Keli mažmožiai dėl „Mažmožių 5, 6“

Acta Linguistica Lithuanica LIV (2006), 107 - 126 Uwagi Remarks Kilka uwag dotyczących Uwagi 5, 6 Uwagi Vytautasa Vitkauskasa dotyczące poszczególnych przypadków badań helonimów skłoniły do ponownego otwarcia odłożonych już dawno do j archiwum kart z zebranymi w su i8 żywej mowie litewskimi helonimami i przeanalizowania ir wspomnianyjo ch problematycznych kwestii, tym bardziej że przed trzema dziesięcioleciami coś mogło ir umknąć uwadze, ponieważ należało ir zidentyfikować pod względem słowotwórczym i zbadać więcej niż 10 000 wspomniane klasy nazw wodnych. W Mazmožys 5 V. Vitkauskas twierdzi, że w mojej rozprawie, artykule? ir przedstawione nazwy bagien z okolic Raudėnai Gelžėlė ir Gelžikė są nowe, chwilowe, metaforyczne; po t. y. po osuszeniu przez wojsko ogromnego bagna Gelžė miejscowi, rozmawiając ze zbieraczami su nazw miejscowycja h, nazywali je Gelželė ir Gelzike, 0 młode zbieraczki nazewnictwa uznały to za prawdziwy helonim Gelzé wariantami, Po ponownym przeanalizowaniu danych żywego języka widać, że za nową nazwę mokradła, powstałą już znacznie po później, można uznać tylko formę Gelzélé, która, jak słusznie pisze V. Vitkauskas, zapisana 1982 m. we wsi Svendriy. Wskazany przez zapisującą obiekt — nominowany był około 100 ha mokradłem. Zatem oczywiste jest, że Gelzélé jest późnym wariantem pierwotnej nazwy bagna Gelzé. Jednak twierdzenie, że jest to tylko chwilowa, nieprawdziwa nazwa, nadal budzi wątpliwości, ponieważ po pierwsze, nie można tego sprawdzić to ani udowodnić, ar po drugie, toponimia żywego języka litewskiego, a więc helonimia, ir obejmuje niemal wszystkie XX a. zebrane nazwy miejscowe. Historia powstania nazwy bagna Gelziké jest zupełnie inna. Z pewnością nie jest to ani nowa nazwa miejscowa, t. y. XX a. odnotowana pod koniec, ani chwilowa, ani metaforyczna. Została nawet 2 dwukrotnie zapisana w okresie międzywojennym’. 1936 m. Ziemie leśnictwa Raudeńskiego \ Zr, Uwagi. Acta Linguistica Lithuanica 51, 2004, 113-114. ° Zr. Bilkis, L. Litewskie helonimy utworzone za pomocą sufiksów. Rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Witolda Wielkiego, 1998; Bilkis, L. Litewskie helonimy deminutywne utworzone za pomocą sufiksów. Acta Linguistica Lithuanica 41, 1999, 51-95. * Zresztą, V. według Vitkauskasa, formy Gelzélé ir Gel#iké zapisane w okolicach Raudény wsi Svendriy, jednak w tej wsi i§ rzeczywiście odnotowano tylko pierwszą. 107 W uwagach w ankiecie nazewniczej podano, że Gelziké — to bagno o powierzchni 2,5 ha*, porośnięte mchem (tj. bagno — L. B.), graniczące z dużym bagnem (tj. bagnem — L. B.) GelZe, wcinające się w las i w 10. kwadracie’. Jeszcze raz Ta nazwa bagna została zapisana w karcie kartoteki nazw niezamieszkanych miejsc zebranych z żywej mowy, sporządzonej przez działającą w okresie międzywojennym komisję do spraw nazwisk i nazw miejscowych; podano w niej, że bagno znajduje się niedaleko wsi Paraudžiai. Zatem Gelžikė jest starą, autentyczną nazwą bagna i młode zbieraczki nazw nie mają z tym nic wspólnego. W Mazmoižys 6 V. Vitkauskas zarzuca mi, że w przywołanych już badaniach nazw bagien z terenów żmudzkich i aukštaitijskich wileńskich przedstawiłem wielosylabowe derywaty z przyrostkiem -ėlis, chociaż w tych gwarach zarówno od wyrazów dwusylabowych, jak i wielosylabowych w utworzonych derywatach używa się wyłącznie przyrostka -elis. Krytykowana jest również teza, że na powstanie niektórych wielosylabowych nazw bagien z -elis mogły mieć wpływ języki łotewski i słowiańskie, a całość kończy się stwierdzeniem, że specjaliści w dziedzinie toponimii nie znają geografii deminutywów su -ėlis, -elis. Przede wszystkim chciałoby się powiedzieć, że geografia wspomnianych przyrostków jest mi doskonale znana. Problem W tym przypadku jest zupełnie inaczej. Znaczna część wspomnianych i§ nazw obszarów zapisanych w kartotece wielosylabowych helonimów zawiera przyrostek su -élis. Tak zapisali je nawet językoznawcy, dlatego podczas badania helonimów nie było możliwe ustalenie przyczyn takiego ich przedstawienia na podstawie żywego języka. Być może sami zbieracze nazw miejscowych je unormowali, tym bardziej że w języku ogólnym takie toponimy tradycyjnie? podawane su -élis, np. Svencionéliai, Gedziunéliai, Mielagénéliai. Z drugiej strony niektóre helonimy, zwłaszcza zapisane już w pierwszej połowie XX w., z -élis mogli utworzyć także sami miejscowi mieszkańcy, pod wpływem języka ogólnego. Jest to więc nie ne tylko problem lingwistyczny, lecz także socjolingwistyczny, dlatego badacz musi rozstrzygnąć: czy na podstawie ustalonych obszarów występowania przyrostków -elis, -élis rekonstruować taki helonim, jaki powinien on być, czy uwzględniać również dane dostarczone przez zbieraczy. * Por. -Gelzés pelkes obszar w okresie międzywojennym miał powierzchnię kilkuset ha! 5 Takie dane zapisał leśniczy Stasys Rimkeviéius, a podał gajowy Benys Taraskus. ® Pochodzę nawet z tego obszaru (Lifikmeny), w którym zarówno w wyrazach trzysylabowych, jak i wielosylabowych stosowany jest przyrostek -elis, ir dobrze znam swój język ojczysty Gwara. ’ Taką tradycję jeszcze w okresie międzywojennym ukształtowali Antanas Salys, Juozas Baléikonis i in. * np. w synchronicznych badaniach słowotwórstwa oikonimów analizuje się znormalizowane nazwy miejscowości, dlatego ir is wielosylabowych W nazwach miejscowości utworzonych od słów wyróżnia się tylko przyrostek108 Uwagi Należy dodać również to, że V. Vitkauskas błędnie interpretuje moje przypuszczenie dotyczące wpływu języków łotewskiego lub słowiańskich. Przede wszystkim nigdzie nie twierdzę, że żmudzki i wileński litewski -elis są odpowiednio konsekwencją wpływu języka łotewskiego i języków słowiańskich. Po prostu próbuję znaleźć wyjaśnienie, dlaczego wielosylabowe helonimy z -elis zapisano również z tych miejsc, w których zasadniczo powinna występować forma sufiksu deminutywnego -élis: w południowej, północno-wschodniej Litwie i na obszarze wokół Želvy, Alanty, Rudników’. Przynajmniej niektóre takie helonimy z -elis (-elé) rzeczywiście mogły powstać wskutek slawizacji, por. zapisy podobnej struktury litewskich nazw miejsc zamieszkałych i nazw osobowych w słowiańskich źródłach: Trafzkunele" 1744, 1771, Traszkunele 1775, 1784 = lit. Troskiiné liai (por. Tro8kiiny sen.), Wilunele 1784 = lit. Vildnéliai (wieś w gminie Jiezno); Vanagelis" 1689 (Skaruliai) = lit. Vanagélis, Wederelis 1626 (Kowno) = lit. Védarélis, Zemoytel 1628 (Kowno) = lit. Zemaitélis itd. Laimutis Bilkis Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileisio 5, 10308 Wilno, Litwa O poszukiwaniach nowych końcówek 3. osoby czasowników Od dawna wiadomo, że formy 3. osoby czasowników języka litewskiego, niediferencjowane według liczby, odpowiadają czystym tematom samogłoskowym i nie ma żadnych śladów, że kiedykolwiek miały końcówki. Ta właściwość języka litewskiego jest uznawana przez Pisaniego, Toporowa, Iwanowa, Schmalstiega i wielu innych badaczy za szczególnie istotną dla rekonstrukcji pierwotnego stanu czasownika i typologii języków. Wyraźnie odzwierciedla się to w synchronicznym systemie czasownikowym języka litewskiego, w którym samogłoskowe wygłosy tematów 3. osoby stanowią podstawę tworzenia wielu form. ga -élis (zob. Razmukaitė, R. Lietuvos priesaginiai oikonimai. Daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, Vytauto Didžiojo Universitetas, 1998, 34-35, 36-40). ° Zob. Bilkis, L. Lietuvių priesaginiai deminutyviniai helonimai. Acta Linguistica Lithuanica 41, 1999, 70. 1 Historyczne nazwy miejscowości pochodzą z kartoteki historycznych nazw miejscowości działu Zasób nazw. 4 Historyczne nazwiska pochodzą z kartoteki historycznych nazw osobowych działu Zasób nazw. 109