Der Nominativ in Zeitadverbialen im Litauischen

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LII (2005), 41–58 Mianownik w określeniach czasowych w języku litewskim MARKUS RODUNER Lietuviy kalbos institutas Artykuł ten dotyczy mianownika w określeniach czasowych (głównie oznaczających trwanie) w języku litewskim. Na podstawie analizy korpusu tekstów ustalono, że pewne leksemy wykazują silną tendencję do występowania w mianowniku w funkcji określenia. Inne konstrukcje obejmujące określenia czasowe w mianowniku mają tendencję do przekształcania się w wyrażenia stałe. Twierdzimy, że tak zwany dopełnienie w mianowniku mogło odgrywać lub nadal odgrywa rolę we wspieraniu użycia określeń czasowych i przestrzennych w mianowniku. Opisując występowanie mianownika w funkcji określenia na poziomie synchronicznym, można stwierdzić, że (a) występuje on głównie z określeniami kwantyfikującymi przed rzeczownikiem oraz (b) opisuje odcinek czasu od pewnego ustalonego (czasami nieustalonego) punktu w przeszłości do czasu odniesienia lub, w przypadku teraźniejszości, do momentu mówienia (jak w angielskim he has been singing for three hours). 0. WPROWADZENIE W niniejszym artykule bliżej omówione zostaną występujące w języku litewskim sporadycznie, jednak w całkowicie określonych przypadkach regularnie, określenia czasu w nominativie. W miarę możliwości analizowano współczesny litewski język pisany (bendriné kalba), wykorzystując korpus współczesnego języka litewskiego (KT). W odniesieniu do poszczególnych zjawisk, które nie występują w tej postaci w języku pisanym, sięgnięto do opublikowanych tekstów dialektalnych (LKT, LTCu) oraz do własnej fonoteki'. Tematem niniejszego artykułu nie są całkowicie skostniałe wyrażenia ani właściwe przysłówki służące do wyrażania czasu. Użycie nominativu w określeniach czasu o funkcji adverbialnej jest początkowo, przynajmniej dla użytkowników języków zachodnioeuropejskich, raczej niezwykłe’. In denjeni4 Nagrania zostały wykonane w ramach dwóch projektów badawczych wspólnie z pracownikami Instytutu Języka Litewskiego i są częściowo dostępne w fonotece Instytutu Języka Litewskiego w Wilnie. Przy interpretacji istotnych dla nas miejsc pomagali nam Edmundas Trumpa i Asta Leskauskaité, którym w tym miejscu składamy serdeczne podziękowania. 2 Jablonskis (1957: 560) zauważa w związku z tym:,, Vardininkas kitoms (antrininkéms) sakinio dalims, ypaé aplinkybéms, reiksti yra ne visai paprastas misy gramatikoms dalykas* (,,Mianownik używany do oznaczania innych (drugorzędnych) części zdania, zwłaszcza okoliczników, jest dla naszych gramatyk faktem niezbyt zwyczajnym.“ ); Valiulyté (1998: 259): „Jak wiadomo, funkcja okolicznika nie jest właściwa mianownikowi.” Taciau turime atveju, kada Sis linksnis vartojamas veiksmo trukmei reikSti* (,,Jak powszechnie wiadomo, użycie mianownika w funkcji adverbialnej nie jest dla tego przypadku typowe. Mimo to istnieją przypadki, w których ten przypadek służy do wyrażania trwania czynności*). 42 | MARKUS RODUNER gen w zachodnioeuropejskich językach indoeuropejskich’, które dysponują w miarę rozbudowanym systemem przypadków, do wyrażania adwerbialnych stosunków czasowych (punktu w czasie, trwania, powtarzalności) stosuje się niemal wyłącznie przypadki zależne (biernik, narzędnik, celownik, dopełniacz itd.). W języku niemieckim myśli się przy tym z. B. o archaicznych, najczęściej już skostniałych w przysłówki, określeniach czasu w dopełniaczu, takich jak morgens, nachts (także des nachts), lub o licznych konstrukcjach biernikowych, takich jak letzten Monat, ndchsten Samstag. Oprócz tych czysto przypadkowo określonych rzeczowników bardzo wyraźnie jako określenia czasu funkcjonują także rzeczowniki z przyimkami, por. na przykład w języku niemieckim: am Abend, im Sommer. Również w języku litewskim konstrukcje przyimkowe stanowią istotną, choć stosunkowo mniejszą część określeń czasu*. Spośród różnych przypadków mianownik, który będzie przedmiotem niniejszego artykułu, jest zdecydowanie najrzadziej używany do określania czasu. W dalszej części będzie można jednak stwierdzić, że przypadek ten jest częściej wykorzystywany, zwłaszcza w określonych wyrażeniach i na określonych obszarach dialektalnych, do oznaczania przede wszystkim trwania oraz czynności stale powtarzających się. Konkurował on jednak zawsze z „gramatycznym” biernikiem. 1. MIANOWNIK DO WYRAŻANIA TRWANIA 1.1. (jau) + określenie czasu ‘(już) od X lat, miesięcy itd.’ Według Sukysa (1998: 83) mianownik może co do zasady wyrażać trwanie jedynie w połączeniu z liczebnikami porządkowymi i określonymi zaimkami. Valiulyté (1998: 260) dodaje w tym kontekście, że nominativ oznacza zazwyczaj trwanie czynności w połączeniu z czasem teraźniejszym, rzadziej także z prostym czasem przeszłym (bitasis kartinis laikas), często z użyciem jau. Przykładem okolicznika czasu z obydwoma jest następujące zdanie: (1) Mes kelinti metai bendradarbiaujame su AIDS centru my:Nom’ już któryś: rok:NomM współpracować: z AIDS centrum: Nom. PL° Praes.1. PL Ins. SG Paulauskiené (1989: 74) pisze na ten temat: „Funkcja mianownika jako okolicznika jest funkcją drugorzędną.” [...] Dazniausiai aplinkybiy funkcija jis atlieka ne vienas, o sutapes su kitais ZodZiais —skaitvardziais ir ivardziais, su jais drauge ir prieveiksméja“ („Funkcja okolicznika nominativu jest drugorzędna. [...] Najczęściej nie funkcjonuje on sam jako okolicznik, lecz wraz z innymi słowami — liczebnikami i zaimkami — i wspólnie z nimi stopniowo adwerbializuje się”). W języku baskijskim, który jako język ergatywny nie dysponuje biernikiem, nominativ jest wykorzystywany przede wszystkim do wyrażania trwania w czasie, nie zaś do wyrażania czasu, od którego coś trwa; ten wyrażany jest przez inessiv (por. Lafitte 1978: 429). O językach fińskich znad Bałtyku zob. rozdział 4. * Nie są one jednak tematem niniejszego artykułu i w związku z tym nie będą tutaj omawiane. W glosach gramatycznych stosuje się następujące skróty: Apv: przysłówek; AKk: biernik; Dar: celownik; F: rodzaj żeński; Fur: czas przyszły; Gen: dopełniacz; Hprr: półimiesłów; Imp: bezosobowy; Ine: inessyw; INs: instrumentalny; Lox: lokatyw; M: rodzaj męski; N: rodzaj nijaki; Nec: negacja; Nom: mianownik; Par: partytyw; PL: liczba mnoga; PPP: imiesłów czasu przeszłego strony biernej; PPRA: imiesłów czasu teraźniejszego strony czynnej; PPRP: imiesłów czasu teraźniejszego strony biernej; PRAgs: czas teraźniejszy; PRAET: czas przeszły Imperfekt; ReFL: zwrotny; Sc: Liczba pojedyncza. ® Metai „rok” jest w języku litewskim plurale tantum, dlatego przy kongruentnym z nim kelintas występuje tutaj odpowiednia końcówka. MIANOWNIK W OKREŚLENIACH CZASU | 43 „Już od wielu lat współpracujemy z Centrum AIDS.” (KT) Użycie konstrukcji jau + liczebnik lub zaimek (kuris „który”, keleri „kilka”, keletas „pewna ilość, kilka” i in.) w połączeniu z mianownikiem dla oznaczenia czasu trwania czynności, która już od jakiegoś czasu trwa, jest również rozpowszechnione w języku zbliżonym do normy. Tabela 1 przedstawia, trzeba przyznać, ograniczony wgląd w częstość’ występowania mianownika i konkurencyjnego biernika w omawianej tutaj strukturze: TABELA 1: JAU + CZAS TRWANIA OKREŚLENIE CZASU MIA BIERZ LICZEBNIK GŁÓWNY LICZEBNIK PORZĄDKOWY LICZEBNIK GŁÓWNY LICZEBNIK PORZĄDKOWY kelintas kelintas Simtmetis /Simtmeciai „wiek(i)” Lp 4/LM 11 6 Lp 33 /Lm 36 11 metai „rok/lata” 83 80 76 46 jau keleri | kelinti metai 61 15 28 1 „już od kilku lat” ménuo /ménesiai Lp 24 /Lm 74 68 Lp 14 Lm 113 LT „miesiąc(e)” jau keli ménesiai | 57 15 66 1 kelintas ménuo „już od kilku miesięcy” valanda | valandos Lp 4/Lm 14 Lp 25 /Lm 15 „godzina(y)” Chociaż (skąpe) dane statystyczne, zwłaszcza w odniesieniu do rzadziej występujących określeń czasu, nie pozwalają na rozstrzygającą interpretację, możemy jednak stwierdzić, że w przeciwieństwie do danych podanych u Ambrazasa (1996: 548) mianownik wyraźnie przeważa przy pewnych leksemach. W przypadku leksemów metai i ménuo wyniki wskazują na mniej więcej równorzędne użycie mianownika i biernika przy liczebnikach głównych, natomiast mianownik przeważa przy liczebnikach porządkowych, a dla jau kelinti metai /kelintus metus wyszukiwanie stałych połączeń przyniosło wy- ; Przeanalizowano rzeczowniki wymienione w tabeli 1. W przypadku simtmetis „stulecie” i valanda „godzina” ze względu na niewielką liczbę poświadczeń zrezygnowano z dodatkowego podziału. Dodatkowo przejrzano również minuté i sekundé, których jednak ze względu na (oczekiwaną) niezwykle rzadką frekwencję tutaj nie uwzględniono. W przypadku metai i ménuo /ménesiai przejrzano dwa obszary: prasę ogólnokrajową i regionalną. Dodatkowo w przypadku metai wiarygodność wyników sprawdzono poprzez wyszukanie połączeń (już jeden, dwa, kilka... lat). 44 | MARKUS RODUNER stosunek 254: 33 na korzyść mianownika, co wskazuje na już daleko posunięte skostnienie wyrażenia adwerbialnego. W przypadku rzadziej używanych określeń czasu norma wydaje się stanowić biernik. Potwierdza to (zapewne ze względu na niewielką liczbę poświadczeń należy oceniać z ostrożnością) również określenie adwerbialne czasu jau n-ta vasara „już n-te lato”, w którym także biernik przeważa w stosunku 24: 6. Konstrukcję od soundsolange można również przenieść w przeszłość, przy czym w samej konstrukcji nic się nie zmienia. Również tutaj opisywane jest działanie- /stan, który trwa w przeszłości od określonego momentu aż do czasu odniesienia w przeszłości i obejmuje go, przy czym czasownik występuje najczęściej w prostym preteritum (uprzedniość-jednoczesność): (2) Jau treji metai ji nevaiksciojo, nors puikiausiai galéjo eiti. Już trzy: rok:Nom ona chodzić:NEG.PRAET.3 Nom. PL „Już od trzech lat nie chodziła, chociaż doskonale mogła chodzić” (KT) W obu wyżej wymienionych przykładach nominatywne określenie czasu występuje z jednej strony w sensie nominatywu w połączeniu z pewnymi modyfikatorami, z drugiej zaś dodatkowo połączone jest z owym jau. Nominatyw może jednak również występować w wypowiedziach z prostym oznaczeniem, jak pokazują następujące przykłady: pierwszy — prostego oznaczenia za pomocą jaw, drugi zaś — za pomocą liczebnika. (3) az że jego kierowany samochód Już że: GEN kierować:PPRP.GEN.SG. F samochód:GEN. SG już miesiąc szuka Kauno kryminalistai. Miesiąc:Nom. SG szukać:PRAEs.3 Kowno: GEN detektyw: Nom. PL ‘... że kowieńscy detektywi już od miesiąca szukają jego samochodu.’ (KT) (4) W tym miesiącu nie wypowiedziałem do niego ani słowa. trzy:Nom miesiąc: być:NEG.- PRAES.1. SG er: Słowo: spreMian. PL Gen. SG chen PPP: Nom. Sc. F „Od trzech miesięcy nie zamieniłem z nim ani słowa.” (KT) W przykładzie (4) można by do sformułowania Valiulytė, że mianownik występuje zarówno z przydawką, jak i bez niej® dodać, że wprawdzie formalnie valanda nie ma przy sobie przydawki, ale implikowana jest pewna przydawka, mianowicie liczebnik vienas ‘jeden’ (lub tutaj oczywiście forma żeńska viena). Valiulytė (1998: 260): „Mianownik występuje bez określenia i z określeniem albo z dopełniaczem zależnym”*. MIANOWNIK W OKOLICZNIKACH CZASU | 45 Wynika to niejako samo z gramatycznych właściwości nominalnych określeń czasu w języku litewskim, ponieważ mogą one zawierać w celu wskazania trwania czasu tylko określone rzeczowniki oznaczające czas (np. diena ‘dzień’, valanda ‘godzina’, mėnuo ‘miesiąc’ itd.), a w języku litewskim (podobnie jak np. w rosyjskim) nie istnieją żadne rodzajniki, ani określone, ani nieokreślone, i dlatego kwantyfikujący liczebnik eins ‘jeden’ stosuje się tylko wtedy, gdy chce się go szczególnie podkreślić. 1.1.1. jau + liczebnik porządkowy Podgrupę omawianych tu określeń czasu w mianowniku stanowią określenia czasu z liczebnikami porządkowymi typu jau treti metai ‘już od trzech lat (dosł. już trzeci rok)’. W języku urzędowym (dokumentach instytucji państwowych) używa się niemal wyłącznie biernika”. W odpowiednich przykładach z KT znaleziono zarówno mianownikowe, jak i biernikowe określenia czasu z liczebnikami porządkowymi. (5) Na placu przy fontannie już od trzech godzin. Platz: Lox. SG obok fontanny: Gen. Sc, już od trzech: Nom. SG. F godzina: Nom. Sc bez przerwy śpiewali weterani narodowej estrady bez przerwy śpiewać: PRAET.3 narodowa muzyka U-weteran: Nom. PL „Na placu, przy fontannie, narodowi weterani muzyki U śpiewali już od trzech godzin bez przerwy.” (KT) Cytowane tutaj zdanie pokazuje ponadto, że konstrukcji jau + liczebnik porządkowy/kelintas można używać również z czasem przeszłym. Możemy przy tym stwierdzić, że semantyka odpowiada tej z przykładu (2). Zamiast liczebnika porządkowego rzeczownik występujący w mianowniku w określeniu czasu może być również połączony z zaimkiem kelintas ‘który z kolei’. Zdania typu nuo Verbiny girininko jau (już) kelintas (który z kolei:Nom.- SG.M) ménuo (miesiąc:- Nom.Sc) nedvelkia degtine ‘leśniczy z Verbunai już od wielu miesięcy nie roztacza zapachu wódki’ (KT) są również całkiem powszechne w języku pisanym. Możemy tutaj, podobnie jak wyżej w wypowiedziach z liczebnikiem porządkowym, przyjąć, że użycie mianownika jest uwarunkowane przez * Różnica w semantyce między jau treji metai ‘już od trzech lat’ a jau treti metai ‘już trzeci rok’ polega na tym, że w tym drugim przypadku trzy lata jeszcze się całkowicie nie skończyły. Tak samo Šukys (1998: 83): „W oficjalnych stylach języka zazwyczaj używa się wyłącznie dopełniaczy trwania*- .” Również analiza przykładów z KT zdaje się to potwierdzać; dla badanych określeń czasu nie znaleziono żadnego przykładu z dokumentów państwowych (LR Valstybiniai dokumentai), które stanowią przecież 8% korpusu, dla obu struktur omawianych w punktach 1. i 1.1., natomiast znaleziono ich wiele w stenogramach Seimasu, które odzwierciedlają język mówiony członków parlamentu. 46 | MARKUS RODUNER uwarunkowana jest obecną w świadomości mówiącego/piszącego koniunkcją kelintas z tym przypadkiem. Kolejnym przykładem jest (1). 1.2. Wnioski pośrednie Omówione w 1. i 1.1. przykłady pozwalają mi wyciągnąć w odniesieniu do tej konstrukcji następujące wnioski pośrednie: 1 Jest to konstrukcja o strukturze (jau) + zaimek kwantyfikujący lub liczebnik + rzeczownik w mianowniku. Jau może nie występować, jeśli rzeczownik jest bliżej określony przez modyfikator'!, musi jednak występować, jeśli nie ma przy nim żadnego atrybutu (w każdym razie w KT, na ile przejrzałem, nie znalazłem kontrprzykładów). Poza obserwacjami sformułowanymi przez Valiulyté (1998) możemy stwierdzić, że wprawdzie w kilku nielicznych wypowiedziach, mianowicie gdy liczebnik vienas ‘jeden’ jest implikowany, ale nie zostaje użyty, przestrzega się sformułowanej powyżej reguły obligatoryjnego użycia jau, jednak naszym zdaniem nie użycie lub nieużycie jau ma tu znaczenie rozstrzygające, lecz semantyka kwantyfikacji uzasadnia mianownik. 2 W przypadku tej konstrukcji trafne mogłoby być przypuszczenie” Jablonskisa (1957: 560), że mogła ona powstać w wyniku skrócenia struktury dwuzdaniowej, a więc że jau trys metai nebebuvau gimtinėje należy rozumieć jako skrócone z jau trys/treti metai (bus: czasownik nie jest obligatoryjny), kai(p) nebebuvau gimtinėje. Zdania tego ostatniego typu z kai(p) są poświadczone zarówno w języku mówionym, jak i pisanym, i występują dość często, por. następujący przykład: (6) Jau trys mėnesiai, kai guli partijos valdybos Już trzy:Nom miesiąc:Nom. Pt że leży:Praes.3 Partia:Gen. SG zarząd: Gen. SG w szufladach moje _oświadczenie. Szuflada:Lox. PL mój wniosek:Nom. SG ‘Minęły już trzy miesiące, odkąd mój wniosek leży w szufladach zarządu partii.’ (KT) 2. OKREŚLENIA CZASU STAŁEGO POWTARZANIA 2.1. Wypowiedzi typu kas ménuo ‘co miesiąc’ W rozległych częściach Litwy określenie czasu czynności powtarzającej się regularnie stawia się w mianowniku, przy czym rzeczownikowi zawsze towarzyszy kas ‘każdy’ (w tym przypadku i Por. Valiulyté (1998: 261): „W przypadku mianownika z przydawką lub z rządzonym przez niego dopełniaczem (np. Simtas mety ‘sto lat’) obecność partykuły jau jest fakultatywna albo może jej w ogóle nie być” („W przypadku mianownika z przydawką lub z rządzonym przez niego dopełniaczem (np. Simtas mety ‘sto lat’) partykuła jau jest fakultatywna albo może jej całkowicie zabraknąć”). 12 2 O tym, że jest to taki przypadek, świadczy użycie występującego tam modalnego bus. MIANOWNIK W OKOLICZNIKACH CZASU | 47 nieodmienny), nowszy także kiekvienas ‘każdy z osobna’, dialektalnie zamiast kas również synonimiczne, zapożyczone ze słowiańskiego koznas, poprzedza. Język literacki unika w połączeniu kas + określenie czasu mianownika. Przegląd odpowiednich przykładów w korpusie tekstów współczesnego języka litewskiego (KT)® wykazał większe wahania w stosunku mianownika do biernika: TABELA 2: KAS + OKREŚLENIE CZASU OKREŚLENIE CZASU if SG Nom PL SG AKK PL metai (kas metai | kas X metai) 173 4964 -66 ménuo 8s 105 315 92 valanda 2 26 73 48 minute 8 45 47 28 Jak widać, biernik w liczbie pojedynczej zdecydowanie przeważa. W liczbie mnogiej sytuacja różni się w zależności od leksemu, oba przypadki są jednak reprezentowane w przybliżeniu równomiernie. Całkowicie wyłamuje się z szeregu metai, które zdecydowanie preferuje mianownik. Połączenie kas z mianownikiem, szczególnie w wypowiedziach uogólniających, takich jak przysłowia, nie ogranicza się w języku litewskim do okoliczników czasu, lecz znajduje zastosowanie także przy okolicznikach o znaczeniu miejscowym: (10) Kas namai —«ai dimai. co:Nom dom:Nom. PL ten:Apv dym:Nom. PL ‘Gdzie jest dom, tam jest także dym.’ (Cyt. za Paulauskiené 1989: 74.) Podczas gdy w tym ostatnim przykładzie obie części zdania są jeszcze traktowane jako autonomiczne, a występujące w nich po dwa mianowniki są składniowo zrozumiałe jako określenia wyobrażalnej kopuli yra ‘jest’, w przykładzie (9), gdzie kas metai jest w pełni zintegrowane ze zdaniem jako okolicznik czasu, jest to znacznie bardziej problematyczne. Powstaje pytanie, czy mianownik nie jest po prostu wywoływany przez zaimek kas? Kas jest przede wszystkim zaimkiem pytającym odnoszącym się zarówno do osób, jak i rzeczy w mianowniku („kto/co”), ale także zaimkiem względnym oraz zaimkiem uogólniającym (kas nors „ktokolwiek”). W „8” przykładowo zbadano cztery określenia czasu w połączeniu z kas, mianowicie ménuo „miesiąc”, metai „rok”, valanda „godzina” (z wyjątkiem plurale tantum metai każdorazowo liczba pojedyncza i mnoga) oraz minute. „4 Zliczono tylko te poświadczenia, dla których w bierniku dostępnych było co najmniej 5 poświadczeń. Przewaga mianownika jest tutaj bardzo wyraźna. „°_ W przypadku ménuo zbadano tylko poświadczenia z prasy krajowej i regionalnej, ponieważ zależności są wyraźnie widoczne. 48 | MARKUS RODUNER we wszystkich tych funkcjach jest odmienny. Na koniec używa się go przede wszystkim w języku mówionym w znaczeniu „każdy”, przy czym sam zaimek nie jest odmieniany. Mówimy więc kas (NoM.SG) metai (Nom.PL) „każdego roku”, bez uzgodnienia liczby między kas a rzeczownikiem. Przeciwko związkowi przyczynowemu między kas a mianownikiem przemawia jednak to, że rzeczownik, przy którym występuje kas, może pojawiać się w różnych przypadkach, jak w: kas treciame (trzeci:LoK.SG) posédyje (posiedzenie:LoK.- SG) nedalyvauja ‘nie bierze udziału w co trzecim posiedzeniu’'®. 2.1.1. Wnioski pośrednie Fraenkel (1928) uważa w odniesieniu do omawianej tu struktury, że jest ona właściwie „zdaniem względnym składającym się z zaimka i rzeczownika”, które „przez mówiącego może być traktowane jako określenie adwerbialne zdania nadrzędnego”, i na poparcie swojej teorii przytacza paralele z języka polskiego, takie jak co raz (= lit. kas kartas) ‘za każdym razem’, co rok (= lit. kas metai) ‘co roku’. Jeśli właściwie rozumiem tę hipotezę Fraenkela, należałoby wyjść od leżącej u jej podstaw struktury korelatywnej typu kas metai, tas... ‘co rok <jest>, to...’'. Ta jednak już we wcześniejszej fazie rozwoju języka musiała niemal całkowicie zostać zintegrowana ze zdaniem jako określenie adwerbialne, ponieważ we współczesnym języku litewskim istnieje niewiele przykładów struktury dwuzdaniowej. 2.2. Okoliczniki czasu typu visas laikas ‘cały czas’ Okoliczniki czasu, w których rzeczownik jest modyfikowany przez visas ‘cały, (PL) wszyscy- ’, można podzielić na trzy grupy, z których pierwsza pozostaje w bezpośrednim związku z typami wypowiedzi omawianymi w rozdziale 1.1., druga z tymi z rozdziału 2.1., a trzecia z tymi z rozdziału 3. a. Pierwszą grupę stanowią wypowiedzi typu jog mokyklos nelankas jau visas (całkiem- :Nom.SG.- M) ménuo (miesiąc:- Nom.Sc) ‘że już od całego miesiąca nie uczęszcza do szkoły’ (KT). Takie zdania można ze względu na ich strukturę i semantykę utożsamić z omówionymi wyżej w rozdziale 1.1., przy czym określenie czasu jest tutaj dodatkowo modyfikowane przez visas. Zamiast jog mokyklos nelankgsjau ménuo ‘że już od miesiąca nie uczęszcza do szkoły’ mówi się teraz jog mokyklos nelankgs jau visas ménuo ‘że już od całego miesiąca nie uczęszcza do szkoły’. Oba zdania są zapewne w © Również tutaj jednak w mowie potocznej lub dialektalnej możliwy jest mianownik: kas trecias posédis nedalyvauja. 7 Należałoby tutaj dokładniej zbadać możliwość zapożyczenia tej struktury z języka polskiego. 8 Odpowiadające tym wypowiedzi nie spotkały mi się w języku litewskim w określeniach czasu. Natomiast przykład kas namai —tai diimai (przykład 10) dobrze tu pasuje. Podobnie Fraenkel (1928: 32) cytuje przykład z języka polskiego o korelacyjnej strukturze dwuzdaniowej: co (co:Mian) autor (autor:Mian.lp.m) to (to:Mian) osobna (własna:Mian.lp.ż) metoda (metoda:Mian.lp.ż) „każdy autor ma własną metodę”. MIANOWNIK W OKREŚLENIACH CZASOWYCH | 49 pod względem ich struktury orzeczeniowej są niemal nie do rozdzielenia, przez co to, co powiedziano powyżej w rozdziale 1.1. odnosi się tu również w sensie ogólnym. Czasownik występuje tu i tam najczęściej w czasie teraźniejszym; tym samym również tutaj opisywane jest działanie /stan, które /który rozpoczyna się w określonym momencie w przeszłości i trwa przez cały odcinek czasu aż do chwili obecnej (bądź w przypadku czasownika w czasie przeszłym do czasu odniesienia w przeszłości), względnie w przypadku działań jest wykonywane wielokrotnie przez cały okres.””. b. Drugą grupę, którą moim zdaniem należy od tego oddzielić, stanowią wypowiedzi następującego rodzaju (nagrania z Musteiki, rejon orański): (11) Sialiśmy przez cały czas. ganz:Nom.Sc. M Zeit saen:PrRaeT.1. P1 „Sialiśmy przez cały czas”. W poprzednim przykładzie litewski odpowiednik niemieckiego wyrażenia die ganze Zeit został użyty w czasie przeszłym. Semantycznie z tej wypowiedzi nie wynika, czy długotrwała czynność (visas laikas) nadal trwa, czy też już się zakończyła. Jednakże na podstawie przebiegu rozmowy można założyć, że chodzi tu o długi okres aż do bliżej nieokreślonego momentu w przeszłości, ponieważ wypowiedź należy rozumieć jako odpowiedź na wcześniejsze pytania rozmówcy (mianowicie o to, czy wcześniej siało się żyto). Od struktur omawianych w punkcie 1.1., a zwłaszcza od przykładu (2), który pod względem czasu gramatycznego zgadza się z przytoczonymi tutaj przykładami, różnią się tym, że tutaj nie podano punktu początkowego i nie jest również jasne, czy czynność ewentualnie nie jest powtarzana aż do chwili mówienia. Nie możemy ich również zaliczyć do cytowanego niżej przykładu (12), ponieważ tam opisany jest zakończony, choć niezbyt dokładnie zlokalizowany okres w przeszłości, podczas gdy tutaj mamy do czynienia z otwartym z obu stron odcinkiem czasu w przeszłości (ewentualnie trwającym aż do chwili obecnej). Natomiast przykłady te, ze względu na swoją semantykę długiego, niezakończonego okresu, dobrze pasują do omawianych w 2.3. przysłówków temporalnych typu diena naktis „dzień i noc”. Ostatnio omawiana konstrukcja występuje niemal wyłącznie z rzeczownikiem /aikas „czas” (lub z zapożyczonym wyrazem ¢ésas „tamże”- ), co wskazuje na już skostniałe wyrażenie. Ponadto w KT nie udało mi się znaleźć żadnego przykładu z języka pisanego, a tylko jeden, jednoznacznie dialektalny: Dainavau (śpiewać- :PRAET.1.- SG) visas laikas per visy (cały:AKK.SG) gyvenimy (życie: AKK.SG) ‘śpiewałem przez całe życie’. ce. W InLKT (199) znajduje się również przykład wypowiedzi dotyczącej przeszłości, obejmującej określony przedział czasu: dla takich wypowiedzi z preteritum por. jau visas ménuo nelijo ‘już od całego miesiąca nie padało’. 56 | MARKUS RODUNER z litewskimi wypowiedziami typu kas vakaras ‘każdego wieczoru’. Mogły one jednak z kolei być odwzorowaniem odpowiedniego wyrażenia w języku polskim (por. przypisy 17 i 18). Nau (1998: 15) wspomina, że w łotewskim w języku potocznym przy liczebnikach 2–9 zmodyfikowane rzeczowniki mogą występować w mianowniku zamiast w przypadku wymaganym przez ich funkcję syntaktyczną: (24) Cetri gadi mes tikai no tiem desmit cztery: NOM rok:NOM. PL my:NOM tylko od tych:DAT. PL dziesięć przeżyliśmy tam, wtedy wypuścił nas do domu leben:PraAetT.1. PL tam potem my:AKK iść pozwolić- :PRAET.3 do domu ‘Spędziliśmy tam tylko cztery z tych dziesięciu lat, potem pozwolono nam odejść.’ (Nau, tamże.) 8. WNIOSKI KOŃCOWE W toku dyskusji nad różnymi rodzajami wypowiedzi, w których występują nominatywne określenia temporalne, wskazano trzy różne rozwiązania, dzięki którym nominativus w funkcji adwerbialnej mógłby zostać uzasadniony lub przynajmniej umotywowany. Są to: a. Nominativus był pierwotnie częścią odrębnego zdania nominalnego lub podmiotem zdania parataktycznego, które następnie zostało włączone do zdania głównego jako określenie adwerbialne. b. Mianownik jest motywowany przez określone zaimki modyfikujące rzeczownik (być może jako część stałego wyrażenia). c. Mianownik występuje w określeniach ilościowych (przede wszystkim, ale nie tylko z liczbami). Pierwszą drogą rozwiązania podążają między innymi Jablonskis i Fraenkel. Jablonskis (1957: 560) uważa zatem w odniesieniu do mianownika w litewskich określeniach adwerbialnych czasu: . Ów mianownikowy okolicznik albo po prostu drugorzędna część zdania powstał w języku głównie drogą skrócenia lub opuszczenia — z całego pewnego zdania, w którym ten mianownik mógł występować jako podmiot, albo ze zdania wtrąconego: i Te lata nie są dobre, mało będzie siana...; brat, będzie już cały rok, choruje (jak choruje)...; jis, jau kelinti metai baigiasi, kai jq lankauja..- .“ (,,To mianownikowe określenie adwerbialne lub inna drugorzędna część zdania powstała zapewne najczęściej przez skrócenie lub opuszczenie — z całego zdania, w którym ten mianownik mógł być podmiotem, albo ze zdania wtrąconego: z Sie metai negeri, maza tebus Sieno...; brat, będzie już cały rok, choruje (jak choruje)...; on, już któryś rok z rzędu się kończy, kiedy go odwiedzam...*). Tę samą hipotezę reprezentuje również Fraenkel (1928, rozdz. 5, 30 i n.), który omawia mianownik w zdaniach wtrąconych, pierwotnie samodzielnych. Stanowi ona wiarygodne wyjaśnienie dla występujących w Omówione w punktach 1.1 i 1.1.1 stwierdzenia, por. w tej kwestii wnioski pośrednie w 1.2. Stwierdzenia typu jaw trys ménesiai lub jau trecias ménuo oznaczają podobnie jak stwierdzenia dodatkowo modyfikowane przez visas (jau visas ménuo) okres od punktu A w przeszłości do czasu referencji, względnie w przypadku czasu teraźniejszego do chwili mówienia, i poza nią, a nie okres zakończony. Mimo kwantyfikacji ta szczególna semantyka może dodatkowo wspierać użycie nominativu. Niektóre wyrażenia, takie jak Sie /kiti metai, są prawdopodobnie już całkowicie skostniałe, ponieważ nie można ich już produktywnie tworzyć od innych określeń czasu. Ograniczenie do pewnych leksemów wskazuje na leksykalizację, którą można zaobserwować w dialektalnym rosyjskim zima „zimą”. Podobnie zapewne jest z visas laikas i rytas vakaras. W przypadku pozostałych grup adverbialiów temporalnych w nominativie sytuacja wyjaśniająca jest nieco trudniejsza, ponieważ przynajmniej we współczesnym języku prawie nie zachowały się już pozostałości postulowanej struktury parataktycznej. DER NOMINATIV IN ZEITADVERBIALEN | 57 W dyskusji nad poszczególnymi punktami okazało się, że wypowiedź kariuomenéje prabuvau trys metai w przykładzie 14 oraz wypowiedzi typu visas laikas sédavom ‘siedzieliśmy cały czas’ (jest to, jak wspomniano wyżej, zapewne już skostniałe wyrażenie) wymykają się podejściu polegającemu na integracji zdania parataktycznego. Musimy założyć, że modyfikatory kwantyfikujące sprzyjają tutaj mianownikowi, co potwierdzają przykłady z języka łotewskiego pochodzące z mowy potocznej. QUELLEN KT — Textkorpus der litauischen Gegenwartssprache des Zentrums fiir Computerlinguistik, VytautasMagnusUniversitat, Kaunas, donelaitis.vdu.lt LKT - Lietuviy kalbos tarmés. Chrestomatija. Sudaré E. GRINAVECKIENE, A. JONAITYTE, K. MORKUNAS, B. VaNaGIENE, A. Vipuairis, Vilnius: Mintis, 1970. LTCu — Lietuviy tarmiy chrestomatija. Sudaré R. BAcEvici0TE, A. IVANAUSKAITE, A. LESKAUSKAITE, E. Trump, Vilnius: Lietuviy kalbos institutas, 2004. LKZe-elektronische Variante des Wirterbuchs der litauischen Sprache, www.|kz.It LITERATUR AMBRAZAS, V., red., 1996: Dabartineés lietuviy kalbos gramatika. Antrasis pataisytas leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijy leidykla. AMBRAZAS,V., ed., 1997: Lithuanian Grammar, Vilnius: Baltos lankos. AmbrRAzas, V., 2001: On the development of the nominative object in East Baltic. In: Dahl, V., Koptjevskaja-Tamm, M., eds., The Circum-Baltic Languages. Typology and Contact 2. Grammar and Typology, Amsterdam-Philadelphia: John Benjamins. FRAENKEL, E. 1928: Syntax der litauischen Kasus, Kaunas: Valstybés spaustuve. Gaters, A. 1993: Lettische Syntax. Die Dainas. Herausgegeben von Hildegard Radtke, Frankfurt etc.: Peter Lang. Ho tvoet, A., SEMENIENE, L. 2004: Linksnio teorijos pagrindai. In: Holvoet, A., Semeniené L., red., Gramatiniy kategorijy tyrimai, Vilnius: Lietuviu kalbos institutas, 11-33. JABLONSKIS, J. 1957: Linksniai ir prielinksniai. In: id., Rinktiniai rastai 1, sudaré J. Palionis, Vilnius: Valstybine politinés ir mokslinés literatiros leidykla. Kar sson, F. 2000: Finnische Grammatik. Ubertragen aus dem Finnischen von K.-H. Raabe. Bearbeitet von C. Hasselblatt und P. Jéasalmi-Kriiger, Hamburg: Buske. Kuz’mina, I. B. 1993: Sintaksis russkix govorov v lingvogeograficeskom aspekte, Moskva: Nauka. 58 | MARKUS RODUNER Lasutis, V. 1998: Lietuviy kalbos sintaksé. Antrasis pataisytas leidimas, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Laritte, P. 1978: Grammaire basque (Navarro-labourdin littéraire), Donostia: ELKAR. Nau, N. 1998: Latvian, Miinchen—Newcastle: LINCOM Europa. PAULAUSKIENE, A. 1989: Gramatines lietuviy kalbos vardazodziy kategorijos, Vilnius: Mokslas. RatHert, M. 2000: A semantics for durative adverbs. web.uni-frankfurt.de/fb10/rathert/publikationen/ downloads/Proc-Band-Artikel/console-pr-mB.pdf Soko s, E., red., 1962: Miisdienu latvieSu literaras valodas gramatika 2. Sintakse, Riga: LPSR Zinatnu akadémijas izdevnieciba. Suxys, J. 1998: Lietuviy kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Sviesa. TIMBERLAKE, A. 1974: The nominative object in Slavic, Baltic, and West Finnic, Miinchen: Sagner. (Slavistische Beitrage, 82.) Utvypas, K. 1969: Vienaskaitos vardininko kilmés prieveiksmiai. Lietuviy kalbotyros klausimai 9, 7-15. Uxvypas, K., red., 1976: Lietuviy kalbos gramatika 3. Sintaksé, Vilnius: Mokslas. VALECKIENE, A. 1998: Funkciné lietuviy kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijy leidybos institutas. VaLiuLyTe, E. 1998: Dabartinés lietuviy kalbos sintaksiniai sinonimai. Vietos, laiko ir priezasties raiska, Vilnius: Mokslo ir enciklopediju leidybos institutas. Markus Roduner Otrzymano 2005 06 01 Instytut Języka Litewskiego ul. P. VileiSio 5, 10308 Wilno, Litwa markus@splius.|t