Mažmožiai 7–8

UWAGI | 161 Poszukiwania powinny trwać nadal, a konfrontacja myśli i koncepcji kiedyś z pewnością pozwoli sformułować lepszą niż sformułowana przez SRT teorię relacji syntaktycznych. Axel Holvoet Otrzymano 2005 05 13 Lietuviy kalbos institutas P. VileiSio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva MAZMOZIS 7 Od dawna wiemy i byliśmy uczeni, że alofon sonantu n 7 jest miękki tylko przed k’ (zostało to zbadane przez prof. Aleksego Girdenisa (Kalbotyra 48-49 (1), s. 165-167), przedstawione przez autora niniejszych wierszy w Słowniku wymowy języka litewskiego (2001), tak wymawia się w całej Litwie (niektórzy wyżniacy południowi, zwani dzukami, pod wpływem słowiańskim zmieniają je na 7). Teraz w czasopiśmie Lituanistica (2004, 4 (20)) ukazał się (po pracach naukowców Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego) artykuł Arimantasa Raskinisa, Gailiusa Raskinisa, Asty Kazlauskienė „Zasady akcentowania zasobu dźwięków ogólnolitewskiego języka mówionego” (s. 53-62). Twierdzi się w nim, zapewne za prof. Antanasem Pakerisem (jak wynika z artykułu wspomnianego przez prof. A. Girdenisa), że w języku ogólnym należy wymawiać ay’ks’t’ i, tan’kmé,, dy’ks't’is (s. 56), podczas gdy zwykle wszędzie Litwini wymawiają anks'ti, tagkm’é:, d.yks'vis itp. Jest to nieprzekonująca propozycja i rzecz negatywna (być może w tym artykule nie należało także zmieniać akcentu rzeczowników z przyrostkiem -ybé —tikimybé (s. 61) = tikimybé). Z VPU za pośrednictwem studentów nieprawda trafia także do LKI: w ważnej publikacji Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija (2004) zapisano /uj'.kt',,lenkti* (Szyrwinciszki) (s. 162), an'ki'@du (Pakražantis) (s. 215), dey'.kt' (s. 18 — część teoretyczna). Posunięto się nawet przeciwko konsultantowi książki, prof. habil. dr. A. Girdenisowi! Jest nawet bé:k't' (s. 62). I to siauliskie- ... MAZMOZIS 8 Żmudzinów na północy (wszyscy dounininkowie, północni dinininkowie, tzw. warniškie, północni donininkowie — od Satigów na północ) ze wszystkich krótkich i mocnych zakończeń akcentowanych przenosi akcent na początek wyrazu (powszechne przesunięcie akcentu). W tych gwarach może być też tak, że akcent pada również na przyimek odmienianego wyrazu (zauważył to Jonas Jablonskis, redagując słownik Antanasa Juški). W trzecim tomie „Kwestii językoznawstwa litewskiego” (1960) (s. 62–63) napisano o tym na Żmudzi — w gwarach Kurwėnų, Papilės, Kaunatavos, Raudėnų i innych, czytano o podobnych zjawiskach w gwarach Kalnalis (P. Kniaikšta), Latikuvos (V. Grinaveckis), a nawet zachodnich Auksztotów Sakynos (A. Jonaitytė), przez samego autora zasłyszana wymowa va-re an_darbu: przy Siupyliai niedaleko Gruzdžiai. Wielu dialektologów w to uwierzyło, zwłaszcza akad. Zigmas Zinkevičius, autorzy pierwszej chrestomatii gwar języka litewskiego. Obecnie bardzo obszernie pisze na ten temat dialektolog Aleksas Girdenis wraz ze swoją uczennicą dr Liną Murinienė w artykule „Osobliwości przesunięcia akcentu na proklitykę we wschodniej gwarze północnożmudzińskiej” (Baltistica 36 (1), 2001, s. 87–102). Już wyblakły problem postawiony w 1960 roku jest tu bardzo przekonująco analizowany na podstawie przykładów odczytanych z różnego rodzaju zapisów, wskazuje się nawet częstotliwość, 162 | UWAGI odnotowuje się różnorodne akcentowania w gwarach Akmenė, Klykoliai, Papilė, Vėgėriai, Tirkšliai (skrót Vg (s. 92–93) oznaczał Vaiguva, lecz tam nie ma tego zjawiska — będzie to jakiś błąd). Przeważnie wszędzie takie akcenty nie są odsuwane od przydawek, czasami od krótkiej końcówki (lecz puo Žemait’its Rdn, Trs, Šiaudinė przy Pp; puo_aglik- ’ės Krs i in.). Nieco przykładów podano w nowej Chrestomatii dialektów języka litewskiego (2004): w Darbėnach ¢(5) 3érdéi ~ if Sirdié (transponowane z Sirdie); é jrega-(transponowane z jégdi); ar ne eX jiega-(~ z jégai) — czyżby akcent z końcówki o akcencie inicjalnym mógł się tak odsunąć! Jest to nieoczekiwane, ponieważ wiąże się z wybitną osobowością uczonego językoznawcy, który konsultował to wydanie. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 2005 05 23 Lietuviy kalbos institutas P. Vileisio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva »TUSCIA VIETA* JEST POJĘCIEM METODOLOGICZNIE WADLIWYM! Vytautas Ambrazas w swojej odpowiedzi Czy puste miejsce może cokolwiek znaczyć? (Acta Linguistica Lithuanica 50, 136–138), dyskutując z moimi poglądami na temat tak zwanej kopuli zerowej, uważa, że moje „twierdzenia logiczne są prawdziwe, ale wcale nie są sprzeczne z przedstawionym w Gramatyce pojęciem zera”* (s. 136), ponieważ w niej „na zero patrzy się jak na koncept metodologiczny, który pomaga ustalić, kiedy brak określonego wykładnika ma określoną funkcję gramatyczną” (s. 137). Jeżeli zero (lub puste miejsce) należy do metodologii, to powinno być używane tak, jak jest to przyjęte w innych naukach — „nieobciążone” semantyką. Sam nie sprzeciwiam się wykorzystaniu zera jako czysto technicznego środka (por. wyjaśnienie alternacji samogłoskowej, w którym używa się terminu „zerowy stopień” tej alternacji- ). Nie sprzeciwiam się również terminowi „puste miejsce”, ponieważ np. w teorii gramatyk formalnych używa się pustego (elementów bazowych) wiersza, którego symbol E wyjaśnia się jako „ ”. Sprzeciwiam się jedynie nadawaniu znaczenia pustemu miejscu, ponieważ takie gramatyki wyodrębniają się spośród wszystkich nauk empirycznych (faktów gramatycznych nie mogę uważać wyłącznie za składniki psychiki, ponieważ językoznawstwo nie jest dla mnie gałęzią psychologii). Przedstawiając swoje rozważania o tak zwanej kopuli zerowej, już pokazałem, jak powstaje sprzeczność logiczna: jakieś znaczenie niekomunikowane przez tekst zostaje zignorowane, a tekstowi (w wyniku reinterpretacji) przypisuje się dodatkowe znaczenie. Sądzę, że często dzieje się tak dlatego, że Kiedy w wydanej w 1999 r. Encyklopedii języka litewskiego znalazłem artykuł Zerowy element języka (s. 441) i po dokładnym namyśle zrozumiałem, że nie mogę zgodzić się z większością jego twierdzeń, postanowiłem w krótkim czasie przedstawić swoje rozważania w trzech tekstach: (i) o tzw. kopuli zerowej, (ii) o tzw. końcówkach zerowych oraz (iii) o tzw. zdaniach nominatywnych (takich jak np. Žiema. ‘Zima.’), którym niektórzy również przypisują zerowe wyrażenie czasownika būti ‘być’. Dopiero potem miał się wyjaśnić mój wyczerpujący pogląd na „zerowe” elementy języka i dopiero wtedy miałem nadzieję wziąć udział w dyskusji, gdyby ktoś nie zgadzał się z moimi rozważaniami. Jednak po opublikowaniu przemyśleń na temat tzw. zerowego łącznika (Acta Linguistica Lithuanica 48, 177–184) wszelkie nieszczęścia całkowicie przerwały moje rozważania, a w tym czasie doczekałem się polemicznej odpowiedzi Vytautasa Ambrazasa. Dlatego, tymczasowo odchodząc od wcześniejszego zamiaru, jestem zmuszony wdawać się w dyskusję. Czytelnikom tego mojego tekstu mówię, że niektóre argumenty dotyczące zerowych elementów języka pozostawiam na przyszłość, ponieważ mam nadzieję napisać zarówno o zerowych końcówkach, jak i o tzw. zdaniach nominatywnych. 2 Tpoce, M., Jlanten, A., Teopua dopmaavnolx epammamuk, Mocxea, 1971, 15.