Der Nominativ in Zeitadverbialen im Litauischen

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LII (2005), 41 – 58 Η ονομαστική στα χρονικά επιρρήματα στη λιθουανική γλώσσα Markus Roduner Lietuvių kalbos institutas Η παρούσα μελέτη εξετάζει την ονομαστική στα χρονικά επιρρήματα (κυρίως τα δηλωτικά διάρκειας) στη λιθουανική γλώσσα. Με βάση την ανάλυση ενός σώματος κειμένων διαπιστώθηκε ότι ορισμένα λεξήματα παρουσιάζουν έντονη τάση να εμφανίζονται σε ονομαστική πτώση με επιρρηματική λειτουργία. Άλλες κατασκευές που περιλαμβάνουν χρονικά επιρρήματα σε ονομαστική τείνουν να παγιώνονται ως στερεότυπες εκφράσεις. Υποστηρίζουμε ότι το λεγόμενο ονομαστικό αντικείμενο θα μπορούσε να έχει συμβάλει ή να συμβάλλει ακόμη γενικότερα στην ενίσχυση της χρήσης χρονικών και τοπικών επιρρημάτων στην ονομαστική πτώση. Περιγράφοντας τη συγχρονική εμφάνιση της ονομαστικής με επιρρηματική λειτουργία, μπορούμε να πούμε ότι (α) απαντά κυρίως με προσδιορισμούς ποσότητας πριν από το ουσιαστικό και (β) περιγράφει ένα χρονικό διάστημα από κάποιο σταθερό (ενίοτε ασταθές) σημείο στο παρελθόν έως τον χρόνο αναφοράς ή, στην περίπτωση του ενεστώτα, έως τον χρόνο ομιλίας (όπως στο αγγλικό he has been singing for three hours). 0. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στο παρόν άρθρο εξετάζονται λεπτομερέστερα τα χρονικά επιρρήματα σε ονομαστική, τα οποία εμφανίζονται σποραδικά αλλά σε πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις με κανονικότητα στη λιθουανική γλώσσα. Όπου ήταν δυνατόν, μελετήθηκε η σύγχρονη λιθουανική πρότυπη γλώσσα (bendrinė kalba), με τη χρήση του σώματος κειμένων της σύγχρονης λιθουανικής γλώσσας (KT). Για μεμονωμένα φαινόμενα που δεν απαντούν με αυτόν τον τρόπο στην πρότυπη γλώσσα, αξιοποιήθηκαν δημοσιευμένα κείμενα διαλέκτων (LKT, LTCH) και η προσωπική φωνοθήκη¹. Αντικείμενο του άρθρου δεν είναι οι πλήρως παγιωμένες εκφράσεις και τα καθαρά επιρρήματα που εκφράζουν τον χρόνο. Η χρήση της ονομαστικής σε χρονικούς επιρρηματικούς προσδιορισμούς είναι αρχικά, τουλάχιστον για ομιλητές δυτικοευρωπαϊκών γλωσσών, μάλλον ασυνήθιστη². Σε εκεί- 1 Οι ηχογραφήσεις πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο δύο ερευνητικών προγραμμάτων, σε συνεργασία με συνεργάτες του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας, και είναι εν μέρει διαθέσιμες στη φωνοθήκη του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας στο Βίλνιους. Κατά την ερμηνεία των σημείων που μας ενδιέφεραν, μας βοήθησαν ο Edmundas Trumpa και η Asta Leskauskaitė, τους οποίους ευχαριστούμε θερμά εδώ. 2 Jablonskis (1957: 560) bemerkt dazu: „Vardininkas kitoms (antrinėms) sakinio dalims, ypač aplinkybėms, reikšti yra ne visai paprastas mūsų gramatikoms dalykas“ („Der Nominativ zur Bezeichnung anderer (sekundärer) Satzteile, besonders von Adverbialen, ist ein nicht allzu gewöhnliches Faktum unserer Grammatiken.“); Valiulytė (1998: 259): „Kaip žinia, vardininkui aplinkybės funkcija nebūdinga. Tačiau turime atvejų, kada šis linksnis vartojamas veiksmo trukmei reikšti“ („Wie allgemein bekannt ist, ist die Verwendung des Nominativs in Adverbialfunktion für diesen nicht typisch. Trotzdem gibt es Fälle, in denen dieser Fall zum Ausdruck der Handlungsdauer Verwendung findet“). 42 | MARKUS RODUNER Στις δυτικοευρωπαϊκές ινδοευρωπαϊκές γλώσσες3, οι οποίες διαθέτουν ένα σχετικά ανεπτυγμένο σύστημα πτώσεων, για την έκφραση χρονικών σχέσεων επιρρηματικού χαρακτήρα (χρονικό σημείο, διάρκεια, επανάληψη) χρησιμοποιούνται σχεδόν αποκλειστικά πλάγιες πτώσεις (αιτιατική, οργανική, δοτική, γενική κ.λπ.). Στα γερμανικά, για παράδειγμα, έρχονται στον νου αρχαϊκοί χρονικοί προσδιορισμοί σε γενική, οι οποίοι έχουν ως επί το πλείστον ήδη παγιωθεί ως επιρρήματα, όπως τα morgens, nachts (επίσης des nachts), ή τα πολλά παραδείγματα σε αιτιατική, όπως letzten Monat, nächsten Samstag. Πέρα από αυτά τα ουσιαστικά που προσδιορίζονται αποκλειστικά από την πτώση τους, ως χρονικά επιρρήματα λειτουργούν επίσης πολύ συχνά ουσιαστικά με προθέσεις· πρβλ. σχετικά, για παράδειγμα, τα γερμανικά am Abend, im Sommer. Και στα λιθουανικά, οι προθετικές κατασκευές αποτελούν σημαντικό, αν και συγκριτικά μικρότερο, μέρος των χρονικών επιρρηματικών προσδιορισμών4. Από τις διάφορες πτώσεις, η ονομαστική, που εξετάζεται στο παρόν άρθρο, χρησιμοποιείται με μεγάλη διαφορά σπανιότερα για χρονικούς προσδιορισμούς. Ωστόσο, στη συνέχεια θα διαπιστωθεί ότι αυτή η πτώση χρησιμοποιείται συχνότερα, ιδίως σε ορισμένες εκφράσεις και σε ορισμένες διαλεκτικές περιοχές, για να δηλώσει κυρίως διάρκεια και επαναλαμβανόμενες ενέργειες. Ανταγωνίζεται, ωστόσο, πάντοτε την «γραμματική» αιτιατική. 1. Η ΟΝΟΜΑΣΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ 1.1. (jau) + χρονική έκφραση ‘(ήδη) εδώ και X χρόνια, μήνες κ.λπ.’ Der Nominativ kann eine Zeitdauer nach Šukys (1998: 83) im Prinzip nur in Verbindung mit Ordinalzahlen und bestimmten Pronomen ausdrücken. Valiulytė (1998: 260) führt in diesem Zusammenhang zusätzlich aus, dass der Nominativ die Handlungsdauer meist in Verbindung mit dem Präsens, seltener auch mit dem einfachen Präteritum (būta-sis kartinis laikas) bezeichnet, oft unter Setzung von jau. Ein Beispiel für ein Zeitadverbiale mit beidem ist folgender Satz: (1) Mes kelinti metai bendradarbiaujame su AIDS centru εμείς:Ονομ5 ήδη πόσος: Ονομ.PL6 έτος:Ονομ συνεργαζόμαστε: ΕΝΕΣΤ.1.ΠΛ με AIDS κέντρο: Οργ.ΕΝ Paulauskienė (1989: 74) schreibt dazu: „Vardininko, kaip aplinkybės, funkcija yra šalutinė. […] Dažniausiai aplinkybių funkciją jis atlieka ne vienas, o sutapęs su kitais žodžiais – skaitvardžiais ir įvardžiais, su jais drauge ir prieveiksmeja“ („Die Adverbialfunktion des Nominativs ist sekundär. […] Meist funktioniert er nicht allein als Adverbiale, sondern zusammen mit anderen Wörtern, Numeralia und Pronomina und erstarrt zusammen mit ihnen allmählich zum Adverb“). 3 Στη βασκική, η οποία ως εργατική γλώσσα δεν διαθέτει αιτιατική, η ονομαστική χρησιμοποιείται κυρίως για να εκφράσει τη χρονική διάρκεια, όχι όμως τη διάρκεια από τότε που κάτι συνεχίζεται, η οποία εκφράζεται με την εσσωτική (βλ. Lafitte 1978: 429). Για την ανατολική φινλανδική διάλεκτο της Βαλτικής, βλ. ενότητα 4. 4 Ωστόσο, αυτά δεν αποτελούν αντικείμενο του παρόντος άρθρου και, κατά συνέπεια, δεν θα συζητηθούν εδώ. 5 Οι ακόλουθες συντομογραφίες χρησιμοποιούνται στις γραμματικές γλωσσικές αποδόσεις: ADV: επίρρημα· AKK: αιτιατική· DAT: δοτική· F: θηλυκό· FUT: μέλλοντας· GEN: γενική· HPRT: ημιμετοχή· IMP: απρόσωπο· INE: εσσωτική· INS: οργανική· LOK: τοπική· M: αρσενικό· N: ουδέτερο· NEG: άρνηση· NOM: ονομαστική· PAR: μεριστική· PL: πληθυντικός· PPP: παθητική μετοχή παρακειμένου· PPA: ενεργητική μετοχή ενεστώτα· PPrP: παθητική μετοχή ενεστώτα· PRAES: ενεστώτας· PRAET: παρατατικός· REFL: αυτοπαθές· SG: ενικός. 6 Το Metai «έτος» είναι πληθυντικό μόνο στη λιθουανική, γι’ αυτό το kelintas που συμφωνεί με αυτό φέρει εδώ την αντίστοιχη κατάληξη. DER NOMINATIV IN ZEITADVERBIALEN 43 «Συνεργαζόμαστε ήδη εδώ και πολλά χρόνια με το Κέντρο AIDS.» (KT) Η χρήση της κατασκευής jau + αριθμητικό ή αντωνυμία (kuris «ποιος», keleri «μερικοί», keletas «κάποια ποσότητα, μερικοί», μεταξύ άλλων) σε συνδυασμό με την ονομαστική για τη χρονική διάρκεια κατά την οποία μια ενέργεια συνεχίζεται ήδη εδώ και κάποιο διάστημα είναι επίσης συνηθισμένη σε γλώσσα που προσεγγίζει τη νόρμα. Ο πίνακας 1 παρέχει μια, ομολογουμένως περιορισμένη, εικόνα της συχνότητας7 της ονομαστικής και της ανταγωνιστικής αιτιατικής στη δομή που συζητείται εδώ: ΠΙΝΑΚΑΣ 1: JAU + ΧΡΟΝΙΚΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ Χρονική αναφορά | Ονομ.: απόλυτο αριθμητικό | Τακτικό kelintas | Αιτ.: απόλυτο αριθμητικό | Τακτικό kelintas šimtmetis / šimtmečiai «αιώνας/ες» | Εν. 4 / Πληθ. 11 | 6 | Εν. 33 / Πληθ. 36 | 11 metai «έτος/η» | 83 | 80 | 76 | 46 jau keleri / kelinti metai «ήδη εδώ και μερικά χρόνια» | 61 | 15 | 28 | 1 mėnuo / mėnesiai «μήνας/ες» | Εν. 24 / Πληθ. 74 | 68 | Εν. 14 / Πληθ. 113 | 17 jau keli mėnesiai / kelintas mėnuo «ήδη εδώ και μερικούς μήνες» | 57 | 15 | 66 | 1 valanda / valandos «ώρα/ες» | Εν. 4 / Πληθ. 4 | — | Εν. 25 / Πληθ. 15 | — Παρόλο που τα (πενιχρά) στατιστικά δεδομένα δύσκολα επιτρέπουν μια τεκμηριωμένη ερμηνεία, ιδίως για τις λιγότερο συχνές χρονικές εκφράσεις, μπορούμε ωστόσο να διαπιστώσουμε ότι, αντίθετα με όσα αναφέρει ο Ambrazas (1996: 548), σε ορισμένα λεξήματα υπερισχύει σαφώς η ονομαστική. Για τα λεξήματα metai και mėnuo τα αποτελέσματα δείχνουν περίπου ισόρροπη χρήση της ονομαστικής και της αιτιατικής με απόλυτα αριθμητικά, ενώ με τα τακτικά αριθμητικά υπερισχύει η ονομαστική· για την έκφραση jau kelinti metai / kelintus metus η αναζήτηση σταθερών συνδυασμών έδωσε ένα αποτέλεσμα— 7 Αναλύθηκαν τα ουσιαστικά που αναφέρονται στον πίνακα 1. Για τα šimtmetis «αιώνας» και valanda «ώρα» δεν έγινε περαιτέρω διαχωρισμός λόγω του μικρού αριθμού παραδειγμάτων. Εξετάστηκαν επίσης τα minutė και sekundė, αλλά δεν περιλαμβάνονται εδώ λόγω της (αναμενόμενα) εξαιρετικά σπάνιας εμφάνισής τους. Για τα metai και mėnuo / mėnesiai εξετάστηκαν οι δύο τομείς του εθνικού και του περιφερειακού Τύπου. Επιπλέον, για το metai η αξιοπιστία των αποτελεσμάτων διασταυρώθηκε με αναζήτηση συνδυασμών (ήδη ένα, δύο, αρκετά… χρόνια). 44 | M A R K U S R O D U N E R αναλογία 254: 33 υπέρ της ονομαστικής, γεγονός που υποδηλώνει μια ήδη πολύ προχωρημένη απολίθωση της επιρρηματικής έκφρασης. Για τις λιγότερο συνηθισμένες χρονικές ονομασίες, ο αιτιατικός φαίνεται να αποτελεί τον κανόνα. Αυτό επιβεβαιώνεται επίσης (αν και πρέπει να αξιολογηθεί με επιφύλαξη λόγω των λίγων μαρτυριών) από το χρονικό επίρρημα jau n-ta vasara «ήδη το n-ο καλοκαίρι», όπου επίσης υπερισχύει ο αιτιατικός με αναλογία 24: 6. Η κατασκευή seit soundsolange μπορεί επίσης να μεταφερθεί στο παρελθόν, χωρίς να αλλάξει καθόλου η ίδια η κατασκευή. Και εδώ περιγράφεται μια ενέργεια/μια κατάσταση που διαρκεί στο παρελθόν από ένα συγκεκριμένο χρονικό σημείο έως τον χρόνο αναφοράς στο παρελθόν και περιλαμβάνει και αυτόν, ενώ το ρήμα εμφανίζεται συνήθως στον απλό παρατατικό (προτερόχρονο-σύγχρονο): (2) Jau treji metai ji nevaikščiojo nors puikiausiai galėjo eiti. Ήδη τρία: έτος:NOM αυτή περπατώ:NEG.PRAET.3 NOM.PL «Εδώ και τρία χρόνια δεν περπατούσε πια, παρόλο που μπορούσε κάλλιστα να περπατήσει/» (KT) Στα δύο παραπάνω παραδείγματα, η χρονική αναφορά στην ονομαστική εμφανίζεται, αφενός, με τη σημασία της ονομαστικής σε συνδυασμό με ορισμένους τροποποιητές και, αφετέρου, επιπλέον σε συνδυασμό με το δυσερμήνευτο jau. Η ονομαστική μπορεί, ωστόσο, να εμφανίζεται και σε απλά σημασμένες προτάσεις, όπως δείχνουν τα ακόλουθα παραδείγματα: το πρώτο με απλή σήμανση μέσω του jau, το άλλο με σήμανση μέσω αριθμητικού. (3) … kad jo vairuojamos automašinos jau ότι αυτός: GEN οδηγώ: PPR.P.Gen.Sg.F αυτοκίνητο: GEN.Sg ήδη mėnuo ieško Kauno kriminalistai. μήνας:NOM.SG αναζητώ:PRAES.3 Κάουνας: GEN αστυνομικός:NOM.PL «… ότι οι αστυνομικοί του Κάουνας αναζητούν ήδη εδώ και έναν μήνα το αυτοκίνητό του.» (KT) (4) Trys mėnesiai nesu jam žodžio tarus. τρία:NOM μήνας: είμαι:NEG.PRAES.1.SG αυτός:DAT λέξη: λέ- NOM.PL GEN.SG γω PPP. NOM. SG.F «Εδώ και τρεις μήνες δεν έχω ανταλλάξει ούτε λέξη μαζί του.» (KT) Στο παράδειγμα (4), στη διατύπωση της Valiulytė ότι η ονομαστική εμφανίζεται τόσο με όσο και χωρίς προσδιορισμό⁸ θα μπορούσε κανείς να προσθέσει ότι, αν και τυπικά η valanda δεν έχει προσδιορισμό- 8 Valiulytė (1998: 260): „Vardininkas esti be pažyminio ir su pažyminiu arba su valdomu kilmininku“. Der Nominativ in Zeitadverbialen 45 μαζί της, ένας τέτοιος προσδιορισμός, δηλαδή το αριθμητικό vienas «ένα» (ή, βεβαίως, εδώ ο θηλυκός τύπος viena), εννοείται. Αυτό προκύπτει αυτονόητα από τις γραμματικές ιδιότητες των ονοματικών χρονικών προσδιορισμών στη λιθουανική, καθώς αυτοί μπορούν να περιλαμβάνουν μόνο ορισμένα χρονικά ουσιαστικά για τη δήλωση της διάρκειας (π.χ. diena «ημέρα», valanda «ώρα», mėnuo «μήνας» κ.ά.), ενώ στη λιθουανική (όπως, για παράδειγμα, και στη ρωσική) δεν υπάρχουν άρθρα, ούτε οριστικά ούτε αόριστα, κι έτσι το ποσοτικό αριθμητικό eins τίθεται μόνο όταν θέλει κανείς να το τονίσει ιδιαίτερα. 1.1.1. jau + τακτικό αριθμητικό Μια υποομάδα των ονοματικών χρονικών προσδιορισμών που εξετάζονται εδώ αποτελούν οι χρονικές εκφράσεις με τακτικά αριθμητικά του τύπου jau treti metai «εδώ και τρία χρόνια (κυριολ. ήδη το τρίτο έτος»⁹). Στην επίσημη γλώσσα (έγγραφα κρατικών υπηρεσιών) χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά η αιτιατική¹⁰. Στα αντίστοιχα παραδείγματα από το KT εντοπίστηκαν χρονικοί προσδιορισμοί με τακτικά αριθμητικά τόσο σε ονομαστική όσο και σε αιτιατική. (5) Aikštėje šalia fontano jau trečia valanda Πλατεία:Τοπική ενικ. δίπλα σε συντριβάνι:Γενική ενικ. ήδη τρίτη:Ονομαστική ενικ. θηλ. ώρα:Ονομαστική ενικ. be perstogės dainavo nacionalinės estrados veteranai χωρίς διακοπή τραγουδούσαν:Παρατατικός.3 εθνική ποπ μουσική βετεράνοι:Ονομαστική πληθ. «Στην πλατεία, δίπλα στο συντριβάνι, οι βετεράνοι της εθνικής ποπ μουσικής τραγουδούσαν ήδη επί τρεις ώρες χωρίς διακοπή.» (KT) Η πρόταση που παρατίθεται εδώ δείχνει επιπλέον ότι η κατασκευή jau + τακτικό αριθμητικό/kelintas μπορεί να χρησιμοποιηθεί και με τον παρελθοντικό χρόνο. Μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι η σημασιολογία αντιστοιχεί σε εκείνη του παραδείγματος (2). Αντί για τακτικό αριθμητικό, το ουσιαστικό που βρίσκεται σε ονομαστική στο χρονικό επίρρημα μπορεί επίσης να συνδυάζεται με την αντωνυμία kelintas «ποιος στη σειρά». Προτάσεις του τύπου nuo Verbūnų girininko jau (ήδη) kelintas (ποιος στη σειρά:Ονομ.ενικ.αρσ.) mėnuo (μήνας:Ονομ.ενικ.) nedvelkia degtine «ο δασοφύλακας του Verbūnai δεν μυρίζει πια τσίπουρο εδώ και μήνες» (KT) είναι απολύτως συνηθισμένες και στη γραπτή γλώσσα. Εδώ, όπως και στις παραπάνω δηλώσεις με τακτικό αριθμητικό, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η χρήση της ονομαστικής οφείλεται στη 9 Η σημασιολογική διαφορά ανάμεσα στο jau treji metai «εδώ και τρία χρόνια» και στο jau treti metai «ήδη το τρίτο έτος» έγκειται στο ότι στη δεύτερη περίπτωση τα τρία χρόνια δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί. 10 So auch Šukys (1998: 83): „Oficialiuose kalbos stiliuose paprastai vartojami vien trukmės galininkai“. Auch die Analyse der Beispiele aus KT legt dies nahe, für die untersuchten Zeitbezeichnungen wurde kein Beispiel aus staatlichen Dokumenten (LR Valstybiniai dokumentai), die immerhin 8% des Korpus ausmachen, für die beiden in 1.1 und 1.1.1. diskutierten Strukturen gefunden, dagegen etliche aus den Stenogrammen des Seimas, die die mündliche Sprache der Parlamentsmitglieder reflektieren. 46 | MARKUS RODUNER η οποία εξαρτάται από τη σύζευξη του kelintas με αυτή την πτώση, η οποία υπάρχει στη συνείδηση του ομιλητή/συγγραφέα. Ένα ακόμη παράδειγμα είναι το (1). 1.2. Ενδιάμεσα συμπεράσματα Τα παραδείγματα που συζητήθηκαν στις ενότητες 1 και 1.1 με οδηγούν στα ακόλουθα ενδιάμεσα συμπεράσματα σχετικά με αυτή την κατασκευή: 1 Πρόκειται για μια κατασκευή με τη δομή (jau) + ποσοτικοποιητική αντωνυμία ή αριθμητικό + ουσιαστικό σε ονομαστική πτώση. Το Jau μπορεί να παραλείπεται όταν το ουσιαστικό προσδιορίζεται περαιτέρω από έναν τροποποιητή¹¹, αλλά πρέπει να υπάρχει όταν δεν συνοδεύεται από προσδιορισμό (τουλάχιστον, στα KT που εξέτασα δεν βρήκα αντιπαραδείγματα). Πέρα από τις παρατηρήσεις που διατυπώνει η Valiulytė (1998), μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι, αν και σε λίγες μόνο προτάσεις —συγκεκριμένα, όταν υπονοείται αλλά δεν εκφέρεται το αριθμητικό vienas «ένα»— τηρείται ο παραπάνω διατυπωμένος κανόνας της υποχρεωτικής παρουσίας του jau, κατά τη γνώμη μας, καθοριστικό εδώ δεν είναι αν το jau εκφέρεται ή παραλείπεται, αλλά η σημασιολογία της ποσοτικοποίησης θεμελιώνει την ονομαστική. 2 Σε αυτή την κατασκευή, θα μπορούσε να ευσταθεί η υπόθεση¹² του Jablonskis (1957: 560), ότι αυτή ενδέχεται να προήλθε από συντόμευση μιας δομής δύο προτάσεων, δηλαδή ότι το jau trys metai nebebuvau gimtinėje πρέπει να νοηθεί ως συντομευμένο από το jau trys/treti metai (bus: το ρήμα δεν είναι υποχρεωτικό), kai(p) nebebuvau gimtinėje. Προτάσεις του τελευταίου τύπου με kai(p) μαρτυρούνται τόσο στον προφορικό όσο και στον γραπτό λόγο και είναι αρκετά συχνές· πρβ. το ακόλουθο παράδειγμα: (6) Jau trys mėnesiai, kai guli partijos valdybos Ήδη τρεις:ονομ. μήνας:ονομ.πληθ. ότι κείτομαι:ενεστ.3ο πρόσωπο κόμμα:γεν.ενικ. διοικητικό συμβούλιο:γεν.ενικ. stalčiuose mano pareiškimas. συρτάρι:τοπ.πληθ. δικός μου αίτηση:ονομ.ενικ. «Έχουν ήδη περάσει τρεις μήνες που η αίτησή μου βρίσκεται στα συρτάρια της κομματικής διοίκησης.» (KT) 2. ΧΡΟΝΙΚΕΣ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΤΗΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 2.1. Δηλώσεις του τύπου kas mėnuo «κάθε μήνα» Σε μεγάλα τμήματα της Λιθουανίας, η χρονική ένδειξη μιας ενέργειας που επαναλαμβάνεται τακτικά τίθεται σε ονομαστική πτώση, ενώ του ουσιαστικού προηγείται πάντα το kas «κάθε» (στην περίπτωση αυτή 11 Vgl. Valiulytė (1998: 261): „O prie vardininko su pažyminiu arba su valdomu kilmininku (pvz., šimtas metų) dalelytės jau buvimas yra fakultatyvus arba jos visai gali nebūti“ („Im Falle eines Nominativs mit Attribut oder von ihm regierten Genitiv (z. B. šimtas metų ‘hundert Jahre’) ist die Partikel jau fakultativ oder kann ganz fehlen“). 12 Το ότι πρόκειται για τέτοια περίπτωση αποδεικνύεται από τη χρήση του τροπικού bus εκεί. DER NOMINATIV IN ZEITADVERBIALEN 47 άκλιτο), ενώ πιο πρόσφατα προηγείται το kiekvienas «κάθε ένας ξεχωριστά», και σε διαλέκτους, αντί του kas, και το συνώνυμο kožnas, δάνειο από τις σλαβικές γλώσσες. Η γραπτή γλώσσα αποφεύγει την ονομαστική πτώση στον συνδυασμό kas + χρονική ένδειξη. Η εξέταση αντίστοιχων παραδειγμάτων στο σώμα κειμένων της σύγχρονης λιθουανικής γλώσσας (KT)13 έδειξε σημαντικές διακυμάνσεις στην αναλογία ονομαστικής και αιτιατικής: ΠΙΝΑΚΑΣ 2: KAS + ΧΡΟΝΙΚΗ ΕΝΔΕΙΞΗ ΧΡΟΝΙΚΗ ΕΝΔΕΙΞΗ SG ΟΝΟΜΑΣΤΙΚΗ ΠΛ SG ΑΙΤΙΑΤΙΚΗ ΠΛ έτος (κάθε έτος / κάθε X έτη) 173 49614 - 66 mėnuo 815 105 315 92 valanda 2 26 73 48 minutė 8 45 47 28 Είναι προφανές ότι η αιτιατική στον ενικό υπερισχύει κατά πολύ. Στον πληθυντικό, η εικόνα διαφέρει από λεξήμα σε λεξήμα, ωστόσο οι δύο πτώσεις εκπροσωπούνται σε κάποιον βαθμό ισόρροπα. Εντελώς έξω από αυτό το μοτίβο βρίσκεται το metai, το οποίο προτιμά κατά πολύ την ονομαστική. Η σύνδεση του kas με την ονομαστική, ιδιαίτερα σε γενικευτικές αποφάνσεις όπως οι παροιμίες, δεν περιορίζεται στα χρονικά επιρρήματα στη λιθουανική, αλλά χρησιμοποιείται επίσης και με επιρρηματικούς προσδιορισμούς τοπικής σημασίας: (10) Kas τι:ΟΝΟΜ namai σπίτι:Ονομ.Πληθ. — tai αυτό:ΕΠΙΡΡ dūmai. καπνός:Ονομ.Πληθ. «Όπου υπάρχει σπίτι, υπάρχει και καπνός». (Παρατίθεται από την Paulauskienė 1989: 74.) Ενώ στο τελευταίο παράδειγμα τα δύο μέρη της πρότασης μπορούν ακόμη να θεωρηθούν αυτόνομα, καθώς οι δύο ονομαστικές εκάστοτε νοούνται συντακτικά ως εξαρτήματα της νοητής συνδετικής λέξης yra «είναι», αυτό είναι μάλλον προβληματικό στο παράδειγμα (9), όπου το kas metai είναι πλήρως ενσωματωμένο στην πρόταση ως χρονικό επίρρημα. Προκύπτει το ερώτημα αν η ονομαστική δεν προκαλείται απλώς από την αντωνυμία kas. Το Kas είναι κατ’ αρχάς ερωτηματική αντωνυμία για πρόσωπα και πράγματα στην ονομαστική («ποιος / τι»), αλλά και αναφορική αντωνυμία, καθώς και γενικευτική (kas nors «κάποιος»). Στο 13 Εξετάστηκαν ενδεικτικά τέσσερις χρονικοί προσδιορισμοί σε συνδυασμό με το kas, συγκεκριμένα τα mėnuo «μήνας», metai «έτος», valanda «ώρα» (με εξαίρεση το plurale tantum metai, σε ενικό και πληθυντικό) και το minutė. 14 Καταμετρήθηκαν μόνο τα τεκμήρια για τα οποία υπήρχαν τουλάχιστον 5 τεκμήρια στην αιτιατική. Η υπεροχή της ονομαστικής είναι εδώ πολύ εμφανής. 15 Για το mėnuo εξετάστηκαν μόνο τα τεκμήρια από τον εθνικό και περιφερειακό Τύπο, καθώς η εικόνα είναι σαφής. 48 | M A R K U S R O D U N E R Σε όλες αυτές τις λειτουργίες κλίνεται. Τέλος, χρησιμοποιείται κυρίως στον προφορικό λόγο με τη σημασία «κάθε», ενώ η ίδια η αντωνυμία δεν κλίνεται. Λέμε λοιπόν kas (Nom.Sg) metai (Nom.Pl) «κάθε χρόνο», χωρίς συμφωνία ως προς τον αριθμό μεταξύ του kas και του ουσιαστικού. Ωστόσο, κατά της αιτιώδους σύνδεσης του kas με την ονομαστική συνηγορεί το γεγονός ότι το ουσιαστικό με το οποίο εμφανίζεται το kas μπορεί να απαντά σε διάφορες πτώσεις, όπως στο: kas trečiame (τρίτος:Lok.Sg) posėdyje (συνεδρίαση:Lok.Sg) nedalyvauja «δεν συμμετέχει σε κάθε τρίτη συνεδρίαση»16. 2.1.1. Ενδιάμεσα συμπεράσματα Fraenkel (1928) meint in Bezug auf die hier diskutierte Struktur, dass diese eigentlich ein „aus Pronomen und Substantiv bestehender Relativsatz“ sei, der „vom Sprechenden als adverbiale Bestimmung des regierenden Satzes betrachtet werden kann“ und führt zur Untermauerung seiner Theorie Parallelen aus dem Polnischen wie co raz (= lit. kas kartas) ‘jedes Mal’, co rok (= lit. kas metai) ‘jedes Jahr’17 an. Wenn ich diese Hypothese Fraenkels richtig verstehe, müsste man von einer zugrundeliegenden korrelativen Struktur des Typs kas metai, tas... ‘was Jahr <ist>, das...’ ausgehen18. Diese müsste allerdings schon in einer früheren Phase der Sprachentwicklung fast durchgängig als Adverbiale in den Satz integriert worden sein, da im heutigen Litauischen kaum Beispiele für die Zwe Satzstruktur existieren. 2.2. Χρονικά επιρρηματικά σύνολα του τύπου visas laikas «όλη την ώρα» Τα χρονικά επιρρηματικά σύνολα στα οποία το ουσιαστικό προσδιορίζεται από το visas «ολόκληρος, (PL) όλοι» μπορούν να χωριστούν σε τρεις ομάδες, από τις οποίες η πρώτη σχετίζεται άμεσα με τους τύπους προτάσεων που συζητήθηκαν στην ενότητα 1.1, η δεύτερη με εκείνους της ενότητας 2.1 και η τρίτη με εκείνους της ενότητας 3. a. Στην πρώτη ομάδα ανήκουν προτάσεις του τύπου jog mokyklos nelankęs jau visas (ολόκληρος:Nom.Sg.M) mėnuo (μήνας:Nom.Sg) «ότι δεν πηγαίνει στο σχολείο εδώ και έναν μήνα» (KT). Με βάση τη δομή και τη σημασιολογία τους, τέτοιες προτάσεις μπορούν να εξισωθούν με εκείνες που εξετάστηκαν παραπάνω στην ενότητα 1.1, με τη διαφορά ότι εδώ η χρονική έκφραση προσδιορίζεται επιπλέον από το visas. Αντί για το jog mokyklos nelankęs jau mėnuo «ότι δεν πηγαίνει στο σχολείο εδώ και έναν μήνα», τώρα λέγεται jog mokyklos nelankęs jau visas mėnuo «ότι δεν πηγαίνει στο σχολείο εδώ και έναν ολόκληρο μήνα». Και οι δύο προτάσεις πιθανότατα είναι σε 16 Ωστόσο, και εδώ είναι δυνατή η ονομαστική στον καθομιλουμένο ή διαλεκτικό λόγο: kas trečias posėdis nedalyvauja. 17 Εδώ θα έπρεπε να διερευνηθεί λεπτομερέστερα το ενδεχόμενο δανεισμού της δομής από τα πολωνικά. 18 Δεν έχω συναντήσει αντίστοιχες προτάσεις με χρονικές εκφράσεις στα λιθουανικά. Αντίθετα, το παράδειγμα kas namai – tai dūmai (παράδειγμα 10) ταιριάζει εδώ. Παρομοίως, ο Fraenkel (1928: 32) παραθέτει ένα πολωνικό παράδειγμα με συσχετική δομή δύο προτάσεων: co (τι:Nom) autor (συγγραφέας:Nom.Sg), to (αυτό:Nom) osobna (ιδιαίτερος:Nom.Sg.F) metoda (μέθοδος:Nom.Sg) «κάθε συγγραφέας έχει τη δική του μέθοδο». DER NOMINATIV IN ZEITADVERBIALEN | 49 Η δομή των προτάσεών τους δύσκολα διακρίνεται μεταξύ τους, οπότε όσα ειπώθηκαν παραπάνω στην ενότητα 1.1 ισχύουν ουσιαστικά και εδώ. Το ρήμα βρίσκεται εδώ, όπως και εκεί, συνήθως στον ενεστώτα· έτσι περιγράφεται και εδώ μια ενέργεια / μια κατάσταση που αρχίζει σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή στο παρελθόν και εκτείνεται σε ολόκληρο το χρονικό διάστημα έως την παρούσα χρονική στιγμή (ή, στην περίπτωση ρήματος στον παρατατικό, έως τον χρόνο αναφοράς στο παρελθόν), ή, στην περίπτωση ενεργειών, επαναλαμβάνεται καθ’ όλη τη διάρκεια του χρονικού διαστήματος 19. b. Η δεύτερη ομάδα, η οποία κατά τη γνώμη μου πρέπει να διακριθεί από αυτήν, αποτελείται από αποφάνσεις του ακόλουθου τύπου (ηχογραφήσεις από το Musteika, περιφέρεια Varėna): (11) Visas laikas sėjom. ολόκληρος:NOM.SG.M χρόνος σπέρνω:PRAET.1.PL ‘Σπέρναμε όλη την ώρα.’ Στο προηγούμενο παράδειγμα, το λιθουανικό αντίστοιχο του γερμανικού die ganze Zeit χρησιμοποιείται με τον παρατατικό. Από σημασιολογική άποψη, η απόφανση αυτή δεν αποκαλύπτει αν η μακράς διάρκειας ενέργεια (visas laikas) συνεχίζεται ακόμη ή όχι. Ωστόσο, βάσει της εξέλιξης της συνομιλίας, μπορεί να υποτεθεί ότι εννοείται ένα μεγάλο χρονικό διάστημα έως κάποιο απροσδιόριστο χρονικό σημείο στο παρελθόν, καθώς η απόφανση πρέπει να εκληφθεί ως απάντηση στις προηγούμενες ερωτήσεις του ερευνητή (δηλαδή αν παλαιότερα έσπερναν σίκαλη). Διαφέρουν από τις δομές που συζητήθηκαν στην ενότητα 1.1 και ιδίως από το παράδειγμα (2), το οποίο συμφωνεί με τα παραδείγματα που εξετάζονται εδώ ως προς τον χρόνο, επειδή εδώ δεν αναφέρεται σημείο έναρξης και δεν είναι επίσης σαφές αν η ενέργεια ενδεχομένως δεν επαναλαμβάνεται μέχρι τη στιγμή της ομιλίας. Δεν μπορούμε να τις εντάξουμε ούτε στο παράδειγμα (12), που παρατίθεται παρακάτω, καθώς εκεί περιγράφεται μια ολοκληρωμένη χρονική περίοδος στο παρελθόν, έστω και αν δεν προσδιορίζεται με σαφήνεια, ενώ εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα χρονικό διάστημα στο παρελθόν ανοιχτό και προς τις δύο πλευρές (ενδεχομένως να διαρκεί έως την παρούσα στιγμή). Αντίθετα, αυτά τα παραδείγματα, με τη σημασιολογία μιας μακράς, μη ολοκληρωμένης περιόδου, ταιριάζουν καλά με τα χρονικά επιρρηματικά στοιχεία του τύπου dieną naktis ‘μέρα και νύχτα’ που συζητήθηκαν στην ενότητα 2.3. Η κατασκευή που συζητήθηκε τελευταία απαντά σχεδόν αποκλειστικά με το ουσιαστικό laikas ‘χρόνος’ (ή με το δάνειο česas ‘τότε’), γεγονός που υποδηλώνει μια ήδη παγιωμένη έκφραση. Επιπλέον, δεν μπόρεσα να βρω στην KT κανένα παράδειγμα από τη γραπτή γλώσσα, παρά μόνο ένα και μοναδικό, σαφώς διαλεκτικό: Dainavau (τραγουδώ:PRAET.1.SG) visas laikas per visų (ολόκληρος:AKK.SG) gyvenimų (ζωή:AKK.SG) ‘τραγουδούσα σε όλη μου τη ζωή’. c. Στο LKT (199) υπάρχει επίσης ένα παράδειγμα απόφανσης στο παρελθόν που καλύπτει μια ορισμένη χρονική περίοδο: 19 Για τέτοιες αποφάνσεις με παρατατικό, συγκρίνετε: jau visas mėnuo neĮjo ‘δεν είχε βρέξει εδώ και έναν ολόκληρο μήνα’. 50 | MARKUS RODUNER (12) ήταν άρρωστη όλη τη νύχτα – αυτή άρρωστη είμαι:Praet.3 ολόκληρη:Nom.Sg.F νύχτα:Nom.Sg nuomerali turi επιληψία:Akk.Sg έχω:Praes.3 ‘Ήταν άρρωστη όλη τη νύχτα – έχει επιληψία.’ Το παράδειγμα προέρχεται από το χωριό Žalioji (περιφέρεια Vilkaviškis) στη νοτιοδυτική Λιθουανία, κοντά στα σύνορα με την περιφέρεια του Καλίνινγκραντ και την Πολωνία20. Με βάση τη δομή του, η πρόταση που παρατίθεται εδώ μπορεί να καταταχθεί στις αποφάνσεις που εξετάζονται στην ενότητα 3. 2.2.1 Παράλληλα παραδείγματα από ρωσικές διαλέκτους Ονομαστικές χρονικές επιρρηματικές φράσεις απαντούν επίσης σε ορισμένες βόρειες και σε μερικές μεσαίες και νότιες ρωσικές διαλέκτους. Και εδώ οι χρονικές επιρρηματικές φράσεις εμφανίζονται σε σύνδεση με το ves’ «ολόκληρος» σε ονομαστική, πρβ. τα παραδείγματα που συζητούνται στον Kuz’mina (1993: 14–15). Συχνότερα, στη μεσαία και νότια ρωσική, το ves’ «ολόκληρος» δεν συμφωνεί ως προς την πτώση με το ουσιαστικό: το ves’ βρίσκεται σε αιτιατική, ενώ το ουσιαστικό σε ονομαστική, όπως στο vsju (ολόκληρος:αιτ.εν.θηλ.) zima-to (χειμώνας:ονομ.εν.θηλ.-γενικευμ.) delal sanki «Όλον τον χειμώνα έκανα έλκηθρο» (παράδειγμα από Kuz’mina 1993: 15). Αυτό υποδηλώνει μια σταδιακή μετάβαση προς την αιτιατική, με κατεύθυνση προς το σημερινό πρότυπο της γραπτής γλώσσας, όπου σε αυτό το πλαίσιο οι χρονικές επιρρηματικές φράσεις του τύπου vsju zimu «όλον τον χειμώνα» απαντούν μόνο σε αιτιατική. Ωστόσο, αυτές οι εκφράσεις έχουν ήδη λεξικοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό (έτσι ο Kuz’mina, ό.π.), ώστε η αρχική ονομαστική zima χρησιμοποιείται διαλεκτικά ως επίρρημα (τον χειμώνα). 2.2.2. Ενδιάμεσα συμπεράσματα Προβληματική αποδεικνύεται εδώ η απόπειρα ερμηνείας των κινήτρων για την επιλογή της ονομαστικής. Μια ερμηνεία με βάση την ένταξη μιας ονοματικής πρότασης, όπως σκιαγραφήθηκε παραπάνω, δύσκολα μπορεί να γίνει δεκτή εδώ21. Σε κάθε περίπτωση, δεν βλέπω κανέναν λόγο να ανάγουμε μια πρόταση όπως visas laikas bičių laikėm «κρατούσαμε μέλισσες όλη την ώρα» σε μια πρόταση όπως **visas laikas buvo (toks), kad bičių laikėm «όλη την ώρα ήταν (έτσι), ώστε να κρατούμε μέλισσες» ή κάτι παρόμοιο. Η υπόθεση ότι διατυπώσεις του τελευταίου τύπου αποτελούν τη βάση είναι επίσης αμφίβολη, καθώς, σε αντίθεση με τις συχνές προτάσεις που συζητήθηκαν παραπάνω στην ενότητα 1.1 και αργότερα συντομεύτηκαν, τέτοιες διατυπώσεις δεν μαρτυρούνται. 2.3. Χρονικοί προσδιορισμοί του τύπου diena naktis «μέρα και νύχτα» Eine weitere Gruppe von Zeitadverbialen im Nominativ bilden Aussagen, die eine Handlung beschreiben, die die ganze Zeit über habituell ausgeführt wird oder ausgeführt wer- 20 Ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένο παράδειγμα δείχνει η ακόλουθη πρόταση από την ίδια διαλεκτική ομάδα: sėdėjom visą (ολόκληρος:ονομ.εν.θηλ.) naktis (νύχτα:ονομ.εν.) «Καθόμασταν εκεί όλη τη νύχτα». 21 Ο Fraenkel (κεφάλαιο 5), στις παρατηρήσεις του σχετικά με τις παρενθετικές ονοματικές προτάσεις που ενσωματώνονται στο σύνολο της πρότασης ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί, δεν αναφέρει τη δομή visas vakaras. Επομένως, δεν είναι σαφές αν θεωρεί και αυτή τη δομή προϊόν μιας αρχικά αυτοτελούς ονοματικής πρότασης. Der Nominativ in Zeitadverbialen 51 πρέπει να είναι και συνήθως να αποτελείται από δύο χρονικές προσδιορίσεις (π.χ. «ημέρα και νύχτα», «πρωί και βράδυ» κ.ά.). Αυτός ο τύπος πρότασης, από σημασιολογική άποψη, πρέπει να θεωρηθεί ότι συνδέεται στενά με τον αμέσως προηγούμενο (visas laikas «όλη την ώρα»). Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για γενικευμένες χρονικές αναφορές, οι οποίες συνδέονται με συνήθεις ενέργειες. Τα χρονικά επιρρηματικά προσδιοριστικά αυτής της δομής φαίνεται πως έχουν ήδη παγιωθεί σε εκφράσεις, οι οποίες είναι απολύτως συνηθισμένες και στη γραπτή γλώσσα: (13) … kad rytas vakaras kasdien jis praeinąs ta Veronikos gatve į darbą ir namo ότι πρωί: βράδυ:NOM.SG καθημερινά αυτός:NOM περνώ:PPRA.NOM.SG.M αυτή:INS.SG.F Veronika:GEN οδός:INS.SG προς και από την εργασία … «ότι κάθε πρωί και βράδυ περνούσε από την οδό της Veronika πηγαίνοντας στη δουλειά και επιστρέφοντας στο σπίτι» (KT) Είναι απολύτως πιθανό αυτές οι εκφράσεις να ανάγονται τελικά σε παρατακτικά μικρά προτασιακά σύνολα του τύπου buvo rytas, buvo vakaras, ir jis vis miegojo «ήταν πρωί, ήταν βράδυ και αυτός κοιμόταν συνεχώς», τα οποία στη συνέχεια εντάχθηκαν ως παγιωμένες εκφράσεις στο λεξιλόγιο των ομιλητών. 3. ΧΡΟΝΙΚΑ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΑ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟ ΜΕ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ Στο LKT (263) βρίσκουμε μια ενδιαφέρουσα διαπίστωση, η οποία δείχνει ότι η ονομαστική μπορεί να εμφανίζεται και σε χρονικούς προσδιορισμούς που εκφράζουν χρονική διάρκεια στο παρελθόν σε συνδυασμό με τελική ρηματική έκφραση: (14) kariumenė(je) prabuvau trys metai στρατός:Loc.Sg περνώ:PrAET.3 τρία:Nom.Pl έτος:Nom.Pl «Στον στρατό πέρασα τρία χρόνια.» Η ονομαστική σε αυτή τη δήλωση δεν μπορεί να εξηγηθεί ικανοποιητικά ούτε με τη διατύπωση του Šukys σχετικά με τη δυνατότητα χρονικών επιρρηματικών προσδιοριστικών σε ονομαστική σε συνδυασμό με ορισμένες αντωνυμίες και, ιδίως, με ενισχυτικό jau, ούτε με την ερμηνεία του Jablonskis για τους χρονικούς προσδιορισμούς σε ονομαστική ως συντμήσεις, δηλαδή ως ενσωμάτωση μιας επεξηγηματικής πρότασης με παράλειψη της ρηματικής έκφρασης. Ούτε η Valiulytė παραθέτει παραδείγματα του τύπου που εμφανίζεται στο παράδειγμα (14)· μάλιστα, αρνείται (βλ. Valiulytė 1998: 262) ακόμη και τη δυνατότητα ύπαρξης τέτοιων χρονικών επιρρηματικών προσδιοριστικών σε ονομαστική22. Αντίθετα, 22 Έτσι γράφει εκεί ότι σε μια δήλωση laukia jau valanda (Nom) / valandą (Akk) «περιμένει ήδη μία ώρα» είναι δυνατή τόσο η ονομαστική όσο και η αιτιατική, με την ονομαστική να αποτελεί τον επικρατέστερο τύπο. Σύμφωνα με τη Valiulytė (ό.π.), ο συνδυασμός μιας τελικής ρηματικής έκφρασης στο παρελθόν είναι δυνατός μόνο με την αιτιατική (pralauke valandą (Akk) «περίμενε μία ώρα»), όχι όμως με την ονομαστική (*pralauke valanda (Nom)). Ωστόσο, αυτό έρχεται σε αντίθεση με το παράδειγμα που παρατέθηκε παραπάνω. 52 | MARKUS RODUNER Εδώ μπορεί να ταιριάζει καλά μια αιτιολόγηση της ονομαστικής μέσω της ποσοτικοποίησης. Εφόσον η ονομαστική εδώ δύσκολα μπορεί να εξηγηθεί με άλλον τρόπο, πρέπει μάλλον να υποθέσουμε ότι ορισμένοι ποσοτικοποιητικοί προσδιοριστές προκαλούν ή ευνοούν την εμφάνιση αυτής της πτώσης. Ως στήριξη αυτής της θεωρίας μπορούν να χρησιμεύσουν επίσης παραδείγματα άμεσων αντικειμένων στην ονομαστική με το ρήμα kainuoti ‘κοστίζω’, τα οποία διαφορετικά δύσκολα θα μπορούσαν να εντοπιστούν: (15) Vienkartinis apsilankymas suaugusiems kainuoja 7 litai μία φορά:NOM.SG επίσκεψη:NOM.SG ενήλικες:DAT.PL κοστίζει:PRAES.3 λίτας:NOM.PL ‘Ένα μεμονωμένο εισιτήριο για ενήλικες κοστίζει επτά λίτας.’ (KT) Κατά τη διάρκεια των επιτόπιων ερευνών μας, εκτός από το kainuoti + NOM, που απαντά σε μεγάλο μέρος της Λιθουανίας και, όπως τεκμηριώνει το μη μεμονωμένο παράδειγμα από το KT, είναι απολύτως συνηθισμένο και στη γραπτή γλώσσα, καταγράψαμε επίσης στο Smarliūnai (περιφέρεια Lazdijų) την ακόλουθη δήλωση: (16) Tris litai mokėjo dabar τρία:AKK λίτας:NOM.PL πληρώνω:PRAET.3 τώρα ‘Τώρα πλήρωνε κανείς τρία λίτας.’ Εδώ η σχέση ονομαστικής και αιτιατικής έχει ανατραπεί πλήρως: η αριθμητική λέξη trys βρίσκεται μεν στην αιτιατική, όπως θα αναμενόταν στη γραπτή γλώσσα, αλλά δεν συμφωνεί με το ουσιαστικό, το οποίο εμφανίζεται εδώ στην ονομαστική, σύμφωνα με την υπόθεσή μας περί χρήσης της ονομαστικής μετά από ορισμένους ποσοτικοποιητικούς προσδιοριστές23. 4. ΟΝΟΜΑΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΑ ΣΕ ΑΠΡΟΣΩΠΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Τα χρονικά επιρρηματικά στην ονομαστική που εμφανίζονται σε συνδυασμό με έναν μη πεπερασμένο ρηματικό τύπο αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία, καθώς εδώ η ονομαστική συνδέεται άμεσα με τη συστηματικά απρόσωπη δομή της πρότασης24, η οποία καθορίζει επίσης την εμφάνιση αντικειμένων στην ονομαστική2526. Ο Jablonskis (1957: 559–560) αναφέρει, αφενός, τα χρονικά επιρρηματικά στην ονομαστική ως αυτοτελή κατηγορία, αλλά παρακάτω (1957: 562) παραθέτει δίπλα δίπλα παραδείγματα της ονομαστικής υποκειμένου, όπως την ονομάζει 23 Το φαινόμενο της μη συμφωνίας ως προς την πτώση σε αυτό το λιθουανικό παράδειγμα φαίνεται, απ’ όσο μπόρεσα να διαπιστώσω, να απαντά μόνο του στη λιθουανική γλώσσα, έχει όμως παράλληλο σε ορισμένες ρωσικές διαλέκτους, στα χρονικά επιρρηματικά, όπως στο παράδειγμα που αναφέρθηκε παραπάνω všju zima ‘καθ’ όλη τη διάρκεια του χειμώνα’. Για παραδείγματα ονομαστικής σε ποσοτικές εκφράσεις της λετονικής καθομιλουμένης, βλ. ενότητα 7. 24 Zum Begriff vgl. Timberlake (1974). 25 Zum Begriff NOMINATIVOBJEKT vgl. Timberlake (1974), Ambrazas (2001) mit weiterführender Literatur. 26 Για τη σχέση μεταξύ αντικειμένων στην ονομαστική και χρονικών επιρρηματικών στην ονομαστική στις ρωσικές διαλέκτους, όπου τα δύο φαινόμενα, όπως και στα λιθουανικά, σε μεγάλο βαθμό DER NOMINATIV IN ZEITADVERBIALEN 53 (ονομαστική του υποκειμένου)27 ονομαζόμενη πτώση (με τη σημερινή κατανόηση, ονομαστικά αντικείμενα σε σύνδεση με μη κλιτούς ρηματικούς τύπους (απαρέμφατο, μετοχές)) – αλλά και τέτοιες περιπτώσεις στις οποίες, με τους ίδιους μη κλιτούς ρηματικούς τύπους, εμφανίζεται ένας ονοματικός χρονικός προσδιορισμός. Έτσι, στο ίδιο σημείο (1958: 562, παράδειγμα 1), εκτός από: teko (τυχαίνω:PRAET.3) pagaliau arkliui griežtas (σοβαρός:NOM.SG.M) žodis (λέξη:NOM.SG) tarti «τελικά έπρεπε να πω δυο σοβαρά λόγια στο άλογο»· mums teks (τυχαίνω:FUT.3) ištisi (ολόκληρος:NOM.PL) metai (έτος:NOM) drauge gyventi «θα πρέπει να ζήσουμε μαζί έναν ολόκληρο χρόνο». Η εγγύτητα των χρονικών προσδιορισμών διάρκειας και των άμεσων αντικειμένων (βλ. σχετικά Holvoet u. Semėnienė 2004: 21–22) καθιστά εύλογη την υπόθεση ότι τα ονομαστικά αντικείμενα αποτέλεσαν / αποτελούν ένα στήριγμα για τη διατήρηση των ονομαστικών χρονικών προσδιορισμών. Οι αρνητικοί προσδιορισμοί διάρκειας, όπως και τα αρνητικά άμεσα αντικείμενα, εμφανίζονται στη γενική: (17) Nemačiau nė vieno dramblio. βλέπω:NEG.PRAET.1.SG όχι ούτε ένας:GEN.SG.M ελέφαντας:GEN.SG «Δεν είδα ούτε έναν ελέφαντα.» (18) Nelaukiau nė vienos dienos. περιμένω:NEG.PRAET.1.SG όχι ούτε μία:GEN.SG.F ημέρα:GEN.SG «Δεν περίμενα ούτε μία μέρα.» (Και τα δύο παραδείγματα από τους Holvoet u. Semėnienė 2004: 21.) Το ίδιο ισχύει και για τους χρονικούς προσδιορισμούς διάρκειας και τα άμεσα αντικείμενα σε απρόσωπα περιβάλλοντα. Και τα δύο εμφανίζονται στην ονομαστική στις διαλέκτους που τα γνωρίζουν (βλ. παραπάνω παράδειγμα). Με παρόμοιο τρόπο λειτουργούν τα αντικείμενα / οι προσδιορισμοί διάρκειας και στα φινλανδικά, ή, ακριβέστερα, στα φιννοβαλτικά, τα οποία συχνά (βλ. Timberlake 1974, Ambrazas 2001) έχουν συσχετιστεί με τα ονομαστικά αντικείμενα στα λιθουανικά, καθώς και σε ρωσικές διαλέκτους: (19) Olen Suomessa viikon είμαι:PRAES.1.SG Φινλανδία:INE.SG εβδομάδα:GEN/AKK «Βρίσκομαι στη Φινλανδία για μία εβδομάδα.» En ole Suomessa viikkoa είμαι:NEG.PRAES.1.SG Φινλανδία:INE.SG εβδομάδα:PAR.SG «Δεν βρίσκομαι στη Φινλανδία ούτε για μία εβδομάδα.» identischen Dialektgebiet vorkommen, vgl. Kuz’mina (1993: 15): „Očen’ verojatno, čto vremennye konstrukcii, vključajuščie v svoj sostav im. padež ed. čisla suščestvitel’nyx žen. roda, genetičeski svjazany s ob”ektnymi, odnako v nastojaščee vremja territorii rasprostranenija étix dvux tipov konstrukcij sovpadajut liš’ častično“ („Es ist sehr wahrscheinlich, dass die temporalen Konstruktionen, die einen Nominativ Singular femininer Nomina beinhalten, genetisch mit den Objektkonstruktionen [d. h. Nominativobjekt – Anm. d. Verfassers] zusammenhängen, zumal zur heutigen Zeit die Verbreitungsgebiete dieser zwei Konstruktionen in der Mehrzahl der Fälle zusammenfallen“). 27 Στη σελίδα 560, § 6 γράφει ο Jabl1: «Veiksnio vardininką (§ 1, sak. 4, 5) vartojame savo kalboje dažnai ir ne visai paprastai: sudedame jį sakinyje su tam tikromis bendratimis ir, rečiau, padalyviais» («Στη γλώσσα μας χρησιμοποιούμε συχνά την ονομαστική του υποκειμένου και με όχι εντελώς συνηθισμένο τρόπο: τη συνδυάζουμε στην πρόταση με ορισμένα απαρέμφατα και, σπανιότερα, με γερουνδιακές μετοχές»). 54 | MARKUS RODUNER Suomessa ollaan viikko Finnland:INE.SG sein:IMP Woche:NOM «Κάποιος βρίσκεται για μία εβδομάδα στη Φινλανδία.» (Παράδειγμα από Karlsson 2000: 125.) 5. Η ΟΝΟΜΑΣΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΚΟΥ ΣΗΜΕΙΟΥ / ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΚΑΤΙ Ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα δήλωσης χρονικού διαστήματος κατά το οποίο συμβαίνει κάτι, σε ονομαστική, απαντά στον Jablonskis (1957: 559): (20) Šie metai mažą tebus šieno. dies:NOM.PL Jahr:NOM wenig:NOM.SG.N sein:FUT.3 Heu:GEN.SG «Αυτή τη χρονιά θα υπάρχει μόνο λίγο σανό.» In den Grammatiken der litauischen Sprache, bei Šukys (1998) und Valiulytė (1998) wird das Nomen metai in temporaler Funktion nur in zwei Kasus, dem Instrumental (auf die Frage ‘wann?’) und dem Akkusativ (auf die Frage ‘wie lange?’) angeführt. Jablonskis (1957: 560) versucht das von ihm selbst beigebrachte, bemerkenswerte Beispiel als eingeschobenen Satz zu erklären: šie metai negeri, mažą tebus šieno. «Αυτή δεν είναι καλή χρονιά· θα υπάρχει μόνο λίγο σανό.» > šie metai mažą tebus šieno. «Αυτή τη χρονιά θα υπάρχει μόνο λίγο σανό.» Ωστόσο, μου παραμένει αινιγματικό γιατί μια πρόταση šie metai negeri, mažą tebus šieno θα έπρεπε να συντμηθεί σε šie metai mažą tebus šieno. Με τη σύντμηση χάνεται ένα ουσιώδες επιμέρους νόημα, δηλαδή ότι η χρονιά δεν είναι καλή (είναι άθλια). Φυσικά, το šie metai mažą tebus šieno υπονοεί ότι αυτή είναι μια κακή χρονιά, αλλά γιατί να υποθέσουμε ότι αυτή η πρόταση προέκυψε από σύντμηση; Ο μόνος λόγος που μπορώ να διακρίνω είναι ότι έτσι «εξηγείται» με τον απλούστερο τρόπο το κατά τα άλλα αταξινόμητο χρονικό επίρρημα σε ονομαστική28. 6. X METAI PRIEŠ / PO… «ΤΟΣΑ ΧΡΟΝΙΑ ΠΡΙΝ / ΜΕΤΑ…» Μια τελευταία ομάδα, που πρέπει να εξεταστεί χωριστά, αποτελείται από εκφορές του τύπου du metai prieš karą «δύο χρόνια πριν από τον πόλεμο», πρβ. το ακόλουθο παράδειγμα: (21) … kad sužadėtinis kelios valandos prieš pasipiršdamas ότι αρραβωνιαστικός:NOM.SG λίγες:NOM.PL.F ώρα:NOM.PL πριν κάνει πρόταση:HPRT 28 Το ότι αυτό το šie metai δεν είναι απλώς μετέωρο αποδεικνύεται από το επίρρημα šiemet, σύμφωνα με το LKŽe επίσης šiemetai, όπως στο šiemetai mirė (Dusetos, Zarasų r.). Επιπλέον, ο Šukys (1998: 84) παραθέτει το ακόλουθο παράδειγμα ονομαστικής σε χρονική επιρρηματική λειτουργία: Kiti (ander:NOM.PL) metai (Jahr:NOM) irgi nesušalsim, turėsim kuo kūrent «Του χρόνου δεν θα ξεπαγιάσουμε κιόλας, θα έχουμε αρκετά για να ζεσταινόμαστε». Παράλληλα υπάρχει και εδώ το kitimet, το οποίο έχει απολιθωθεί ως επίρρημα (βλ. LKŽe). DER NOMINATIV IN ZEITADVERBIALEN | 55 mylėjos su kita moterimi αγαπούσε:PRAET.3.REFL με άλλη γυναίκα «… ότι ο αρραβωνιαστικός της είχε σεξουαλική σχέση με άλλη γυναίκα λίγες ώρες πριν της κάνει πρόταση γάμου.» Στην περίπτωση αυτής της κατασκευής, ωστόσο, η ιδιότητά της ως χρονικού επιρρηματικού προσδιορισμού παραμένει αμφίβολη. Είναι αλήθεια ότι το kelios valandos prieš pasipiršdamas πρέπει να εκληφθεί ως χρονικός επιρρηματικός προσδιορισμός στο σύνολό του, όμως το kelios dienos από μόνο του δεν αναφέρεται σε κάποια ενδεχόμενη ρηματική εκφορά, αλλά προσδιορίζει το prieš pasipiršdamas. Η ονομαστική ως προσδιοριστής στο εσωτερικό ενός χρονικού επιρρηματικού προσδιορισμού απαιτεί οπωσδήποτε εξήγηση. Στη γραπτή γλώσσα θα χρησιμοποιούσε κανείς και εδώ μάλλον αιτιατική, πρβ.: (22) Kelerius metus prieš lėktuvo pagrobimą einige:AKK.PL.M Jahr:AKK.PL vor Flugzeug:GEN.SG Kidnapping:AKK.SG P. Brazinskas įvairiais kanalais rinko informaciją. «Λίγα χρόνια πριν από την αεροπειρατεία, ο P. Brazinskas συνέλεγε πληροφορίες μέσω διαφόρων καναλιών.» (KT) Και εδώ είναι αξιοσημείωτος ο νέος συνδυασμός ποσοτικοποίησης με την ονομαστική. 7. ΟΝΟΜΑΣΤΙΚΕΣ ΧΡΟΝΙΚΕΣ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΕΙΣ ΣΤΑ ΛΕΤΤΙΚΑ; Καθώς και στα λεττονικά απαντούν αντικείμενα σε ονομαστική, αν και πολύ σπανιότερα απ’ ό,τι στα λιθουανικά (πρβλ. Ambrazas 2001), αναμένονται και εκεί ίχνη χρονικών προσδιορισμών σε ονομαστική. Στο Sokols, επιμ. (1962) δεν γίνεται μνεία της δυνατότητας χρονικών επιρρηματικών προσδιορισμών σε ονομαστική. Αντίθετα, ο Gāters (1993) παραθέτει ορισμένα σχετικά παραδείγματα, τα οποία, όπως οι Jablonskis (1957) και Fraenkel (1928), θεωρεί παρεμβολές ενσωματωμένες στην πρόταση. Ένα από τα παραδείγματα είναι το εξής: (23) Jāni, tava zāle Brīži stāvu brīži gulu Jānis:Voc εσύ:Nom.Sg.F χόρτο:Nom στιγμές:Nom.Pl όρθιος ‘Jānis, το χόρτο σου [που πρέπει να μαζευτεί τη νύχτα του Αγίου Ιωάννη] [= πέος] <είναι> άλλοτε [κυριολ. «στιγμές»] όρθιο, άλλοτε χαλαρό.’ (Gāters 1993: 73) Εδώ, ωστόσο, η ονομαστική εμφανίζεται αντί για οργανική29. Ένα ακόμη ενδιαφέρον γεγονός που αναφέρεται εκεί είναι ότι η αντωνυμία kas «ποιος, όποιος» μπορεί να συνδυάζεται με ονομαστική και στα λεττονικά, σε επιρρηματικές φράσεις (πρβλ. ενότητα 2.1). Παραθέτει μεταξύ άλλων το ακόλουθο παράδειγμα: kas svādine (Κυριακή:Nom), gonūs gōju «κάθε Κυριακή έβοσκα το κοπάδι» (Gāters 1993: 241) και το συγκρίνει με 29 Αυτό, με τη σειρά του, ταιριάζει και πάλι με το παράδειγμα 19 παραπάνω. 56 | MARKUS RODUNER τις λιθουανικές προτάσεις του τύπου kas vakaras «κάθε βράδυ». Ωστόσο, αυτές μπορεί με τη σειρά τους να αποτελούν μίμηση αντίστοιχης έκφρασης στα πολωνικά (πρβλ. υποσημειώσεις 17 και 18). Nau (1998: 15) erwähnt, dass im Lettischen in der Umgangssprache von den Numeralia 2-9 modifizierte Nomina im Nominativ statt im aufgrund ihrer syntaktischen Funktion erforderlichen Kasus stehen können: (24) Τέσσερα χρόνια εμείς μόνο από εκείνα τα δέκα τέσσερα:NOM έτος:NOM.PL εμείς:NOM μόνο από αυτά:DAT.PL δέκα ζήσαμε εκεί· τότε μας άφησαν να πάμε σπίτι ζούμε:PRAET.1.PL εκεί τότε εμείς:AKK αφήνω να φύγουν:PRAET.3 στο σπίτι «Περάσαμε εκεί μόνο τέσσερα από αυτά τα δέκα χρόνια, και μετά μας άφησαν να φύγουμε.» (Nau, στο ίδιο.) 8. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Κατά τη συζήτηση των διαφόρων τύπων προτάσεων στις οποίες εμφανίζονται ονομαστικές χρονικές επιρρηματικές εκφράσεις, εξετάστηκαν τρεις διαφορετικές εξηγήσεις για το πώς θα μπορούσε να αιτιολογηθεί ή τουλάχιστον να ερμηνευθεί ο Ονομαστική σε επιρρηματική λειτουργία. Αυτές είναι: a. Ο Ονομαστική αποτελούσε αρχικά μέρος μιας αυτοτελούς ονοματικής πρότασης ή υποκείμενο μιας παρατακτικής πρότασης, η οποία κατόπιν ενσωματώθηκε στην κύρια πρόταση ως επιρρηματικός προσδιορισμός. b. Ο Ονομαστική αιτιολογείται από ορισμένες αντωνυμίες που προσδιορίζουν το ουσιαστικό (ενδεχομένως ως μέρος μιας παγιωμένης έκφρασης). c. Ο Ονομαστική εμφανίζεται σε ποσοτικές χρονικές εκφράσεις (κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά, με αριθμούς). Την πρώτη ερμηνευτική οδό ακολουθούν, μεταξύ άλλων, οι Jablonskis και Fraenkel. Έτσι, ο Jablonskis (1957: 560), αναφερόμενος στην Ονομαστική σε χρονικές επιρρηματικές εκφράσεις στα λιθουανικά, σημειώνει: «Αυτή η ονομαστική επιρρηματική προσδιοριστική φράση ή, γενικότερα, το δευτερεύον μέλος της πρότασης προέκυψε στη γλώσσα κυρίως μέσω συντόμευσης ή παράλειψης — από μια ολόκληρη συγκεκριμένη πρόταση, στην οποία η ονομαστική αυτή μπορούσε να λειτουργεί ως υποκείμενο, ή από μια παρενθετική πρόταση: šie metai negeri ‘αυτά τα χρόνια δεν είναι καλά, λίγο σανό θα υπάρχει...’· brolis, bus jau visi metai, serga ‘ο αδελφός είναι άρρωστος εδώ και έναν ολόκληρο χρόνο’ (kaip serga ‘πώς είναι άρρωστος’)...· jis, jau kelinti metai baigiasi, kai ją lankauja ‘αυτός, έχουν ήδη περάσει αρκετά χρόνια από τότε που την επισκέπτεται’...» («Αυτός ο ονομαστικός επιρρηματικός προσδιορισμός ή αυτό το άλλο δευτερεύον μέλος της πρότασης θα έχει πιθανότατα προκύψει κυρίως μέσω συντόμευσης ή παράλειψης — από μια ολόκληρη πρόταση, στην οποία η Ονομαστική μπορούσε να λειτουργεί ως υποκείμενο, ή από μια παρενθετική πρόταση: από šie metai negeri, maža tebus šieno...; brolis, bus jau visi metai, serga (kaip serga)...; jis, jau kelinti metai baigiasi, kai ją lankauja...».) Dieselbe Hypothese wird auch von Fraenkel (1928, Kap. 5, 30ff.) vertreten, wo er den Nominativ in eingeschobenen, ursprünglich selbständigen Sätzen behandelt. Αυτή αποτελεί μια εύλογη εξήγηση για τις προτάσεις που συζητήθηκαν στα 1.1. και 1.1.1., πρβλ. τα ενδιάμεσα συμπεράσματα στο 1.2. Οι προτάσεις του τύπου jau trys mėnesiai και jau trečias mėnuo δηλώνουν αμφότερες, όπως και όταν τροποποιούνται επιπλέον από το visas, DER NOMINATIV IN ZEITADVERBIALEN 57 στις δηλωμένες προτάσεις (jau visas mėnuo) ένα χρονικό διάστημα από ένα σημείο Α στο παρελθόν έως τον χρόνο αναφοράς ή, στην περίπτωση του ενεστώτα, έως τον χρόνο ομιλίας και πέρα από αυτόν, όχι μια ολοκληρωμένη χρονική περίοδο. Αυτή η ιδιαίτερη σημασιολογία μπορεί, πέρα από την ποσοτικοποίηση, να ενισχύει επιπλέον την αιτιατική ονομαστική. Ορισμένες εκφράσεις, όπως αυτά / τα άλλα χρόνια, έχουν μάλλον ήδη απολιθωθεί εντελώς, καθώς δεν μπορούν πλέον να σχηματιστούν παραγωγικά με άλλες χρονικές ονομασίες. Ο περιορισμός σε ορισμένα λεξήματα υποδηλώνει λεξικοποίηση, όπως αυτή που παρατηρείται διαλεκτικά στα ρωσικά στο χειμώνα. Το ίδιο ισχύει μάλλον και για τα όλη την ώρα και πρωί βράδυ. Για τις άλλες ομάδες ονομαστικών χρονικών επιρρηματικών προσδιορισμών, η κατάσταση ως προς την ερμηνεία είναι κάπως δυσκολότερη, καθώς εκεί, τουλάχιστον στη σημερινή γλώσσα, δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου κατάλοιπα της υποτιθέμενης παρατακτικής δομής. Από τη συζήτηση των επιμέρους σημείων προέκυψε ότι η δήλωση karīuomeneje prabuvau trys metai στο παράδειγμα 14 και οι δηλώσεις του τύπου visas laikas sėdavom ‘σπέρναμε όλη την ώρα’ (αυτή, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, πιθανότατα ήδη παγιωμένη έκφραση) δεν επιδέχονται ανάλυση ως ενσωμάτωση μιας παρατακτικής πρότασης. Πρέπει να υποθέσουμε ότι οι ποσοτικοί προσδιοριστές ευνοούν εδώ την ονομαστική, κάτι που επιβεβαιώνεται από τα καθομιλουμένα παραδείγματα της λετονικής. QUELLEN KT – Textkorpus der litauischen Gegenwartssprache des Zentrums für Computerlinguistik, Vytautas-Magnus-Universität, Kaunas, donelaitis.vdu.lt LKT – Lietuvių kalbos tarmės. Chrestomatija. Sudarė E. GRINAVECKIENĖ, A. JONAITÝTĖ, K. MORKŪNAS, B. VADAGIENĖ, A. VIDUGIRIS, Vilnius: Mintis, 1970. LTCh – Lietuvių tarmių chrestomatija. Sudarė R. BABEVIČIŪTĖ, A. IVANAUSKAITĖ, A. LESKAUSKAITĖ, E. TRUMPA, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2004. LKŽe – elektronische Variante des Wörterbuchs der litauischen Sprache, www.lkz.lt LITERATUR AMBRAZAS, V., red., 1996: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Antrasis pataisytas leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. AMBRAZAS, V., ed., 1997: Lithuanian Grammar, Vilnius: Baltos lankos. AMBRAZAS, V., 2001: On the development of the nominative object in East Baltic. In: Dahl, V., Koptjevskaja-Tamm, M., eds., The Circum-Baltic Languages. Typology and Contact 2. Grammar and Typology, Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins. FRAENKEL, E. 1928: Syntax der litauischen Kasus, Kaunas: Valstybės spaustuvė. GĀTERS, A. 1993: Lettische Syntax. Die Dainas. Herausgegeben von Hildegard Radtke, Frankfurt etc.: Peter Lang. HOLVOET, A., SEMĖNIENĖ, L. 2004: Linksniu teorijos pagrindai. In: Holvoet, A., Semėnienė L., red., Gramatinių kategorijų tyrimai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 11–33. JABLONSKIS, J. 1957: Linksniai ir prielinksniai. In: id., Rinktiniai raštai 1, sudarė J. Palionis, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. KARLSSON, F. 2000: Finnische Grammatik. Übertragen aus dem Finnischen von K.-H. Raabe. Bearbeitet von C. Hasselblatt und P. Jääsalmi-Krüger, Hamburg: Buske. KUZ’MINA, I. B. 1993: Sintaksis russkix govorov v lingvogeografičeskom aspekte, Moskva: Nauka. 58 | MARKUS RODUNER Labutis, V. 1998: Lietuvių kalbos sintaksė. Antrasis pataisytas leidimas, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Lafitte, P. 1978: Grammaire basque (Navarro-labourdin littéraire), Donostia: ELKAR. Nau, N. 1998: Latvian, München–Newcastle: LINCOM Europa. Paulauskienė, A. 1989: Gramatinės lietuvių kalbos vardažodžių kategorijos, Vilnius: Mokslas. Rathert, M. 2000: A semantics for durative adverbs. web.uni-frankfurt.de/fb10/rathert/publikationen/downloads/Proc-Band-Artikel/console-pr-mB.pdf Sokols, E., red., 1962: Mūsdienu latviešu literārās valodas gramatika 2. Sintakse, Rīga: LPSR Zinātņu akadēmijas izdevniecība. Šukys, J. 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Šviesa. Timberlake, A. 1974: The nominative object in Slavic, Baltic, and West Finnic, München: Sagner. (Slavistische Beiträge, 82.) Ul vydas, K. 1969: Vienaskaitos vardininko kilmės prieveiksmiai. Lietuvių kalbotyros klausimai 9, 7–15. Ul vydas, K., red., 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3. Sintaksė, Vilnius: Mokslas. Valeckienė, A. 1998: Funkcinė lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Valiulytė, E. 1998: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksiniai sinonimai. Vietos, laiko ir priežasties raiška, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Markus Roduner Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva markus@spl ius.lt Gauta 2005 06 01