garsų fondo kūrimo principai“ (p. 53–62). Jame teigiama, turbūt pagal prof. Antaną Pakerį (kaip rodo prof. A. Girdenio minimas straipsnis), kad bendrinėje kalboje turi būti tariama aŋ’ks’t’i, taŋ’km’ė, aŋ’kš’t’is (p. 56), o paprastai visur lietuvių tariama aŋks’t’i, taŋkm’ė, a.ŋkš’t’is ir pan. Tai neįtikinamas siūlymas ir neigiamas dalykas (gal tame straipsnyje nereikėjo keisti ir daiktavardžių su priesaga -ybė priegaidės – tikimybė (p. 61) = tikimybė). Z VPU przez uczniów nieprawda dociera również do LKI: w ważnej publikacji Chrestomatii dialektów języka litewskiego (2004) zapisano luŋ’.kt’ „zginać” (gwara širvintiškiai) (s. 162), aŋ’k’š’č’au (Pākražantis) (s. 215), deŋ’.kt’ (s. 18 – część teoretyczna). Posunięto się nawet do sprzeciwienia konsultantowi książki, prof. dr. hab. A. Girdenisowi! Jest nawet bė’kt’ (s. 62). A to przecież gwarowe šiauliškiai... DROBNOSTKA 8 Na północy Żmudzi (wszyscy dounininkai, północni dūnininkai, zwani varniškiai, północni donininkai – od Saūgų na północ) we wszystkich krótkich i opadających końcówkach przesuwają akcent na początek wyrazu (powszechne cofanie akcentu). W tych gwarach może się zdarzyć również, że akcent pada na przyimek odmienianego wyrazu (zauważył to Jonas Jablonskis, redagując słownik Antanasa Juški). W trzecim tomie Zagadnień językoznawstwa litewskiego (1960) (s. 62–63) napisano o tym zjawisku na Żmudzi – w gwarach Kuršėnai, Papilė, Kaunatava, Raudėnai i innych; czytano o podobnych zjawiskach w gwarach Kalnėlis (P. Kniūkštasa), Laukuva (V. Grinaveckisa), a nawet zachodnioaukštockiej Šakyna (A. Jonitytė), a sam słyszałem wymowę vā-re aŋ darbu· koło Šiupylų, niedaleko Gruzdžių. Wielu dialektologów w to uwierzyło, zwłaszcza akad. Zigmas Zinkevičius, autorzy pierwszej Chrestomatii dialektów języka litewskiego. Obecnie dialektolog Aleksas Girdenis wraz ze swoją uczennicą, dr Liną Muriniene, obszernie omawia tę kwestię w artykule „Osobliwości cofania akcentu na proklitykę we wschodniej gwarze północnożmudzkiej” (Baltistica 36 (1), 2001, s. 87–102). Podjęty ponownie problem, dyskutowany od 1960 roku, jest tu bardzo przekonująco analizowany na przykładach odszyfrowanych z różnych nagrań; podano nawet częstotliwość, 162 | P A S T A B O S Wahania o różnorodnym charakterze występują w gwarach Akmenė, Klykoliai, Papilė, Vegeriai i Tirkšliai (skrót Vg (s. 92–93) odnosił się do Vaiguva, ale tam nie ma tego zjawiska — to chyba jakiś błąd). Najczęściej wszędzie akcenty takie jak w dopełnieniu pozostają na miejscu, czasem zaś pochodzą z krótkiej końcówki (ale puo žemaičiùs Rdn, Trš, Šiaudinė koło Pp; puo agl’ík’ės Krš i in.). Šiek tiek pavyzdžių pateikta naujojoje Lietuvių kalbos tarmių chrestomatijoje (2004): Darbėnuose ė(š) šėrdė ~ iš širdie (transponuota iš širdie); ėš jėgà (transponuota iš jėgai); ar ne ėš jie-gà(~ iš jėgai) – negi iš tvirtapradės galūnės galėtų kirtį šitaip atitraukti! Tai nelaukta, nes susiję su iškil ia mokslininko kalbininko, konsultavusio šį leidinį, asmenybe. Vytautas Vitkauskas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva Otrzymano 2005 05 23 „PUSTE MIEJSCE” JEST POJĘCIEM PODATNYM NA NARUSZENIA METODOLOGICZNE1 Vytautas Ambrazas w swojej odpowiedzi Czy puste miejsce może coś znaczyć? (Acta Linguistica Lithuanica 50, 136–138), dyskutując z moimi poglądami na temat tak zwanego łącznika zerowego, uważa, że moje „twierdzenia logiczne są słuszne, ale wcale nie są sprzeczne z koncepcją zera przedstawioną w Gramatyce” (s. 136), ponieważ w niej „zero traktuje się jako pojęcie metodologiczne, które pomaga ustalić, kiedy brak określonego wykładnika pełni określoną funkcję gramatyczną” (s. 137). Jeśli zero (lub puste miejsce) należy do metodologii, powinno być używane tak jak w innych naukach — „nieobciążone” semantyką. Sam nie sprzeciwiam się używaniu zera jako czysto technicznego środka (por. objaśnianie alternacji samogłoskowej, w którym stosuje się termin stopień zerowy tej alternacji). Nie sprzeciwiam się też terminowi „puste miejsce”, ponieważ np. w teorii gramatyk formalnych stosuje się pusty ciąg (elementów bazowych), którego symbol E przedstawia się jako ‘ ’.² Sprzeciwiam się jedynie przypisywaniu znaczenia pustemu miejscu, ponieważ takie gramatyki wyróżniają się na tle wszystkich nauk empirycznych (nie mogę traktować faktów gramatycznych wyłącznie jako składników psychiki, ponieważ językoznawstwo nie jest dla mnie gałęzią psychologii). Przedstawiając swoje rozważania o tak zwanym łączniku zerowym, pokazałem już, jak powstaje sprzeczność logiczna: ignoruje się jakieś znaczenie, którego tekst nie komunikuje, a tekstowi przypisuje się dodatkowe znaczenie (w wyniku nadinterpretacji). Sądzę, że często dzieje się tak dlatego, że 1 Kiedy w wydanej w 1999 r. Encyklopedii języka litewskiego natrafiłem na artykuł Zerowy element języka (s. 441) i po dokładnym przemyśleniu wszystkiego zrozumiałem, że nie mogę zgodzić się z większością zawartych w nim twierdzeń, postanowiłem w krótkim czasie przedstawić swoje rozważania w trzech tekstach: (i) o tzw. łączniku zerowym, (ii) o tzw. końcówkach zerowych i (iii) o tzw. zdaniach nominatywnych (takich jak np. Zima), którym niektórzy również przypisują zerową realizację czasownika być. Dopiero potem miał się wyłonić pełny obraz mojego stanowiska wobec „zerowych” elementów języka i dopiero wtedy spodziewałem się wziąć udział w dyskusji, gdyby ktoś nie zgadzał się z moimi rozważaniami. Jednak po opublikowaniu przemyśleń o tzw. łączniku zerowym (Acta Linguistica Lithuanica 48, 177–184) rozmaite przeciwności całkowicie przerwały moje rozważania, a w międzyczasie otrzymałem polemiczną odpowiedź Vytautasa Ambrazasa. Dlatego, chwilowo odchodząc od wcześniejszego planu, jestem zmuszony włączyć się do dyskusji. Czytelnikom tego tekstu wyjaśniam, że niektóre argumenty dotyczące zerowych elementów języka odkładam na przyszłość, ponieważ mam nadzieję napisać również o końcówkach zerowych i o tzw. zdaniach nominatywnych. 2 Гросс, М., Лантен, А., Теория формальных грамматик, Москва, 1971, 15.