Apie naujas veiksmažodžių 3 asmens galūnių paieškas

Uwagi Należy dodać także, że V. Vitkauskas błędnie interpretuje moje przypuszczenie dotyczące wpływu języka łotewskiego lub słowiańskiego. Przede wszystkim nigdzie nie twierdzę, że żmudzki i wyżniacki wileński -elis są odpowiednio wynikiem wpływu języka łotewskiego i języków słowiańskich. Po prostu próbuję znaleźć wyjaśnienie, dlaczego wielosylabowe helonimy z -elis zapisano także z tych miejsc, w których skądinąd powinna występować deminutywna formacja -élis: na południu, w północno-wschodniej Litwie oraz na obszarze wokół Želvy, Alanty, Rudnik; Przynajmniej niektóre takie helonimy -elis (-elé) rzeczywiście mogły powstać wskutek slawizacji, por. zapisy podobnie zbudowanych litewskich nazw miejsc zamieszkania i nazw osobowych w słowiańskich źródłach: Trafzkunele" 1744, 1771, Traszkunele 1775, 1784 = lit. Troskiiné liai (vs. Tro8kiiny sen.), Wilunele 1784 = lit. Vildnéliai (k. Jiezno sen.); Vanagelis" 1689 (Skaruliai) = lit. Vanagélis, Wederelis 1626 (Kaunas) = lit. Védarélis, Zemoytel 1628 (Kaunas) = lit. Zemaitélis itd. Laimutis Bilkis Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileisio 5, 10308 Wilno, Litwa O poszukiwaniach nowych końcówek 3. osoby czasowników Od dawna wiadomo, że litewskie formy 3. osoby czasowników, niezróżnicowane pod względem liczby, odpowiadają czystym tematom samogłoskowym i nie ma żadnych śladów, że kiedykolwiek miały końcówki. Ta cecha języka litewskiego jest uznawana przez Pisaniego, Toporowa, Iwanowa, Schmalstiega i wielu innych badaczy za szczególnie istotną dla rekonstrukcji pierwotnego stanu czasownika i typologii języków. Wyraźnie odzwierciedla się ona w synchronicznym systemie litewskiego czasownika, w którym samogłoskowe wygłosy tematów 3. osoby stanowią podstawę tworzenia wielu form. ga -élis (zob. Razmukaitė, R. Lietuvos priesaginiai oikonimai. Rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Witolda Wielkiego, 1998, 34-35, 36-40). ° Zob. Bilkis, L. Litewskie derywacyjne deminutywne helonimy. Acta Linguistica Lithuanica 41, 1999, 70. 1 Historyczne nazwy miejscowości podawane są z kartoteki historycznych nazw miejscowości Działu Onomastyki. 4 Historyczne nazwiska podawane są z kartoteki historycznych nazw osobowych Działu Onomastyki. 109 Uwagi Dlatego dość nieoczekiwana wydaje się propozycja przedstawiona w artykule Vąskelienė (2006: 83–93), aby samogłoski na końcu tematu form 3. osoby uznać za końcówki i na ich podstawie ustalić zasady tworzenia imiesłowów i półimiesłowów. Autorce wydaje się, że do tej pory nie ma jednomyślności co do końcówki 3. osoby czasu teraźniejszego i czasu przeszłego dokonanego czasowników — jedni językoznawcy twierdzą, że osoba ta nie ma końcówki, inni zaś uważają, że z punktu widzenia współczesnego języka litewskiego celowe jest uznanie jej za końcówkę* (85). Tę sytuację, rzekomo pozwalającą na swobodny wybór, autorka ilustruje, zestawiając prace dzielone od siebie dziesięcioleciami: gramatyki Jablonskisa (1901, 1922), podręcznik Ambrazasa i Žiugždy (1937), drugi tom LKG (1971), Lietuvių kalbos žinynas (1998) itd. Ciekawe, że przy takim zestawieniu autorce nawet nie nasunęło się pytanie, dlaczego Jablonskis tylko w pierwszym podręczniku języka litewskiego (1901) nazwał końcówki form 3. osoby końcówkami, natomiast od gramatyki z 1922 r. konsekwentnie mówił już o końcach tematu 3. osoby. Nie zastanowiono się również, dlaczego autorzy DLKG postanowili zmienić przedstawiony w drugim tomie LKG pogląd na odmianę czasownika przez osoby, dlaczego Paulauskienė (2006: 155 i n.) zrezygnowała ze swojej wcześniejszej (1979: 133) propozycji, aby z punktu widzenia synchronicznego uznawać końcówki 3. osoby za końcówki (nawiasem mówiąc, taką możliwość w 1974: 182 uznawał również autor niniejszych wierszy). Przyczyną tych zmian są przeprowadzone po dyskusji na temat przedstawienia form osobowych w tomie II LKG (Girdenis, Žulys 1973: 208-209; Ambrazas i in. 1974: 182-184) szczegółowe badania koniugacji czasowników języka litewskiego. Najważniejsze z nich to prace Žulysa (1975) i Bulyginy (1977). Dowiedziono w nich bezspornie, że synchroniczny system koniugacji czasowników języka litewskiego można przejrzyście i konsekwentnie opisać tylko uznając końcówki form 3. osoby za samogłoskowe wygłosy tematów, natomiast próby traktowania ich jako końcówek zaciemniają koniugację licznymi sztucznymi fleksjami. Jest rzeczą szczególnie dziwną, że te najważniejsze dla omawianej kwestii badania pozostały przez autorkę niezauważone, mimo że na nich oparto opis odmiany czasowników we wszystkich trzech jednotomowych gramatykach języka litewskiego przygotowanych w Instytucie Języka Litewskiego (1985, 1994-‘2005, 1997*2006), w Encyklopedii języka litewskiego (1999), w Funkcjonalnej gramatyce języka litewskiego (Valeckienė 1998) oraz w wielu innych pracach. Poszukiwania końcówek 3. osoby nie byłyby pomocne nawet w słowotwórstwie imiesłowów. Zaproponowane w artykule zasady wyprowadzania imiesłowów i gerundiów różnią się od zwyczajowych jedynie terminami podawanych końcówek oraz nowo odkrytym przyrostkiem imiesłowów biernych czasu teraźniejszego ir -am /-om / -im (91). 110 Uwagi BIBLIOGRAFIA Ampraska, J., Ziucapa, J. 1937: Gramatyka języka litewskiego I. Kaunas, Amanazas, V., Stitiee, N., Vateckiené, A. 1974: Kilka dyskusyjnych kwestii morfologii języka litewskiego. Baltistica 10 (2), 177-186. Butvoina, T. V. 1977: Opyt ,dynamicznego* opisu litewskiej koniugacji. W: Problemy teorii modeli morfologicznych, Moskwa: Nauka, PLKG 236-269, = Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. V. Ambrazas, Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowej, 1994-12006. Doszrotowski B. ir i in., Słownik języka litewskiego, Kowno: Šviesa. Ginpents, A., Ryby, V. 1973, [rec.] Gramatyka języka litewskiego 1-2, 1965-1971. Baltistica 9 (2), 203-214. JapLonsxis, J. 1901: Gramatyka języka litewskiego. Podręcznik dla ir pisarzy i czytelników. TilZé: Otto v. Mauderode. Japtonskis, J. 1922: Gramatyka języka litewskiego. Etymologia. Kowno-Wilno: Śvyturys. LKG Il =Gramatyka języka litewskie2, go, red. K. Ulvidas. Vilmus: Mintis, 1971. PauLauskiene, A. 1979: Kategorie czasownika w gramatyce języka litewskiego. Wilno: Mintis. Pautauskien, A. 2006: Podstawy morfologii języka litewskiego. Kowno: Technologija. VALECKIENE, A. 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego. Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych. Vaskeziene, J. 2006: Morfemiczny rozbiór ir słowotwórstwa imiesłowów i form imiesłowowych czasu teraźniejsir zego, przeszłego i aorystu. Acta Linguistica Lithuanica 54, 83-93, Zu.vs, V. 1975: Końcówki osoby czasownika we współczesnym języku litewskim ogólnym. Kalbotyra 26 (1), 63-73, Vytautas Ambrazas, Instytut Języka Litewskiego P. Vileisio g. 5, 10308 Wilno, Litwa 111