Remarques sur la règle de Winter

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIII (2005), 33–37 Uwagi o regule Wintera Witold Mańczak Kraków Autor przedstawia kilka spostrzeżeń dotyczących reguły Wintera, z których najważniejsze są następujące: (1) autor nie zna żadnego języka, w którym zaszłaby zmiana fonetyczna podobna do tej, którą Winter przypisuje językom bałtosłowiańskim; oraz (2) niektóre wyjątki od reguły Wintera można wyjaśnić tym, co autor nazywa nieregularnym rozwojem fonetycznym wynikającym z frekwencji. 1. Między stwierdzeniem, że Napoleon zmarł w 1821 r. 4 Świętej Helenie, a stwierdzeniem, że człowiek (lub, bardziej ogólnie, każda istota żywa) jest śmiertelny, istnieje zasadnicza różnica. Pierwsze stwierdzenie, ograniczone w czasie i przestrzeni, odnosi się do wydarzenia historycznego, podczas gdy drugie, ważne zawsze i wszędzie, jest prawem biologicznym. Mutatis mutandis, w językoznawstwie istnieją podobne różnice. Gramatycy rzymscy znali tylko jedną regułę fonetyki historycznej: vocalis ante vocalem corripitur (na przykład, habére, habemus, habétis, habébat, ale habed, audire, audimus, auditis, auditum, ale audid, audiunt, audiébat). Omawiana reguła dotyczy jednego języka (łaciny), podczas gdy prawo Zipfa stosuje się do wszystkich języków i do wszystkich okresów ich historii. Ponieważ na świecie istnieje co najmniej 3000 języków, różnica między regułą vocalis ante vocalem corripitur a prawem Zipfa jest ogromna; można ją porównać do różnicy istniejącej między 1 a 3000. Biorąc pod uwagę, że „prawo Wintera” dotyczy tylko jednego języka (bałtosłowiańskiego) i że z tego względu przypomina regułę vocalis ante vocalem corripitur, a nie prawo Zipfa, trafniej jest nazywać je „regułą”. To, że ogromna większość językoznawców myli prawa z regułami, wyjaśnia fakt, iż zupełnie nie interesują się ilościowym aspektem faktów językowych i nie dostrzegają żadnej różnicy między 1 a 3000. 2. Winter (1978: 444-445) napisał, co następuje: „Czy rozwój typu VD > V:D jest naturalny? Czy też to, co wydaje się występować w językach bałtyckich i słowiańskich, jest zjawiskiem niezwykłym? Zamiast próbować podać długą listę paralel z innych języków, ograniczę się do krótkiego omówienia dobrze znanego rozwoju w obrębie języka polskiego. W bardzo dużej liczbie polskich słów znajdujemy alternację typu dwór, dworu... Zmiana, którą z punktu widzenia warunków współczesnych należałoby nazwać podwyższeniem artykulacji samogłoski, jest interpretowana jako wydłużenie samogłoski... Warunki wprowadzenia długości samogłoskowej wydają się być następujące: krótkie 0, niezależnie od tego, czy pochodziło ze starszego o, czy ze starszego e, było 34 | Witold Mańczak wydłużane 1n w pozycji przed dźwięczną spółgłoską nienosową, pod warunkiem że po tej spółgłosce następowała (w kategoriach współczesnego języka polskiego) granica wyrazu lub granica morfonologiczna plus zwarta. Warto zwrócić uwagę zarówno na podobieństwa, jak i różnice między warunkami wydłużenia w średniowiecznej polszczyźnie i w języku bałtosłowiańskim: W polszczyźnie decydującym faktem wydaje się to, że spółgłoska ma cechę [+ dźwięczna], w języku bałtosłowiańskim zaś — że cecha ta jest dystynktywna — tym samym wydłużenie występowałoby przed r w średniowiecznej polszczyźnie, lecz nie we wczesnym języku bałtosłowiańskim. W polszczyźnie zatem zjawisko to ma szerszy zasięg, jeśli chodzi o bezpośrednio następujące fonemy; z drugiej strony w języku bałtosłowiańskim nie ma wymogu, aby fonem wywołujący proces wydłużenia występował w określonym otoczeniu. Wydłużenie w średniowiecznej polszczyźnie i we wczesnym języku bałtosłowiańskim jest zatem procesem podobnym, lecz bynajmniej nie identycznym; w średniowiecznej polszczyźnie nie doszło więc niejako do odrodzenia dawnej reguły, lecz podobne warunki doprowadziły jedynie do podobnych rezultatów.” Istnieje zasadnicza różnica między wydłużeniem samogłosek w języku staropolskim a wydłużeniem w języku bałtosłowiańskim. W języku staropolskim chodziło o zmianę podobną do tej, która obecnie zachodzi we fr. ruse w stosunku do russe lub w ang. dog w stosunku do dock, to znaczy samogłoski wydłużają się przed końcową spółgłoską dźwięczną, podczas gdy w języku bałtosłowiańskim wydłużenie musiało zachodzić przed niekońcową spółgłoską dźwięczną, por. lit. ioga lub st. cerkiewnosłow. vinjaga. Osobiście nie znamy żadnego języka, w którym zaszłaby zmiana identyczna z tą, którą Winter postuluje dla języka bałtosłowiańskiego. I to stwarza problem: czy jest możliwe, aby w języku bałtosłowiańskim zaszła zmiana fonetyczna, która nie wystąpiła w żadnym innym języku? 3. Istnieją przypadki, których interpretacja wydaje się wątpliwa. Wśród słów, które J. H. Holst (2003: 164) przytacza na poparcie swojej tezy, znajduje się „Jit. stdgas; pbsl. *stagos < *stdgos- ”. Nie zdaje sobie sprawy, że istnieje sprzeczność między litewskim a językami słowiańskimi, w których występują takie słowa jak pol. stég, czeskie stoh lub rosyjskie i słoweńskie stog, które pochodzą od *stogs. Wydłużenie, które nastąpiło w języku litewskim, nie wystąpiło w językach słowiańskich. Gdzie indziej ten sam autor (2003: 149) napisał: „Werner Winter wysunął twierdzenie, że krótka samogłoska przed dźwięcznym zwarto-- wybuchowym w językach bałtosłowiańskich ulegała wzdłużeniu... jednak to, czy jest ono trafne, pozostaje przedmiotem silnych kontrowersji.” W niniejszym artykule pokazano, że poprzez modyfikację można uczynić z niego twierdzenie prawdziwe: wspomniane wzdłużenie zachodziło tylko pod akcentem wyrazowym. To, że akcent wyrazowy odgrywa rolę w historii głosek, zdarza się często. Prawdopodobnie najsłynniejszym przykładem jest prawo Vernera- .” Należy podkreślić, że ogromna większość germanistów pojmuje regułę de Vernera jako Jespersen, który a eu odwołan4 ie dwa fikcyjne słowa: dsasa > dsaz(a) i asdsa > azds(a), to znaczy, że spółgłoski szczelinowe ulegają udźwięcznieniu w pozycji środkowej i końcowej, z wyjątkiem sytuacji, gdy następują po samogłosce akcentowanej (Mariczak 1990: 92). Zgodnie z tym wszyscy germaniści rekonstruują słowa pragermańskie typu UWAGI DOTYCZĄCE LA REGUŁY DE WINTER | 35 *wulfaz. W związku z tym istnieje il różnica między regułą la de Winter, który zgodnie z la modyfikacją zaproponowaną przez Holsta, dotyczy la pozycji „unter dem Wortakzent”, et la reguła de Vernera, która ma zastosow4 la anie do pozycji po sylabie pro-tonicznej et a tej po sylabie posttonicznej. 4, Od wielu lat de twierdzimy, że we wszystkich językach forma słów zależy od trzech głównych czynników, nie tylko od la regularnego rozwoju fonetycznego i rozwoju de analogicznego, lecz także du et du de ce które nazywamy nieregularnym un rozwojem fonetycznym częstotliwości. di a la We wszystkich językach morfemy, słowa i grupy słów bardzo et często de używane ulegają nieregularnym redukcjom. Poświęciliśmy y trzy monografie (Maniczak 1969, 1977 et 1987) a także liczne de artykuły. En ce który dotyczy la reguły de Wintera, obfituje ona w wyjątki, przez co ce opinie na jej temat są podzielone i podjęto a kilka prób jej modyfikacji. et a la Nie zamierzamy tutaj omawiać kwestii, czy reguła ta jest de prawdziwa, czy nie, lecz la chcielibyśmy de jedynie si zwrócić uwagę na fakt, że niektóre wyjątki od ou reguły Wintera można by wyjaśnić nieregularnym rozwojem fonetycznym le a la un dé a la częstotliwość. V. sl. bagna. A czwarty du rozwój fonetyczny nieregularny dfi a la częstotliwość, il istnieje inna nieregularna ewolucja, polegająca na zjawiskach fonetycznych znanych od en dawna pod nazwami asymilacji, dysymilacji, metatez, form hiperpoprawnycle h, form ekspresywnych. ou en ou Cała ta nieregularna ewolucja charakteryse zuje się tym, że le zachodzi w różnych a językach, w różnych słowach. Na przykład łacińskie słowo le caeruleus wykazuje dysymilację, lecz trudno byłoby znaleźć w języku indoeuropejskim słowo il oznaczające de un „caeruleus”, które wykazywałoby dysymilację. Au przeciwieństwo asymilacji, dysymilacji itd., nieregularny rozwój le fonetyczny; częstość, miejsce w df a la różnych a językach, w sposób mniej lub bardziej równoległy, co tłumaczy się tym, że słowa najczęstsze są wszędzie ou mniej lub bardziej takie ce same. ou Le rzeczownik de Bóg pojawia się w formie skróconej w różnych często używanych wyrażeniach: pol., ros., słowac. bodgj, pol. dial. bdaj, ros. spasibo „dziękuj- < ę” svpasi Boge, ukr. spasybi, czes. bohdd (< Biih dd), bodejt, bopomozi, dial. czeski pdnbiéek (zob. du wołacz pdnbiéku < pane na nebicku). Słowacki przymiotnik bohovity wywodzi un się od boh de vie, przy ho czym w 4 przymiotniku zachodzi nieregularne a eu skrócenie. En ponadto on można przytocle zyć słowackie pomajbo „pomoc, Boże”, pomodaj Stastia, czeskie zdarbu < zda¥ Buh, nazdar < nazdarbih, pol. dial. dalbo < dalibég, pol. dial. pomagabég, bas sorabe pomgaj Bog, bas sorabe léc Bog da > zbogda > zboda, ukr. probi pol. (= przebég) ou bien bozna < *Bog» znajets. La wymowa szczelinowa w du g języku rosyjskim Bog wyjaśnia się również przez nieregularny un rozwój fonetyczny da a la częstość (Mariczak 1997). Il y a formy skrócone również w języku en litewskim: dieva% < dievazi(gi) < Dievas Zino(gi), sudie < sudieu < su Bogowie, pomóżcie < mi, padék Boże, lit. dial. Zegno(k) die < *Zegno(k) Boże. En łac., il y a tysiące słów de zaczynających się od ale, o ile nam d, wiadomo, Iuppiter jest jedynym słowem, które utraciło le le d początkowy. Oczywiście ce słowo oznaczające le najważniejszego boga rzymskiego du panteonu było bardzo często używane. A naszym zdaniem divus jest formą regularną, podczas 36 | Witotp MaNnczaKk że deus wyjaśnia się nieregularnym rozwojem fonetycznym wynikającym z częstości występowania (nasz komunikat o divus i deus ukaże się w materiałach konferencji, która a eu miejsce en 2004 a £6dz). En gdy angielskie God with be you stało się good-bye. W wymowie amerykańskiej słowo God ma podwójną wymowę, nie tylko z [a], lecz także z [9], podczas gdy wszystkie pozostałe słowa na -od (nod, rod, trod itd.), używane rzadziej niż God, wykazują wyłącznie [a]. Chodzi tu o redukcję stopnia otwarcia samogłoski, która jest charakterystyczna dla nieregularnego rozwoju fonetycznego wywołanego częstotliwością (Mariczak 1995). W języku niemieckim adieu zredukowało się do ade, podczas gdy tschiis jest skróconą formą walońskiego adjuus, porównywalną z en esp. adids < ad + Deus. Mało prawdopodobne jest, aby słowiańdu skie słowo bog» „bóg” było zapożyczeniem, jeśli uwzględni się znaczenie derywatów, por. pol. bogaty „bogaty- ”, ubogi „biedny”, nieboga „nieszczęśliwa”, zboge „pszenica” lub ukr. bahato „dużo”. Zob. słow. chod. Czasownik oznaczający „iść” wszędzie wykazuje nieregularne redukcje, ponieważ jest bardzo często używany. Wystarczy wspomnieć, że najważniejszym problemem etymologii romańskiej jest pochodzenie czasowników takich jak fr. aller, it. andare, hiszp. andar, prow. ana, retor. la, ma, na itd. Od XVI* wieku zaproponowano około sześćdziesięciu etymologii wyjaśniających te formy, które w rzeczywistości są niczym innym jak zredukowanymi formami ambulare (Mariczak 1974 i 1975). Czasowniki germańskie, takie jak ang. go czy niem. gehen, również uległy nieregularnemu rozwojowi fonetycznemu z powodu częstotliwości użycia (Mariczak 1987a). Jeśli chodzi o polski czasownik chodzi¢, warto zauważyć, że tryb rozkazujący ma postać chodé, podczas gdy formą, której można by się spodziewać, jest *chddg (por. tryb rozkazujący wédz od wodzi¢ „prowadzić”). Tryb rozkazujący chodé zamiast *chédé wyjaśnia fakt, że w średniowieczu język polski miał jeszcze samogłoski długie, en polski il y chod uległ nieregularnemu skróceniu. le 0 de sł. V. voda. bardzo często używany wyraz również wykazuje nieregularne skrócenie. Ce ]} крат намлиқ?Oops malformed. Need exact un JSON. Last translation sentence likely En starożytny le francuski, łac. aqua regularnie a doprowadziło do aive, a podczas gdy współczesna forma eau la wyjaśnia się nieregularnym rozwojem fonetycznym wynikającym z un częstości. a Lit. a. La różnica między lit. as et v. sl. jazb wyjaśnia się również un rozwojem częstości. V. sl. nevésta. Au temat de ce słowo, Winter (1978: 444) a następuce jący tekst: „PIE wedh-... prawdopodobnie oznaczało po prostu ‘prowadzić’. If akt małżeństwa obejmował nie tylko przekazanie darów ślubnych, lecz oznaczał of również odprowadzenie panny młodej do domu męża to (por. łac. in matramonium ducere), a pomieszanie of tych dwóch rdzeni mogło z łatwością nastąpić: częściej używane „wedh wprowadzano w in pozycjach, w których należało zachować *(E)wed, i as a formy wynikowe takie jak OInd. vadhiis ‘bride’, lit. védinti „wydać za mąż” itp. mogłyby zaistnieć.” A naszym zdaniem, bardziej la przekonująca etymologia de nevésta to *newo-wedh-ta „die neu heimgefiihrte” redukcja et la de *owe a é wyjaśnia się nieregularnym un rozwojem fonetycznym częstością. dé a la UWAGI O REGULE WINTERA | 37 BIBLIOGRAFIA Hotst, J. H. 2003. Wyjątek od prawa Wintera. Historische Sprachforschung 116, 149173 Makczax, W. 1969: Rozwój fonetyczny języków romańskich i częstość. Krakéw: Uniwersytet Jagiellonski. Maxczax, W. 1974: Kontrowersyjna etymologia romańska: aller, andar itd. Revue roumaune de linguistique 19, 89-101. Makczak, W. 1975: Etymologia fr. aller, hiszp. andar itd. oraz rachunek prawdopodobieństwa. Revue roumaine de linguistique 20, 735-739. Masczax, W. 1977: Stowiariska fonetyka historyczna a frekwengaa. Krakéw Uniwersytet Jagielloriski. Makczax, W. 1987: Częstościowo uwarunkowane nieregularne zmiany głoskowe w językach germańskich. Wrocław: Ossolineum. Makczax, W. 1987a: Etymologia słów gehen i stehen. Kwartalnik Neofilologiczny 34, 3-10. Maxczax, W. 1990: Ograniczenie reguły Vernera do pozycji śródgłosowej i los końcowego s w językach germańskich. Historische Sprachforschung 103, 92-101. Maxiczax, W. 1995: Amerykańska wymowa słowa God. Kwartalnik Neofilologiczny 42, 231-237. Maxczax, W. 1997: Frykatywne g w rosyjskim —rzekomy cerkiewizm. Stowante Wschodni. Miedzy Jjezykiem a kultura, Krak6w: Grell, 85-89. Winter, W 1978 Rozkład krótkich i długich samogłosek w tematach typu lit. ésti: vasti: mésti oraz scs. jast: vesti: mesti w językach bałtyckich i słowiańskich. Najnowsze osiągnięcia w fonologii historycznej, „Haga: Mouton, 431–446. Witold Mariczak Zakątek 13/59 PL-30-076 Kraków, Polska