Sveikiname Algirdą Sabaliauską

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIII (2005) 133–138 PERSONALIA SKŁADAMY GRATULACJE ALGIRDASOWI SABALIAUSKASOWI W niespokojnym i trudnym 1948 roku, ukończywszy gimnazjum im. Rygiškių Jonasa w Mariampolu, przybył na Uniwersytet Wileński studiować język i literaturę litewską dziewiętnastoletni młodzieniec z równin Suwalszczyzny* — Algirdas Sabaliauskas (ur. 26 lipca 1929). Żaden z kolegów z roku nawet nie przeczuwał wówczas, jaka będzie droga życiowa tego młodzieńca, tym bardziej że niczym nie wyróżniał się spośród innych przedwcześnie dojrzałych rówieśników. Każdy z nich dobrze wiedział, jak tragicznie może potoczyć się los, gdy bezmyślnie wypowie się dwuznaczne zdanie albo wyrecytuje zwrotkę wiersza któregoś z poetów, którzy wycofali się na Zachód, a którego nauczono się z podręczników szkolnych niepodległej Litwy. A przykładów nie brakowało. W tym czasie na Wydziale Historyczno-Filologicznym Uniwersytetu Wileńskiego „pierwsze skrzypce grają” nie intelektualni wykładowcy Vincas Mykolaitis-- Putinas, Juozas Balčikonis, Jurgis Lebedys, Zigmas Zinkevičius i in., lecz wykładowcy przysłani z Rosji, aby „naprawić się” za większe lub mniejsze wykroczenia przeciwko marksizmowi, a także partyjny i komsomolski aktyw uniwersytetu. Jednak i w tak ponurej atmosferze zdarzały się weselsze wydarzenia, które znacznie rozjaśniały szarą codzienność. Najlepiej potwierdza to barwnie opowiedziana przez samego Algirdasa Sabaliauskasa historia o tym, jak, słabo znając język rosyjski, zdawał egzamin z pedagogiki u pewnego zesłanego i nieznającego litewskiego profesora. Ale, parafrazując tytuł jednej z książek również pochodzącej z Suwalszczyzny pisarki Petronėlė Orintaitė, los okazał się dla Algirdasa Sabaliauskasa przychylny. W 1953 roku, nie mając jeszcze dyplomu ukończenia uniwersytetu, Algirdas Sabaliauskas rozpoczął pracę jako redaktor w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. Po kilku miesiącach, ukończywszy uniwersytet, młody specjalista pozostał w Instytucie i, wstąpiwszy na aspiranturę, 134 | PERSONALIA rozpoczął pracę w Dziale Historii Języka i Dialektologii: początkowo jako młodszy pracownik naukowy, później jako starszy pracownik naukowy, a — wreszcie — jako główny pracownik naukowy. W latach 1997–2000 był dyrektorem odtworzonego Instytutu Języka Litewskiego. Pracując w Dziale Języka i Dialektologii jako młodszy pracownik naukowy, Algirdas Sabaliauskas opublikował pierwszą obszerniejszą publikację, która nie utraciła wartości naukowej aż do dziś. W 1957 wydanym w tym roku zbiorze artykułów W zbiorze Kai kurie lietuvių kalbos gramatikos klausimai opublikowano studium przygotowane na podstawie pracy dyplomowej „Atematiniai lietuvių kalbos veiksmažodžiai* (s. 77–114). W tym samym roku W pracach Akademii Nauk ir W wydawnictir wie ciągłym Instytutu Języka i Literatury Litewskiej W ir czasopiśmie Literatūra kalba ukazały się trzy i§ pierwsze publikacje z przygotowywanej wówczas do obrony rozprawy doktorskiej (wówczas kandydackiej rozprawy filologicznej) pochodzenie nazw roślin uprawnych w językach bałtyckich („O pochodzeniu nazwy konopi* i „O pochodzeniu nazwy gryki”, —Prace Litewskiej Akademii Nauk. Seria A, 1957, t. 2(3), p. 199-210; 211-218; „Déel Nazwa grochu”, Literatura — kalba, t. 2, ir s. 346–355). 1957, Algirdas Sabaliauskas obronił rozprawę doktorską w 1958 roku. Już w tych pierwszych publikacjach młodego naukowca ujawnił się jeszcze jeden dany mu przez Boga dar (którym nie wszyscy są jednakowo obdarzeni) — zdolność wyjaśniania wszystkim zrozumiałym, prostym językiem skomplikowanych i bardzo zawiłych zjawisk historii słów naszego języka. Po obronie rozprawy i ir opublikowaniu jej niemal w całości w postaci ja oddzielnych artykułów w czasopismach lingwistycznych Algirdas Sabaliauskas ir pozostał nadal wierny historycznym badaniom leksyki języka litewskiego. Dane i wyniki tych badań zostały ir opublikowane jedynie w artykułach ne lingwistycznych, lecz wkrótce ukazały się podsumowujące te badania ir studia z zakresu historycznej leksykologii języka litewskiego: „Rozwój leksyki języka litewskiego* (LKK, 1966, t. 8, p. 5-141); ,,Bałtyckie nazwy zwierząt domowych* (LKK, 1968, t. 10, p. 101-190) ir ,,Z historii terminologii hodowli zwierząt w językach bałtyckich* (LKK, 1970, t. 12, p. 7-81). Studia te pod wspólnym tytułem Badania leksyki języków bałtyckich zostały w 1975 roku obronione jako rozprawa habilitacyjna. Na wspomnianych studiach również się nie skończyło Algirdasa Badania leksyki języka litewskiego Algirdasa Sabaliauskasa. Zawiłymi, ir krętymi drogami języka litewskiego pochodzenia słów oraz ich jy rozwoju semantycznego Algirdas Sabaliauskas „wędrował” i nadal wędruje. Wszystkie dane dotyczące leksyki języka litewskiego zebrane podczas tych „podróży” jubilat podsumował w wydanej w 1990 roku monografii Leksika języka litewskiego. W tej książce, która znacząco uzupełniła etymologiczne i historyczne badania leksyki języka litewskiego, autor wszechstronnie ukazał zasób słownictwa języka litewskiego, wyodrębniając jego główne warstwy, omówił słowa zapożyczone z innych języków oraz tworzenie nowych słów w czasach najnowszych. $i książka, podobnie ir jak wcześniejsze tej tematyki Algirdo Studia Sabaliauskasa stały się podręczną książką każdego leksykologa i etymologa. Bez Algirdasa Sabaliauskasa nie można wyobrazić sobie historii językoznawstwa litewskiego i badań nad językiem litewskim. Bez wahania można stwierdzić, że jubilat jest pionierem badań w tej dziedzinie; nikt inny nie — zarejestrował tak systematycznie i skrupulatnie ir danych dotyczących historii badań nad językiem litewskim oraz faktów z życia badaczy języka litewskiego. Oczywiście, mając tak ogromny, używając współczesnych terminów mówiąc, PERSONALIA | 135 bank danych z tej dziedziny, jubilat nie mógł zachować go wyłącznie dla siebie. Dlatego, usystematyzowawszy i uogólniając dostępne fakty dotyczące językoznawstwa litewskiego i historii badań nad językiem litewskim, postanowił przedstawić je badaczom języka litewskiego i osądowi społeczeństwa. W ten sposób powstały jeszcze dwie książki: Historia badań nad językiem litewskim. Do 1940 roku (1979) oraz Historia badań nad językiem litewskim: 1940–1980 (1982). W nich chronologicznie omówiono proces badań nad językiem litewskim nie tylko na Litwie, lecz także w innych krajach. Za te książki Algirdasowi Sabaliauskasowi w 1984 roku przyznano Państwową Nagrodę Litwy. To prawda, że bardziej dociekliwy współczesny czytelnik, przeczytawszy te słowa, może zaprotestować, iż wiele kwestii w wymienionych książkach omówiono fragmentarycznie, a niektóre przedstawiono nazbyt wyolbrzymione. I oczywiście częściowo będzie miał rację. Jednak nie jest za to winien Algirdas Sabaliauskas, lecz ówczesne sowieckie standardy. Zmuszały one autora do wielu wyrzeczeń. Ponieważ w tym czasie objętość monografii naukowych była ściśle regulowana. Dlatego Algirdas Sabaliauskas, chcąc przedstawić jak najwięcej faktów z historii badań języka litewskiego, musiał nie naruszyć ustalonych standardów. Można z góry stwierdzić, że w przygotowywanej obecnie przez Jubilata trzeciej części historii badań języka litewskiego, w której zostaną omówione badania języka litewskiego przeprowadzone po 1980 roku, takich „braków” z pewnością już nie będzie. Żaden z litewskich językoznawców nie może dorównać Algirdasowi Sabaliauskasowi ani go prześcignąć w popularyzowaniu wiedzy o nauce o języku wśród młodzieży i ogółu społeczeństwa. Dążąc do tego, aby jak najwięcej ludzi w różnym wieku pokochało język ojczysty i zainteresowało się jego tajemnicami, a także umiejąc, jak już wspomniano, opowiadać o skomplikowanych zagadnieniach nauki o języku w prosty i obrazowy sposób, Algirdas Sabaliauskas już od 1962 roku niczym litewski Hans Christian Andersen opowiada czytelnikom w różnym wieku intrygujące historie nie o księżniczkach i wróżkach, lecz o pochodzeniu litewskich słów i ich wędrówkach w czasie. Dlatego nie budzi żadnego zdziwienia, że zarówno na Litwie, jak i w niektórych krajach zagranicznych tak przychylnie przyjęto i oceniono oraz że doczekały się one niejednego wznowienia jego książki przeznaczone dla społeczeństwa: Žodžiai keliauja (1962, 71993), Žodžiai pasakoja (1965), Žodžiai atgyja (1967, 71980, 2000) i Šimtas kalbos mįslių (1970, 22001). Spośród wszystkich publikacji tej serii bodaj najbardziej „wywyższona” została trzecia — Žodžiai atgyja, którą wybitny amerykański bałtysta William R. Schmalstieg wraz z Ruth Armentraut przetłumaczył na język angielski i po kilku latach wydał w Chicago (Noted Scholars of Lithuanian Language, Chicago, 1973). Japoński językoznawca oraz popularyzator i tłumacz literatury litewskiej Ikuo Murata opublikował poszczególne rozdziały tej książki w języku japońskim. Do tej samej dziedziny popularyzacji nauki należą również popularnonaukowo napisane książki Algirdasa Sabaliauskasa poświęcone historii badań języka litewskiego: Kaip tyrinėta lietuvių kalba (1984), Baltų kalbų tyrinėjimai (1986), Mes baltai (1986, 72002; w języku angielskim We, the Balts, Vilnius, 1993) oraz książka Ryty slavy kalbininkai lituanistikos baruose (1990), napisana wspólnie z prof. Jonasem Palionisem. Ściśle związane z tymi książkami są artykuły Algirdasa Sabaliauskasa opublikowane w naukowych czasopismach i wydawnictwach encyklopedycznych Litwy oraz innych krajów, dotyczące badaczy języka litewskiego, instytucji i organizacji prowadzących badania istotne dla języka litewskiego, a także publikacji ważnych dla lituanistyki i bałtystyki. Gdybyśmy zebrali wszystkie te artykuły w jednym miejscu, również powstałaby z nich niejedna pokaźna książka. 136 | PERSONALIA Algirdas Sabaliauskas — to nie tylko językoznawca siedzący przy biurku, lecz także wesoły, prosty i wrażliwy człowiek, lubiący kontakt z młodzieżą. Jest częstym gościem zarówno w szkołach rodzinnej Mariampola, jak i w innych szkołach. Jubilat poświęcił uczącej się młodzieży także wydaną w 1994 roku książkę Iš kur jie?, którą można by nazwać swoistym popularnym słownikiem etymologicznym języka litewskiego. Ponieważ Algirdas Sabaliauskas zawsze bardzo ciepło i z szacunkiem wypowiada się o swoich byłych nauczycielach i kolegach z klasy, książkę tę zadedykował swoim „nauczycielom i tym, którzy w 1948 roku ukończyli albo mieli ukończyć gimnazjum Rygiškių Jonasa w Mariampolu” (s. 4). Autor książki, w „Przedmowie”, powracając wspomnieniami do tragicznych lat powojennych, mówi, że pisząc tę książkę, „nieustannie wspominał swoje lata szkolne, kolegów z klasy”. Czasami nawet wyobrażał sobie (niech mu będzie wybaczona naiwność!), że taką książkę chętnie czytaliby nie tylko on, lecz także jego koledzy, których w marijampolskim gimnazjum im. Rygiškisa Jonasa uczyli sędziwi Jonas Kabelka i Jonas Kvederaitis. Dlatego na pamiątkę nauczycieli i kolegów z klasy, zwłaszcza tych, którzy przedwcześnie opuścili tę klasę i już nigdy do niej nie wrócili, dedykowana jest ta książka” (s. 5–6). Do tych słów Algirdasa Sabaliauskasa, jak się wydaje, powinni uważnie się wsłuchać pedagodzy naszych czasów, ich przełożeni, i zastanowić się, jak w tak trudnych warunkach ówcześni nauczyciele potrafili zaszczepić swoim uczniom nie tylko poczucie przyjaźni i obowiązku, lecz także miłość do ojczystego kraju i jego kultury — czym, niestety, nie może się pochwalić współczesna szkoła litewska, która nie wydostała się jeszcze z reform. Do wspomnianej już działalności naukowej Algirdasa Sabaliauskasa należy dodać także wkład jubilata w kształcenie kadr lituanistycznych. Jubilat przez niemal trzy dziesięciolecia był przewodniczącym państwowej komisji egzaminacyjnej z lituanistyki na Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym, gdzie również prowadził wykłady. Algirdas Sabaliauskas opowiada, jak niezręcznie się czuł, gdy w sali wykładowej lub przy stole egzaminacyjnym spotykał niejednego ze swoich nauczycieli, będącego już w podeszłym wieku, który z powodu zaistniałych okoliczności nie mógł wcześniej zdobyć dyplomu ukończenia studiów wyższych. Za działalność pedagogiczną Wileński Uniwersytet Pedagogiczny nadał Algirdasowi Sabaliauskasowi w 1997 roku tytuł profesora. Gratulując członkowi korespondentowi Litewskiej Akademii Nauk, członkowi zagranicznemu Łotewskiej Akademii Nauk, prof. Algirdasowi Sabaliauskasowi pięknego jubileuszu 75-lecia, nie możemy nie dodać, że bez różnorodnej działalności jubilata współczesnego językoznawstwa po prostu nie sposób sobie wyobrazić, tym bardziej że Algirdas Sabaliauskas był i jest członkiem kolegiów redakcyjnych oraz rad naukowych wielu wydawnictw lingwistycznych. Tak Tak bogata i wszechstronna działalność jubilata została uhonorowana dwoma Orderami Wielkiego Księcia Litewskiego Giedymina (1997, 2002). A my — pracownicy Wydziału Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego — życząc naszemu starszemu koledze dobrego zdrowia i twórczych lat, mówimy: Wielce Szanowny Profesorze, jest Pan nam bardzo, bardzo potrzebny. Zawsze czekamy na Pańskie serdeczne rady i dodający otuchy uśmiech w trudnych chwilach, a wraz ze wszystkimi czytelnikami zainteresowanymi językiem litewskim, Pańskimi słowami, starając się znacznie więcej wiedzieć „o słowach wymawianych na co dzień <...>” niż o najodleglejszych planetach, głębinach Ziemi, operacjach komputerowych czy nawet przepowiedniach horoskopów“ — historii pochodzenia nowych słów języka litewskiego. Juozas Karaciejus