Uzupełnienia do “Słownik etymologiczny języka litewskiego”. Część I

Acta Linguistica Lithuanica LVIII (2008), 53 — 151 Uzupetnienia do „Stownika etymologicznego języka litewskiego“. CzeS¢ I. WojJjCIiECH SMOCZYNSKI Uniwersystet Jagielloriski, Krakow This article consists of addenda to the author’s Stownik etymologiczny jezyka litewskiego, Vilnius 2007. It also contains a list of errata to this dictionary. Wkrétce po ukazaniu sie SEJL autor rozpoczat poprawianie i uzupelnianie stownika. Polega to z jednej strony na redagowaniu artykutéw, ktére z réz- nych powodow nie zmieScity sie w pierwotnym wydaniu, z drugiej strony na przepracowaniu zbyt obszernych haset zbiorczych z zakresu czasownika. Niniejsze opracowanie przynosi dos¢ szeroki wybor uzupeinien. Zachowuje sie tu wszystkie konwencje redakcyjne i system skrocen SEJL. Na koncu do- dano sprostowanie wazniejszych bledow dostrzezonych w SEJL. alvéti, alva, alvéjo 1. ‘ciec, lac sie kroplami, saczy¢ sie, šciekač', np. Vai- kas nesveikas, iš ausų alva ‘Dziecko niezdrowe, z uszu mu sie saczy’. Alva ir alva pamazéli iš beržo ‘Cieknie i cieknie powoli [oskota] z brzozy’. W sy- tuacji, gdy brak jest odpowiedniego pod wzgledem znaczeniowym nomen talv-, wypada uznac alvéti za wariant rOwnoznacznego czas. alméti (zob. aléti I), zréznicowany zmiang fonetyczna Im > Iv. Brak derywatow. alvyta 2 p.a. ‘rodzaj powrozu skreconego z witek wierzbowych lub gatęzi jodtowych, uzywany do taczenia pni w tratwe, do przywiazywania tat da- chowych do krokwi itp.” (war. alvyté); alvytos, gw. elvytos f. pl. 1. ‘hustawka zawieszona miedzy dwoma drzewami’, 2. ‘brzozowe zerdki hustawki, do ktorych u spodu mocuje sie deseczke do siedzenia lub stania’. Odpowiedniki tot. elvete ‘wié, rozga’ (=> elvét ‘smagac rozga’), elvede ‘powrdz skrecony z wi- tek jodtowych, stuzacy do cumowania tratwy’. Etymologia sporna. Ztozenie? Por. czas. vyti: nuvyti ‘uwic, splesc’. 53 WojlciEcH SMOCZYNSKI ampalas 1. ‘woda, ktora wylata sie na 16d i zamarzta, zamarzly wylew wody przy žrodle lub przy studni’, 2. ‘babel, pecherzyk na powierzchni wrzacej wody’ — ze zmiany *anpalas < *ant-pala- (war. gw. antpalai, dnt- palas, tez dncpalas). Konkretyzowane abstractum na SO pal- do pil-, por. vb. cps. ant-pilti ‘nala¢, nala¢ za duzo, przelaé’ (zob. pilti). Znacz. etym. ‘nala- nie, przelanie’. Paralele apofoniczne: galas <= gélti, valas <= vélti. — Synoni- my: atdpalas ‘zamarzty wylew wody u studni’ (Pas šulnį jau atapalas išsikėlė ‘Przy studni juz sie utworzyl «atapalas»), impalas ‘woda, ktéra wyptynęta spod lodu i zamarzta’ (<= j-pilti), ūžpalas a. ūžpalas ‘16d zamarzly warstwa- mi’ (<= uzZ-pilti). Osobno zob. priepalas <= pri-pilti. — Nawiazania dla SO pal- znajduje sie z jednej strony w tot. pali m. pl. a. palas f. pl. ‘powédz’, z drugie; strony w stowianskim, por. ros. pélaja vodd ‘woda przelewajaca sie przez brzegi’, tez o bagnach nadrzecznych, ktére wzbierajaca rzeka zamienia w jeziora, vodopolvje a. polovodve ‘powodz’, pol. daw. gw. ptori, -ni f. ‘dziura w powtoce lodowej; nie zamarzle miejsce na bagnie, jeziorze, rzece’ < *pol-ni (por. ukr. poldnka ‘przerebel’, co do znaczenia por. lit. pliitis). apgamas ‘pietno wrodzone, znamie, plama, pieprzyk’, apigamas SD «zna- mig przyrodzone» — formacja z suf. -a- i SO gam- do gem-/gim-, por. vb. cps. apsigimti ‘urodzic sie z jakas wlasciwoscia, z jakas wada’. Inne podobnie zbudowane drw. apofoniczne: gamas gw. 1. ‘natura, przyroda’ (Pavasarį visas gamas atsigimé, t.y. atgijo ‘Wiosna cata przyroda ozyla’), 2. ‘charakter ludz- ki’, 3. ‘znamie na ciele’, 3. ‘wyréb (ubranie, buty)’, iSgama ‘wyrodek, lotr, nikczemnik’, iSgamas DP ‘wyrostek; niecnotliwy’, pagamas ‘ozysko ptodu; wcezesniak; cecha wrodzona, dziedziczna; potomek’, priegamas ‘znamie na ciele’, prigamas 'wtašciwošč wrodzona’ (Jo prigamas toks, t.y. jis taip prigi- mes ‘Taki sie urodzit’). Z suf. -u-: gamaus, -i ‘owocny’, iSgamus SD! «odrodek, degener». — Od skroconej podstawy werbalnej gam- utworzono szereg neo- logizmoéw jez. literackiego, por. gamyba ‘wytworczosé, produkcja’, gamykla ‘fabryka’, gaminys 'wyrob, produkt’. apigalvis, -io ‘oglow, uzdzienica obejmujaca glowe konska’, war. apygal- vis. SD <apigalwis > «oglowka na cieleta, tubek», <apigalwi uzdemi> «ogto- wie ktadę». Ztozenie z praep. api- (zob. apié) i galva ‘glowa’. Por. apinasris, apysnukis. apkroja SD «obtogi, impedimenta itineris» [‘ciezary, bagaze, szczegélnie wojskowe’, sw; brak w SLXVI] — sb. postvb. od zaniklego vb. *apkréju, *-kréjau, *-kroti ‘obktadaé, sktadač na kupe’. Paralele formalne: kloja <= klo- 54 Uzupetnienia do SEJL. Czes¢ I ju, loja <= lėju. Czasownik *kréti byt odpowiednikiem tot. krdju, krat 'zbierač, skupiač, oszczedza¢’ < pie. *kreh,-. Dalsze szczegoly s.v. krosnis. aplama 3 p.a. “catošč': Žemė vienoj aplamėj “Ziemia w jednym kawatku', war. aplamas ts.: Mūsų ūkis ant vieno aplamo, tai ir šeimynos mažiau tesamdome ‘Nasze gospodarstwo na jednym kawatku [ziemi], to i parobkéw mniej juz najmujemy’. Formacja dewerbalna na SO lam- do lėmti (zob.). Por. lot. lams a. lama 1. ‘ryczalt’, por. uz lamu pirkt ‘kupi¢ ryczattem, hurtem, w catosci, w duzej ilosci’, 2. ‘akord’, por. uz lama stradat ‘pracowac na akord’. — Drw. dplamas, -a ‘ogolny, powierzchowny’, => aplamai adv. ‘w ogéle, ogétem; w przyblizeniu, pobieznie’, aplamais adv. ‘pobieznie, po tebkach’, aplamu adv. ‘powierzchownie, z grubsza, niedoktadnie; (wszyscy) naraz, razem’, DP ‘w obec, pospolicie’. apsoda 3 p.a., apséda 1 p.a. 1. ‘to, w czym osadzony, umocowany jest jakis przedmiot, np. tožysko lufy, obsada hebla’, 2. ‘rama’, 3. ‘metalowa oprawa, np. cybucha fajki’ — zapoz. z pol. obsada ‘trzonek, oprawa; rama osadzona w murze’. Z tego samego zrodla apisoda 1. ‘oprawa, obsada, trzo- nek’, 2. bibl. ‘zatoga, grupa zotierzy’ (por. pol. osada m.in. ‘zaloga — zamku, miasta, okretu; osada wioslarska’). — Ze zmiana rodzaju gramatycznego: apsodas a. apsodas ‘kolba (karabinu), oprawa (noza), rama’, apisodas ‘kolba’, apsodai m. pl. ‘oprawa (okularéw, fajki, lampy); rama’. apstas daw. ‘dostatek, nadmiar czego, obfito$¢’, DP ‘dostatek, hojnošč, obfitos¢, mnostwo, pelno, okwito$¢’, SD' apstas «dostatek; obfitošč [syn. vaislybé]; optywanie [syn. turté]; przelewka, abundantia», SD «dostatek [syn. sutekte, skalsybe, gausybė); zbywa, nazbyt iest». Jest to drw. od neoosn. apst-, ktora wyabstrahowano z apst-6ti. Taka struktura byta produktem metanalizy vb. cps. ap-sto-ti ‘obstapié, otoczy¢ ze wszystkich stron’ (zob. stoti). Paralela: atstas s.v. atstus. — Drw. nedpstas DP ‘niedostatek’, apsčiai adv. ‘duzo, ob- ficie, w brod’, apstus ‘obfity (plon, urodzaj), liczny; obszerny, nieciasny, za duzy — o ubraniu, butach’. Vb. denom. apstiioti DP ‘obfitowac’. apvalkas 1. ‘ubranie, odzienie’, DP ‘odziez’, 2. ‘tuska ziarna’, 3. ‘wierzch- nia częšč buta’, 4. ‘narzuta na 16zko’, 5. ‘poszewka, powloczka’ — formacja na SO valk- do velk-/vilk-, por. vb. cps. apvilkti ‘oblec, ubraé, ubieraé’. Pa- ralele s.v. valk-. Odpowiednik lot. apvalks ‘ubranie, narzuta na ramiona’. — Drw. apvalkalas ‘pokrycie futra, ubior, odzienie; poszewka’, pl. ‘bielizna’, apvalkalas kunigų ilgas drobinis SD «alba kaptanska», apvalkalas processijose nešiojamas SD «kapa, ktora bractwa nabozne w prosessyach nosza». 55 WOJCIECH SMOCZYNSKI apvezéti, apvezu, apvezéjau gw. ‘cierpied, znosi¢’ — formacja duratywna na -é- do vezu, vezti ‘wiez¢’ (zob.). Refl. apsivezéti gw. ‘mie¢ ochote, cheé do czego, moc; nie brzydzi¢ sie (np. ješč z jednej miski)’. — Drw. apvazZa ‘niewrazliwos¢ na rzeczy obrzydliwe’, apvažūs ‘nie brzydzacy sie, nie wzdry- gajacy sie’ (por. nuovazus ‘zwawy, ruchliwy’). apvija 3 p.a., apvija 1 p.a. 1. ‘zwitek stužacy do zwijania nici w klebek’ (war. apvijys), 2. ‘trzecie pasmo w sznurze’ — formacja na SZ-V vij- do vyti, vijaū ‘wié, zwija¢’ (zob.). Inne podobne formacje: įvija ‘spirala’, įvijai adv. ‘na ukos, po przekatnej’, jvijas ‘krety, spiralny’, SD «krecacy sie, zatoczysty, krecisty [syn. įvairus); wezykowaty», {vijas ‘przyrzad do zwijania nici’, pavija ‘zwitek do nawijania nici; pasmo w skrecanym powrozie’, pavijos adv. ‘na ukos’ (por. n. rz. Pavijiné), prievija a. prievija ‘wi¢ mocujaca stome a. late dachowa do krokwi’, suvijimas SD «zwijanie» (syn. susukimas), vijimas SD «Sciganie», vijoklis ‘powd6j, Convolvulus arvensis’ (por. tot. vijaklis ‘plecionka, pek roslin; niespokojne dziecko’, vijeklis ‘to, co uwito, spleciono’, vijigs ‘giet- ki, gibki, elastyczny’), vijiinas ‘piskorz, Misgurnus fossilis’ (por. n. rz. Vijiné a. Vijunka), vijurkas ‘przyrzad do nawijania nici, motowidlo’ (por. suf. w n. rz. Vies-urkis). — N. rz. Vija, Vijéle, Vijolė, Vijolka. arikis, -io ‘kamien graniczny’ — prawdopodobnie drw. na - ia- od arikas ‘oracz’ (por. siuvikis ob. siuvikas), tj. n. agt. na -ikas od drti (zob.). Znacz. etym. ‘znak zrobiony przez oracza’. — U Bretkuna ukazuja sie formy 1° arakis b.z.a. ‘granica’ (syn. rubeZius), acc. pl. arakius: Tu kožnai žemei statai savo arakius “Ty kazdej ziemi wyznaczasz granice’, 2° araikiai m. pl. ‘granice’ (syn. gronycios), por. LKZ 289. Na razie pozostaja one ciemne pod wzgledem filologicznym. arimas 1. ‘oranie, orka’, SD «oranie», mokslas arimo «oracza nauka», 2. ‘zorane pole’ — nomen actionis na -imas od ariu, drti ‘ora¢’. Paralele: riekimas <= riekti, vertimas <= versti. — Drw. ariminis ‘ten, co orze — czlowiek, wol, kon’ (por. uzdegimis <= uždegimas), arimnykas a. arimninkas ‘kon do orki; bat uzywany przy oraniu’. Neoosn. arimin-: arimininkas ‘wél, kon uzywany do orki’. armuo, acc. sg. drmenj m. 3 p.a. 1. ‘warstwa orna gleby’, 2. ‘oranie, orka’, 3. ‘grzezawisko, topiel’, 4. ‘glebina wodna, otchtan’ — z pochodzenia nomen actionis na -men- od ariu, drti ‘orac’. Paralele: rémuo ‘zgaga’ <= *réti, semuo daw. ‘siew, siejba’ <= sėti. — Neoosn. arm-: arma ‘rozmokla, grzaska droga’ (drw. wsteczny). Neoosn. armen-: drmenija ‘czas orki’, drmenys m. pl. ‘war- 56 Uzupetnienia do SEJL. CzesS¢ I stwa orna gleby; pora orania; grzaski grunt; glebia, otchlan, przepasé’. — N. rz. Armena, Armenditis, n. m. Arminai 5x, Paarmenys. arnas ‘ognisko, palenisko w kuzni’ (Be arno geležies nejsildysi ‘Bez ogniska zelaza nie rozgrzejesz’) — zapoz. z blr. horn. Co do naglosu por. aršūs. artas daw. gw. ‘nazwa dawnej monety’, SD artas «ort, nummus argen- teus» — zapoz. z pol. ort ‘moneta srebrna bita w XVI-XVII w.”. — War. ortas SD «urt, nummus argenteus» — odpowiada wariantowi pol. urt. artaugas daw. ‘szelag’ (Szyrwid, Punktay sakimu) — zapoz. ze strus. artugti, ros. drtug ‘miedziana moneta’ (<= stszw. artogh, ortogh, por. Vasmer, REW I, 27). Dyftong au niejasny. Z tego samego žrėdta pochodzi tot. artaugs, artavs, atavs, artava. — War. rodzaju zenskiego: artauga SD' «szelag» (syn. selinga). aštuntas ‘6smy’, liczebnik porzadkowy, ktéry wypart stlit. ūšmas (zob.). Pochodzi ze zmiany *aStuontas (por. tot. astudtais ‘6smy’), tj. drw. na -ta- od neoosn. astuon-, zob. aštuoni. Por. wsch.-lit. astuéntas: AStuontais metais gimė ‘Urodzit sie w [tysiac dziewiecéset] 6smym roku’, obok astiontas: Dabar ji susilaukė aštūonto vaiko ‘Teraz doczekala sie ona 6smego dziecka’. — Drw. astunkeé ‘6semka w kartach’ — zam. *aStunt-ké, formacja wzorowana na devinke ‘dziewiatka w kartach’ (por. deviritas); asturitqdie gw. adv. ‘6smego dnia’ (ze zrostu astuntq dieną), astuntainis ‘dziewiata częšč', astuntinis ‘pociag jadacy o Osmej godzinie’. Cps. astuntd-dalis ‘6sma częšč' (gw. asturni-dalé), astunt-akeé cps. ‘karta 0 oSmiu oczkach, ésemka’. aštuoneri, f. astiionerios 3 p.a. ‘oSmioro, osiem’ — drw. kolektywny na -er- od card. astuoni, uzywany z rzeczownikami o formie plurale tantum, np. aštuoneri marškiniai ‘osiem koszul’, astiionerios rogės ‘oSmioro san’, aštuonerių mėtų vaikas ‘oSmioletnie dziecko’. — Neoosn. astuoner-: astuonérgis 'ošmio- letni, np. kort’ (pierwotnie chyba *astuoner-kis, por. dubur-kis; rk > rg przez perseweracje). Neoosn. astuonerio-: astuonerio-pas ‘oSmioraki’. — War. astuoneli, f. astionelios coll. ‘oSmioro, osiem’, = astuonél-gis ‘oSmioletni’, astuonelio-kas SD «oSmioraki», aStuonelio-pas ts. atlaja 3 p.a., dtlagja 1 p.a. ‘mielizna, miejsce ptytkie w jeziorze’ — konkre- tyzowane abstractum z suf. -a- i SO laj- od vb. cps. *at-lej-a, inf. atlieti ‘odla¢’, zob. lieti. Znacz. etym. ‘odlewanie (wody)’. Paralele: atsaja, atsaja <= sejū (sieti), atslaja <= sleju (Slietis). Podobnie zbudowane: įlajai a. lajai m. pl. ‘glina do zalepiania dziur (w klepisku, piecu)’, ūžlaja a. uZlaja ‘miejsce zalewane 57 WOJCIECH SMOCZYNSKI przez rzeke’, užuolaja ts., užlajos pievos f. pl. ‘taki zalewowe’. — Por. jeszcze atlajus a. atlajus ‘mata zatoka; glebia; wezbrana woda, ktéra zalewa brzeg; mulisty brzeg rzeki po opadnieciu wody’, atlajus b.z.a. ‘sos’, užlajūs ‘zamar- zty wylew wody (koto studni, przy przereblu)’. — W zwiazku z (j)lajai stoi vb. denom. lajoti ‘zalepiaé¢ dziury w piecu, Scianie’, war. lajūoti. atodvastis, -Cio 1. ‘zaczerpniecie Swiezego powietrza’, 2. ‘wytchnie- nie, odpoczynek’ (war. f. atddvastis, -ies) — sb. postvb. od zaniklego frq. *atadvastyti, to z *ata-dvas-styti, zawierajacego SO do dves-, jak w czas. dveséti, -ju, -jau ‘tapac¢ powietrze, sapac, dyszeč', atsidveséti daw. ‘odsapnad, odetchna¢’. Paralele: atésprgstis <= *atsprastyti (*spras-sty-, zob. sprésti), atosvaisté ‘odblask, tuna (pozaru)’, war. atésvaista, atésvaistas <= atSvaistyti ‘dawac odblask’. — Bliskoznaczne: atadvastis, -ies f. ‘oddech, tchnienie’, SD 1. «oddech», 2. «oddechowa dziura, spiramentum, cauernula»? (= atadva- stingas SD «oddechowy»), datdvastis f. ‘oddech, wydech; odpoczynek’ (war. atdvascius), be dtdvascio adv. ‘bez przerwy, bez wytchnienia’. — Drw. depre- figowany: dvastis, -iés f. ‘zapach’, be dvastiés adv. ‘w pospiechu’ (dost. ‘bez tchu’). atsiauta 1. ‘miejsce w zakolu rzeki, gdzie woda z powodu uksztalttowania dna ptynie wstecz lub stoi’, 2. ‘obszar zalewowy w zakolu rzeki’, 3. ‘zatoka, buchta’ — sb. postvb. od siatisti I ‘burzy¢ sie; okrąžač'. Por. syn. dttaka, at- tienis. atsikvosti, atsikvostu, atsikvošaū ‘przypomnieé sobie; pojaé, zrozumied’, pasikvosti, np. Pasikvosk, pasikvosk, ir atsiminsi ‘Postaraj sie wréci¢ pamiecia i przypomnisz sobie’. Prawdopodobnie jest to czas. derywowany od interi. kvost, opisujacej moment, gdy ktoš cos sobie przypomnial, gdy komus cos przyszto na mysl’. Por. Kvėšt atsiminiau užmiršta. Kvošt man i galvą, kad rytoj reikes | turgų važiuoti. Man tik dabar kvosteléjo į galvą gera mintis. — Obok formy zwrotnej pojawity się formy niezwrotne z rozmaitymi praeverbiami, “W stowianskim stoją do poréwnania nastepujace nomina"' 1. ros. poldj a. zalėj “miej- sce zalewane przez wodę)', ros. gw. naldj ‘ulewa’, 2. stpol. wztoj ‘rozlanie sie, wyla- nie, wylew’, roztėj ‘zaglebienie w ziemi, w ktérym sie zbiera woda, odpowiednie na staw, sadzawke’, 3. cs. loji, -ja ‘thuszcz zwierzecy, 16j jagniecy, owczy’, shi. lg; ‘tluszez zwierzecy’, res. loji, -ja ‘cokolwiek stopionego, np. siarka’, ros. loj gw. ‘topiony tluszcz zwierzecy, zwykle wotowy, barani’, pol. dj, toju ‘ttuszcz zwierzecy o twardej konsy- stencji’ (znacz. etym. ‘lanie, topienie (tluszczu)’ => ‘tluszcz topiony, lejki’). “To drugie znaczenie nie zostalo odnotowane w LKZ, 352. 58 Uzupetnienia do SEJL. Czešč I ktore zmodyfikowaly wyjšciowe znacz. ‘przypominac sobie, pamietaé’. Por. np. apkvosti 'ostabnąč (np. od goraca, od zaduchu); stracič pamieé, zgtupieč', atkvosti ‘przyjs¢ do siebie (po omdleniu)’, nukvošti 1. ‘pojmowac, rozumieč, umieč (np. tkač)', 2. “stabnąč, mdleč', sukvėšti “stač sie stabym, chorowitym; zgtupieč', uzkvosti 'zapominač'. — Od interi. kvdst ‘kvost’ (zob. wyžej) po- chodzi paralelny czas. atsikvosti, atsikvociil, atsikvočiaū ‘przypominaé so- bie’ (Iš pradžių nepaZinau, tik paskui atsikvotéjau ‘Z poczatku nie poznatem, dopiero pozniej przypomniatem sobie’). Jego niezwrotny pochodnik kvasti, kvočiū, kvociati oznacza ‘badaé, rozpytywač, wypytywaé, przestuchiwaé, eg- zaminowac’ (iškvosti kaltinamąjį ‘przestuchaé oskarzonego’), moze wiec by¢ zinterpretowany jako causativum o znacz. etym. ‘sprawiaé, zeby ktoš sobie cos przypomnial’. Drw. nominalne: kvota ‘badanie, przestuchanie, sledztwo’, kvotėjas ‘badacz, egzaminator’. atskaltinas 1. “kto trzyma sie z osobna’, 2. ‘odszczepieniec, odstepca od wiary’ — n. agt. na -ūnas, urobione od vb. cps. atsiskélti (nuo bažnyčios) ‘wy- stapi¢ (z koSciota)’. Znacz. prym. ‘odtupac sie (od pnia), oddzieli¢ sie’, zob. skélti. Od tego tez atskala m.in. ‘odtam, sekta’. — Z innymi suf.: atskaluo SD’ «odszczepieniec», atskaluonis DP ‘odszczepieniec’ (syn. atskiles). atsta ‘odejdz! odsun sie!’: Atsta, vaike, nuo šviesos ‘Odsun sie, dziecko, od šwiatta' (‘Nie zastaniaj Swiatla’). Atsta šalin, aš čia sésiu ‘Odejdz stad, ja tu siądę'. Z redukeji *atstak ‘atstok’ — formy 2 sg. ipv. do atstoti ‘odstapid, odejšč' (zob. stoti). Dalsze uproszczenie: atsa ‘odejdz! odczep sie!’. Przyklady te ilustruja nieregularny rozwdj fonetyczny, spowodowany czestoscia uzy- cia. — Redukcje rozkaznika z ptk. zwrotna, at-si-stok ‘odejdz! odczep sie!’, przedstawiajg z jednej strony gw. atsista (por. atada, pala), z drugiej strony atsok (*at-s-stok). atstra ‘odsun sie!’ Atstra nuo lango, uZstoji ‘Odsun sie od okna, zasta- niasz [Swiatlo]’. Redukcja rozkazZnika z ptk. zwrotna, at-si-trduk. Przyktad nieregularnego rozwoju fonetycznego, spowodowanego czestos$cia uzycia. Paralela: atsista s.v. atsta. atstus, -i ‘oddalony, odlegly, daleki’ — drw. od neoosn. atst-, ktora wyabstrahowano z atst-6ti, struktury bedacej produktem metanalizy vb. cps. at-sto-ti ‘odstapié, odejs¢, oddali¢ sie’ (zob. stoti). Paralela: apstūs s.v. apstas. — Drw. atstas ‘odlegtosé, oddalenie’ (= iš atsto adv. ‘z oddali, z dale- ka’), atstas, -a ‘odlegly, daleki’ (= atstokas ‘dos¢ odlegly’, atstybé 'odlegtošč', atstuma a. atstumas ‘odleglosc’); atstū adv. ‘daleko, na uboczu’, atstué adv. 59 WOJCIECH SMOCZYNSKI ‘daleko’, atstui adv. ‘daleko; oddzielnie od czego, osobno’. — War. atastūs, -i ‘oddalony’ pochodzi od neoosn. atast- <= atastoti 'odejšč, oddalič sie’. Drw. atasciai adv. ‘daleko’ (Buvome atasčiai nuo namų, kai vežimas sulūžo). Osobno zob. atokus, atstokus. atSlaimas 1. ‘podworze, dziedziniec’ (m.in. SD), 2. ‘klepisko, boisko w stodole’. War. atsleimas (por. atsleité < atslaite, kreitis < kraitis). War. po- wstaly przez deprefiksacje: slaimas ‘podwoérze’. — Alternant atslajimas gw. ‘podworze; stodota’ nasuwa przypuszczenie, ze istniat kiedy$s war. akcen- towy *atsSlajimas i ze dopiero synkopowanie sufiksalnego -i- pociagnelo za soba forme dwuzgloskowa atslaimas (gw. aslaimas). Analiza: at-slaj-imas, formacja na SO od vb. cps. at-si-sliéti ‘oprzec sie’. Zob. Morkūnas (1963), S. Ambrazas (2007: 19). — Jest jednak pewna trudno$¢ z uzasadnieniem przej- Scia od znacz. ‘oprze¢ sie’ do znacz. ‘podwoérze’. W tej sytuacji nie mozna wykluczy¢ alternatywnego objasnienia, ze mianowicie atslaimas powstato z atslavimas ‘podworze, dziedziniec’ przez dysymilatywny zanik v w sekwencji l-v, potaczony z kontrakcja (por. lot. slaumi m. pl. < *slavumi ‘Smiecie’). Wtedy mielibySmy tu drw. na -ima- od alternantu šlav- z pdg. šlūoti ‘zamia- ta¢’ (zob. Slav-). Znacz. etym. ‘zamiatanie’ > ‘miejsce, ktére sie zamiata, odmiata’ > ‘miejsce do wiania zboza’. Jesli to prawda, to trzeba forme gw. atSlajimas uznač za wariant atslaimas, mianowicie wzorowany pod wzgle- dem zakonczenia na syn. atslavimas. attienis, -io «vodovorots, zatinbė (réki), tixaja voda u krutago berega; odlew rzeki, zatok, wir» (Juszkiewicz I 167): Kur vanduo sukdamos eina at- gal upyje, vadinas attienis ‘Miejsce w rzece, gdzie woda wiruje i plynie w przeciwng strong nazywa sie «attienis»’. Catkiem odosobnione. Moze to by¢ formacja z suf. -nia- od zaniklego czas. *at-tieti ‘zawirowaé, zawrécié (o biegu wody). Praforma *téj-ni- albo *taii-ni-. Jesli zalozymy, ze pwk. tie-C jest refleksem pb. SE *téi-C lub SO *taii-C, co wywodzi sie z pie. *teiH-C lub *toiH-C, to otworzy się mozliwos¢ nawigzania do pie. *teih - ‘wrze¢, gotowac sie, kipie¢; by¢ goracym’. Por. het zéari ‘ist gar, kocht’, stir. tinaid ‘taje, topi sie (o lodzie)’, stang. dinan “zwilžač; wilgnaé’ (LIV? 617-618, bez wzmianki o lit. tie-). aukmonas gw. ‘naczelnik’ (Otrebski 1958: 358) — ze zmiany *autmo- nas (por. wtorne km < tm w rykmetys, Sdalkmétés), to zapozyczone z niem. ‘Paralelne deverbativa: barnis, -io 'ktėtnia' <= barti; kaiinis, -io ‘béjka’ <= kduti. Oba wyrazy maja starsza osnowe na -ni-. Taka osnowe mozna przyjac¢ réwniez dla at-tieni-s 60 Uzupetnienia do SEJL. Czešč I Hauptmann. War. okmonas (Otrebski , l.c.). Zanik h- jak w dkselis, alštukas. Akut przypadkowy. badyti, badail, badziaii 1. “bėšč, uderzaé rogami’, 2. ‘ktué¢ — o kolcu, cier- niu’ (Rugiena kéjas būdo ‘Sciernisko kole w stopy’), 3. ‘razi¢ — o storicu’ (Sdulé aki būdo ‘Stonce razi oczy’). SD badau «bode, kole, stursam kogo», ragais ba- dau «trykam kogo». Odpowiednik tot. badit, -u, -ijju ‘b6s¢, ktué’. Iteratyw na SO i z suf. -i- do bed-, zob. bedi, bésti. Paralele: lasyti <= lest, sagyti < segil, tapyti <= tepu. — Zwraca uwage fakt, ze odpowiedni iteratyw prastowiariski *boditi, *boždo zostal wyparty przez quasiprymarny czasownik scs. bosti, bod "bošė, ktuč', ros. bodu, bosti, pol. bode, bosé. — Drw. werbalne: badelétis ‘widczy¢ sie bez potrzeby’, badelioti ‘ktu¢ chwilami to tu, to tam; bėšč roga- mi’ (suf. jak w gatdeléti, gatidelioti), badinéti ‘ktué po trochu, czasami; obija¢ sig, chodzi¢ bez zajecia’. — Drw. nominalne z bad-: badéklis, -ė ‘byk a. kro- wa bodaca inne zwierzeta’, sb. ‘kolec’, badikas ‘bodliwy - o byku’, badiklis ‘ciern, kolec; szpikulec wystrugany z drewna’, badikslis kolec roéliny, krze- wu; roslina z kolcami; spiczasty, ostry rég (krowy)’, badikslé ‘bodliwa kro- wa’, badoma gelaZis kareivių SD «koncerz» [‘dlugi, prosty, ostro zakonczony miecz’, SLXVI], badus ‘bodliwy; ktujacy, kolacy; ostry — o zapachu, smaku’. Cps. Zvak-badis ‘umieszczony na kiju blaszany kapturek, stuzacy do gaszenia swiec w kosciele, gasidlo’. Por. stpr. boadis EV ‘pchniecie, Stych’. — Neoosn. bady-: badydinti: Nebadydink gyvulių ‘Nie pozwoėl bydtu, zeby sie bodto’ (por. typ rasy-dinti). Neoosn. badyt- (<= badytas): badytynés f. pl. ‘bodzenie sie bydta, mocowanie sie owiec’ (suf. -yné- jak w muštynės, peštynės <= mustas, pestas), badytinis ‘nakluwany (o wzorze), pikowany (o materiale, kotdrze)’, badytuvas ‘przyrzad do robienia dziur’. balanka 1. ‘cienka skéra rozpieta na ramie okiennej’, SD balunka «btona w oknie’, 2. ‘szyba’, 3. ‘rama okienna’ (Jo namų baltos baldnkos), 4. ‘kraciasty wzor na tkaninie a. serwecie’ — zapoz. z blr. bolonka. Por. akut w vardnka, pastardnka. — Drw. baldnkas ‘okno’ (Seniau namai buvo su mažais baldnkais). banginis m. ‘wieloryb, Balaena’ — neologizm nawiazujacy do wyrazu banga ‘fala’ (zob. baigti), prawdopodobnie na tle homofonii wyrazéw lit. valas ‘fala’ (z niem. die Welle) i *valas ‘wieloryb’ (z niem. der Wal). Szczeg6- ty pozostaja niejasne. Por. pol. daw. wielko-ryb, dziš wielo-ryb, bedace kalka ze Srwn. wal-visch (stwn. hwal-fisc), z ludowo-etymologicznym zastepstwem niem. wal- przez pol. wielko-. N.B. W dawnych tekstach litewskich w znacz. ‘wieloryb’ ukazuje sie wyraz velbliiidas (zob.). 61 Woj)ciEcH SMOCZYNSKI barstyti, barstaū, barsčiaū ‘sypac, rozsypywač, posypywač (piaskiem)' :: lot. barstit, -u, -iju ‘posypywaé, rozsypywač'; išbarstau SD «rospędzam, roz- ganiam, rospraszam, rozsypuie». Refl. išsibarstyti 1. ‘rozproszy¢ sie’, SD «ros- pierzchnąč sie», 2. “poronič (o šwini, owcy)’, 3. “roztrwonič (pieniadze, ma- jątek)'. Analiza synchroniczna: bar-styti, frą. na SO i z suf. -sty- do ber-, por. beriū, berti 'sypač'. Analiza diachroniczna: barst-yti — kauzatyw z suf. -yti od neopwk. barst- <= birst-, to z metanalizy prs. intr. birsta ‘sypie sie, wysypuje sie, opada’. Paralele: markstyti :: mirksta, tvarstyti :: tvirsta, lank- styti :: linksta. — Neoosn. barst- (<= barst-yti): barstalas ‘mieszanka ziarna i grubo mielonej maki jako pokarm dla zwierzat, osypka’ (= barstalinis, -é ‘o mace — do zasypywania karmy zwierzecej’, vb. denom. barstaliéti ‘roz- sypywac ziarno, make’), barstiniai m. pl. ‘osypka’, barstis ‘ktory sie rozpra- sza, sypie (np. o krotkim sianie)’, išbarstos f. pl. ‘poslad’, pabarstalai m. pl. ‘maka do posypywania topaty, na ktorej sie wsuwa chleb do pieca’. Por. lot. barstes f. pl. ‘rozsypane zboze’, barstala c. ‘kto wszystko rozsypuje, rozsie- wa, wszystkim proszy’, izbarstas f. pl. ‘cos rozsypanego’. — Neoosn. barsty- (<= barsty-ti): barstyklé ‘stomiany kosz, z ktérego sieje sie zyto’, barstylai m. pl. ‘osypka’ (syn. barstalas). — Neoosn. bars- (<= *bars-sty-): barsndéti, np. Paukščiams javų barsnok ‘Rozsyp ptakom (troche) zboza’. Paralele: basndti, gabsnoti, kapsnoti. baus-, neopwk. wyabstrahowany z inf. baiisti (zob.). Drw. bauslys ‘przy- kazanie, rozkaz’, bausmė 1. ‘kara’ (kūno bausmė ‘kara cielesna’, mirtiés bausmė ‘kara $mierci’), 2. ‘grozba’ (Bausmė yra tai bauginimas), baustojas bibl. ‘ten kto karci’, baustuvé ‘wiezienie’, SD «katownia». — baustytis ‘szykowaé sie, wybiera¢ sie; zbiera¢ si¢ na deszcz — o chmurach’ < *baus-sty- (por. glau- stytis < *glaus-sty-). bebėžė, bébezé pot. ‘ropucha’, tez ‘wesz’. DZwiekonasladowcze. Por. bebékas ‘jakala’, bėbti ‘beczeé¢ — 0 owcey, o dziecku’, bébioti ‘beczeé — o jag- nieciu’. bedugné ‘bezden, otchtan, przepas¢’ (war. bedignis), dost. ‘to, co nie ma dna’ — substantywizacja zwrotu przyimkowego be digno ‘bez dna’. Zob. dugnas. — Drw. bedugnis, -ė ‘nie majacy dna, dziurawy (o naczyniu); bezden- ny (o jeziorze, morzu)’, bedugnis SD «bezdenny row, woda» (syn. gilus), gilu- ma bedugnė SD «przepašč» [dost. ‘gltebia bezdenna’], => bedugnybé SD «bez- dennos$é» (syn. giluma). — N. jez. Bedugnis 30x, Bedugnys 2x, n. rz. Bedūgnė 3X, n. m. Bedugné 2x. 62 Uzupeinienia do SEJL. Czeęšč I belaisvis, -ė ‘jeniec’, SD «niewolnik» — drw. od zwrotu przyimkowego be laisvės ‘bez wolnošci' (zob. laisvas). Paralele: berarikis, besarmūtis. — Drw. beldisvė ‘niewola’ (Pakliuvau beldisvén “Dostatem sie do niewoli’). bélsti, béldzZiu, béldZiau ‘pukaé, kotataé¢ (do drzwi, w okno), stukaé , wa- lič (piesciami)’ :: tot. belzt, -žu, -zu ‘wymierzy¢ cios, uderzyč; bič w dzwon' (plot. *beldu) — prs. pb. *béld- ia- od osnowy *bėld- z pie. *b'elH-d'e- (zob. bildéti). — SO bald-: bdldyti iter. ‘stukac , walié, kotatac’, bdldytis ‘obijac¢ sie, wtoczyč sig; thuc sie, robi¢ hatas’. Nomina: balda ‘stuk, trzask, hatas’ (por. n. act. laida <= lčisti, ranga <= rengtis), baldai (zob.), baldūs ‘nierowny, trzaski (o drodze pelnej grud)’. benkartas 1. ‘dziecko nieprawego loza, nieslubne dziecko, bekart’, 2. ‘wyrodek, nieudana roslina a. zwierze’, 3. obelzywe okreSlenie zwierzecia (Tie berikartai ėriukai vėl į rugienq!). Zapoz. z pol. bekart, stpol. bankart (tu ze Srwn. bankhart ‘na lawie splodzone’). Zob. tez béostras. — Vb. denom. benkartduti ‘préznowac, watęsač sie’, benkartéti ‘wyradzacé sie, (o roslinach, zwierzetach) traci¢ wartoSciowe cechy wskutek krzyzowania w bliskim po- krewienstwie’. — N. m. Benkadrtai. bésveikas, -a, besveikas 1. adi. ‘zdréw’, por. AF besveikas, ar begyvas? ‘Czy nadal jesteš zdréw i ruszasz sie?’ (por. ptk. uwydatniajaca be), 2. zaimek 2 os. ‘ty’, por. Ką besveikas pasakysi? ‘Co ty powiesz?’ Ką bésveikas dirbi dabar? ‘Co ty teraz robisz?’ (por. sveikas III). bijunas bot. ‘kwiat ogrodowy Paeonia, piwonia’ — z przeksztalcenia za- pozyczenia pivonija, daw. pivanija (por. SD <piwania> «piwonia») <= pol. piwonia, ktore z jednej strony uleglo ludowo-etymologicznej adideacji do czas. bijotis ‘bac sie’, z drugiej strony otrzymato sufiks -iinas, wlasciwy dla nomina agentis. — War. metatetyczny: pinavija < *pivanija (n-v < v-n), tez pinavijas i pinavéja, pinavé (b.z.a.). — Lot. pujene ‘piwonia’. (war. bujenite) pochodzi z dn. pujenge, bujenge. bizas ‘giez, owad pasozytujacy na réznych zwierzetach’ — drw. od in- teri. biz biz, nasladujacej bzyczenie komara, gza, baka. War. bizys. — Drw. bizna ‘ogon’ (por. uodega :: tiodas). Vb. denom. byzinti 1. ‘wprawiaé¢ w ruch krowy zawotaniem ‘biz biz’ (war. bizinti), 2. ‘popedzaé¢ (konia); draznié (psa)’, 3. ‘is¢ leniwie, ocigzale’, bizéti ‘o krowach: gzič sie, biega¢ wskutek bolu z ukaszenia owadoéw’. — Obok tego bizdas ‘giez’ (w kwestii -zd- por. bézdas): Šiandien užėjo karvéms bizdas — labai daug gyliu skraido. Vb. de- nom. bizdéti, bizda, -éjo ‘Spieszy¢ sie, gnač, biegaé¢, goraczkowac¢ sie’ (Bizda 63 WoJcieEcH SMOCZYNSKI kaip byzdėlė). — Drw. bizdėlė, byzdėlė ‘giez, bak’ (=> vb. denom. bizdėliėti a. byzdėlioti ‘gzi¢ sie’), bizdinas ‘giez, Slepak’. blėsti, blėsta, blėso ‘przygasac¢ (o ogniu), pokrywac sie popiotem (o za- rach)’, atblésti 'ostygnąč (o piecu)’, uzblésti ‘zniknaé¢ (o ogniu w ognisku), zgasnac (o lampie naftowej)’. Neopwk. blés-: bléscioti 1. ‘przygasaé, migotaé (0 ogniu)’, 2. ‘przewracac oczami’, bléscioja SD «miga sie co, migoce» (syn. mirga, blizga, plesta); bléseti, -ja, -jo ‘powoli dogasaé, pelgaé¢ (o ogniu na za- rach)’. — Neopwk. blést- (<= blést-a): bléstauti ‘pali¢ sie stabym ogniem’ (por. pykstauti, vargstauti), blésténti ‘dogasac’, blésteléti 1. o niknacym blasku ognia: Ugnis blésteléjo ir užgeso, 2. ‘spojrzeé, zerknąč', blésteréti ‘rzuci¢ okiem’. Bez etymologii. Por. interi. blést, blést - o gasnacej šwiecy a. iskrze; o spojrzeniu, ruchu oczu. — SZ blis- <= blés- (por. ryž- <= réz- s.v. rézti): blisti, blysta (zam. *blista < *blins-sta, por. gw. blifisa), bliso 1. ‘Sciemnia¢ sie, zmierzchaé’, SD < blista> «mierzcha sie, mrok pada» (syn. timsta), 2. ‘przygasac (o ptomieniu Swiecy)’, 3. ‘pokrywac sie popiotem (o zarze)'. Nomina: blisas ‘z bialg lysing na tbie’, blisis, -é ‘taki kon, kobyla’, blis-kaktis, -é ts. (por. kakta). Vb. denom. blisti, blysta, bliso ‘robi¢ sie «blisas», stawac sie bialoszarym, siwie¢’. — Inno- wacyjny SO blais- <= blis-: bldiséti, -ja, -jo ‘0 ogniu: gasnaé¢, dogorywadé’, bldi- sioti, ja, -jo ts. (Žarijos bldisioja). Por. gais- <= gis- (s.v. gesti II), rais- <= risti, švais- <= SVisti. braidyti, braidati, braidZiati 1. ‘brnaé, brodzié’, 2. ‘chodzac po zbozu, trawie, deptac je, tratowač' — iterativum odnawiajace, odziedziczona for- macje bradyti <= bred- (zob.). Powstato na bazie SZ brid- <= bred- (zob. bristi). Paralele: draiskyti <= drik- / drek-, glaiZyti < gliz- / glež-, raityti < rit- / *ret-. Z innymi suf.: brdidZioti ‘brodzi¢ po btocie, zbozu, rosie’ (suf. -ioti jak w iter. bradzioti), braidinéti ‘deptaé, tratowac’, braidinti caus. ‘pedzaé¢ bydto przez btoto, bagno’. Nomina: braida ‘bréd’, braidomai adv. ‘duzo, w brod (o pieniadzach)’. braižyti, brdiZau, brdiZiau ‘drapaé, rozdzierac¢ (np. o zebach brony); kre- šlič otowkiem, rysowač', obok braižyti ‘kresli¢, wykonywač rysunek tech- niczny’. Formacja iteratywna z apofonia ai < i od SZ briz- (por. briZteréti), nalezacego do bréz-, zob. brézti ‘rznaé, drapa¢’. — Nowy SO z dyftongiem ai zaswiadczaja tez iter. pldiSyti <= plys- «< plėš- (plėšti) i raižyti < ryz- «< rėž- (rėžti). — Nomina z braiž-: braižas “kresa, rys; zagon; charakter pisma’, braižinys ‘rysunek, wykres’, apybraiža ‘zarys, kontur, szkic’. — Neoosn. brai- žy-: braizytojas ‘kreSlarz’ (por. raiZytojas < rdiZyti). 64 Uzupeinienia do SEJL. Czeęšč I brandinti, -inu, -inaū 1. “o zbožu: nie žąč, pozwolič mu dojrzeč, czekač, až dojrzeje’, tez o owocach, 2. “suszyč', nubrandinti ‘robié, zeby dojrzato; wy- suszyč (kartofle przed kopcowaniem)’. Causativum z suf. -inti (starsze *bran- dyti) i SO brand- do brend- / brind- ‘nabiera¢ sokéw, dojrzewaé’, zob. brésti I i bristi. Paralele: skandinti < skésti, gramzdinti <= grimzti, gadinti < gésti. — Nomina na SO brand-: branda, -6s ‘dojrzewanie; dojrzato$é¢, urodzaj’ (brandos atestatas ‘Swiadectwo dojrzatosci’), = brandūs ‘dojrzaly, jedrny, stwardnia- ty; zyzny; dobrze odzywiony, tlusty’ :: tot. bruézs ‘gruby, krepy, mocny, solidny; obfity — o deszczu’ < pb. *brand- ia-; brandingas ‘dojrzaly’; brdn- dalas daw. gw. ‘jadro (orzecha), zawartošč pestki (wisni)’, SD «jadro, nuc- leus», brandalys gw. ‘jadro owocu, pestka’, brdndé ‘dojrzaly strak grochu a. bobu’ (= brandduti ‘zbiera¢ straki’, brandiena ‘zupa ze strakéow’), brandis f. lub brandis m. ‘plon, urodzaj’, brdndulas a. brandulys gw. ‘jadro owocu’, branduolys ‘jadro’ (riešuto b. ‘jadro orzecha’, atomo b. ‘jadro atomowe’). Tu tez stpr. pobrandisnan ‘obciazenie (sumienia)’ <= *pabrandit, pobrendints ‘ob- ciazony’ <= *pabrandint ‘obciazy¢, uczyni¢ ciezkim’. — Vb. denominativum od branda jest brdndéti, -ja, -jo “o ro$linach: zawiazywac, utworzy¢ zawiazki kwiatéw, owocow’, pribrandéti ‘dojrzeé’, refl. apsibrandéti ‘obszarpywacé sie, stac sie postrzepionym’. “brandinti II: jbrandinti gw. ‘wpedzi¢ (bydio) do brodu’ — causativum na SO brand- do brend-, co bylo neopierwiastkiem wyabstrahowanym z prs. infig. brendu ‘brne’ do bristi (zob.). Paralele: glamZ- <= glemz- (do glez-), dramb- <= drimb- (do drib- / dreb-), slamp- <= slimp- (do slip- / slep-). braozti, briozZiu, brioZiau ‘kresli¢, robi¢ znaki, oznaczač; szybko išč, ma- szerowač' — ten paradygmat moze by¢ innowacja na miejscu iteratywnego *brūožyti, *brūožiu, *brioziau. Pwk. bruoz- < *broz- jest alternantem w stopniu 0 do bréz- jak w brézti ‘rznaé, drapac¢’. — Sb. brūožas ‘pasmo, rys, linia, kresa; cecha, wtašciwošč' dopuszcza dwa thumaczenia: 1° drw. prymar- ny z apofonia: *broz-a- <= *bréz-, brézti ‘rznac, drapad’ (por. rūožas <= rézti), 2° drw. postwerbalny od brūožti (zob. wyzej). bučiūoti, bucitioju, buciavaii ‘catowac’ (tot. bucuét) — czas. denominatyw- ny od wykrzyknika nazywajacego cmokniecie. Por. būčiū interi.: Būčiū dėdei ranką! ‘Pocatuj [emoknij] wuja w reke!” — Drw. od neoosn. buč-: bucteléti ‘pocatowac szybko, krotko’, bučinys ‘pocatunek’, būčkis ‘catus, catusek’. būdas 1. ‘charakter ludzki, usposobienie’, 2. ‘sposéb, metoda’ (jékiu būdū adv. ‘w zaden sposob’), DP ‘sposob, obyczaj, miara, porzadek, prawo, umyst, 65 WojciECH SMOCZYNSKI pilnos¢’, SD: «sposéb, obyczaj, powod do czego, obrząd, ceremonia, mo- del, nota (piešni)», būdai geri «obyczajnošė», būdump prigulįs «obyczaiowy, moralis», būdas tiesos «postepek prawny». Jest to sb. postvb. do biisti, būstū ‘nawykaé’ (zob.) albo do būdytis, budintis ‘éwiczyé sie, wprawiaé sie w czym’ (zob. baiisti). — pabiidas ‘charakter ludzki; wyglad, rysy twarzy; jakošč sko- ry twarzy, cera; ksztaltt, forma przedmiotu’. — Drw. būdingas ‘charaktery- styczny, szczegolny, wiasciwy dla kogo, czego’, pobūdis ‘charakter, wyglad, aparycja, temperament’. Cps. lengva-biidis, -ė ‘lekkoduch’, sava-bidis, -é “ktoš niepodobny do innych cztonkéw rodziny; cztowiek niezalezny’. būk ptk. ‘jakoby, niby, podobno’ (por. ros. biidto ts.), np. Jis dėjosi, būk eiti noris ‘Udat, jakoby chciat išč'. Z pochodzenia jest to forma 2 sg. ipv. ‘badz!’ do būti. — SD būk tai, būk štai «badz to, badZz owo» (brak w LKZ 1136) — kalka zwrotu polskiego. busti, bund, budaū ‘budzié sie ze snu, ocucac sie’ :: tot. bust, būdu (*bun- du), budu ts. — formacja na SZ bud- (pie. *b"ud"-) od niezaswiadczonego SE *biaud- < pie. *b"éud"-e-, por. scs. bljusti, gr. ne0Bopai s.v. baūsti. Formacja infigowana spelniata role inchoativum wzgledem dur. budėti (zob.). Uzywa- na zwykle z prvb.: atbusti ‘przestac spac’, nubusti ts., tez ‘dojrze¢ umystowo, stac się Swiadomym czego’, pabundu SD «ocucam sie» (syn. pagirstu), subūsti ‘zbudzic sie po kolei, jeden po drugim’ (Subtido, suskelé visa šeimyna ‘Zbudzi- ta sie, wstata cata rodzina’). — Odpowiednik scs. viizbiing, -biinoti ‘ocknaé sie, obudzi¢ sie’ (aor. viizbiide), strus. vozbnu, vozgbnuts pokazuje zamiast in- fiksu sufiks nosowy (*bud-ne-). — Neopwk. bus-: atbusčiai m. pl. ‘przerwy we $nie’ (paralela: régzciai <= regzti). būsti, bistil, būdaū ‘nawyknaé’, jbiisti ‘wprawié sie w czym, nabrač wpra- wy’, pribisti ‘przywyknaé (do jakiejs pracy), nabra¢ doswiadczenia’, pribides: Ką čia kalbėti, jis pribūdęs žmogus — ir šilto ir šalto ragaves ‘Co tu gadaé, to do- Swiadczony czlowiek — i cieptego i zimnego prébowal’. Trudne. Po pierw- sze būd- moze by¢ alternantem na st. wzdluzonym do bud- (*b"ud"-), jak w bundu, busti ‘budzi¢ sie ze snu’. Po drugie biid- moze by¢ neopierwiastkiem, mianowicie takim, jaki wida¢ w būdavo (zob.). Wtedy prs. būstū < *biid-stu ‘oswajam sie, nawykam’ byloby drw. inchoatywnym od prs. statywnego *būdu ‘istnieje’. biistimas, biistimé DP ‘istno$¢, istotno$é, bytnošč, postawa, postac, isto- ta’ — drw. z neosuf. -im- od neopwKk. bist-, ktéry zostal wyabstrahowany z prs. būsta (zob. būti). Z innymi sufiksami: būstas ‘miejsce przebywania, 66 Uzupetnienia do SEJL. CzesS¢ I mieszkanie’, būstė gw. ‘pewien stan, sposėb bycia’ (šventės būstė ‘Swietowa- nie’), būstinė a. biistyné ‘siedziba, miejsce statego pobytu’ (Cia mano būstinė “Tu mieszkam’, “Tu moja siedziba’). ¢épcius, -iaus daw. gw. ‘czepiec, dawne kobiece nakrycie glowy z plétna, zawigzywane pod broda, noszone przez mezatki’ — zapoz. z pol. czepiec, -pca. War. čėpčius, ¢apcius, z dysymilacja ¢-¢ > š-č: Sépsius, Sepsis, šėpšius. — Stabiej poswiadczone jest zapoz. z blr. čepėc ‘czepiec’, mianowicie stlit. Če- pecius (Bretkun). čestavėti, -ju, -jau 1. stlit. ‘czcié, szanowaé’ (Cestavoki tėvą ir motyna tavo, jei nori ilgai gyventi MZ ‘Czcij ojca i matke twa, jesli chcesz dlugo zy¢), 2. daw. gw. ‘czestowac czym’ — zapoz. ze stbir. ¢estvovdts, blr. častavdacb. ¢iabuvis a. čiabuvys ‘tubylec, staly mieszkaniec jakiego$ miejsca, auto- chton’, SD! «obywatel» (syn. gyventojas), SD «rodzic z tad, tuteczny, indige- na» (syn. ciagimis). Ztozenie adv. cia ‘tu’ z dewerbalnym tematem buv-ia- ‘by- watly, bywalec’ (zob. buy-). Paralela: ¢iagimis s.v. gimti. ¢irvas 1 p.a., ¢irvas 2, 4 p.a. 1. ‘kolor w kartach, oznaczony czerwonymi serduszkami, czerwien, kier’, 2. “blin w ksztalcie serca’, war. ¢irva, pl. ¢irvos (w obu znaczeniach) — zapoz. z blr. čyrva (por. ros. ¢érvi m. pl. ‘kiery’). daiktaras SD' «dzielopisek, chronographus, historiographus» [btad zam. dzieiopisek ‘historyk’, SEXVI] — przez degeminacje z *daikt-taras. Wyraz ten jest kalka ztoženia pol. dziejo-pisek (XVI w.), z cztonem °taras w roli n. agt. substytuujacego pol. °pisek (por. tarti) oraz cztonem daikt(ai) <= dzieje (zob. ddiktas). dailidė ‘cieéla, stolarz’ — n. agt. utworzone neosufiksem -idé od sb. dailė ‘rzemiosto’ (zob. dailinti). DP ‘budownik, budowniczy, rzemieslnik, ciesla’, SD «budownik, ciesla», valdžia unt dailidZiy «budowniczego urzad» [dost. ‘zwierzchnos$¢ nad cieslami’] (syn. namų dailė). War. dailyde, dailydė, da- ilydžia ‘cieSla’. — Neoosn. dailid-: dailidélé SD' «ciesielczyk», dailidysté ‘cie- siotka, rzemiosto ciesielskie’, SD «ciesielstwo», dailidiskas ‘ciesielski’ (m.in. SD), dailydZiukas SD «ciesielczyk» (brak w LKZ). Vb. denom. dailidduti ‘zaj- mowac sie ciesielstwem’, dailidZiduti ts. — N. m. Dailidės 5x, Dailidiikas 2x, DailidZiai. dangyti, dangaū, dangiau ‘okrywac, przykrywaé, nakrywaé, zastaniaé (twarz)' — iteratyw z suf. -y- i SO dang- od deng-, zob. dengiii, dengti. Pa- ralele: rangyti <= rengiū, lankyti <= lenkit, grandyti <= gréndZiu. — Nomina na SO dang-: apdanga ‘nakrycie, okrycie; pokrycie, pokrywa’ (= apdangalas 67 WOJCIECH SMOCZYNSKI ts.), atūdanga 'odkrycie', SD atadunga ts. (syn. atadingimas), ažudangtė: SD ažudungtė burnos moterų «zatyczka niewiešcia» [‘welon’], danga (zob.), dariga ‘kat, wegiel’, darigtis 1. ‘pokrywa, wieko’, 2. ‘dach, strzecha’, 3. ‘obora’ (sp šiaudų dungtis «poszycie na domie» :: padingiu šiaudais «poszywam chatu- pe»), dangus (zob.), priedanga ‘kryjéowka’, uZdanga ‘kurtyna’. — St. o poka- zuje rowniez frq. na -sty-: dangstyti, ddangstyti ‘okrywaé, przykrywac, zakry- wad; zatajac (przestepstwo)’, SD apdungstau «ochylam co, kogo» [‘ukrywam, zatajam’], nudangstyti ‘poodkrywaé, pozdejmowac pokrycia’, refl. dangstytis ‘przykrywac sie (np. kocem)’, DP ‘opponowac; szczycié sie’ [‘zastaniaé sie tarcza’]. N.B. Osnowa dangsty- moze by¢ z pochodzenia apofonicznym cau- sativum z suf. -y-, utworzonym od prs. intr. dingsta ‘niknie, znika’, ktére ulegto resegmentacji na dingst-a. — Neoosn. dangst-: dangstis 1. ‘pokrywa (wiadra)’, 2. ‘wieko (trumny)’, 3. ‘dach, strzecha’, 4. ‘tarcza’, DP ‘szczyt’ [‘tarcza’], war. dangstis. — N. m. Dankstyté 2x. dangujéjis, -ji stlit. ‘bedacy w niebie, niebieski, niebianski’, np. ant palink- sminimgq tėvas dangujéjis duosti PK ‘ku wszelakiemu pocieszeniu dawa Ociec niebieski’. Angelai dangujéji DP ‘Aniotowie niebiescy’. Przymiotnik utworzo- ny od formy loc. sg. dangtj, dangui ‘w niebie, na niebie’ za pomoca neosuf. -gjis, ktory wyabstrahowano w typie dienojéjis (zob.). — War. stlit. dangujesis ‘niebieski’ (Karaliau dangujesis MZ ‘Krélu niebieski’) zawiera na miejscu jis zakonczenie -sis. Wprowadzono je przez analogie do anaforyzowanych przy- miotnikow typu gerasis“. — War. stlit. dangujis ‘niebieski’ (Rodyk mums tėvą dangujj MZ ‘Pokaz nam ojca niebieskiego’) jest dwuznaczny. Po pierwsze moze on pochodzic¢ z haplologicznego skrocenia formy dangujéjis. Po drugie moze by¢ derywatem fleksyjnym od loc. sg. dangtyj. daugelis, -io 1. ‘mnostwo, wiele, wielu’, datigelis iš mūsų ‘wielu z nas’, Ter- pu daugelio visokių atsiranda, 2. ‘gromada’, SD «gromada» (syn. minia, krūva), daugelis piktadéjy SD «totrowstwo», daugelis Sakniy SD «korzenisto$é, copia radicum» ['mnogošč korzeni’, L.]. Jest to drw. na -elis od adv. daiig ‘wiele, duzo’ (por. suf. w būrėlis ‘gromadka’). nedatiigelis, -io ‘niewiele, nieduzo, tro- che’. — Rézne formy przypadkowe tego rzeczownika ulegly adwerbializacji, por. datigely, daugely ‘w kilku, gromadnie’, daugelyse a. daugeliese ‘w kilku mezczyzn (kosza zyto)’, war. daugeliuos (por. daugiese ts.); daugeliose ‘w kilka *Mniej prawdopodobna jest hipoteza SkardZiusa (1943: 66-67) o ‘kontaminacyjnej’ konstrukeji *dangujejis + esas, ktéra miata zostač zinterpretowana jako dangujé esąs ‘w niebie bedacy’. 68 Uzupelnienia do SEJL. CzeS¢ I kobiet (rwano len, Spiewano)’. — Apokopa datigelis w znacz. ‘wiele, wielu’ wytworzyta adv. datigel ‘duzo, wiele’. deléti, deléju, déléjau ‘tak bi¢ konia batem, ze powstaja krwawe pregi na skorze’, np. Visas arklys sudelétas ‘Caly kon w pregach’. Vb. denom. na -éti od dėlė ‘pijawka’ (zob.). Znacz. etym. ‘robié tak jak pijawki albo to, co pijawki’. dėstyti, déstau, désciau ‘skladaé, wyktadaé, rozktadač, uktadač', przen. ‘tumaczy¢, wyjasniaé¢; wyktadač, mie¢ wyktady, nauczaé’ :: tot. destit, -stu, -iju ‘sadzi¢ rosliny; dziač baré¢, drazy¢ drzewo na bar¢’ — formacja frq. na -sty- od dėti (zob.). Trojaka metanaliza formy infinitiwu. Po pierwsze: dést-yti, neoosn. dést-, por. drw. déscioti ‘uktadaé, rozktadaé, przektadač' (tu wchodzi w gre ewentualnie drw. na -¢io- od neoosn. dés-, zob. nizej), désteléti ‘dodac nieco (przyprawy); o kurach — niešč sie przez pewien czas i przestac’, déstinéti ‘po trochu, pomatu ktašč, sktadač; mowič powoli’ (= déstinétojas ‘sktadacz, zecer w drukarni’). Nomina: déstis, -ies f. ‘zdarzenie’ (por. klostis <= klostyti), tot. dests ‘roslina, sadzonka; inspekt’. — Po drugie: désty-ti, por. dėstytojas ‘wyktadowca’ (por. kurstytojas <= kurstyti). — Po trzecie: *dés-sty-ti, neoosn. dés-, por. déslés a. dėslos f. pl. ‘jajowisko u kury’, désli a. désni “(o kurze) nie- šna, nosna, znoszaca wiele jaj’, sb. dėsnis ‘prawo (natury)’. — Do adi. désli => désl-i nalezy vb. denom. déslioti a. dėslioti, por. ISsidésliojo vištos, nebededa. Tėvas po skatiką sudésliéjo pinigus. dieėdūok ptk. ‘bodaj’, m.in. SD — ze Sciagniecia często užywanego zwro- tu Die duok! ‘Daj Bože"', to z Diéve dūok! ts. Zob. diė. Por. pol. bodaj < stpol. bogdaj ‘niechby, oby, przynajmniej' <= Bog daj ‘niech Bog da’. dienojėjis, -ji stlit. ‘dzienny’, np. Kurie est ant adyny kanonikisky, taip naktyjejuy, kaip ir dienojéjy DP ‘Ktorzy bywaja na godzinach Kanoniczych, tak nocnych jako i dziennych’. Norite grašio dienojéjo be darbo DP ‘Zadacie grosza dziennego bez roboty’. Rekonstrukcja: *dienaién-iis, drw. z postpozytyw- nym zaimkiem 3 osoby od plit. formy loc. sg. *dein-ai-én ‘w dniu’, por. lit. dien-oj-é do diena. Forma loc. sg. zawiera postpozycje *én, ktéra rozszerzyla wczesniejsza forme locatiwu z odziedziczonym zakonczeniem *-ai (por. lac. Romae ‘w Rzymie’, scs. rocé ‘w rece’). W podobny sposéb powstata forma adess. sg., por. np. Sakdi-pi ‘przy gatezi’ od loc. sg. *Sakai :: Saka. — Reanali- za dienoj-¢jis data poczatek neosufiksowi -gjis, zob. dangujéjis. dosyti, -iju, -ijau 1. ‘dawac sie we znaki, trapi¢’, 2. ‘zaczepia¢, molesto- wac dziewczeta’ (Bernas dosija mergas), refl. dosytis a. dosytis 1. ‘szaleé, doka- 69 WoiciEcH SMOCZYNSKI zywač — o dzieciach’, 2. ‘szale¢ — o wichurze, o burzy’, 3. ‘ciezko pracowač, harowač'. Z innym suf. dosintis ‘szale¢; ciezko pracowač', o krowie: “"biegač się, latowač się'. Czas. denominatywny od osnowy *doš- o nieustalonej fi- liacji. dramb-: dramba “šlad wydeptany w zbozu’, drambalai m. pl. ‘osad, mety, gaszcz (w ptynie)', drambaliėnė ‘stota, plucha’ (syn. draba), drambalius ‘gru- bas, brzuchacz; dziecko umorusane’, dramblé ‘wielki brzuch’, dramblys 1. ‘cztowiek ociezaty, nieruchawy, grubas, brzuchacz’ (por. tot. dramblis ‘zar- tok’), 2. ‘ston, Elephas’. Wszystkie te wyrazy maja za osnowe neopwk. dramb-, ktory przedstawia drw. apofoniczny od drimb-, jak w prs. infig. dri-m-ba do dribti ‘padacd, osuwac sie, zwisaé, stawac sie ochlaptym, watlym, miek- kim’. Paralele: klamp- <= klimp- (s.v. klimpti), kramt- <= krimt- (s.v. krimsti), slamp- <= slimp- (s.v. slėpti). drapanos f. pl. ‘odziez, bielizna’, SD veléju drapanas «pierze vel piore chusty, lauo lintea». Z tym samym suf. -ana- i dZwiecznym wyglosem pwk.: drabanas ‘tachman’. Paralele: gdrbanos, strazdanos, spurganos. Obok tego drėpenos f. pl. ‘znoszona odziez, tachmany; bielizna’ < *drap-ena- (por. suf. w pjuvenos, sviltenos, krékenos). Deverbativum od pb. *drep- / *drap- < pie. *drep- / *drop- ‘odciaé, uciaé, oderwac’, por. gr. dpénw ‘zrywaé, zbieracd’, Opéntw ts. Zob. tez drobė. — Drw. andrapanés a. aritdrapanés f. pl. ‘miesiacz- ka’, antdrapaniai m. pl. ts., drapanés f. pl. ts. (dost. ‘to, co plami bielizne’, por. skarinés <= skaros). duoste stlit. ‘dar’ (Katechizm Belarmina: O duostes cielas 52,,)> — drw. od neoosn. duost-, wyabstrahowanej z dūostyti ‘dawac, rozdawac’, formacji frq. do dūoti (zob.). Paralele: katisté <= kdustyti, klosté <= klostyti, šluostė <= šlūo- styti. — Do duost- naleza tez vb. diost-eléti ‘da¢ troche, nieco, np. tytoniu’, duost-urti b.z.a. (Duosturti ligoniui vaistą ‘Daé¢ choremu lekarstwo’). ėjaū ‘szedltem, poszedtem’ — forma prt. do prs. einit (zob. eiti). Z historycz- nego punktu widzenia jest to alternant apofoniczny na WSE éj-V. — Neoosn. ėj-: paéjéti, paéju, paéjéjau ‘pojs¢’ (Tu šalia paéjék ‘Ty pojdz obok, bokiem’), refl. pasiéjéti, ‘p6js¢, podejs¢ kawatek drogi’, prisiéjéti: Jau aš prisiéjéjau ik valiai ‘Juz ja sie nachodzitem do woli’ (paralele: panéséti, pavéZéti). — Nomi- na z ėj-: apėjimas SD «zasadzka, zasacka» (darau kam apéjimy SD «zasadzam "Brak w LKZ, 876. — S. Ambrazas (1993: 44, przyp. 36) wywodzi duoste z atematycz- nej formy 3 os. prs. dūosti ‘daje’. 70 Uzupetnienia do SEJL. Czes¢ I na kogo»), atėjėlis ‘przybysz, przychodzien'', atėjimas ‘przyjscie’, atėjūnas daw. ‘przybysz’ (por. suf. w bastūnas, klajūnas), atéjuonis, -iés ts.*, ėjėjas ‘piechur’, ėjikas ‘kto wytrwale chodzi piechota, dobry piechur; chodziarz’, ėjimas ‘chod’ (paskui ėjimas SD' «naSladowanie», tolin ėjimas SD «postepek w czym»), ėjūnas ‘watesa, wtoczykij"', įėjimas ‘wejécie’, išėjimas ‘wyijscie’, išėjėlis, -ė b.z.a. ‘wychodzca, emigrant’, išėjūs “kto często wychodzi, rzadko bywa w domu’, péréja ‘przejsScie, przelecz’, pėrėjūnas ‘wiéczega, nicpon’, suéjai adv. ‘oszczednie, tyle ile sie zuzyje’, suéjunai m. pl. ‘przybysze, obey’, uZéjéjas DP ‘nastepca’, uzejimas SD «nadescie» (syn. užeiga). ekstus, -i 1. ‘wybredny w jedzeniu; niejadek; lasy, takomy’, 2. ‘nieod- porny (na zimno zimowe)’. Grupa ks(t) ttumaczy sie perseweracyjng zmia- na z *ks(t), zas -k- jest spotgtoska wstawna. Rekonstrukcja *és-tus, drw. od neopwk. és- <= ėsti ‘jes¢, žreč'. Inne nomina utworzone od és- wymieniono s.v. éska. — Drw. ékstumas ‘wybrednos$¢’. Vb. denom. ékstauti b.z.a. ‘by¢ wybrednym’. emiau ‘wziatlem’ — forma prt. do prs. imi (zob. imti). Z opisowego punk- tu widzenia: forma supletywna. Z historycznego punktu widzenia: alternant apofoniczny na WSE ém-, por. prs. emu gw. ‘biore’ s.v. imti. — Neoosn. ém-: suėmimas ‘aresztowanie’, išėma ‘wyciecie, wykroj; wglebienie’. Cps. medū- émis ‘wybieranie miodu’, torpa-émis ‘czas kopania torfu’, torp-émys ts. eska 1. ‘zarcie, zer, pokarm dla zwierzat’, 2. ‘che¢ do jedzenia, apetyt’ — drw. na -ka- od neopwk. és- «= ésti (zob.). Paralele: dvéska, satiské, yžkės. — Neoosn. ésk-: ėskena ‘apetyt’, eskus, -ė “kto czesto i duzo je’, ėskūs ‘zartoczny’, éskuviené ‘dziewczyna o wielkim apetycie’. Por. tot. éka, ėškis ‘zartok; ki6tli- wy czlowiek’. — Inne drw. od neopwk. és-: ésena ‘jedzenie; zarcie dla zwie- rzat’, ésnus ‘zartoczny’ (por. suf. w kalbnus, nagnus), ėstūvai m. pl. ‘jasta”, éstuvas ‘zartok’, suėstis f. ‘nieszczescie’ (Papuolé mergelei suéstis ‘Dziewczyne spotkato nieszczescie’ [urodzita dziecko]). Zob. tez ékstis. * Problem stanowia warianty z samogloska a na miejscu é zwyktych form. Por. SD’ <ataiuo > «przychodzien» oraz gw. atajuonis, -iés c. ‘przybysz’ obok atajuénis, -é ts. By¢ moze chodzi tu o pierwotne formacje *atejuo, *atejuonis, z krétkowokalicznym allomorfem ej-V, jak np. w gw. ejimas, ejokas, ejūkas 1 ejiite (zob. wyzej). Mozliwošč zmiany atej na ataj- sugeruja takie obocznosci, jak ataivis (stlit.) :* ateivis ‘przybysz’ i ataiga (stlit.) :: ateiga ‘przy)scie’. Por. tez stlit. atainis ‘przybysz’ wobec ateinil. "Por. pst. *&sli f. pl. ‘jasta, z216b’ «<= *ésti 'ješč, žreč': scs. jasli, sch jdsli, sti. jdsli, ros. jasli, stczes. jėsli, stpol. jašli. 71 WojrcIiECcCH SMOCZYNSKI fundamentas ‘fundament’, DP ‘fundament, grunt’, SD «grunt, solum, fundamentum» (syn. padas, pamatas) — zapoz. z pol. fundament. War. gw. pundamentas, pundamentas. Z dysymilacja n-m > o-m: pudamentas, pudamentas, tez ptida’ (por. aguona z *maguona, éndré z néndre), požniej zmie- nione przez asymilacje samogloskowa a-e > e-e: pudemenitas, pudémentas. — Drw. pudamentiné ‘wypitka z okazji polozenia fundamentéw’. — Ludowo- etymologiczna adideacja zapozyczenia do wyrazu pddas (m.in. ‘podwalina domu’) pociagneta za soba war. padameritas, padamentas 1. ‘fundament’, 2. ‘pierwsza belka spoczywajaca na fundamencie’. — Nieregularna kontrakcja formy padamentas ttumaczy sie war. stlit. pamentas (WP 195), gabalas 1. ‘kawal, kawatek, bryta, czes¢ jakiejS masy, catosci’, 2. ‘kawat drogi (do przebycia)’ :: tot. gabals ‘kawatek, sztuka; odlegtošč, okolica; pora’. Z uwagi na to, ze dotaczenie suf. -alas nie pociaga za soba apofonii e = a, nie mozna tu mowič o derywacji od pwk. geb- (gebėti). Raczej chodzi tu o powtorzenie w osnowie derywatu na -alas samogtoski a z podstawy werbal- nej, tak jak np. w pddaZalas <= padazyti, barstalas <= barstyti. To sktania do przypuszczenia, ze osnowa sb. gabalas byt czas. sekundarny typu *gabyti, i ze ten ostatni zostal wyparty przez gabénti ‘przenosié, przewozié, transporto- wad, dostarczac’. Znacz. etym. “częšč przemieszczona z miejsca na miejsce, przedmiot dostarczony’ = ‘czesS¢ jakiej$ catošci'. — War. gabalis 1. ‘kawal, kawatek (chleba, ryby, stoniny)’, 2. przen. ‘kawat drogi’. War. metatetyczny: bagalis ‘wielki kawat czego’ (Desra viename bagaly, t.y. luite ‘Kielbasa w jed- nym dtugim kawale’) < gabalis®. — Drw. gabalinis cūkrus ‘cukier w kostkach’ (dost. ‘w kawatkach, pokawatkowany’). — Por. jeszcze gabiZalas gw. ‘kawat soli kamiennej odtupany ze stupka’, drw. na -alas od jakiego$ *gab-izas (por. gab-uzas ‘kawatl, gars¢’). Bardzo rzadki suf. -iZ- jest w zasadzie poswiadczony tylko w hydronimii, por. n. rz. GabiZius a. GabiZis. Obok tego -yž-: n. rz. Gu- myža (nazwe te zestawiano z sb. gumulas). gabūs, -i 1. ‘zdolny, sprytny’, 2. ‘chciwy’ — przymiotnik odczasowniko- wy na SO do geb-, por. sugebéti ‘potrafic¢, zdotaé, moc’ s.v. gebėti. Paralele: nasus <= nesti, vazus <= vezti. — Drw. gabumas ‘zdolnos¢, uzdolnienie’. “Tak w LKZ 293. Tymczasem J. Karaciejus, wydawca WP z 1995 r., na s. 283 podaje odczyt ant Panumenta (ant Aslas). "Por. g-b < b-g w gerbti < *bergti, jak tez b-Z < Z-b w bliZas < Zlibas. 72 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I galiūnas ‘sitacz, mocarz', SD «mocarz, možny» — n. agt. na -ūnas od czas. galiū, galéti ‘méc, zdotač'. Paralele: klajūnas <= klajoti, žiniūnas <= ži- noti. — Z innymi formantami: galinčius “sitacz, mocarz' — z neosuf. jak w gudrincius (por. karšin-čius), war. sonoryzowany: galiūidžius (ntš > ndz'); galiūgas ‘mocarz’ — z suf. ruskiego pochodzenia, por. žadnjūga, xitrjūga (Otrebski 1965: 299). gamta 4 p.a. 1. ‘przyroda, natura’, 2. ‘réd, pokrewienstwo; pochodzenie’, 3. DP ‘cnota’ — formacja z suf. -ta- i SO gam- do gem- / gim- ‘rodzi¢ sie, po- wstawac’, zob. gimti. Paralelna budowa w lakta <= lekiil; našta <= nest; piesta (*paista) <= pisti. — Drw. negamta DP ‘niecnota’. Neol. cps. gamta-mokslis ‘nauka przyrodnicza, przyrodoznawstwo’, gamto-tyra ts., gamtoé-vaizdis ‘kraj- obraz’. garbstyti, garbstati, garbsciati 1. ‘czci¢, wielbi¢, otaczac czcig’, 2. ‘wychwa- la¢ (nieboszczyka) nad grobem’ (Mirusj sūnų motina garbsto), 3. ‘zlorzeczyé, przeklinaé kogo’ (Jis toks žmogus, visi ji garbsto) — formacja frq. z suf. -sty- i SO garb- do gerb-, zob. gerbti ‘szanowac, czci¢’. Paralele: svarstyti <= sverti, tvarstyti <= tvérti. — Neoosn. garbst-: garbsta ‘pochwata umartego’ (co do bu- dowy por. gabsta <= gabstyti, co do znaczenia por. masta <= mastyti), => vb. denom. garbstavoti ‘wychwalaé kogos’. gasytis, gasijuos, gasijaus ‘stroi¢ sie’, iSsigasyti ‘wystroi¢ sie’ (Jis issigasijo nuo galvos lig kojų “Wystroit sie od stop do giéw’) — zapewne zapoz. z ros. gositesja ‘szykowac sie, przygotowywac sie (do drogi, do podrézy)’. War. gasintis, gaSautis b.z.a. — Drw. gasas ‘stréj, elegancki ubiér’, gasyvas ‘wystro- jony, elegancki’, gasus ‘strojny, piekny’. gaūras ‘wios na ciele’ (w odréznieniu od plaukas ‘wlos na glowie’), war. gauras (3 p.a.), katiras; pl. gaurai ‘kudty, sieršč psa, wilka, niedzwiedzia’ :: tot. gauri m. pl. ‘owlosienie tonowe’. Formalnie nalezy jako SO gaur- do pwk. gur-, zob. gurti, ale strona znaczeniowa tego zblizenia wymaga jeszcze ba- dania. Por. tot. gaurs ‘pulchny’, gaura zeme ‘pulchna ziemia’. — Drw. gaūrius ‘cztowiek 0 mocno owlosionym ciele’, uZgaurétas ‘kedzierzawy, kudlaty (o owcy, Oo weknie)’, cps. plauk-gaurys (zob.). — Vb. denom. gauriéti a. gdurioti 1. ‘kosi¢ z wierzchu, nierdwno, nieumiejetnie’, 2. ‘plewi¢ z grubsza’, 3. ‘ples¢ ghupstwa’, gaurtioti 1. ‘pokrywaé sie kudtami’, 2. “sunąč, pojawiaé sie - o chmurach kiebiastych’, = gaurtiotas ‘kosmaty, kudlaty’. Neoosn. gauruot-: gauruocius ‘cziowiek mocno owtosiony’, gauruotiné ‘skéra pokryta kudtatą sierScia, zwt. skėra niedzwiedzia’, cps. gaurtiot-kiunkis 1. ‘kartofle gotowane 73 WoJcIECH SMOCZYNSKI w tupinach i po przepotowieniu podane na stof', 2. ‘gotowane w tupinach kartofle zmieszane z grochem’. — N. m. Gaiiré 2x, Gaurėliai. gedėti, gedžiū (3 os. gėdi, war. gėda, gėdžia), gedėjau 'žatlowač w mysli, tęsknič, odczuwac strate, zal po zmartym, tęsknič po drogiej osobie, optaki- wad; nosic zatobe, chodzi¢ w zatobie’, SD <giedet > «zalobe nosi¢», apgedéti mirusį ‘optakiwac¢ zmartego’. Durativum na -é-/-i- do gendū, gésti ‘psuc sie’ (zob. gesti I). Paralele: kežėti, meréti, peréti. — Drw. gédulas a. gedulys ‘zato- ba’, gédulas adi. ‘zatobny, pogrzebowy’, DP ‘zatosny, zalobny’ (= gedulingas ‘zatosny, zatobny’, SD «pogrzebny; zatobe noszacy; zalobny»), giesmė gedula SD «pogrzebna piosnka», geduli rūbai SD pl. «zatoba, ubior zalobny», gedūlis ‘zatobnik’. — Neoosn. gedéj-: gedéjimas ‘zatoba’, SD «zaloba, ceremonia po Smierci» (por. stenéjimas <= stenéjau, judėjimas <= judéjau). ginklas 1. n. act. stlit. ‘obrona’, SD apginklas «obrona», 2. n. agt. stlit. ‘obronca’, 3. n. instr. ‘orez, bron’ (tez pl. ginklai, ginklai). Z pb. *gin-tla- < pie. *g""n-tlo- (pwk. *gt""en- ‘bi¢, razi¢’), zob. ginti, genėti. — Formacja pokrewna pst. *Zedlo < pbst. *gin-dla- n. ‘narzad klujacy owadow; kolec, ciern’, por. scs. Zelo ‘kévrpov’, stn. Zélo, ros. Zdlo, czes. gw. Zddlo, pol. Zadto (gw. žądto zelazne sierpa, ‘potokragly noėž do zecia’). — Drw. beginklis, -é ‘bezbronny, nieuzbrojony’, apginklé SD «twierdza» (syn. pilis), = apginklus SD «obronny, warowny», miestelis apginklus SD «miasteczko obronne, castel- lum». gizelis, -io 1. ‘czeladnik w warsztacie rzemieSlniczym, pomocnik maj- stra; pomocnik kowala; pomocnik mtynarza; pomocnik kupca, subiekt, eks- pedient w sklepie’, 2. ‘cztowiek nie umiejacy usiedzie¢ spokojnie na miejscu, wiercipieta’ — zapoz. z pol. przest. gizel, giezel lub wprost z niem. Geselle. — Drw. wsteczne: 1. gizas: Maliine būdavo už gizq, 2. gizas: Kur amatninkas, ten ir gizas. Ejo su šešiais giZais, trobas dirbdamas. glamzyti, glamZyti ‘miaé, gnie$¢, mietosic; zsuwač, spychaé¢ (do kupy), stulač, otulac; trzeč (bielizne na tarce), prac; šciskač kogo, bra¢ w objecia’. Patrzac synchronicznie, jest to iteratyw do glemžiū (zob. glemzti), podobny do kamsyti <= kemšū, varžyti <= veržiū. Diachronicznie zas jest to kauzatyw do intr. *glenzu ‘traci¢ sztywnos¢, mieknąč' <= glež- (zob. glézti), znacz. etym. ‘sprawiac, ze cos traci sztywno$¢’. — glamzdyti ‘miaé, gnie$¢’ — formacja frq. na -sty- do glamz-: *glamzstyti > *glamsstyti (degeminacja) > *glam- styti > *glamzdyti (sonoryzacja m-st > m-zd, por. drumstyti > drumzdyti). Akut wtorny, podobnie jak w gldmZyti. 74 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I glėbys 4 p.a. 1. ‘objecie, ramiona obejmujące, trzymające w uscisku’ (Jis mano glėbyjė numirę “'Umart w moich ramionach’), 2. ‘narecze, ptast (sia- na, stomy), zbity w ksztatcie poduszki', SD glėbys šiėno «wiecheč siana», 3. ‘dziecko’ (Merga su glėbiū ‘Dziewczyna z dzieckiem’. Trijų glėbių mama ‘Mama trojga dzieci’), 4. ‘grupa, gromada’, 5. ‘odstep miedzy raczkami kosy’. War. glebis. Konkretyzowane nomen actionis do glébti ‘obejmowaé¢ ramionami’ (zob.). — Drw. glébia-darys ‘ten, kto zbija siano w narecza, w plasty’. godoti, -ju, -jau 1. ‘mysleé, starajac sie cos sobie przypomnieé’, 2. ‘roz- myšlač, rozwaza¢’, 3. ‘zalowaé kogo, wspétczué komu’, 4. ‘troszczyé sie (0 rodzicow), szanowac’, pagoddti 'wspotczuč, okazywač wspotczucie, za- towač' (Sotus alkanam nepagoddo). Starsza formacja prs.: godau SD «rokuie [syn. mystau]; rozmyšlam sie, namys$lam sie [syn. susimystau]», godau apie kų SD «radze o kiem»'?. Odpowiednik tot. gaddt, -ūju ‘mysleé, zastanawiaé sie; troszczyc¢ sie, starac sie o co’. Refl. atsigoddti ‘przypomniec sobie kogos; przy- pomnie¢ sobie, ktora droga pėjšč' :: tot. atgadaties ‘przypomnieé sobie’; dasi- godau SD «domyslam sie czego» (syn. jspéju, numanau, supruntu), prasigodoti ‘naby¢, kupié¢ sobie’. — Sporne. Wczesniej bylo uwazane za zapozyczenie ze stow. gadati. Zob. tez gosti. — Drw. nuogodus SD «rayca, radny Pan». — Neoosn. godo-: godotojas SD «radziciel» (syn. sumanytojas), dasigodotinai SD adv. «domyslnie» (syn. jspétinai), dasigodotojas SD «domys$lacz». — Neoosn. godoj-: dasigodojamas SD «domyšlny» (syn. įspėjamas, jspétinas), dasigod|[oj]i- mas SD «domyst, dorozumienie sie», gorgelis, -é ‘pijak’, z dysymilacji r-r > r-l w *gor-geris. Jest to zlozenie tautologiczne o czlonach apofonicznie zréznicowanych, por. tematy gor- oraz ger- s.v. gerti. Model zrealizowany w takich zlozeniach, jak mdg-mogis, maz-mozis i skdn-skonis, kazatby oczekiwac raczej fger-goris niz *gor-geris. Por. jednak Zol-Zalias, gdzie SW Zol- koresponduje z gor-. gosti, gostu (*god-stu), godaii, por. atgosti ‘odwyknaé, odzwyczaié sie’, refl. atsigosti 1. ‘oprzytomnieé, ockna¢ sie, przyjšč do siebie’, 2. ‘przypomnie¢é sobie’ (Žiūriu ir neatsigostil), 'ušwiadomič sobie’, susigdsti ‘zorientowaé sie’ (Po valandėlės susigodo, bet jau buvo per vėlu). Formacja *god-stu jest praesens inchoatywnym do czas. goddti m.in. ‘przypominac sobie, domyšlač sie’. gramnyc¢ios a. gramnycios f. pl. daw. gw. ‘Swieto Matki Boskiej Grom- nicznej (2.11.)" — zapoz. z pol. Gromnice f. pl. (na Gromnice, 0 Gromnicach). 10 Brak wymienionych form SD w LKZ 475. 75 WoJciECH SMOCZYNSKI War. z dysymilacją mn > bn: Grabnyčios, -yčios. — gramnyčia a. gramnyčia ‘Swieca woskowa, poswiecona w šwieto Matki Boskiej Gromnicznej' — za- pož. z pol. gromnica. War. grabnyčia, -yčia. grinčia 2 p.a. gw. 1. “chatupa, chata wiejska', 2. ‘gorsza, czarna izba w (kurnej) chacie' — synkopowana postač wyrazu grinyčia (2 p.a.), ktory zo- stat zapozyczony ze strus. gridinica ‘izba przeznaczona dla czeladzi’. Por. SD grinycia «izba czarna, hypocaustum». War. grynycia, grincia. — Drw. grinciska troba b.z.a. ‘kurna chata’, grintelé b.z.a. ‘mata chata, chatka’, cps. grific-pecis ‘piec chlebowy’ (dost. ‘piec stojacy w czarnej izbie’). grūdas ‘ziarno’: avižos grūdas ‘ziarno owsa’, zwykle pl. grūdai 3 p.a. ‘ziar- no, zboze’. Odpowiada wsch.-tot. griids ‘ziarno’ (lot. liter. graūds ts.). Rze- czownik wytworzony na podstawie battyckiego czas. *griaud- :: *grud- ‘tluc, ubijač w stepie a. mozdzierzu’, zob. griidu, griisti. — Cps. griid-galiai m. pl. ‘poslad’ (por. galas), pipir-gridis ‘ziarnko pieprzu’ (por. pipiras), Ziem-grudZiai m. pl. ‘ozimina’ (por. Ziema). grumdyti, grumdau, grumdZiau 1. “gniešč, mietosi¢, wpychaé (aby wie- cej weszto do worka), ttoczyč', 2. ‘prac trac w reku’, 3. ‘ostrzy¢ (siekiere)’ :: tot. grumdit ‘pchaé, tracac, odpychač' (ob. grumit ts.); atgrumdyti ‘zmiekczy¢ (wymie)’, sugrumdyti ‘wttoczy¢ do worka, do pomieszczenia’. Refl. grumdytis ‘popychac sie, szturchaé sie’. Intensivum na -dyti do grumti. Paralele na SZ: stumdyti <= stumti, mindyti <= minti, pildyti <= pilti. — Neoosn. grumdy-: grumdyklé ‘niecka do zamaczania bielizny, do prania’, grumdyné ‘tarka do prania’. gudrūs, -i ‘przebiegty, sprytny, chytry’ — z odnowienia starszej forma- cji gudras ts. :: tot. gudrs ‘madry, rozsadny’ < pb. *gud-ra-, prymarne adi. vb. od SZ gud-, por. gundi, gusti ‘wprawiac¢ sie w czym’. Paralele: sukras (sukrūs) <= sukti; misras (mišrūs) <= misti; stipras (stiprūs) <= stipti. — Drw. gudréiva c. ‘madrala, medrek’, gudruolis ‘madrala, spryciarz’. Vb. denom. gu- drduti ‘madrzy¢ sie, medrkowac’. gulsčias, -a ‘lezacy, poziomy, pochyty', SD «padaiacy na twarz» < *gulst-ias. War. z insercja k: gulkščias. Drw. gulsčiūkas ‘poziomnica, przy- rzad do ustalania poziomego polozenia’. Z innymi sufiksami: gulst-inas a. gulst-inis ‘poziomy’. Sa to formacje urobione od neoosn. gulst-, pochodzacej z reanalizy vb. frq. *gulstyti do gulti (zob.). Paralele: klūpsčias <= *klupstyti, kniūpsčias <= *knitipstyti. Czasownik lit. *gul-sty- byt odpowiednikiem lot. gulstitiés ‘czesto sie ktašč, polegiwač, zasypiac, leniuchowad’, luopus gulstit ‘pozwalac¢ bydhu leze¢ na pastwisku’. Por. lotewska neoosn. gulst-: gulstavat 76 Uzupetnienia do SEJL. Częšč I ‘spac o niezwyktych porach; zmieniač jedno postanie na drugie’ (por. lit. prt. kurstavo od kūrst-auti < kūrstyti :: kūrti). gumbas 1. ‘guz, brodawka, narošl na todydze, na pniu drzewa, sek, bro- dawka na ogorku’ (por. tež gumbą duoti ‘pokazaé fige’), 2. SD <užuolins gumbas > «galas» [‘naros]l na lišciach dębu, debianka’, SEXVI], 3. ‘bulwa, zgrubiata częšč podziemnej todygi (kartofla, buraka)’, 4. ‘guz na ciele ludz- kim lub zwierzecym; wrzéd’, 5. SD «gruczoty» (syn. norikaulis), 6. ‘b6l brzu- cha, kolka’, 7. ‘bol macicy’, 8. ‘przepuklina’, 9. ‘niedomaganie $ledziony’. Jest to drw. od neopwk. gumb-, ktéry zostal wyabstrahowany z prs. infig. gumba do gubti, isgubti (zob.). Znacz. etym. ‘wypuklos$é¢, wybrzuszenie’. Odpowied- nik tot. gumba ‘wrzod; wzniesienie, kupa’. — Drw. gumbiné 1. ‘sekaty kij', 2. ‘zapiecek’, 3. ‘spizarnia’, gumbtiotas ‘pokryty sekami, guzami, wrzodami, weztami (o nici)’, SD «gruczotowaty» (syn. norikaulotas). Cps. gumba-nosis, -ė ‘kto ma guzowaty nos’, gumba-snapis, -é ‘z guzowatym dziobem (o gesi)’. Vb. denom. gumbti, gumbsta, gumbo 1. ‘rosnaé, powiekszaé sie — o guzie, o bulwie’, 2. ‘nabiera¢ ciata — o dziecku’. — Inne drw. od gumb-: gumbrys ‘czesé jarzma wokot szyi wotu; to, w czym osadzony jest ster na tratwie’, gumburas ‘guz, wypuktošč', gumbūtis m. bot. ‘pieciornik kurze ziele, Potentilla erecta’. gunioti, -ju, -jau ‘gonié, pedzaé, pobudzaé, zmuszač do biegania’ — ite- ratyw na -ioti od SZ gin- / gun- ‘gnac, pedzi¢’ < pie. * g""n- (SE *g'en-, odpowiedniki ie. s.v. genéti)'!. Alternatywny refleks SZ gin- widaé¢ w iter. ginioti ‘rozpedzac, rozgania¢’ (zob. ginti). — SZ gun- tez w scs. gunati ‘gnac, pedzi¢’ < pst. *glin-a-. Z pochodzenia jest to iteratywny inf. do prs. Zeno (zob. genėti). — Drw. pagunikis, -iké ‘chlopiec / dziewczyna na posytki’. — Czy tu naleza n. m. Guniai, Paguniai? guoba (1, 2, 4 p.a.) 1. ‘wiaz, Ulmus’, 2. ‘rusztowanie do suszenia siana’. War. dzukski gtiobas. Odpowiednik tot. guéba. Bez dobrej etymologii. Do- tychczasowe porownanie z pol. gw. gab ‘wiaz’ odpada w Swietle wywodu pst. *grabrū > prapol. *grabr > *gabr > gab (por. Borys 2005, 176). Zob. tez gulba. — N. m. Guobai, Guobé, Guobiniai, Guobos, Paguobys. N. rz. Gūoba, Gtiobuva, Guopys (z synkopowania *Guopupys < *Guob-upys). imt-, neoosnowa wyabstrahowana z pte. prt. pass. imtas ‘wziety’. Drw. imcios f. pl. ‘zapasy’, imtinai adv. ‘wlacznie’, imtynės f. pl. ‘zapasy’ (DP '' N.B. Nie nalezy tu gūnyti, -tju, -ijau ‘gonié, ganiac, pędzač (bydto, swinie)’, poniewaz jest to wariant do gonyti, -iju, -ijau — czasownika zapozyczonego z pol. gonié (substy- tucja it w miejsce obcej samogloski 0). 77 WoJCIECH SMOCZYNSKI imtynių ėjo ‘za pasy’), imtinys ‘jeniec, žotnierz wziety do niewoli' (por. strus. jatici, stpol. jeciec, -tca, czes. jatec, -tce < pst. *etici < *imtika-, znacz. etym. ‘pojmany’), priimtinas ‘do przyjęcia, annehmbar’, nepriimtinas ‘bedacy nie do przyjecia, niedopuszczalny’ (por. cs. prijętinū ‘dekto¢’, ros. prijdtnyj ‘przyjem- ny’), priimcius ‘ziec¢ przyjety do domu tesSciow’ (por. uzkurys), priimtinis, -é stlit. ‘usynowiony’, DK “(o Bogu) ktéry usynawia, traktuje jak synow’, sb. priimtinis, -ė 1. ‘dziecko usynowione, adoptowane’, 2. ‘ten, kto usynawia, adoptuje’, 3. ‘ktos przyjety do domu, np. stuzacy’, priimtūvės f. pl. ‘obrzed przyjmowania panny miodej w domu pana miodego’. įnagis, -io ‘narzedzie, przyrzad, instrument, bron', war. {nagé, inage — drw. od nagai ‘palce’, į nagūs imti ‘uja¢ w palce’. Znacz. etym. ‘to, co bierze sie do reki’, por. zdanie Ką naguose turiu, bus įnagis — pagalys, vézdas, virvė, kirvis, botagas. Pasiimk jnagj nuo Suny. Paralela: įrankis <= ranka. Por. jeszcze inagus ‘sprawny w palcach, zreczny w robocie’. — Drw. įnagininkas ling. ‘narzednik, instrumentalis’. įrankis, -io ‘narzedzie, przyrzad’ (por. lot. ieruocis ts.), darbo įrankiai pl. ‘narzedzia pracy’ — drw. od ranka ‘reka’, į rankas paimti ‘wzia¢ w rece’. Znacz. etym. ‘to, co bierze sie do reki’. Paralela: įnagis :: nagai. įstrižas, -a 3 p.a. ‘ukosny, skošny)', įstrižai adv. ‘na ukos, z ukosa; po prze- katnej’. Osnowa striZ- jest wariantem strig- w rzadkim jstrigas, jstrigai, nalezy wiec ostatecznie do czas. strigti ‘tkwic, utkwič' (zob.). Por. obocznosé ž/g w wypadku atlézti :: atlégti. — Drw. įstrižainė ‘przekatna’. iSnara ‘zrzucona skora (zmii, weza, raka)’ — konkretyzowane abstractum na SO nar- do ner-, por. vb. cps. iš-si-nėrti ‘zrzuci¢ skore’ (zob. nérti). Paralele: skara <= skérti, laka <= lėkti, varža <= vergti. — N. rz. Inara, n. jez. ISnarat. ivedybos f. pl. ‘obrzed wprowadzenia do košciota kobiety po šlubie albo po urodzeniu dziecka dla uzyskania blogostawienstwa’ — formacja z suf. -iba- od vb. cps. jveésti ‘wprowadzi¢’. Por. vedybos ‘§lub’ <= vésti. — Gwaro- wym synonimem wymienionego wyrazu sa jvadynos f. pl. Wobec braku czasownika fvadyti (por. tot. vadit ‘prowadzaé, towarzyszy¢ komu’, stow. voditi ‘wodzi¢, prowadzač') wypada jvadynos ująč jako formacje denominal- na, urobiona suf. -yn- od neoosn. jvad- ‘wprowadzenie’, jak w {vada, įvadai, įvadas (zob. vada). Wzorem derywacyjnym mogt tu byč stosunek krikštynos ‘chrzciny’ :: krikštas ‘chrzest’. ivoda 1. ‘pokusa’, 2. ‘rurociag, wodociag’, 3. ‘sadowe wprowadzenie gos- podarza na przysadzona mu ziemię' — drw. od vb. cps. jvésti ‘wprowadzié’, 78 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I z vod- < *vad- jako alternantem apofonicznym (WSO) do ved-, zob. vėsti. Z innymi suf.: įvodas ‘wprowadzenie zwtok do kosciota’, įvodė a. įvodė “częšč taki zachodzaca w las lub miedzy pola’. yzkes f. pl. ‘tupiny orzecha’ — formacja z suf. -k- od yž-, tj. wzdtuzonego SZ do ižti m.in. ‘tupa¢ sie’ (zob.). Por. sufiks wyrazow saiiské, éska, vepska, pleiskis. kalbokeé SD «trepka» [‘pantofel z drewniana podeszwa’], kalbokés SD f. pl. «patynka, patynki» [‘lekkie obuwie, sandal’, SLXVI]. Gdzie indziej nie znane. Osnowa kalb- zapewne onomatopeiczna (np. o odglosie wydawanym przez trepy). karta 4 p.a. 1. ‘warstwa (cienka, gruba)’, 2. ‘kora’, 3. ‘sznur (korali)’, 4. ‘zmiana bielizny, ubrania; cate ubranie’, 5. ‘rocznik’ (Iš visų karti} žmonių ims rekrūtus), 6. ‘pokolenie, réd’, 7. ‘czas’ (Užeis toki karta, kad nebebus karų), 8. ‘raz’ (keliomis kartomis adv. ‘pare razy’), 9. ‘rodzaj, gatunek, np. maki’. Odpowiednik lot. karta ‘warstwa, rzad, nastepstwo, kolejnošč; warstwa spo- teczna, stan’. Nomen prymarne z suf. -a@- i na SO kart- do kert-, zob. kirsti. Znacz. etym. n. act. ‘ciecie’ = ‘to, co odcieto, oddzielono’. Paralele apofo- niczne: danga <= dengiu, laka <= lekiū, varža <= veržiū. katulti, katulu, katulau 'taskotač, dotykač lekko w sposoėb podražniają- cy, drapač lekko skore, techtač, muskac', DP 'Iesktač', SD! katulu «tachce, tachtam» ['dražnič, taskotač, glaskač', SEXVI] — formacja deminutywna z suf. -ulti od osnowy kat-, ktéra pochodzi chyba od interiekcji. Paralele: švėp-ulti ‘gadad, puszczaé pogloski’, vob-ulti ‘wolno zué, ciamkaé jak bez ze- bow’. Obok tego formacja dewerbalna: dirb-ulti ‘robi¢ po trosze, dtubaé¢ w czym’ <= dirbti. — Drw. postwerbalne: katulas a. katulys ‘techtanie, taskot- ki’. — Jez. literacki daje pierwszenstwo formacji na -ulivoti: katuliuoti ‘tasko- tac’. — Syn. kacioti, -ju, -jau ‘taskotaé, gtaska¢’ nawiazuje w niejasny sposob do czas. kaciéti ‘szuka¢ myszy - o kocie; szukaé pozyczki’ (por. katė ‘kot, kotka’), prisikacioti ‘nazbierac sobie, np. grzybéw’. Zob. tez kuténti. ‘kird-: pakirsti, -kirstu, -kirdau ‘budzié¢ sie, ocykaé sie’ (war. pakirsti). Caus. kirdyti ‘budzi¢’, pakirdyti ‘obudzi¢’, pakirdZiu SD «przebudzam kogo», war. kirdinti ‘budzi¢’. Nomen: sdnkirdis 1. ‘ogélne budzenie sie, wstawanie’ (por. sangulis), 2. ‘niepokoje, ruchawka’. Nie došč jasne. Dotad kird- bylo taczone ze stpr. kirdit ‘stysze颒 oraz stlit. refleksami SE kerd-, zob. Fraenkel, LEW 221 (s.v. kardas). — SE kerd-: stlit. kersti, kerdZiu, kerdZiau ‘rozglaszaé, szerzy¢ wiadomosci’ (LKZ odtwarza intonacje: kérsti), por. apkerst ir skelbt 79 WOJCIECH SMOCZYNSKI DP 'roznosič i stawič', kerdžia ir kitiemus apreiškia DP ‘roznosza i inszym objawiają', apkerdžiu MZ ‘glosze, rozgtaszam'. — SO kard-: kardas ‘odglos, echo’, prakardas 1. ‘wiadomos¢’ (Duok tik prakardą! ‘Daj tylko wiadomošč"'), 2. ‘odgtos, echo’. Dotego war. s- mobile: skardas ‘echo’. klekti, klenku, klekaū 1. ‘Scinaé sie — o galarecie, krzepna¢ — o krwi, zsiadac sie — o mleku’, priklekti ‘gruztowacieé, zwykle o mace, ktéra pod wplywem wilgoci zbija sie w grudki, gruzetki’, suklėkti ‘zapas¢ sie - o niewy- rosnietym, niedopieczonym ciescie, chlebie, o zakalcu; zakrzepnac — o krwi; zbi¢ sie w gruzly — o ziemi, o mace’, uzklekti ‘zatkac sie — o szyjce naczy- nia, butelki’. Od interi. klékt, opisujacej opadanie na siedzenie, por. Klėkt ir atsisėdo. Klekt, klekt susėdo mergos. Jis tik klekt ir atsisėdo į mano kėdę. War. kleks: Kleks ir atsisėdo. — Drw. suklekéti ‘Scinac sie, krzepnąč, zsiadac sie’, no- mina: klékis ‘zakalec’, kleksas ‘zakalcowate ciasto’. — SO klak-: klaksoti ‘lezeé nieruchomo, bedac zesztywnialtym — o trupie; sta¢ — o rozlanej wodzie’, war. kleksoti. Paralele: kankséti <= kenkiū, vampsoti <= vempū. kniubti, kniumbu, kniubaii 1. ‘potykaé sie, upadač, padač na kolana’, 2. ‘pochylac sie, zwieszac sie — o klosach’, 3. ‘grzeznad, zapadac sie’, parkniubti ‘przewrocic sie i upašč na twarz’, sukniubti m.in. ‘wylec, zbi¢ sie w ktęby — o zbozu po deszczu; zapašč sie — o chacie’. War. kniup-: kniupti, kniumpū, kniupati. Czasownik ten pochodzi od wykrzyknika opisujacego nagty upadek, przewrécenie sie, por. kniūbt, kniiipt, kniubūkš, kniubūkšt. Por. syn. klipti. — Drw. kniūbsoti a. kniūpsoti dur. stanu ‘leze¢ twarza do ziemi, ležeč na brzu- chu’, SD <kniupsau> «nalegam komu» [‘domagac sie, natarczywie zadac’, SLXVI], syn. knybau; sukniubdyti caus. ‘powali¢ (zboze) — o deszczu’. Nomina: kniūbas ‘zagiety w déY’, kniūbsčias a. knitipscias, -ia ‘lezacy twarza do ziemi; lezacy na brzuchu’, SD <kniupscias> «padaiacy na twarz» (syn. gulsčias). Cps. kniuba-nosis a. -nosis, -¢ ‘ktos z nosem w dot zakrzywionym’. — Obok tego war. bez palatalizacji: knupti, knumpu, knupaii 1. ‘potykac sie, padač na kolana, klekaé’, 2. ‘pochylaé sie, zwieszaé sie — o klosach’ (rzadziej kniibti, knumbū, knubaii ts.), kniipteléti ‘potknaé sie’, kniipoti, -au, -ojau ‘kleczeé; lezeé twarza do ziemi’. krajus, -aus 1. ‘zrobiona z tyka obrecz sita’, 2. ‘podbicie stopy, częšč buta otaczajaca podbicie stopy’ — formacja z suf. -u- i SO kraj-V do pwk. krej-V / krij-V, o czym szerzej s.v. krytis'“. Paralele: bajus :: bijaū, gajus :: gijaū, rajus :: '* Mylna jest glosa w LKZ,, 405 s.v. krdjus, wskazujaca na zapozyczenie wyrazu pol. kraj. 80 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I rijaū. — Tu tež krėjis gw. ‘wyplecione z drutu sito do wytrząsania ktosėw w mtockarni dawnego typu' — ze zmiany *krajis (por. sejonas < sajonas, dveji < *dvaji). Od tego vb. denom. krejūoti, pérkrejuoti ‘przesiaé, przesiewac’. kramscioti, -ju, -jau ‘chrupa¢’ — drw. na -cioti od SO krams- do neo- pwk. krims-, wyabstrahowanego z inf. krimsti ‘gryz¢ coš twardego’ (zob.). Paralele: mąs- <= mjs- (mąstyti), lgs- <= lįs- (ląsta). Z innymi suf.: kramséti ‘gtosno gryz¢, chrupad’, kramsnéti ‘gryzé, zué’, tot. kramstit ‘chwytaé zebami — 0 koniu; krašč'. Nomina od krams-: kramslé a. kramslys ‘chrzastka w uchu, nosie, gardle; ptatek ucha’, kramstus ‘zarloczny’, SD krumstus «kasajacy», kramstikas ‘ogryzek’. Do kramslé, kramslys naleza sonoryzowane dublety kramzlé, kramzlys ‘chrzastka’ (m-z-1 z m-s-1, por. drumzlés z *drumslés). — Z uwagi na izolowany charakter postaci krems- / kremz- trzeba formy kremzlė (liter.) i kremslé ‘chrzastka’ oznaczy¢ jako warianty do kramzlė, kramslé (por. paslemékas ob. paslamékas). — Wtérne e tez w stpr. *gremsle, pis. < grems- de> EV ‘chrzastka w nosie, Nasezule’, czyt. [gremzla]. UdZwiecznienie kr > gr jak w lit. grieti < krieti, grytis < krytis. kramtyti, kramtaii, kramciati ‘gryz¢, zu¢’, DP ‘kasac¢’, SD krumtau «ka- sam», apkrumtau «nakesuie» :: tot. kramtit ‘po trosze gryzé, kasa¢’ — iterati- vum na SO kramt- do kremt-, zob. kremtū, krimsti. Paralele: bradyti <= bredū, kratyti <= kreciu, tampyti <= tempiū. Z innym suf. krdmcioti ‘gryz¢, przezuwac’ (natomiast kramscioti ‘chrupa¢’ jest drw. od neopwk. krams-, zob. wyzej). — Nomina: kramtomoji guma “guma do zucia’, kramtūs ‘kasajacy (pies), kasliwy (cztowiek)’, SD «uszczypliwy» (syn. gnaibus). krap-. Nastepujace formy werbalne sa oparte na interi. krap — o powolnym ruchu nog; o chwyceniu jakiego$ przedmiotu, krapt — o uchwyceniu, krapst —o powolnym ruchu nég: 1. krapénti “išč z trudem, powoli (o starcu)’, 2. krapinti ‘is¢ chwiejnym, niepewnym krokiem; išč po omacku’, 3. krapinéti, -ju, -jau ‘iS¢ drobnym, chwiejnym krokiem (o starcu, o dziecku), išč pochylonym; išč po ciemku, po omacku’, 4. krapéti, -ju, -jau ‘zaczynaé (np. czytac), robi¢ cos po trosze’, 5. kraptioti “išč chwiejnym krokiem (o pijanym)’, 6. krapéti, krapū, krapéjau ‘is¢ w šlad za kimš'. — Nomen: krapadlius, -ė ‘idacy po omacku, nie- pewnym krokiem’, = vb. denom. krapaliéti, -ju, -jau ‘sta¢ niepewnie, staniač sie; chodzi¢ po omacku’; krapdlis, -é 1. “kto idzie niepewnym krokiem i upa- da’, 2. “kto nie moze usiedzie¢ na miejscu, wiercipieta’, krapulys, -ė “kto ledwo trzyma si¢ na nogach, kto ledwo chodzi’. Por. tot. krapants ‘staby, wychudly kon’, krapskis ts., tez ‘stary, niedotezny czlowiek’. Zob. krapstyti. 81 WOJCIECH SMOCZYNSKI krapštyti, krapštaū, krapsciaii 1. 'dtubač spiczastym narzędziem, dtubač dziobem (w piorach)', 2. ‘grzeba¢ w czym’, krapštau žemį, kasu, kasinéju nagais SD «grzebię w piasku» (por. syn. kapstyti), 3. ‘popedzaé, ponaglač', iškrapštyti ‘wydtubywac¢ ze šrodka; wypraszač (z domu); budzič ze snu’, pri- krapštyti ‘nadrapac; rozruszač, rozbudzič'. Refl. krapštytis ‘krzataé sie; dtubač sig, šlęczeč nad czym, robič co mozolnie, guzdrač sie’, išsikrapštyti ‘z trudem wydostač sie skąd, wygramolič sie, wydobyč sie (z nedzy), podniešč sie (z choroby). Rekonstrukcja: *krap-sty-, formacja frq. od osnowy krap- pocho- dzenia onomatopeicznego (zob.). Grupa ps z ps, por. kapstyti ob. kapstyti, gabstauti ob. gabstduti. — Neoosn. krapst-: krapstis “kto zawsze coš robi, pra- cowity; oszczedny’, krapstikas 1. “kto lubi wykonywaé drobne prace, kto po- woli pracuje, dtubie sie, guzdra sie’, 2. ‘wykataczka do fajki’, krapstilis “kto dtugo szykuje sie do roboty, kto wolno pracuje’. — N. m. Krapstikiai. krepšys 4 p.a. 1. ‘wiklinowy kosz (np. na kartofle)’, 2. ‘torba przewiesza- na przez ramię, worek’, 3. ‘woreczek na tyton, kapciuch’, 4. wulg. ‘brzuch ciezarnej kobiety’ (war. krépsas, krapsas), krépsé ‘pudetko’, krépsis ‘stary czlo- wiek’. Z krepšys wiaze sie krapse ‘uzywany przez kobiety woreczek na pienia- dze i drobiazgi, noszony pod fartuchem’. Niejasne. Por. moze krapstyti. kuila, kuila 1. ‘przepuklina, ruptura’, SD «kita» [‘przepuklina pachwino- wa (u kobiet) lub mosznowa (u mezczyzn), stany zapalne w obrebie mosz- ny’, SLXVI], 2. gw. ‘nadmiernie wyroste jadra’ (Otrebski 1932: 27) — zapoz. ze strus. “kyla, wyrazu odpowiadajacego z jednej strony sch. kila m.in. ‘prze- puklina’, czes. kyla ‘przepuklina’, stpol. kita ts., z drugiej zas strony ros. kild ‘guzowate obrzmienie; narošl na drzewach, korzeniach’, sch. kila ‘opuchli- zna; narosl na roslinach; gruda šniegu'. Dyftong lit. ui w odpowiedniosci do samogtoski stow. y tez w zapozyczeniach muilas, muitas, smuikas, tuinas. — Drw. kuilius ‘ten, co cierpi na przepukline’, kūilotas a. kuilétas ts. kuilys, -io 4 p.a. ‘samiec $wini, knur’ (war. kuilius) — uchodzi za drw. od kitila (zob.), co jednak pewne nie jest. — Drw. kuiliava zartobl. ‘podatek kawalerski’, kuilius “kto kastruje knury’, cps. kuila-buvis ‘kastrowany knur’ (por. buv-), kuila-ganis pogardl. ‘kto pasie knury’ (por. ganyti). Vb. denom. kuilitiotis ‘biegac sie - o Swini’. killa 1. ‘naro$l, zgrubienie, gląb w kapuscie’, 2. ‘przepuklina’ (war. kitlas) — ma nawiazanie w sch. kila ‘opuchlizna; naroél na roélinach: gruda Sniegu’, ros. kild ‘naro$l na drzewach, korzeniach’, czes. kyla ‘przepuklina’, stpol. kita ts., < pst. *kyla < pbst. *kiila-. Sadzi sie, ze stoi w apofonii do 82 Uzupeinienia do SEJL Czešč I stisl. haull ‘przepuklina’, stwn. hola ts. Dalszy wywod sporny. Nie wiadomo, czy možna tu wtaczyč tot. kūla 'zesztoroczna, sucha trawa; zrzucona sieršč, skora weža'. kupra 2 p.a. 1. ‘garb, wypuktošč na plecach’, 2. ‘plecy, grzbiet’, 3. ‘wznie- sienie, wzgorek’ :: tot. kuprs ‘garb’ — drw. na -ra- od czas. kipti, kiipsta ‘podnosic¢ sie, wzdymac sie’. — Drw. kuprainis, -é ‘pagérkowaty, nieplaski, nierowny’, kuprainis gw. ‘wielbtad’, kuprinė ‘tobolek noszony na plecach; plecak; tornister; grzbiet, tylek; uderzenie w plecy’, kuprys, -ė ‘majacy garb, garbaty’, kuprius, -é ts., kuprotas ‘garbaty’, kuprocius ‘garbus’, cps. kupra-nasis ‘kto ma garbaty nos’, kupra-nugaris ‘wielbtad’ (m.in. SD). N. m. Pakupriai, Pakūpris. Por. tot. kuprainis ‘cztowiek z garbem, garbaty’, kupris ‘cztowiek garbaty, maty czlowiek, karzel’, kuprums ‘wypuklosé, sklepienie’. — Vb. de- nom. 1. kuprénti ‘iS¢ przygarbionym; pochyliwszy sie pracowac’, 2. kupréti, ju, -jau ‘garbi¢ sie, byč zgarbionym’, 3. kuprinti “išč zgarbionym’, refl. kuprintis ‘garbi¢ sie’, 4. kupritioti ‘zginaé kark, grzbiet; nosi¢ pochylajac sie; przezywac, przedrzeznia¢ garbatego’. kupti, kupsta (war. kupa), kūpo ‘podnosic¢ sie, wzdymac sie’, pakupti ‘do- brze skisnac (o mleku)’, miežiai iSkupo ‘jeczmien wylegl’ — alternant na SZ kup- do kaup-, zob. katipti. Odpowiednik tot. kupt, kūpu (*kumpd), kupu ‘zwi- jac sie, kurczy¢ sie, krzepnad, kiebi¢ sie; parowaé’, kupdt ‘Scinac sie, krzep- nąč, powiekszac sie, podnosi¢ sie’. — Rzadkie jest tr. kupiū, kupiati, kipti ‘sktadac na kupe’. — Drw. kupstyti ‘bic, thuc’ (Gavo kupstyti, ir gana ‘Dostat la- nie, i tyle’). Neoosn. kupst- (<= kupst-a, kupst-yti): kupsta ‘kupka’, kūpstas ‘nie- wielkie wzniesienie, kepka; mata kupka siana; rzad snopoéw (od 10 do 12), ustawiony na polu; gromada, grupa’, kupstis, -s¢io ‘zgrabiona kopka siana’, war. Zz perseweracyjna zmiana ps > ps: kupstis, -Ščio. Por. n. m. Kupstai 2x, Kupsčiai 2x, Kupstiné, cps. Blindzia-kupstis. — Vb. denom. kupstiioti 1. ‘by¢ w gromadzie’, 2. ‘skupiac sie, gromadzi¢ sie, pracowaé w kupie’, 3. ‘sktada¢ w kupki’, 4. ‘powoli, z trudem išč', refl. kupstiiotis ‘rosna¢ bujnie, gesto, ktębič si¢’. — Nomina na SZ kup-: kūpeta a. kupeta ‘stog, brég, kopka siana’ (=> cps. kupét-verta, zob. versti), kupetys SD «kopka siana; stog siana», kūpinas ‘pelny, napetniony po brzegi’ (war. do kaūpinas ts.), kupinai adv. SD «nadwzwyz» [‘z czubem’] (syn. prabingtai), kuplūs ‘roztozysty, rozgalteziony, krzaczasty, bujnie, gesto rosnacy’, kupra (zob.). Paralele lot.: kupata ‘stég siana’, kupana ‘pryzma Sniegu’, kupls ‘bujny, gesty, obszerny’, kups nazis ‘néz z utamanym czubkiem’, kupsna ‘wydma piaszczysta’. — WSZ kiip-: kūpsoti ‘sterczeé, wy- stawac ponad ziemie jak kopka siana’ (por. kripséti <= krupti). kuténti, kuténa, -o 1. ‘faskotaé, dotykač lekko w sposéb podrazniajacy (np. o klosach muskajacych szyje), techtač', 2. ‘wierci¢ w nosie (o ostrym 83 WOJCIECH SMOCZYNSKI zapachu)’, 3. tr. ‘wierci¢ nos — przed kichnieciem’, 3. tr. ‘dziobaé, uderzač dziobem, dtubač, spulchniaé ziemie’, pakuténti ‘potaskotac; o ptaku: dziobem poruszac piora’, uzkuténti ‘zataskotac, zameczy¢ taskotaniem’’, Refl. kutén- tis ‘0 ptakach: dtubaé sie w swoim upierzeniu, czyšcič piéra’, iter. kutinétis. Brak jest osnowy dla tego drw. na -enti. Moze on by¢ z pochodzenia badz kauzatywem (por. kedénti <= kedéti, Siurénti <= šiūrėti), badz iteratywem (por. kūrėnti <= kūrti). Odpowiednik tot. kutét ‘taskotaé; swedzié, šwierzbič', kuti- nat ‘taskotad, techtač' (war. kudét, kudindt). Pochodzenie chyba onomatope- iczne, podobnie jak w wypadku syn. katulti. — Drw. kutulys ‘taskotki’. laiskus, -i 4 p.a. ‘mdtly, gorzkawy, cierpki’. Formalnie trudno odrywač od laiškas ‘liS¢’, ale rozwoj znaczeniowy pozostaje niezbadany. — Drw. laiskulys ‘gorzkos¢, cierpkos¢’, laiskumas 'gorzkawošč, goryczka’. N. rz. Leiskoné (ei z at). Vb. denom. laiskéti, -ja, -jo ‘nabieraé gorzkiego a. cierpkiego smaku’. — Drw. z metateza sk-V > kš-C: laikš-tūs ‘mdty, cierpki’. Tu moze tez n. rz. Laikštė 2x, n. jez. Leikstikas (ei z ai). laizdyti, laizdo, laizdé ‘palaé, buchaé zarem, pali¢ sie wielkim, silnym ptomieniem; by¢ rozognionym, rozpalonym’, sulaizdyti ‘ogniem unicestwic’: Ugnis sulaizdo vandenį ‘Ogien pochiania wode’. Por. z DP: bet visados laizdo [pis. <teizdo > | ugnimi Dieviskos meilės ‘ale zawsze palaia ogniem Boskiey miltošči'. Nesa laizdé ieskojime malonės meilė ‘Abowiem patata w szukaniu taski mitošč'. gal mus iZgelbét ižg kamino ugnies laizdancios ‘moze nas wyba- wi¢ z komina ognia pataiacego’. ir jmes ing pečių laizdantj (pis. <1éisdati>) ‘a wrzucą ie do pieca ognistego’. Jest to frq. na SO i z suf. -styti (*laistyti), ktory w pozycji po i ulegl perseweracyjnemu udZwiecznieniu w -zdyti (por. graizdu < graistu, véizdi < *veisti). Prymarna osnowa pozostaje natomiast niejasna. Mozna rozwazac¢ powiazanie z [éisti ‘pusci¢’ (*lais-sty-) albo z liėžti ‘liza¢’ (*laiz-sty-). lakta 2 p.a. 1. ‘grzeda w kurniku; drazek w klatce dla ptakéw’ (tot. lakta a. lakts ‘kurza grzeda’), 2. ‘kojec (gesi, kaczy)’, 3. ‘otworek, wylot w ulu wraz z listewka, na ktéra opadaja pszczoly’, 4. daw. ‘niska tawa do spania’ — apo- foniczny drw. na -ta- z lak- jako SO do lek-, zob. lekiū, lėkti ‘lecieé’. Znacz. etym. ‘to, na co ptak opada i siada’. Paralele: našta <= nešū, važta <= vezi. *W wierzeniach ludu «laumė» mogta cztowieka na šmierč zalaskotaé. Por. Mano sene- lis vienas bijojo vakaro metu eiti pro pirtį, kad laumė, pirtin jsivedusi, neuzkutenty jo ‘M6j dziadek bat si¢ išč wieczorem sam koto tažni, zeby «laumė», zawibdlszy go sobie do tazni, nie zalaskotata go’. 84 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I War. ldktas, ldkté oraz laktva (por. brastva ob. brasta). — Cps. višta-lakčiai m. pl. ‘kurza Slepota’. lamatai 3 p.a. m. pl. ‘tapka na myszy, szczury’ :: tot. lamatas f. pl. ts. — sb. postvb. na -at- od SO lam- do lem- (lémti), por. laménti m.in. “miąč, mieto- si¢’, limdyti m.in. ‘gnies¢, dusič'. Por. suf. w ldkatas ‘tachman’, klapdteé ‘desz- czutka, w ktora wstawia sie mlon’. Znacz. etym. ‘to, co stuzy do duszenia’. Zob. tez lamata s.v. lémti. lasta 4, 2 p.a. 1. ‘ptasia klatka, kojec na gesi, kury, kaczki’, 2. ‘miejsce sktadania jaj’ (war. ląstos, ląstas), 3. krūtinės ląsta ‘klatka piersiowa’, 4. ‘psia buda’, 5. ‘nora, dziura’, 6. ‘licha chatupa’. Tu jest mozliwa dwojaka analiza: 1° lgs-ta lub 2° lgst-a, poniewaz w gre wchodzi osnowa werbalna *lastyti ‘wiazi¢’, wywodzaca sie z frq. o strukturze *las-sty-. To frq. bylo derywatem na SO od neopwk. lįs-, zob. lįsti ‘lez¢ do šrodka''*. Paralele: spdstyti < *spas- sty- (do spésti), *brastyti < *bras-sty- (do brésti, bristi). — Drw. lgstélé ‘ko- morka roslinna, zwierzeca, cellula’ (=> lgsteliena ‘blonnik, celuloza’), lgstena ‘blonnik’, lgstyné ‘kojec; psia buda’, lgstis b.z.a. f. ‘otworek w ulu, wylot dla pszcezot', lgstva ‘ptasia klatka’ (por. laktva ob. lakta, brastva ob. brasta), ląstvos f. pl. ts. (por. wyzej ląstos). ląšas, -a stlit. ‘kaleki, utomny’, DP ‘ulomny, madly, niedostateczny’, SD < lulšas > «niecaly; niedotezny, utomny». Bez pewnej etymologii. Na podsta- wie finskiego wyrazu lonkko ‘kulejacy, kulawy’, ktéry uchodzi za pozyczke z baltyckiego, wyprowadza sie lėšas z pie. *lonko- (transponat), zob. Fraenkel, LEw 355 (s.v. [énas). lavauna wsch.-lit. 3 os. prs. ‘jest zdolny do towienia myszy — o kocie’ (inf. lavduti) — forma ta przedstawia soba denominativum na -auna od adi. latinus ‘chciwy na lowienie myszy’ (co zapozyczono z pol. fowny ‘dobry, zreczny do towow’). Brzmienie lavduna jest godne uwagi o tyle, ze pochodzi z *lauauna < *laun-auna przez dysymilacyjny zanik n (g-n < n-n)'S. Parale- le: griesingas, éndré, ugnis. lavonas ‘trup, ciato zmartego’, DP ‘trup, Scierwo’ — drw. z suf. *-ana- od zaniklego sb. *lava ‘zgon, Smier¢’. To ostatnie byto formacja dewerbalna na "“Podobna dwoistošč analizy morfologicznej dotyczy sb. brasta ‘bréd’ — zaleznie od tego, czy widzimy w nim drw. od bristi (wtedy: SO bras- od bris- + suf. -ta-), czy ra- czej drw. od zaniklego frq. *brastyti (wtedy: neoosn. brast- + suf. -d-). 5 Otrebski (1934: 325). Brak jest czas lavduti w LKZ, 192. 85 WojciECH SMOCZYNSKI SO lav-V do liautis 'przestač, ustač' (zob.). Znacz. etym. ‘umarly’. Derywacja lavonas <= *lava znajduje paralelę w ligdėnas zm. ‘chory’ <= liga ‘choroba’®. Rzadki war. liavénas ma nagtos wyrownany do czas. lidutis (etymologia lu- dowa?). — Antekonsonantyczny alternant SO widač w stpr. aulatit ‘umrzeé’; do tego *aulavan-: aulauuns ptc. prt. act. ‘umarly’ (kontrahowane aulauns), acc. pl. aulauusins, aulauwussens ‘umartych’ (kontrahowane aulausins); au- lausennien dat. sg. ‘Smier¢’. — Drw. lavoniné ‘kostnica, trupiarnia’, cps. lavon- misé ‘msza zatobna’, lavon-trukis m. gw. ‘kondukt pogrzebowy’ (por. trūkti). lėkštas, -a ‘potogi, spadzisty i rozlozysty, lekko pochyly, niestromy (o brzegu rzeki, o zboczu); plytki (o talerzu); plytki (o miejscu w wodzie); po- wierzchowny, banalny, pusty (komplement)’. War. lėkšnas ‘lekko pochyty, niestromy (o dachu)’. Odpowiednik tot. lézns, lézens ‘ptaski, réwny, niestro- my’ zaleca rekonstrukcje form plit. *1€z-na-, *léz-ta-, urobionych od pwk. “lez- < pie. *leh $"- (por. stisl. lagr ‘niski’), z czego lit. *lėžnas, *léstas, z insercja welarna: lékSnas (zam. įlėgžnas), lėkštas. Zatrata intonacji lit. nie- wyjasniona. Niejasny pozostaje stosunek wzgledem czas. loZéti ‘0 zbozu: po- ktašč sie na ziemie, wylec’. — Od lėkštas utworzono neol. lėkštė 1. ‘talerz’ (dla zastgpienia zapozyczonego tolierka), 2. ‘szala wagi uchylnej’, 3. ‘przed- miot podobny do talerza’ (war. lėkštė), = lėkštėlė ‘talerzyk, spodek’. liménti, liména, liméno 1. “tasič sie, przymilac sie — o psie, kocie’, 2. ‘mer- da¢ ogonem’, 3. ‘liza¢ — o psie’ (Kada pareisi, šuo jau ir liména tau rankas ‘Kiedy wracasz, pies od razu lize ci rece’), czesto refl. liméntis, prisiliménti 'tasič sie’. Najprawdopodobniej jest to war. metatetyczny do milénti ‘merdaé ogonem’, refl. miléntis ‘tasi¢ sie, przymilač sie’. Zmiana m-l1 > I-m jak w mili- nys > liminys. Czas. mil-énti nalezy jako deverbativum do milti I. lize ‘lopata, na ktorej sie wsuwa chleb do pieca’, SD <lizie> «lopata chlebowa» (war. lizia, liza) :: tot. lize, liza 1. ‘topata chlebowa’, 2. ‘jezyk’. Formacja na SZ liz- do liez-, jak w liežiū, liezti ‘liza¢’. Pod wzgledem apofo- nicznym przypomina bitė, plikė, žlibė. Paralela semazjologiczna: tac. li(n)gula ‘tyzka, topatka’ :: lingere ‘lizaé, oblizywač', por. Fraenkel, LEW 383. Por. tez lot. paradi lizinu ‘pokaz jezyk’. loma I 4 p.a. ‘obszar ziemi, dziatka ziemi, kawatek (gruntu), pas, zagon; wylysialy, wypalony kawalek laki a. pola; kawalek (mydia)’ — formacja '* Por. jeszcze gelténas ‘zolty’ <= gelta 'zėltošč', raudonas ‘czerwony’ <= rauda ‘czer- wien’ oraz n. rz. Liepona «= liepa. 86 Uzupelnienia do SEJL. Czeęšč I dewerbalna na WSO *lam- do lemiū, lėmti (zob.). Paralele: tvora :: tvėrti, vora :: verti. Pokrewne lamdyti 'zginač i tamač', lamadtas “kawatek', lūomas ‘czeS¢, dola; dziatka ziemi'. Znacz. etym. ‘to, co zostato odtamane, odta- mek’ = “kawatek'. — Drw. lomūotas 1. ‘niejednolity, w postaci kawatkow, grudek' (Lomuotas sviestas bus, jei neišsuksi gerai), 2. 'ogotocone — o miejscu nie pokrytym zbozem’ (Šįmet rugiai lomuoti: sniegas išgulėjo), 3. ‘niejednolitej barwy (nici, sukno)’, pralomė ‘lyse miejsce na lace lub w zbožu'. loma II 4 p.a. ‘zaglebienie na polu, dėt; nizina, kotlina’. Odpowiada tot. lama ‘miejsce nisko potožone na polu a. lace, katuza, maty staw w lesie’. Bez etymologii. Ewentualne powiazanie z loma I zakladatoby wyjšcie od znacz. etym. ‘zalamanie, uskok ziemny, zapadlisko w grucie’. — Drw. įlomė ‘wkle- stos¢, zagtebienie’, {lomis ‘paréw, jar’ (=> jlomiaii adv. ‘nizej, glebiej’), lomils ‘nisko potozony’, lomiaii adv.: Cia kalniau, te lomiau “Tu wyzej, tam nizej’. luiti: sulūiti, -lūja, -lūjo “'zaszezekač', np. Neik — gali Suva sulūiti, ir išgirs ‘Nie idž, pies moze zaszczekač i ustyszą'. Lūte sulujo Sunes ‘Rozszczekaly sie psy’. Zapewne od dzwigkonasladowczego pwk. lui. Bez zwiazku z loti ‘szcze- kač' < pie. *leh,-. — Neopwk. luj-V (<= prs. lūja): luja ‘szczekanie; nieprzy- jemna mowa’, lujus ‘(pies) ktory czesto szczeka’, SW lūj-V: lūjūoti ‘szczekad’, islijuoti ‘szczekaniem wypedzic’. luska 2 p.a. ‘tupina, obierka’ — zapoz. z bir. luskd. Drw. lūskana ‘tupina; tupiez; tuska rybia’ (war. luskena), luskata ‘tuska rybia’, liskatas ‘strzep, tach- man’. — Drw. luzgana 1. ‘tuska rybia’ (war. do liskana), 2. ‘tupina, skorupa’ Swiadczy o obecnosci war. *luzga — zapoz. z bir. luzgd ‘tupina, tuska’’. lutas, -a ‘krotkonogi (np. o kurze)’ — od interi. lati lati, opisujace; chwiejny chod kaczki a. kury. — Drw. litis, -é ‘krétkonogi ptak a. zwierze’, 2. ‘krotkonogi cztowiek, cztowiek maty i gruby’, 3. ‘kto$ nieruchawy, ktos zaniedbany’, = vb. denom. lutėnti “išč kiwajac sie, i$¢ jak kaczka; deptad, tratowac’; lutiké ‘kura krotkonoga; mata, krepa kobieta’, lutūiža c. ‘cztowiek na krotkich nogach’, lūtužis, -é ‘krotkonoga istota (ges, gesior, Swinia), = vb. denom. lūtužioti ‘iS¢ z trudem, przechylajac sie z nogi na noge’ (war. lutiiZioti). luzgéti, lūzga, luzgéjo ‘poruszac sie; kotysač sie’ (Kad parsas bég, tad ausys luzg), caus. luzginti 1. ‘poruszaé czyms$ zwisajacym, potrzasac, zwt. poruszaé '"Z tego powodu mniej prawdopodobny wydaje sie wywdd lizg-ana od czas. lugzti, liizga, paluzgo ‘zwisnac, opašč (o uszach swini)’ u S. Ambrazasa (1993: 95). 87 WOJCIECH SMOCZYNSKI uszami (o šwini, krowie, psie), poruszač ogonem, merdač', 2. ‘zachecac, po- budzač, dawač impuls do czego’, parlūzginti ‘z trudem przyniešč (o pelnym wiadrze mleka)'. Osnową tych form jest, jak sie zdaje, interi. *luzgu luzgu, opisujaca kotyszace sie przedmioty. Por. interi. lazgu lazgu w zdaniu Lazgu lazgu ir nuluzgino tuščius nésius. — Obok tego lazgéti ‘gtosno mowič; topotač na wietrze (o fladze)’, lazginti ‘poruszac¢ czym, kotysac¢ (kotyska, naczyniem z pltynem); wywieszac jezyk (o psie)’, islazginti ‘wymy¢ (naczynia)’, jak row- niez lazgurti intr. ‘zwisac i poruszac sie’, tr. ‘kotysa¢ czym, belta¢ ptyn; ptu- kač bielizne w sadzawce’. makavyčia stlit. ‘gatka na szczycie wiezy koscielnej’, por. ir pastatęs ji ant makavicias angu viršaus BaZnycias, tarė jam WP 97 _ ‘i postawiwszy go na makowicy na szczycie kosciota, rzekt do niego’®. Zapoz. z pol. daw. makowica ‘gatka na szczycie wiezy’, tez ‘glowica kolumny, architektoniczne zwienczenie, ozdobny wierzchotek czegos’ (SLXVI). malda 4 p.a. ‘modlitwa’, SD tez «prosba», pot. ‘prézna gadanina’; iSmalda ‘jalmuzna’. SD: vakarinė malda «nieszpor» [‘nabozenstwo odprawiane wie- czorem’], unkstyvos maldos Bažnyčios «jutrznia» [‘modlitwy brewiarzowe od- prawiane w nocy lub przed switem’]. Nomen prymarne z suf. -a- i SO mald- do meld-, por. meldžiū, melsti ‘prosi¢, btagač'. Znacz. etym. n. act.: ‘proszenie, btaganie’. Paralele: balda <= béldZiu, draba <= drebiū, narsa <= neršiū. — Drw. maldybé ‘nabozenstwo’, maldingas ‘nabozny, pobozny, bogobojny’, maldiis ‘przebtagalny - o Bogu’ (por. kalbus, Zadus), cps. malda-knygé ‘modlitewnik’ (por. knygos). manta 4 p.a. ‘mienie, mienie ruchome, sprzety domowe, rupiecie, ma- natki; kapital, pieniadze; pozytek’ — wyraz zmudzki, bedacy zapozyczeniem z tot. manta ‘mienie; bogactwo’, nekustama manta ‘mienie nieruchome’, pl. mantas ‘rzeczy; dziedzictwo’. — Drw. mantingas ‘majacy duzo mienia, boga- ty’. Tu tez pramatna: Davė gyvuolį ant pramatnos, t.y. pradžios gyvenimo ‘Dali bydle na zagospodarowanie sie / na poczatek zycia’ — z metatezy *pra- manta. Vb. denom. mdntauti ‘leczy¢, kurowač', mdntavoti ‘leczy¢’, mantyti: numantyti ‘wytudzi¢’, mantéti 1. ‘leczy¢’, 2. ‘korzystaé¢ z czego’, iSmantoti ‘krzywdzi¢, wykorzystywaé’, prasimantéti ‘wzbogacic sie’. mantus, -i ‘wygodny, poreczny; zwawy’, SD muntus «porzadny, grzeczny, razny», nemuntus «niegrzeczny, niesposobny, nieksztaltowny». Niejasne. "Brak wzmianki o tym wyrazie w LKZ, u Fraenkla, LEW i u Skardžiusa (1931). 88 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I marka 4 p.a. 1. ‘zaglebienie, dot z wodą, moczydto' (war. merka), 2. ‘pewna ilošė zamoczonego Inu’, 3. ‘czas moczenia Inu’ (Jau linų markos lai- kas), 4. ‘przemoczone ubranie’, 5. “stota, plucha’, 6. ‘parne powietrze, du- chota’. Odpowiednik lot. marks ‘moczydto’. Przyktad fmarka, ktére taczy w sobie trzy znaczenia dewerbalne: 1. ‘zamaczanie’ (n. act.), 2. ‘moczydio’ (n. loci), 3. ‘to, co zamoczono’ (n. rei), wskazuje na to, ze w wypadku marka nazwa miejsca czynnosci jest pochodną konkretyzacji nazwy czynnosci ‘zamaczanie’. Formacja na SO do merk- / mirk- ‘moczyé¢, zamaczač' (zob. merkti), nie wiadomo tylko, czy ma ona charakter prymarny, czy jest raczej drw. postwerbalnym od markyti ‘trzymaé w stanie zamoczonym’. Tego ro- dzaju dwuznaczno$¢ zwigzana jest rowniez z takimi formacjami, jak brada, klampa, lanka, tvanka. — Drw. markinas ‘przemoczony, zmokniety’, markinis a. markinis ‘stuzacy do przygniatania Inu w moczydle (kamien)’, markla ‘mo- czydto; bloto’ (=> markléti ‘robi¢ coš dtugo i niedbale, partaczy¢’, refl. ‘bru- dzi¢ sie, walač sie’, marklétas ‘ubrudzony, utyttany’), markis ‘moczacy na wskros - o deszczu’, marks linai m. pl. ‘len, ktéry sie wymoczyl szybko i dobrze’. cps. kandp-marka ‘zaglebienie do moczenia konopi’ (por. kandpés), lina-marka a. lin-marka ‘zagtebienie do moczenia Inu’ (por. linai), markd-vieté ‘miejsce (na jeziorze), gdzie moczy sie len’. Vb. denom. markinti ‘moczy¢ w moczydle’, sumarkavéti “zlač, przemoczy¢ — o deszczu’. — N. jez. Markélis, n. rz. Markija, Markelyné, cps. Kanapia-merkis (merk- z mark-). mąslė 4 p.a. gw. ‘zagadka’, np. UZminsiu dabar tokią masle, kad nei vienas neatspesta. Minu minu maqsle, katė veža pūslę. Analiza: mags-lé, drw. z suf. -lé (por. mįslė) od neopwk. mgs-, ktéry wyabstrahowano z czas. mąstyti ‘zgady- wac zagadki’ (zob.). — Drw. mgsliskas ‘zagadkowy, niezrozumiaty’. mataras, mataras 1. ‘motowidto, przyrzad do odmierzania i zwijania w motki nici, przedzy, szpagatu’, 2. ‘przyrzad do skrecania powrozow, pet’, 3. ‘narzedzie do bicia: bat, powréz, rozga, kij’, 4. “kol, drag’, 5. ‘dragal’. Takie stosunki motywacyjne, jak stabaras <= stabas, Zdgaras <= Zdgas zalecaja ujac mataras jako denominalny drw. z suf. -ara- od sb. *matas, por. madtas ‘miara’ (zob. tez matyti, mesti). — Vb. denom. matartioti ‘machaé, wymachiwac (ki- jem, batem), macha¢ ogonem; szybko mowič, paplaé’. maumedis, -dZio ‘modrzew, drzewo iglaste Larix’ — ksiazkowe, brak šwiadectw stlit. i gwarowych. Niby-zlozenie mau-medis, por. médis ‘drze- wo’. Pochodzi ono z potowicznego przektadu pol. wyrazu modrzew, ktory zostal przez Litwinow zinterpretowany jako cps. mo-drzew. Czlon lit. mau- 89 WOJCIECH SMOCZYNSKI jest substytucja pol. segmentu mo-, substytucja o tyle dziwna, ze stosunek dzwiekowy pol. o :: lit. au spotyka sie catkiem wyjatkowo, por. n. m. pol. Opito-toki <= lit. Apyta-laukis. — War. mél-medis pokazuje w I czlonie adi. mélas ‘niebieski, modry’, wyglada wiec na przeklad z pol. modro-drzew ‘La- rix’ (gwarowe z Mazowsza, por. Borys 2005, 335). mazgoti, -ju, -jau ‘myé, zmywac’, SD! mazgoju «myie; umywams», SD «umywam co», numazgoju SD «oczyščiam co [syn. nuplaudZiu]; odmywam co; omywam». Odpowiada tot. mazgat, -ūju ‘my¢, ptuka¢’ < pb. *mazg-a- — iterativum a. causativum z suf. -a- i SO mazg- do mezg-, jak w zaniklym prs. “mezgu ‘zanurzam’, *mezguos ‘zanurzam sie’. Por. mezgu, mėgzti ‘wiazad, splata¢’. Co do traktowania pierwotnej grupy *-sg- por. rezgū s.v. régzti. — Refl. mazgotis ‘my¢ sie’, mazgojuosi SD «myie sie» (syn. prausiuosi, periuosi). — Drw. nemazgotas SD «nieumyty», pamazgos f. pl. ‘pomyje’ :: tot. samazgas ts., = pamazginé ‘dot lub naczynie na pomyje’; mazgote ‘zmywak, Scierka’, daw. mazgotuvé SD «miednica [syn. lakoska, kraustuveé); oczyscialnia [syn. nuplaustuvé]; umywadlnik, umywalnik, lawaterz» (por. praustuvė ‘miedni- ca’ <= pratstis). Por. n. m. Mazgiat. mazkas, -a wsch.-lit. ‘maty, drobny’ (Laziinai), tez SD < malkas > «drob- ny» — war. z z w stosunku do formy gw. mazkas, -a ts. (Lazūnai). Budowa: maz-kas, drw. od mažas ‘maty’. — Drw. mazk-ickas ‘bardzo malty’, mazk-ickas ‘dos¢ maty, malenki’ (por. suf. w mazickas ‘maty’). mazantiés: forma gen. sg. na -ies do niezachowanego nom. sg. *mazantis, ukazujaca sie w zwrotach przyimkowych iš maZantiés a. nuo maZantiés ‘od ma- tego, od/z dziecinstwa’. Do tego warianty z koncéwka -és: iš / nuo mažaritės lub iš / nuo maZantés oraz z atematyczna konicéwka -es: iš / nuo mažantės. Por. iš maZens s.v. maZena. — Analiza *maz-ant- (od mazas ‘maty’). Formant rzadki w wyrazach pospolitych (por. gramaritas, lamarntas, ramaritas, adi. tikstantas), czesty natomiast w hydronimii (por. np. n. rz. Alantas i Alanta, Krazafité, Usarité, Zvaranta, n. jez. Slavaritas). maziamazeé SD «matos¢ liczby» (syn. maZybé) — zlozenie tautologiczne, faczace w sobie dwie osnowy, na - i@- i na -é-, o funkcji rzeczownika oderwa- nego ‘matos¢’, utworzonego od przymiotnika mazas ‘malty’ (zob.). Paralela formalna: pradZia-pradis. Co do znaczenia por. nieka-niekis. meénas 1. ‘ksiezyc’ (Regi, kokis didelis ménas), 2. ‘miesiac’ (Mergaitei buvo du ménai) — drw. wsteczny meén-a- od mėnuo, ménes- (zob.). — Drw. mėnūlis ‘ksiezyc’ — formacja bez odcienia deminutywnego (mėnūlio užtemimas ‘zac- 90 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I mienie ksiezyca’), = mėnūliškas ‘ksiezycowy’. Z innymi suf.: mėnėlis ‘ksie- zyc’, mėniūkas a. mėnūkas, méniitis ts. Zob. tez pamenai. mėnė, menė gw. 1. ‘komora, spizarnia’, 2. ‘lepszy pokėj, $wietlica’ — jest wynikiem deprefigowania wyrazu priemené ‘przedsionek’ (zob.). Paralele: dėmė <= nilodémé, šlaimas <= atslaimas, taika <= sdntaika. mentūris, -io 1. ‘matewka, topatka do mieszania, do mącenia plynéw’, 2. ‘thuczek do kartofli’, 3. nazwa rožnych rošlin. War. merituris, menturys, mentūrė. Odpowiednik tot. mieturs a. miėturis, mieturis ‘matewka’. Forma- cja na -ur- bądž od sb. mentė ‘matewka’, bądž od osnowy czas. ment-, por. menčiū, mėsti ‘miesza¢ make z woda, mącič'. Por. suf. w kyburys. métrigauti, -auju, -avau ‘zamierzaé, mie¢ zamiar’ — z udZwiecznienia *metrik-auti (por. lencitigas < *lencitikas). War. métrikauti ‘przypuszczaé’. Dwuznaczne. Po pierwsze moze to by¢ ekspresywny wariant do métrauti m.in. ‘ogladac; zamierzac¢’ (zob. métra), utworzony neosufiksem -ikauti, jak np. w meilikduti <= meilikis, tupcikauti < tupcikas. Po drugie moze to by¢ vb. denom. do zaniklego n. agt. *meétr-ikas ‘ten, ktéry cos zamierza’. Brak osno- wy nominalnej na -ik- stwierdza sie rowniez w wypadku czas. mainikduti, pelnikduti, samdikduti. mieras stlit. ‘pokdj, pax’, np. Duok mierq tarp visų pany, tarp karalių ir kunigais¢iy MZ ‘Daj pokėj miedzy wszystkimi panami, miedzy krélami i ksia- zetami’. Wyraz ten uchodzi — wraz z odpowiednikiem tot. miérs ‘pokéj, spo- kėj, cisza’ — za prapokrewny ze scs. mirū ‘pokdj, eipnvn’, < pbst. *méira- < pie. *meiH-ro-. Gdyby to bylo zapozyczenie stowianskie, brzmiatoby fmyras (por. ¢ystas). Znacz. etym. ‘porozumienie, zgoda’. Por. z innym suf. mielas ‘mity, kochany’, SZ mylas ts. :: scs. milli. minia 4 p.a. ‘tum, rzesza’, DP ‘rzesza, ttuszcza, thum , cizba’, SD «ciz- ba, turba; gromada [syn. krūva, daugelis); thum, thuszcza» — drw. dewerbal- ny z suf. -iaū- od min-, por. miniū, minti ‘deptaé, miaé’. Formacja typu Zinid, 91 WOJCIECH SMOCZYNSKI kandžia, valdžia. Znacz. etym. ‘deptanie, tratowanie' => ‘Scisk, ttok''*. Por. jeszcze vietų darau per minių SD «rum czynię, rumuię, submoueo turbam» [rum czynič ‘robi¢ wolne miejsce, przejscie’, L.]. — Drw. miniomis adv. SD «gromadno, gromadą» (syn. pulkais, tumtais). mįslė 4 p.a., mįslė 2 p.a. ‘zagadka’ — drw. z suf. -lė od neopwk. mįs-, por. įmįsti “"zgadnąč, odgadnąč zagadke’, pamisti 'zadač zagadke’ s.v. mąstyti. War. mislia, mįslys. Paralele stowotwė6rcze: juslė, krimslė, pūslė. War. na SO: mąslė (zob.). — Drw. mįslingas ‘zagadkowy, nieodgadniony’, mįsliškas ‘zagadkowy, niezrozumiaty’. Vb. denom. mjslinéti ‘czesto zgadywač zagadki’, mislyti, -iju -ijau ‘zgadywac zagadki’. moliautas, -a ‘uwalany, pomazany gliną' — gw. drw. od molis ‘glina’ (zob.), ciekawy o tyle, ze zostal utworzony rzadkim neosufiksem -autas, wy- abstrahowanym w typie pandutas <= panduti (zob. pona). Suf. -aut- ukazuje sie rowniez w materiale onomastycznym, por. 1° nazwiska Gedautas, Vyniau- tas, 2° nazwy rzeczne Ein-dutas (obok tego jest cps. Ein-upis), VieSn-autas, Vozg-autas a. Vosg-autas (obok cps. Vozg-upis). mugéti, mugu, mugéjau ‘drzeé, dygotač, trzasc sie (z zimna, ze strachu); zachowywac sie niespokojnie’, caus. muginti ‘poruszy¢ co; wprawiaé¢ w ruch, popedzac (konia), nagli¢ do roboty; podciagac (spodnie)’, refl. mūgintis ‘prze- pychac sie, robiąc plecami i tokciami’. Odpowiedniki tot. mudzét, mudzu ‘ru- szac sie, roic sie’ (war. mudzét, mudzu), caus. mudzindt ‘mieszac, przewracac, plata¢’. Bez etymologii. Brak reflekséw SE imiaug-, SO fmaug-. — Nomi- na: apmuge ‘krowa goniaca sie za buhajem’, apmugys ‘czlowiek natarczywy, gwattowny’, mūgė (zob.). Por. tot. mudži m. pl. ‘wszystko, co sie roi, mrowi; robactwo, owady’, war. na SW: mudzi ts. naiva 4 p.a. 1. ‘lekka choroba, przejSciowe niedomaganie’, 2. “dtugo- trwata choroba’ (war. naivé). Z wtérnym ei: neiva ‘wycienczenie w cho- robie; choroba nerwéw’ (por. Seiva, šeima). Vb. denom. naivyti, -iju, -ijau ‘tepi¢, gnebid, znecacd sie’, naivoti, -ju, -jau ‘tepié, niszczyé, dreczyé, gnebié’ (war. neivoti), apsinaivoti ‘skrzywdzi¢ sie nawzajem’., — Lit. naiv- bylo ze- * Wątpliwe jest pokrewienstwo wyrazu minia ze scs. mūnogū ‘mnogi, liczny, wielki, noAUg’ oraz goc. manags ‘niejeden, liczny’, stir. menicc ‘obfity, czesty’, co przyjmowal np. Trautmann (1923: 189). — Paralele znaczemowe: kamsa ‘Scisk, ttok' <= kimsti; spūstis a. spūstis ‘Scisk, tok, thum’ <= spdusti; sdngriidis 'ttok, $cisk’ <= sugrūsti; pol. ciz- ba ‘wielka liczba stloczonych ludzi’, stpol. ciszczba ‘Scisk, ttok' < *tis¢-iba od -ciskaé ‘gniesé, ttoczyč'. 92 Uzupetnienia do SEJL. Czešč I stawiane ze SE *neiv- w tot. niéva a. nievs ‘obelga, szczerstwo; pogarda' (= vb. denom. niévdt ‘lzy¢, zniewaza¢ stowami; pogardzac’). Dalszy wywod niepewny. nakabis m. ‘diabel’ — przez degeminacje z *nak-kabis < *nag-kabis, zto- zenie z naga ‘pazur, szpon’ i kab- jak w kabéti ‘wisieé, zwisac’. Od tego skrot hipokorystyczny nak-, o czym Swiadczy drw. nak-sis ‘diabel’. nartas ‘wegiet domu, rég, kat’ (ndrto akmuo ‘kamien wegielny’) — drw. z suf. -ta- i SO nar- od ner- w znaczeniu ‘sczepiaé, taczy¢ (belki) w miejscu zetkniecia’, zob. nérti II. Znacz. etym. ‘spojenie, wigzanie’. Odnosi sie ono do budowli stawianej techniką zrebowa, gdzie belki sa taczone na weztach za pomoca wrebow, por. nastepujace zdania: Trobos kampus, rąstus nérti. Medine triobq gali per dieną sunérti. Langų rėmai privalo biti sandariai suner- ti kampuose®®. Wtornie czas. sunérti opisuje konstrukcje z kamienia: Krosnis sunerta iš akmenų ‘Piec postawiony z kamieni’. — Inne nazwy ‘wegla’ to kercia, kerte (s.v. kirsti) oraz sdspara (s.v. spirti). — N. m. Nartai, Naftas, Nartava, Narteélis. našta 4, 2 p.a. ‘to, co sie przenosi, zwykle na plecach (pewna iloé¢ sia- na, stomy, chrustu, drzewa), ciezar, brzemie’, tot. nasta ‘ciezar’ — formacja z suf. -ta- i SO nas- do nes-, zob. nešū, nésti 'niešč'. Paralele: vazta <= vezi, lakta <= lėkti. — Neoosn. nast-: naséiai m. pl. ‘nosidta na wode, koromy- sta; umocowana na dwu tekach siatka do przenoszenia stomy, siana'*' (= nasciokai ts.), SD «lektyka», naščiai numirusių SD «mary» [‘nosze, na ktoérych ktadą cialo zmartego’, SLXVI], nastiné SD «lektyka» (brak w LKZ), nastis SD «lektyka», naštos f. pl. ‘nosze, nosidta’, nastétas ‘ten, co ma ciezar na ple- cach’, nastuvai m. pl. ‘koromysta; siatka na stome, siano’. nelaikis m. 1. ‘dusza zabitego (np. ztodzieja) lub dusza samobėjcy, ktéra nawiedza miejsce zgonu i straszy zywych’, 2. ‘nieboszczyk’ — drw. od sb. nelaikas ‘nieodpowiedni czas’ albo od adv. ne laikū adv. ‘nie w swoim czasie’ (zob. laikas). Paralela totewska: nelaikis ‘zmarty, umarly’ <= nelaiks ‘nieodpo- wiedni czas; niepogoda’. — Drw. nelaiksis a. neldiksis 1. ‘noworodek, ktory sie przedwczesnie urodzit’, 2. ‘samobdjca’. nibrė I ‘zabawa wiejska, wieczorynka’, war. nibra, nibras — sb. postvb. “ Fraenkel, LEW 485, 495 niestusznie tączyt ndrtas ‘wegiet domu’ z czas. nért1 I ‘zanu- rzač sie’. “"Inaczej S. Ambrazas (1993: 181), ktory widziat tu formacje z suf. -(s)tis. 93 WOJCIECH SMOCZYNSKI od nibrinėti 'wykonywač drobne prace ręczne' (zob. nipras). Znacz. etym. ‘wieczorne zebranie kobiet przy wspolnej pracy, np. przy przedzeniu, szy- ciu'. Paralela: viešnagėti. nibrė II ‘pysk, ryj šwinski'. Niejasne. — Drw. apinibris ‘uzda na pysk zwierzecia’ (por. apinasris, apysnukis a. apisnukis). ničniekas “zupetnie nic, nikt, žaden'. Zam. *nik-niekas, zapewne przez faze *nit-niekas (dysymilacja k-k > t-k). Zlozenie tautologiczne o cztonach zroznicowanych pod wzgledem iloczasowym: *nik- + niek-, por. niékas ‘nikt, nic’. Paralele: maz-mozis, gér-géris. Por. tez zlozenie o czlonach niezr6znico- wanych: niék-niekis ‘drobiazg, drobnostka’. niegti: nuniegiu, nuniegiau gw. ‘skrycie, potajemnie zabi¢’: Vagj nuniege. Kating nuniegé. Niejasne. Prawdopodobnie czasownik ten polega na fone- tycznej dyferencjacji wzgledem formy nuniekti, -niekiu 1. ‘wzgardzi¢’, 2. ‘za- bi¢’ (AS tave nunieksiu), o czym s.v. niekas. niekaniekis m. SD' «fraszka», nieka-niekés f. pl. SD «balamuctwo; frasz- ka», dziš niek-niekis ‘drobiazg, drobnostka, blahostka, bagatela’ — zlozenie tautologiczne, por. niekas ‘nikt, nic’. Zob. tez nicniekas. nipras, -a ‘zreczny, o zrecznych palcach’, war. nibris, -i ts. Niejasne. Lot. niprs, niprs ‘zwawy, predki’ jest chyba zapozyczeniem z lit. — Vb. denom. niprénti ‘robi¢ co powoli, dtubac sie’, niprinéti a. nibrinéti ‘wykonywac drobne prace reczne’ (Syn. naginéti), nipryti a. nibryti ts., SW nyprioti, nyprioti ‘robi¢ co pomahu, dtubaé, grzebač, pleč, wigzac (nici) . nirsti, nirštū, niršaū ‘gniewac sie, wšciekač sie’, inifsti, įnirštū, įniršaū 1. ‘rozgniewac sie’, 2. 'wziąč sie do czegoš z zaciekloscia’ — pdg. oparty o neopwk. nirs-, ktory zostat wyabstrahowany z prs. nirštū droga analizy “nirs-stu. Samo nirstu jest produktem zmiany fonetycznej, jaka zaszla w formie nirstū ‘wpadam w gniew’ (rs > rš przez perseweracje). Ta ostatnia nalezy etymologicznie do pierwiastka zakonczonego na -t-: nirt- / nert-, zob. nértéti. — Drw. od nirs-: niršdėnti ‘wasni¢, podjudzaé’, nirséti, nirsa, -ėjo ‘wy- stępowač gromadnie, poruszac¢ sie beztadnie, we wszystkie strony (o dzie- ciach na podwérzu), roi¢ sie (o mréwkach, kijankach), tworzyé¢ chmare (o komarach)’, jnirsinti ‘rozzto$cié, rozjuszy¢’. Nomina: nir§ynas ‘rojowisko, np. miejsce na jeziorze, gdzie si¢ roi od ryb’, nirsis ‘gniew, ztošč', nifstas ‘wzbu- rzenie, ztoS¢’, nirSulys ‘gniew, zto$¢, zdenerwowanie’, niršūs ‘gniewliwy, gniewny, rozgniewany’ (nirsiai adv. ‘gniewnie, z gniewem’). — Oboczna reanaliza nirSt-u wytworzyta neopwk. nirst-, ktéry wida¢ w nirstauti b.z.a. 94 Uzupetnienia do SEJL. Czešč I *ztošcič sie nieco’ (paralela: trokstauti <= trokšt-u) oraz w nirštingas ‘rozztosz- czony, rozgniewany’. — Do neopwKk. nirst- dotworzono SE nerst-, a Swiadczy o tym pdg. neršti, nersciu, nersciatt ‘ztosci¢ sie skrycie’, refl. nerstis ts. (Jinai nerstés ant jo uz bitis pavogtas), => nerstintis ‘ztosci¢ sie nawzajem, ktocič sie’, susinerstinti ‘pokiocic sie’. nuodzia 4 p.a. stlit. ‘grzech, wystepek’ (m.in. DP: NuodZias, arba griekus, išpažindavo ‘Grzechy wyznawali’). Drw. od neoosn. nud-, ktéra wyabstraho- wano z vb. cps. nu-si-déti ‘przewinié, zgrzeszy¢’ (por. dėti, nuodai, nūodėmė). Zmiana nu- (vb.) = nuo (sb.). Por. budowe apydzia, pradžia. — Vb. denom. nuodzioti DP ‘grzeszy¢’ (=> nuodZidtas ‘grzeszny, grzesznik’). nuotaka ‘panna mtoda, narzeczona’ — deverbativum na SO od vb. cps. nutekėti uz vyro ‘wyjs¢ za maz’, znacz. etym. ‘odejsé, wydalié¢ sie’ (scil. ze stron rodzinnych). War. ntioteka ‘panna mtoda'**. Zob. tek, tekėti. Por. Ji nutekėjo į tolimą parapiją ‘Wyszta za maz do odlegtej parafii’. SD šarvas mer- gos nutekuncios «posag». Obok tego atitekéti m.in. 'wyjšč za maz i przeniešč sie do domu meza’. — Vb. denom. nuotakduti ‘wychodzié¢ za maz’. painioti, pdinioju, pdiniojau ‘plata¢, wiktač, mieszaé; lez¢ pod nogi’ — formacja iteratywna z suf. -ioti i innowacyjnym SO pain- <= pin-, zob. pin, pinti ‘ples¢, wigza¢’. Paralele: gdinioti <= ginti, skdinioti <= skinti, trdinio- ti <= trinti. — SD: painioju «machluie [‘podrabiam, falszuje’]; wikle co, pla- tam», jpainioju «wieznie co, kogo; wplatam [syn. jpinu]», ipainiotas «uwik}a- ny», iSpainioju SD' «odwikltawam» (syn. iSraizgau), supainioju SD' «gmatwam [syn. suraizgau]; zawiktywam». Refl. isipdinioti ‘wplatac sie’, pdiniotis DP ‘ba- wic sig, parac sie’. — Nomina postvb.: pdinia ‘zamieszanie, klopot, kompli- kacja’ (war. pdina, m.in. u Donelajtisa), painiava ‘przeszkoda, niedogodnos¢, ktopot, zawitošč', przen. ‘zty duch, diabel’, painūs Zasuplany (wezel), zawi- ktany, zawity, zagmatwany; mylny (o drodze)’. pajamos f. pl. ‘wpltyw, dochéd, przychéd brutto’, pajama ‘czas, gdy ksie- zyc przybiera, dochodzi do pelni’ < *pajam-a- — abstractum dewerbalne na SO (*am- / *jam-) od prs. pajemu do pajimti < pa-imti ‘wziaé, zagarnacd, zabrač'. Na temat j w roli wypelniacza hiatu zob. s.v. imti. Podobna budowa: sgjama a. sqgjama ‘sylaba’ (neol.) <= sūjemu ‘zbieram’. — Z pajamos sa zwiaza- ne dwie neoosnowy, 1° pajam-: pajamingas ‘dochodowy, zyskowny, intratny’, “*Wyraz nuoteka ukazuje sie poza tym w znaczeniu nomen loci, por. SD «ucieczka, mieysce, do ktorego uciekaia» [‘schronienie, uchrona’, L.]. 95 WoiciEcH SMOCZYNSKI vb. denom. užpajamiioti ‘zapisywac¢ na poczet przychodu’, 2° paj-: pajai m. pl. ‘wosk pszczeli', pakalikas I, pakalikas ‘klin z twardego drewna a. rogu, sluzacy do unie- ruchomienia kosy na drzewcu’, por. Pakalikas būva medinis arba raginis ir uzsikala, kad dalgé nejudét. Mano dalgės pakalikas jau visai kliba — uzkal- siu. Zdrob. na -ikas do pakala m.in. ‘klin’, zob. kali, kalti ‘kué, bié, wbija¢’. Znacz. etym. ‘maty klin, klinek’. W zwigzku z obecnoscia nomina instr. na -ikas, np. karikas, malikas, stumikas, nasz wyraz jest dzi§ pojmowany jako nazwa ‘narzedzia do wbijania’, motywowana przez vb. cps. pakdlti ‘pobié (miotkiem)’. pakalikas II 1. ‘stuga, lokaj w domu szlacheckim, ziemianskim’, 2. peior. ‘stugus, zausznik, poplecznik’ — zapoz. z pol. pachotek, z substytucja x przez lit. k (por. griékas, lénkas) i z zastepstwem suf. -ek przez lit. -ikas. — Obok tego stlit. pakalka WP c. 'wtoczęga'" i zwrot lit. pakdlkomis eiti / išeiti 1. ‘préoz- nowac, obijac sie’, 2. ‘zejS¢ na manowce’ (ISejo pakalkoms visi vaikai). Akut w pakalka ttumaczy sie chyba wzdluzeniem zastepczym po synkopowaniu wariantu, ktory byt akcentowany *pakalika. Paralele: tdmsta < tamista; sdl- mas < *Salamas; vélnas < vélinas. pakulos f. pl. ‘wyczeski Inu a. konopi, krétkie widkna Inu a. konopi, od- dzielone od dtugich przez czesanie i trzepanie’, SD «paczesi Iniane, konop- ne [syn. pasukos]; zgrzebie Iniane, konopne» — sb. postvb. od czas. pakūlti ‘wymiocié¢ (zboze); uzyskaé plon z miécki; troche, krotko pomiécié’. Budo- wa podobna do sdnkulas <= sukulti. Odpowiednik tot. pakulas f. pl. ‘pakuty’. War. pakulas, pakulé (sg.), pakulés. War. synkopowany: paklos, paklas. — Wy- raz pakulos zostat zapozyczony do jez. polskiego w formie pakuty f. pl., = drw. pakulanka ‘przedza, nici z pakut’, pakulak ‘powréz skrecony z pakut’, pakulnica ‘ptétno najgrubsze’. — Drw. pakulainis, -é ‘kto$§ ociezaly, powol- ny’, pakulinis ‘pakutowy, np. worek’, SD «zgrzebiany, zgrzebny», cps. pakul- galvis, -ė ‘kto niczego nie moze spamietac’ (dost. ‘z pakulana gltowa’). — N. m. Pakuliskes. pamėnai m. pl. 1. ‘pierécienie §wietlne wokét ksiezyca’, 2. ‘zorza polar- na’, 3. ‘chmury oSwietlone czerwona poswiata’, 4. ‘tuna pozaru’, 5. ‘dziwy, cuda’. Nie od czas. mirti (zob. Fraenkel, LEW 455), lecz od neoosn. mén-, jak w ménas ‘ksiezyc’ (zob.). pametoti, pamétoju, pamétojau ‘przedrzezniac kogo, szydzié, kpié, drwié’, refl. iSsipamétoti 'našmiewač sie, wySmiewac sie’, pasipamétoti ‘naigrawac 96 Uzupelnienia do SEJL. Czesé I sie, odnosi¢ sie do kogo z szyderstwem’. War. pamécioti ‘przedrzezniac’, pamekcioti (zam. *pamég-Cioti? zob. mégdyti). Taka paralela, jak pol. na- trzqsac sie z kogo, czego ‘naigrawac sie’, zaleca analizę pa-mét-oti, z mét- jako WSE do met- ‘rzucac, miotac’. Por. métoti, -ju, -jau ‘rzucaé, miotač' :: tot. metdt, -dju ts. Zob. tez pamédeti. pasaga 3 p.a. 1. ‘podkowa, okucie kopyta konskiego’, 2. ‘popreg, pas przytrzymujacy siodto lub kulbake’, 3. spėdnica pod spėd wkladana’. Obok pasagas ‘podkowa; popreg; drewniane podbicie ptozy san; spédnica; zapiecie przytrzymujace pole ptaszcza’. Konkretyzowane abstractum z suf. -a- lub -a- 1 SO sag- od vb. cps. pa-ségti ‘podpiaé, podkué’ (zob. segu, ségti). Paralele: nasa <= nesti, skala <= skélti, mazgas <= mezgu. — Drw. pasagotas ‘podkuty’ (Ratai maliavoti, žirgas pasagotas). Cps. pasag-viné ‘gwozdz do podkowy, huf- nal’, II czton do vinis (por. stpr. sagis EV ‘hufnal, Hufnagil’). pavainikis, pavainikis ‘nieslubne dziecko’ — drw. od zwrotu przyimko- wego po vainiku ‘pod wiankiem’ (zob. vainikas). Znacz. etym. ‘dziecko spto- dzone pod wiankiem’ (gdy matka nosita jeszcze wianek na znak dziewictwa). War. povainikis. Drw. povainiké ‘dziewczyna z nieSlubnym dzieckiem’. — Inne nazwy ‘nieslubnego dziecka’ to iskeksinis, iSmanginis, iSmerginis, mergdutinis, pandutasis, pasigautinis, susigautinis, tribambis, cps. merg-vaikis, $ép-gaudas. penimis, -ė adi. ‘tuczony’ (o wieprzu, šwini) — drw. od neoosn. pe- nim- <= peéni-mas ‘tuczony’, ptc. prs. pass. od prs. péni ‘karmi, tuczy’, zob. penéti. War. zasymilowany: peninis, -é (n-n < n-m), np. Peninés kiaules vary- davo ligi Karaliaučiaus péscioms. — Z substantywizacji adi. pochodzi penimis ‘karmny wieprzek a. Swinia, tucznik’, penimé ‘karmna šwinia', por. Meitéliai penimiai, paršai peniukslai. — Z substantywizacji ptc. na -mas pochodzi penimas, -o ‘tucznik’, war. pénimas. pérkolas ‘jaz, pleciony plot zastawiany w rzece dla potowu ryb’ — for- macja postwerbalna od vb. cps. pérkalti ‘przebi¢’, perkalu SD «przekluwamy» ze wzdluzeniem samogloski pierwiastkowej: kal- = *kal- > kol- (zob. kdl- ti). War. perkola, pérkola, perkola. Znacz. etym. ‘to, czym rzeke «przebito», przegrodzono’. — Odpowiedniki gwarowe nie wykazuja wzdluzenia, por. pérkala a. pérkalas ‘jaz’. Obok tego pérkalas ‘gwézdz’. War. synkopowane: pérkla, pérklas ‘jaz’. pėsti, pentu, petaū ‘meczy¢ sie, mdle¢’ (Jau pripetati ‘Juz sie zmeczy- tem’) — bardzo stabo udokumentowany czasownik. Lit. pet- moze ewentual- nie odzwierciedlac pie. *peth,- ‘upadac’, por. wed. pdtati ‘leci, lata’ < *péth, 97 WOJCIECH SMOCZYNSKI -e-, gr. mintw 'upašč, pasé, zginąč, polec; opasé, ostabnad; wpasé, dostac sie, zabrnaC w co; rzucic sig, uderzy¢, napas¢ na kogos’ < pie. *pi-pth -e- (LIV? 477, bez wzmianki o lit. pet-). — Derywatami od neopwk. pes- (<= pėsti) moga by¢ czas. pesnoti ‘robi¢ co powoli, nie spieszac sie, guzdrac sie, praco- wac niewydajnie, péseliotis ‘guzdrac sie’. piešimas ‘rysowanie weglem, mazanie sadza’ — dewerbalne abstrac- tum na -imas od piešiū, piešti ‘rysowac’ (zob.). Paralele: arimas <= arti, degimas <= dégti, siuvimas <= siūti. Odpowiednik pst. *pis-imo- ‘pisanie’, por. cs. pisimo, bg. pismo ‘pisanie, list’, ros. pissmo ‘list’, pol. pismo ‘scriptum’; obok tego jest formacja na -men-, scs. pisme, -mene ‘znak pisma, litera’, dla ktorej brak jest nawigzania lit. pilaga 4 p.a. ‘ulewa, silny, nawalny deszcz’ — drw. od pilti ‘1a¢’, utworzo- ny neosufiksem -aga (por. médzZiaga, silaga). plaisinti, -inu, -inat ‘szczepac (drewno), rozsadzač (kamienie)’, iSplaisinti ‘rozrywac; wysadzaé, detonowac (16d)’ — causativum na -inti, urobione od SZ plys- (zob. plyšti) z udzialem innowacyjnej apofonii y = ai (SO). Paralele: braižyti <= briz-, rdiZyti <= riz-. — Z innymi suf.: pldiSyti ‘rozrywac, rozsadzac’ (por. tot. plaisities, debesi plaisas ‘chmury sie rozchodza, rozpraszaja sie’), plaisioti ‘pekac, rozpadac sie’. — Nomina z plais-: atplaiša ‘drzazga’, papldisa ‘drzazga, ostry kawatek drewna, wiér; konar drzewa, odgalezienie’ (war. paplaisa, paplaisa), plaisa ‘szczelina; tyko lipowe’, plaišas ‘tyko’, pldisena ts., plaisis ‘tatwo pekajacy’. Por. tot. plaisa ‘rysa, szczelina’ (=> vb. denom. plaisdt ‘pokrywac sie rysami, pekac’), plaisna “tyko zdarte dla zwiazania miotly’. plasnéti, -ju, -jau 1. “(o ptakach) machač skrzydlami’, 2. ‘unosié sie w powietrzu, leciec’, 3. ‘spieszy¢ sie (z robota)’, 4. ‘powiewac na wietrze, topo- tac’, 5. ‘pulsowac’, 6. ‘migac (o plomieniu), zarzy¢ sie’. Czasownik na -noti, oparty o wykrzyknik plas a. plast (plést) — o ptaku poruszajacym skrzydtami. Por. Tik plas plas plas jam iš panosés paukštė. Sparnais plast ir nuskrido varna. War. fonetyczne: plesndéti, plezndti (sn > zn przez antycypacje). Z wykrzykni- kow wywodza sie tez synonimiczne czas. plastéti (plazdéti) i vasnati. plekti, plenka (war. pléka), supléko ‘splaszczac sie, zbijac sie (o sianie), Sciesniac sie’. Niejasne. — Nomen na SO: plakas 1. ‘zbita grabiami warstwa (nargcze) siana a. stomy, tzw. plast’, 2. ‘klab welny’. War. plékas ts., = vb. denom. plekiioti ‘zbija¢ siano w plasty’. plendéti, pléndi a. plénda, plendéjo ‘ptonaé, pali¢ sie’. Moze to by¢ deno- minalne prs. na -da- od osnowy plén- jak w plénis ‘zarzewie’ (zob.). Por. tez 98 Uzupetnienia do SEJL. Częšč I plendėsai m. pl. ‘zarzewie’. — Z semantycznego punktu widzenia niejasne pozostają wyrazy plenda ‘poduszka z mala ilošcią pierza', pléndé 'obszar, potač'. plokštė a. plokštė 1. ‘ptaski kawatek czegoš, plyta’, 2. ‘ptaz, strona ptaska, szeroka broni siecznej’, 3. ‘niedojrzaty, ptaski jeszcze strąak grochu' — deno- minativum od plokščias ‘ptaski’ (zob. plakti). — Drw. plokštėlė ‘ptytka; plyta gramofonowa; proteza zebowa; cienki kawatek czego’, plokstéké 1. ‘niedoj- rzaty, plaski strak’, 2. ‘ptaski kamien’, 3. ‘zwierze o plaskim brzuchu, zwt. Swinia’. — Gw. war. z wtorna palatalnoscia: pliokscias ‘ptaski’, drw. pliokstis, -ies f. ‘niedojrzaty strak grochu, bez ziaren’. plostake 1. ‘odtamek (kamienia), drzazga’, 2. ‘blacha, ptytka blaszana’, SD: «blacha», plostaké aukso putu nudaZyta «pazlotka blaszana», plostakes gelazinés f. pl. «kirys» [‘pancerz okrywajacy gorna częšč tulowia’, SEXVI]. Por. suf. w plast-aka 'dton', pluost-ake ts. Z innym suf. plostéké ‘szczapa; plyt- ka; plasterek’ (por. plokstéké). Formacje te są oparte na neoosn. plost-, ktora wyabstrahowano z wyrazu plostas (zob.). — Drw. plostakius a. plostaknykas SD «blacharz». plostas ‘warstwa zgrabionego i ubitego na ptask siana lub stomy, przezna- czona do przeniesienia, narecze’ — drw. od neoosn. plost-, wyodrebnionej z czas. *plostyti ‘plaszczy¢, robič ptaskim’, ktory byt forma frq. na -sty- do ploti (zob.). Paralele: klostas, paklostas <= klostyti, ddigstas <= ddigstyti. Pod wzgle- dem znaczeniowym por. griiobstas ‘gars¢, narecze (stomy, siana)’ <= *gruob- styti. — Neoosn. plost- lezy tez u podstawy takich form werbalnych, jak plosteléti ‘poklepywaé, opukiwaé tutéw (chorego)’ i plostelti ‘przez chwile klaskaé, bi¢ brawo’ (por. Zidst-eléti a. Ziost-eréti <= *Ziostyti). plukti, plunka, pliko ‘ptynaé (o rzece, o splawnym drewnie), ptynąč, plywac (o czltowieku)’, isplukti ‘wylac (o rzece)’ — formacja z pochodzenia inchoatywna na SZ pluk- do plauk-, zob. plaukyti. — Drw. plukdénti caus. ‘ka- pac dziecko’, plukdyti caus. ‘ptawié¢ (konie); sptawiaé (drzewa), spuszczaé z pradem wody’, nuplukdyti ‘zawiez¢ dokad todzia, statkiem’, nuplukdyti sielius ‘splawic tratwy’, plukyti caus. ‘pltawi¢ w wodzie, rzece’, refl. plukytis ‘kapac sie’. Nomen: plukéné ‘wanna do kapieli; praca w blocie’, plukéné dsarose ‘za- lewanie sie Izami'. — WSZ pliik-: paplitkéti, -plūkiū ‘poptynaé troche’, plitkauti ‘plywac, unosic sie na wodzie; brnąč (przez wysoka trawe)’, przen. ‘optywac w dostatki’ (por. isplukavéti ‘roztrwoni¢’), plitkioti, -ju, -jau ‘ptynaé (o ge- siach), ptywaé’, nomen: pliikis ‘pow6dz’. 99 WOJCIECH SMOCZYNSKI plūostas ‘prom na rzece’ (gw. pliostas). — drw. od neoosn. pluost-, to z metanalizy formy *pliostyti «= *plao-styti (por. plau-styti). Odpowied- nik tot. pludsts ‘tratwa’. Podobna budowa w wyrazach plaustas ‘pomost nad woda; prom’ «= pldustyti, ddigstas ‘sadzonka’ «= ddigstyti. plūoštas 'wtokno; pek, garsé, narecze (siana, stomy), pasmo, garstka (Inu), kosmyk, ktak (wloséw), plik (papieréw), kupka (gazet)’ < *plos-ta- — drw. na SO pluos- do plés-, zob. plésiu, plėšti ‘rwaé, drze¢’ (zob.). Znacz. etym. ‘to, co zerwano, zdarto, wyszarpnieto’. War. z insercja k: pliiokstas ‘wiokno’, tot. pluoksts ‘strup na glowie’. Co do apofonii uo <= é por. rūožas <= rėž-, slūogas <= slég-, sūodžiai <= séd-. — Odpowiednik pst. *plastii: sch. bg. plast ‘pokos siana, kopka siana’, ros. plast ‘warstwa, skiba’, stpol. ptast ‘plaster miodu’, vb. denom. plastiti ‘uktada¢ warstwami’. — Drw. plūoštaka ‘wiékno; pek, garstka (siana)’, pluostakeé ‘don’ (por. LasSiniai per pluostdke). pradievai m. pl. daw. ‘jalmuzna’ SD' pradievy davimas «jalmuzna», pradievy davėjas «jalmuznik». Z innych žroėdet nieznane. Stoi w zwiazku z dievas (zob.), ale szczegoty pozostaja do wyjasnienia. pramonė ‘przemyst, industria’, stlit. <pramania> DP 'wymyst, wyna- lazek, zabobon’, SD «przemyslanie o czym; sztuka, fortel; sztuka žolnierska; wymyst, wymyslona rzecz» — abstractum na WSO *man- «<= man-, por. pra- manyti ‘wymyslac, zmysla¢’, DP ‘wymysli¢, myšlič, poczytaé’, SD pramanau «knuig; przemyslam; wymyslam co», = pramanas ‘wymyst, zmyslenie’, SD «przemyst; przyprawa», pramants ‘zmyslny, przebiegly, wynalazczy’, prama- nytinai SD adv. «przemysSlnie». Zob. tez manyti i priemonė (gdzie inne nomina z -mon-). Nie mozna wykluczy¢ kalki stowotwoérczej z pol. przemyst daw. ‘po- mystowos¢, spryt, przemyšlnošč' = przemyslic¢ ‘zastanowic sie, rozwazy¢’. — Drw. pramonininkas ‘przemystowiec’, pramoninis ‘przemystowy’. praskalas ‘kij z rozszczepionym i rozwartym koncem, uzywany do lapa- nia zmij’ — drw. na SO skal- od vb. cps. praskélti ‘rozszczepi¢ drewno’. Para- lele s.v. skala. W tymze znaczeniu tez formy ze SZ skil-: praskilas, praskila. prašyti, prasau, prasiau 1. ‘prosi¢ o co’ (Prdso nét su ašaromis ‘Prosi ze lzami w oczach’), 2. ‘zapraszaé, np. na wesele’, 3. ‘zachecaé (do jedzenia, picia)’, 4. ‘zadac, np. zaplaty’, atprasyti ‘uprosi¢ (zeby czego$ nie robiono)’, iprasyti ‘zaprosic¢ do wejscia (do domu, pokoju)’, suprasyti ‘sprosi¢ (wielu go- Sci)’, uZprasyti ‘zawczasu poprosié¢, zamowič, zaprosic; zachecaé (do jedzenia, picia)’, refl. atsiprašyti ‘przeprosi¢’. Odpowiedniki tot. prasit, -u (-ijju), -iju ‘py- tac, pytac sie o co, žądač' oraz scs. prositi, prošo ‘prosic’, isprositi ‘wyprosic’, 100 Uzupelnienia do SEJL. Czeęšč I vūprositi ‘spytac’, vūsprositi ‘poprosic’. Refleks iteratywu pbst. *pras-i- < pie. *prok-éie-. Na temat SE *presu zob. s.v. pifsti. Por. tac. procio, -ere ‘ubiegac sie o reke (kobiety)’, procus, -i ‘zalotnik’ :: SE precor, -ari ‘prosi¢, modli¢ sie’. — Drw. prasinéti iter. ‘prosi¢, zwracač sie czesto z prosba’, nomina: prasinys ‘rzecz, sprawa, o ktora sie prosi’, prašnūs a. prasus “kto natretnie pro- si’. — Neoosn. prasy-: prasydintis ‘dac sie prosi¢’ (Nereik prasydintis — pada- viau, ir valgyk!), prasymas ‘prosba, proszenie o co’ (maldnés prašymas ‘prosba o utaskawienie’), prasytinés f. pl. ‘poczestunek, goscina tylko dla zaproszo- nych’. — WSO *pras-: scs. poviiprasati ‘zapytywac’, viiprasati ‘rozpytywac sie, badač', uprasanije ‘pytanie sie, zapytywanie’ (bez odpowiednika batlt.). prasmatas ‘obfitos¢, nadmiar, zbytek, przepych’. Bez dobrej etymolo- gli. Sugerowano onomatopeicza motywacje osnowy prasm-, por. interi. prasméks(t) — o szybkim przejsciu, przemknieciu, Smignieciu, prasmyks(t) ts., tez o przektuciu, przeszyciu. — Drw. prasmatnus ‘wytworny, szykow- ny, wykwintny; piekny, swietny, wspanialy’, praSmatu adv. ‘za duzo, ponad miare, bardzo, nader, zbyt’. War. -Smot- w SD: prasmotas «nadmiarz» (syn. prabingimas, prabunga, per daugi), su prasmotu «nazbyt» (syn. prabinktai), pra- Smotingas «zbyteczny, bezmierny» (syn. prabingétas). pratéga ‘dwie pary koni, zaprzezone jedna za druga’: Seniau ponai va- žiuodavo pratégoj. Pratėgo[je] pasikinkes ketvertą arklių. Zapoz. z rus. protjaga ‘rozciggniecie’ (por. ros. protjagate ‘rozciagac’). — pratégé ‘wolne miejsce wewnatrz czegos, przedzial, odstep’, 2. ‘przeSwit miedzy chmurami’, 3. ‘po- lana w lesie’. — pratégis ‘szereg, rzad’. — prategui adv.: arklitis pratégui kin- kyti ‘zaprzegac konie jeden za drugim, para za para’ (w czworki, w szostki), war. pratégiu, pratégiui, pratégium, pratégmai, pratégmais, pratégmu, prategu, pratégui a. pratégui. priegalvis, -io 1. ‘poduszka pod glowe’, SD «poduszka; wezglowie» (zm. prygalvis), 2. SD «materac, piernat spodni [syn. paklotuvé dėl sėdėjimo, guléjimo]; pierzyna spodnia», 3. ‘wezglowie’ — z substantywizacji zwrotu przyimkowego prie galvos ‘przy glowie’. Por. syn. pagalvė. Znacz. SD «wez- glowie» jest styczne ze znacz. ‘poduszka’ (por. pagalvys ‘wezglowie’ s.v. pagalvė), pozostaje jeszcze zbadač, w jaki sposob ustalily sie poboczne znacz. SD «piernat spodni» i «pierzyna spodnia». prieglauda 1 p.a., prieglauda 3 p.a. 1. ‘schronienie’, 2. ‘przytutek dla 101 WojiciECH SMOCZYNSKI dzieci’, 3. ‘dom starcėw' (zm. pryglauda) — abstractum na -ū- od vb. cps. priglausti ‘przytuli¢, przygarnad, zaopiekowac sie’, zob. glaudziil, glaiisti. priemenė, acc. sg. priemene 3 p.a. 1. ‘przedsionek, tj. pomieszczenie przylegajace z jednej strony do wyjscia z domu, z drugiej do jego wnetrza’ (zm. preimené®, prymené), 2. ‘przedpokéj’. Zapewne chodzi tu o pierwotne brzmienie *prienamé, ktére zmienilo sie przez metateze spoétglosek noso- wych: n-m > m-n w *priemané, nastepnie przez zmiane a>e w sylabie nie- akcentowanej w priemenė. Analiza: *prie-nam-é, nomen loci powstate przez substantywizacje zwrotu przyimkowego prie namo ‘przy domu’. Znacz. etym. ‘pomieszczenie przylegajace do domu'**. Od tego samego zwrotu zostaty uro- bione — najwidoczniej na nowo — sb. prienamé ‘przedsionek’ i prienamis 1. ‘miejsce przy domu’, 2. ‘pomieszczenie miedzy kuchnia i pokojem mieszkal- nym, przedsionek’ (Prie namo pristatytas prienamis), 3. ‘sien’ (Prienamis ilgas, siauras, eina skersai viso namo). Inne paralele: prieangis ‘sient’ <= prie angos (zob. anga), priepirtis a. priepirtė ‘przedsionek w tažni, przebieralnia’ <= prie pirtiės (zob. pirtis), priekrosnis ‘przypiecek’ <= prie krosnies (zob. krosnis). — Por. jeszcze rozmaite war. gwarowe nazwy ‘przedsionka’: priemena a. priemena, priemenia (zm. prymenia), prieminé (zm. pryminé), prieminia (zm. pryminia), tez priemenis, priemenys. Z synkopa sufiksalnego e: priemné, z uproszczeniem grupy mn: priemė a. priené. — Zob. tez forme deprefigowana méne. priemonė ‘narzedzie, Srodek do czego, sposéb, metoda’, przest. ‘sztuka, ars’, DP ‘dowcip’ [‘rozum, inteligencja, bystrošč umystu’, SEXVI] — abstrac- tum na WSO *man- do men- / man-, zob. ment, miriti ‘pamietaé, przypomi- nac sobie’. War. stlit. priemonia. — Inne podobnie zbudowane rzeczowniki: išmonė ‘pojetnosc, rozum’, iSmonia SD «baczenie, rozum» (syn. sumanymas), niiomoné ‘mniemanie, opinia’, nuomonia SD «rozumienie 0 czym», nenu- omonia SD «nieostroznos¢» (syn. nesargyba), sąmonė ‘czucie, przytomnosc’, nesąmonė ‘niedorzecznos¢, absurd’. Osobno zob. pramonė. priepalas ‘worek na ztowione ryby’, np. Laikyk priepala, inpilsiu kelias rie- “ Por. preikdlas ob. priekdlas, deivė ob. dievas, zm. eild ob. tot. iela. “*W ten spos6b mozna pozostawi¢ na boku zaréwno hipotezę Būgi (1959: 302) o de- rywacie na -ené od przymiotnika pb. *preima- ‘przedni, vordere’ (znacz. etym. ‘to, co znajduje sig na przedzie, scil. domu’, por. priesine), jak i Fraenkla (LEW 653) analizę “prie-m(e)ne, wychodzaca od przyimka prié ‘przy’. Suf. -men- nie ukazuje sie w dery- watach od prepozycji. 102 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I škučias žuvų — konkretyzowane abstractum na SO pal- od vb. cps. <= pri-pilti 'nalač, nasypač' (zob. pilti). Znacz. etym. ‘wlewanie, wsypywanie'. Paralele stowotworcze s.v. ampalas. priesakis, -io DP 'nieprzyjaciel, morderz, przešladownik; kacerski' — przez degeminację z *pries-sakis. Analiza: *prieš-sakis, znacz. etym. ‘mo- wiacy przeciw, sprzeciwiajacy sie’, por. priés, sakyti. Zob. tez priešas. prietaisas ‘przyrzad, precyzyjne narzedzie, instrument (np. pomiarowy)’, war. prietaisa — sb. postvb. od vb. cps. pritaisyti m.in. ‘naprawié¢, naszyko- wag, przygotowac, zrobic¢’ (zob. taisyti). prievalgis 1. ‘treSciwe, sytne jedzenie’ (žm. pryvalga), 2. ‘dodatek jedze- nia, dokladka; deser’ — sb. postvb. od vb. cps. privdlgyti ‘najesc sie’. prievarta ‘przymus, gwalt' — abstractum na SO vart- do vert-, umotywo- wane przez vb. cps. priversti ‘zmusi¢, zmuszač'. Podobnie zbudowane są sb. atovarta, išvarta, nuovarta, sqvarta, ugvarta, zob. s.v. versti. Co do apofonii por. varža <= veržiū, brada <= bredi, draba <= drebiū. — Drw. prievartinis ‘przymusowy’, prievartus ‘sklonny do przemocy’. Vb. denom. prievartdu- ti ‘przymuszac’, iSprievartduti ‘zgwatcic’, prievartyti ‘zmusza¢’ (Neisiu, mane prievartysit gerti). prievolė 1. ‘obowiazek, powinnos¢’, 2. daw. bibl. ‘potrzeba ciata, potrze- ba zyciowa’ — abstractum na WSO vol- (*val-) <= val- od vb. cps. privaléti ‘musieé, byč zobowiazanym’ (zob.). Paralele apofoniczne: oré <= drti; klone, kloné <= klan- (klanas); mole, mélé <= mailti. priezida 3 p.a., przewaznie synkopowane: priezda a. priezda 1. ‘miejsce przed otworem pieca chlebowego’, 2. ‘mur wokėt pieca, stuzacy do siedze- nia’. War. priezdas < prieZidas. Jest to jedno z nielicznych zaswiadczen dla st. zanikowego Zid- od žiedžiū, Ziésti ‘lepi¢ z gliny’ (inne wymieniono s.v. židinys). Analiza: prie-Zid-a. Forma wywodzi sie z substantywizacji zwrotu przyimkowego *prie židinio ‘przy ognisku, przy palenisku’, osnowa posred- nia skrocona: *priezid-. Por. zdanie PrieZda iš prieSakio, kur židinys, o prie- peckis iš šalies, vis iš molio. Synchronicznie umotywowanym derywatem od zwrotu prie židinio (zob. židinys) jest sb. prieZidinis ‘miejsce przy palenisku’. priezostus SD' «dotkliwy, palpabilis» (syn. pasily¢iamas, nuobadus, ne- kantringas) — prawdopodobnie przymiotnik na -us od zaniklego rzeczowni- ka *priezosta [‘przymowka, ztošliwa przymowka’]?®, Ten ostatni miat struk- “Por. derywacje žadūs <= Zddas, kalbūs <= kalba, maldūs <= malda. 103 WOJCIECH SMOCZYNSKI ture *prie-Zos-ta i byt drw. na -tū- od neopwk. žos- <= Zosti 'powiedzieč' (zob.). Paralele: Zés-té ‘mowa, sposėb moėwienia; odezwanie sie’; lakta < lėkti, našta <= nėšti. Znaczeniem etym. adi. priežostus byto chyba ‘dokuczliwy w stowach, uszezypliwy, ztošliwy w mowie'. Por. pol. daw. język dotkliwy, dotkliwa przymowka, mowa, rzecz, stowo, przystowie dotkliwe (SLXVI s.v. do- tkliwy). prisietis, -Čio SD «bite, merces pro vapulando» [‘odszkodowanie, grzyw- na za pobicie’], pl. prisiečiai““ — nie znany z innych žrodet termin prawniczy. Drw. na -ia- od formy ptc. prt. pass. prisiétas (dost. ‘przywiazany’), nalezacej do vb. cps. pri-siéti (zob. sieti). Wolno przypuszczaé, ze czas. prisiéti obok prymarnego znacz. ‘przywiazac, przywiazywac¢’ miat znacz. specjalne ‘wy- nagradzac za pobicie, placi¢ grzywne za pobicie’. Jako paralela nasuwa sie tu pol. termin prawniczy nawigzka (<= nawiqzac) ‘kara pieniezna stanowiaca rodzaj odszkodowania za wyrzadzona krzywde moralna lub bėl fizyczny; zadoScuczynienie’. SEXVI wymienia nawigzke w dwu znaczeniach: 1. ‘to, czym sie wiaze, sidla, peta’, przen. ‘zasadzka, fortel’, 2. ‘kara prywatna za zranienie lub pobicie’. piidymas, piidymas 1. ‘pole nie uprawiane przez dtuzszy czas, pole ugo- rujace, ugor, odlog’, 2. ‘pierwsze oranie po okresie ugorowania’, 3. przen. ‘tylek’ — drw. na -ma- od neoosn. piudy-, wyabstrahowanej z czas. padyti (zob.). Paralele: maišymas <= maišyti, siūndymas <= siundyti. — Drw. piidymélis 1. ‘siewka zlota, Pluvialis apricaria’ (Kartok pūdymą, jau pudymeliai gieda), 2. ‘kulik wielki, Numenius arquatus’, pūdymo ménuo ‘czerwiec’. Vb. denom. pudymauti ‘leze¢ ugorem, odlogiem, ugorowad’, pidymiioti ‘ugorowac; orac ugor’. pudyti, piidau, pūdžiau ‘powodowaé gnicie, gnoič', daw. prs. pūdžiu SD «gnoie», supiidziu SD' «rozgnoiwams. Analiza synchroniczna: pii-dyti, cau- sativum na -dyti do vb. intr. pūti ‘gni颒 (zob.). Analiza historyczna: pad-yti, causativum na -yti od prs. intr. *piida ‘gnije’ (albo: od neopwk. piid-). Od- powiednik tot. pudindt ‘doprowadzac¢ do gnicia’ (= pidina ‘ugoér’). — Neo- osn. pud- (<= pud-yti): pudénti caus. 1. ‘gnoi¢, doprowadzaé¢ do zgnicia’, 2. ‘(mieso) doprowadzaé¢ do skruszenia'”, piidéti, -ja, -jo ‘gnié, butwieč', no- “ Rzeczownik ten zostal wymieniony razem z czas. prisienu [prs. do prisieti], z tym ze przy tym ostatnim nie podano definicji znaczeniowej. “ Por. Pénaigi vis pirma pripidéna ‘Bo panstwo zawsze wpierw [zajaca] zostawiaja na skruszenie’. 104 Uzupetnienia do SEJL, Czešč I mina: pūdiklis ‘deszcz przychodzacy w porze žniw lub sianokoséw’, pūdinys ‘kompost, kompost przektadany torfem’, pūdrai m. pl. ‘drzewo zbutwiate, sprochniate’ (w kwestii budowy por. siidrus, siidras). puzdras, tez pl. piizdrai ‘wypréchnialy pien drzewa; dziupla, wygnily otwor w drzewie’ (war. ptizdra ts., ‘sprochniate drzewo’) — pochodzi z sono- ryzacji *pustra-, to przez insercje t z *pūsra-, i dalej z *pūves-ra-, mianowicie przez synkope e w nieakcentowanym sufiksie -es- oraz kontrakcje uu > i. Chodzi wiec tutaj o drw. na -ra- od lit.-fot. osnowy puv-es-, wymienionej s.v. pūti. Paralele: puvéslis ‘sprochniate drzewo’, puvésmas ‘zapach zgnilizny’?s. — Trudno powiedzie¢, jak powstaly warianty bez segmentu d, mianowicie pūzras a. pūzras (pl. piizrai) oraz pūzra a. ptzrad. Czy przez udzwiecznienie sr > zr w fazie *pusra-? (co do braku insercji por. typ nasrai, gaisras wobec nastrai, gaistras innych gwar). Czy tez przez usuniecie d ze zbitki zd? Por. gw. lizas z lizdas, veizéti z veizdéti itp. — N. m. Puzra-vieciai. raižyti, rdiZau, rdiziau 1. ‘wyrzynad, nacinac, rzezbi¢ w drewnie’, 2. ‘robié rysy, rytowač, grawerowac’, 3. ‘tnac kraja¢ na kawažki, na czesci’, 4. ‘prze- chodzi¢ wzdluz i wszerz (o wojsku)’, 5. ‘bi¢ (kijem, pasem), zacina¢ batem’, 6. ‘przeszywac — o bolu, bole¢’, surdizyti 1. ‘pociaé, pokroi¢’, 2. ‘poprzecinac bruzdami, pobruzdzi¢’ (Raukslémis suraiZyta kakta). War. raižyti. Formacja iteratywna z suf. -y- i innowacyjnym SO raiz-, ktéry dotworzono do SZ riz- / ryz-, pierwotnie nalezacego do pwk. réz-, zob. rézti. Paralele: pldisyti <= plyšti (do plėšti), braižyti <= briz- / bryž- (do brézti). — Z innym suf. surdiZioti ‘zacia¢ batem’ (por. rdiSioti <= rišti). — Nomina od raiZ-: atraiZa a. datraiza ‘odciety kawatek (tkaniny, skory, szkta), Scinek’, war. atraiZas ts., įraiža ‘ryt, rysa; naciecie’, paraizos, -ų f. pl. ‘ostatnia kwadra ksiezyca, schytek ksiezyca; okres miedzy pelnia ksiezyca i pierwsza kwadra’ (war. pardiZos, paraižai, tez sg. paraza, paraizis), raizinys ‘sztych, drzeworyt’, raižūs (zob.). — Neoosn. raiZy-: raiZytojas ‘grawer, rytownik’ (por. braiZytojas <= brdiZyti). — N. m. Raiziai, Raizava. ** Transponat ie. *puis-d"ro- (Būga 1958: 288) nie da sie utrzymaé. Odwolanie do formy lacinskiej pus, piris f. ‘ropa’ nic tu nie daje, poniewaz pwk. lac. piis- nie zostal odziedziczony z pie., lecz jest — podobnie jak lit.-tot. *pūs- — produktem kontrakcji, < plac. *puu-os- < pie. *puH-os- (temat spélgloskowy na -es- / -0s-). Na to wskazu- ja formy gr. mov n. ‘ropa’, moog, -€og n. ts , capkénvov ‘ropiejace ciato’, éunvocg adi. ‘ropiejacy, pokryty ropiejacymi wrzodami’ (Frisk II 621: 627). — Nieuzasadnione jest twierdzenie A. Bankowskiego (2000: II 968), jakoby piizdras zostalo zapozyczone z pol. puzdro ‘pochwa kryjaca penis na podbrzuszu byka, capa, kozta, ogiera’. 105 WOJCIECH SMOCZYNSKI ramdyti, raūmdau, ramdžiau (war. ramdyti) 'uspokajač, ušmierzač, tago- dzič, thumi¢ (np. uczucia)’, nurdmdyti ‘sttumié¢, ušmierzyč (bunt)' — forma- cja kauzatywna z suf. -dyti i SO ram- do rem- / rim-, por. rimti 'uspokajač sie’, remti ‘podpierac, wspierac’. Paralele: ardyti <= irti, baidyti <= bijoti. Akut metatoniczny, w odroznieniu np. od ldmdyti <= limti, tvdrdyti <= tvérti. Odpo- wiednik tot. ramdit ‘okielznaé, poskromié¢; pochowadé’, refl. ramditiés ‘uspo- kajac sie’. — Z innym suf. raminti caus. 'ušmierzač, uspokajaé, pocieszac’ (por. tot. ramit ‘chowaé, grzebač nieboszczyka’), => raminamas ‘fagodzacy, usmierzajacy’, raminamieji vdistai m. pl. ‘leki uspokajajace’. ravéti, raviu (3 os. ravi), ravéjau ‘pleé, plewié, tj. oczyszczaé¢ ziemie z chwastow, wyrywajac je sposréd roslin uprawnych’ (tot. ravét, -éju ts.) — z pochodzenia jest to durativum na -é- do prymarnego prs. “ravi ‘wyrywam’ < pie. *reuH-e-, ktore zostalo wyparte przez rduju, zob. rauti. Por. wed. rdvat coni. ‘zrani’, rdvitar- m. ‘ten kto rani, obraza, Verletzer’. — Nomina z rav-: apyravos f. pl. ‘wypielone zielsko’, iSravos ts., parava a. parava ‘krétszy, lichy len pozostawiony na polu’, ravalas daw. ‘chwast’, ravaté ‘pielenie’ (por. suf. w mezate, pjovate), ravas ‘row’ (zob.), sqgravus “(o Inie) urodzajny, obfity’. réiksti, réiskia, réiské 1. ‘znaczy¢, mie¢ znaczenie, oznaczac co, wyrazac, przedstawiac’, 2. ‘wyrazac stowami (np. uczucia, przekonania), wypowiadac¢ (poglad, zdanie); okazywaé, wyrazaé¢ (podziekowanie, wspélczucie, zanie- pokojenie, pretensje, protest)’, 3. ‘wyznawac, wyjawia¢ np. grzechy'”, 4. ‘mie¢ wage, znaczenie, wazy¢’. Refl. réikstis ‘uwidaczniaé sie’. SD' apreiskiu «obiawiam; obwieszczam (syn. apsakau); rozgtaszam; roznosze, roznaszamsy, SD «obiawiam, wyiawiamy», iSréiksti DP ‘wyrazi¢’, refl. sapnas issireiskia SD «wylawia si¢ komu sen». Bez etymologii. Proba powigzania reisk- z przy- miotnikiem scs. strus. rėsnū ‘prawdziwy’, sh. résen ‘powazny’ w praformie bst. *raiSk-na- (por. Trautmann 1923, 242, Fraenkel, LEW 714) napotyka na trudnosci natury fonetycznej i morfologicznej. — SZ rysk-: ryksti, ryksta (*ryks-sta), rysko ‘stawac sie widocznym, ukazywac sie’, isrykst ‘pekaé — o pakach’, DP ‘wynikné¢, wynurzy¢ sie, objawic sie, okazac sie’, paryksti ‘uka- zac sie, pojawic sie’, uZryksti DP ‘okazac sie, ukazaé sie, wychodzi¢’. De- verbativa: ryškėti, -ja, -jo ‘stawac sie widocznym, uwidaczniaé sie’, ryskinti ‘czynic jasnym, zrozumiatym, wyjasnia¢; wywotywač (blone fotograficzna)’, “* Por. Kaltes mūsų visokias tau, viespatie, reiskiam PK *Ztošci nasze przed toba wszytkie wyznawamy'. 106 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I išryškinti 'ujawnič, uwydatnič', paryškinti ‘uczyni¢ wyražniejszym, uwypu- klič'. Nomen: ryškūs ‘wyrazny’, ryškiai adv. ‘wyraznie’. — SO raišk-: rdiskyti DP ‘zjawiac’, refl. rdiskytis DP ‘pojawiac sie, zjawiac sie’. Nomina: raiška ‘wy- raz, wyrazenie’, rdiskus ‘jasny, wyrazny, wyrazisty’, DP ‘jawny’, rdiskiai adv. jasno, wyraznie’, DP ‘jawnie’; gw. raikstus b.z.a. ‘jasny (jak iskra)’. rėmbėti, rémbéja, rémbéjo 1. ‘twardniec (o korze dębu, o skérze rak, pal- cow)’, 2. ‘zablizniac¢ sie (o ranie)’, 3. ‘stawa¢ sie nieruchawym, gnušnieč, kostnie¢’, 4. ‘zatrzymywac sie we wzroscie — o dziecku’ (por. tot. aprembét ‘opOzniac sie w rozwoju; pokrywac sie strupem’). — SO ramb-: rambis 4 p.a. ‘gruboskérny, niewrazliwy na bicie (o koniu); nieruchawy, leniwy’, SD <rumbus > «gnusny [syn. tingus, tundus]; leniwy [syn. tingus, stumbus]» — formacja typu stambūs <= stemb-, stangiis <= steng-. — Vb. denom. 1. rambéti, -ja, -jo ‘twardnie¢; stawač sie niewrazliwym na bicie (o koniu), stawa¢ sie nieczutym, zatwardzialym (o cztowieku)’, 2. rambti, rambstil, rambail ‘rozle- niwiac sie, stawac sie nieruchawym’ (war. rembti, rémbti ts.). — Podwéjny SZ rimb- / rumb-. SZ rimb-: rimbas 1. ‘spleciony w pewien sposéb bat na kroét- kim biczysku’, 2. ‘uderzenie takim batem’, 3. ‘prega od uderzenia batem’, 4. przen. ‘len’ (syn. rimba), = vb. denom. rimbyti, -iju, -ijau “bič, uderzaé’. SZ rumb-: rumba a. rumbas ‘blizna, szrama; wciecie, naciecie, karb’, przen. ‘zaobrebienie, szew’. — Do pie. *remb- / *rmb-. Por. z jednej strony SO pst. *robiti, sch. rūbiti ‘rabaé¢, wycinad’, ros. rubits ‘rabad, siekač, šcinač; stawiaé z bierwion’, stpol. rebi¢ ‘wycina¢ las, raba¢ drzewo na kawalki’ (frq. *robati, ros. rubdte, pol. rgbac), z drugiej strony SZ šrdn. rump ‘tuléw’, niem. Rumpf ts. (znacz. etym. ‘uciety kloc drzewa’?). rydyti I, rydau (war. rydZiu), rydZiau 1. ‘karmié, dawač ješč, dawac žreč (Swiniom)’, 2. ‘dawac pič, czestowaé¢ wodka, upija¢ kogo’. Jest to forma- cja kauzatywna z suf. -dyti do pierwiastka set w SZ ryti ‘tykac, žreč' (zob.). Znacz. etym. ‘sprawiaé, ze kto§ lyka, zre’. Paralele: gydyti, lydyti; pudyti, sūdyti. — Neopwk. ryd- (<= ryd-yti): 1. rydénti ‘karmié, dawaé jes¢, dawač zre¢’ (Parydént daug vaikų reikia Jonui), por. piidénti «= piidyti, 2. rydinéti: Tas smakas vaikus prarydinédavo, 3. rydinti ‘karmié, dawač zre¢’, > neoosn. rydin-: rydindinti ‘karmic’ (Rydindink anuos, terynie), 4. rydelis ‘ten, kto zjada, pozera’ (Svoteliai rydeliai, jūsų pilvai dideli). rydyti II, rydau, rydZiau 1. ‘szczué’, 2. przen. ‘judzié¢, podburzaé’, surydyti ‘skiocic, zwašnič' (Norėjo ana mumis surydyti ‘Ona chciata nas porėžnič'). Od- powiada fot. ridit ‘szczu¢ (psa, psem)’, przen. ‘podjudzac, podburzaé, podze- 107 WoJCIECH SMOCZYNSKI giwač'. Caus. na -dyti do *ryti <= pwk. *riH- <= *reiH-, zob. SE rieti 'napadač i kąsač — o psach’ (zob.). Znacz. etym. ‘zachecaé (psa) do napadu’. — Lot. raidit ‘szczuc, podburzaé’ pokazuje odpowiednik na st. 0, rai- <= ri-. — Sze- roko rozpowszechniony jest anitowy war. ridyti 1. ‘szczuc psa, psem; drazni¢ psa; podjudzac’, 2. ‘przynagla¢ (do wstania z t6zka), popędzač (do roboty), przepedzac skad’. Paralele: kliudyti, pjudyti, žudyti. Szczego6t dotad niewyjas- niony. rieSkucios f. pl. 1. ‘dwie garscie’, 2. ‘tyle, ile sie zmieSci w dwu gar- Sciach’, SD «przygars¢, przygarsnie» [‘rece obiedwie do brania czego zlob- kowato ztozone, jako do brania piasku, maki’, L.]. War. rieskuciai, rieškūtės. Formacje urobione sufiksem -ut- od rieskés f. pl. ‘dwie garscie’. To ostatnie pochodzi od riešas ‘nadgarstek’ (zob.). Struktura ries-ke- znajduje paralele w yžkės, satiske, vepské. — Z lit. rieskés mozna ewentualnie potaczy¢ lot. rieska- va ‘garS¢’, mianowicie zatozywszy wtornošč § w grupie $k. Rekonstrukcja: *ries-ke, od tego drw. na -ava: *rieskava. War. riekSava mozna wytlumaczy¢ metateza sktadnikow grupy sk. rykštė 1. ‘cienka galazka bez lisci, rėzga, witka’ (war. rykštė 4 p.a.), 2. ‘chlostanie rézga’, 3. przen. ‘kara (boska); nieszczescie’, 4. ‘pret mierniczy; miara pola’, 5. ‘pietnastu uczestnikow zywego rézanca’, dangaiis rykštė ‘ko- meta’, dievo rykštė ‘tecza’, oro rykštė ts., vélnio rykštė ‘gatazki drzewa, ktore zrosty sie w miotte’. DP rykštė ‘rozga, roszczka’, SD! «rozga», SD «bijak u cep [syn. kultuvé, spragiliné]; rozga», lazda arba rykste ipjaustyta SD «karbowa laska», dirželiai, kuriais plakasi, rykstés, šniūreliai SD «dyscyplina, ktora sie biczuia», plaku rykstémis SD «sieka kogo rozga». Z innymi sufiksami: rykscia ‘rozga, witka’, rykstis (3 p.a.) a. rykstis, -ies f. ts. Odpowiedniki tot. riste ob. rikste ‘rozga’ z jednej strony i stpr. riste EV ‘wié, r6zga, Rute’ z drugiej strony przemawiaja za wywodem rykštė z *rysté przy zalozeniu insercji k przed gru- pa St. Praforma *ryštė moze by¢ refleksem *ryz-te, tj. derywatu na SZ ryz- do réz- ‘rznad, kroič', zob. rézti. Znacz. etym. ‘to, co wyrznieto’ => ‘rézga’. — O innej mozliwosci objasnienia wyrazu rykštė wspomniano s.v. reksti*’. — Drw. rykštėlė ‘rozeczka’, DP ‘roszczka’, SD! «rozczka» [‘rézdzka’], ryksténas ‘kosz z wikliny do potowu ryb, wiecierz’ (war. rykstena, rykstinas, rykstiné), rykstynas ‘miejsce poro$niete rozmaitymi krzakami’, rykstiné 1. ‘rézga, witka’, 2. bot. ‘pigwowiec japonski, Cydonia japonica’, rykstininkas ‘ten, co wycina krze- *0 Zob. tez šwiežy artykut Bernda Gliwy, ‘Apr. riste, lit. rykštė, lett. rikste und Ver- wandtschaft’, ALL 57, 2007, 1-15. 108 Uzupetnienia do SEJL, Czešč I wy wierzbowe na wiklinę; ten, co wymierza kare chlosty’, rykštinis ‘rézga; uderzenie rézga’. Cps. ryksta-galis ‘krotka rozga’, ryksta-plakis przest. ‘ten, co wymierza kare chtosty’. Vb. denom. ryksciuoti ‘chtostac rézga’, ryksciotis refl. “(o marznacej szybie) pokrywac sie wzorami przypominajacymi galazki’. — N. rz. Rykstynas, Rykstyne. rytykstis a. rytykstis, -ė ‘ranny, poranny, rano ugotowany’, SD «poran- kowy, zaranny» (syn. unkstyvas), rytykstis pienas ‘mleko z rannego udoju’, rytyksté diena ‘dzien jutrzejszy’. Formacja urobiona przymiotnikowym neo- suf. -ykstis (zob. naminykstis) od rytas ‘ranek, rano’. Paralele: dabarykstis, pernykštis, vakarykstis. — Drw. rytykscias a. rytykscias, -a daw. gw. ‘poranny’. War. metatetyczny: gw. rykstycias (ty-kš > ks-ty). rizénti, rizenu, rizenaū ‘stawia¢ mate, drobne kroki, dreptač; powoli ciec, ciurkač; šmiač sie polglosem’ — od interi. rizi a. rizi — o chodzeniu drob- nym krokiem (Riziké rizi rizi rizena, t.y. eina smulkiais žingsniais ‘Kobieta «rizi rizi», tj. idzie drobnym krokiem”). sakioti, -ju, -jau 1. ‘iS¢ w šlad, tropi¢’ (Pédus sakioti), ‘Sledzié, szpiego- wac’, 2. ‘nasladowacé kogo’, pérsakioti ‘przeSladowac; przedrzezniaé’, refl. sakiotis ‘tropi¢’ (Labai sugeba vagius sakiétis ‘Dobrze potrafi tropi¢ ztodziei’), issisakioti ‘szuka¢ (drogi), chodzac, biegajac wszedzie’ (ISsisakidjau visur ir negalėjau atsekti kelį). Iterativum-durativum z suf. -ioti i SO sak- do sek-, por. seku, sekti ‘iS¢ za kim’ (s.v. sekti I). Paralele: vadžioti <= vedi, lakioti <= lekiu, trasioti <= tresiu. Z innym suf. sakstytis ‘tropi¢’. — Nomina na SO sak-: pasakéja SD' «dziewka», SD «stuzebnica, famula, pedisequa» (znacz. etym. ‘chodzaca w Slad za kimš'), pasakéjas SD' «frauzimer», pasakéjy pulkas SD «fraucmer, persony» [‘poczet kobiet stanowiacy najblizsze otoczenie, dwor krolowej lub innej moznej pani, panny dworskie, dwoérki’, SLXVI]*', sakas (zob.), saklus ‘umiejacy išč sladem — o psie, koniu’ (war. seklils), sakūs ‘uste- pliwy’. Zob. tez adv. paskui. salpti, salpstū, salpaū gw. “mdleč, stabnąč, tracič przytomnošč', 2. ‘wie- trzeč' (Alutis karsta, brangvynas salpsta ‘Piwo gorzknieje, gorzatka wietrzeje’). Wariant do alpti (zob.). Jest wynikiem metanalizy czas. zlozonego apsalpti, ktory powstat z formacji zwrotnej *ap-si- -alpti droga synkopowania i. Parale- le: silséti, stvérti. — Drw. sdlpéti, -ju, -jau ‘omdlewac, mdleč'. samdikauti, -duju, -avaū ‘godzi¢ sie, umawiac sie o prace’. N. agt. fsam- “ Por. wed. sakhay- m.f. ‘towarzysz, przyjaciel’ < pie. *sok?-h,-oi-. 109 WojciEcH SMOCZYNSKI dikas nie jest zašwiadczone, wobec czego trzeba ten czasownik uznač za utworzony od neoosn. samd- (<= samdyti) przy uzyciu neosuf. -ikauti. Por. np. kilikduti ‘najmowac sie do miécenia’ <= kiilikas ‘mlocarz’. Taki sam neo- sufiks ukazuje sie w mainikduti, pelnikduti (brak imainikas, Tpelnikas). sant-, stlit. osnowa ptc. prs. act. ‘bedacy, sacy’ < pie. *h s-6nt-. Pdg. me- ski: sg. nom. *sąs < pb. *sants < pie. *h sénts (por. wed. sdn) — niezacho- wane, zastapione przez esąs; acc. saritį, gen. sancio, dat. sanciam a. sanciui, instr. sancit, loc. sanciame (pl. nom. saritys, zam. *sa). Pdg. zenski: sg. nom. santi, acc. safciq, gen. sancios, dat. sanciai, instr. sancia, loc. sarncioje (pl. nom. sancios). Odpowiedniki: scs. sot-, nom. sg. sy ‘bedacy’, gen. sg. sosta, tac. sons, sontis ‘winien, zastugujacy na karę'**, wed. sdn, satdh ‘bedacy’. — Forma nom. sg. f. santi ‘bedaca’, dostosowana do osnowy sant- przypadkow zaleznych, weszta na miejsce pb. *sinti a. *sunti < pie. *h s-nt-ih, (por. wed. sati ‘bedaca’). — Odnowiona forma ptc. prs. act. ma postač es-ant- (zob. esū). Jest to formacja na st. pelnym pierwiastka *h es-, por6wnywalna z takim re- fleksem, jak np. gr. jon. éwv, £-Ovr-og ‘bedacy’ < *h es-ont- (gr. att. dv, Ovrog w nastepstwie kontrakeji). Osobno zob. esą. — Jak neologizmy wygladaja cps. vien-santi f. ‘samotna kobieta’, vien-santis, -i 1. ‘zyjacy w samotnosci’, 2. ‘lezacy na uboczu, ustronny, odosobniony’ (przest.). sąrėmiai m. pl. ‘skurcze, kurczenie sie mie$ni, zwt. macicy’ (neol.), gimdymo sqrémiai ‘bole porodowe’ — drw. od vb. cps. susiremti ‘zewrzeé sie’, prs. susiremia, prt. na SW su-si-rémé (por. remti). Znacz. etym. ‘zwieranie sie, zwarcie, scil. miesni’. — Drw. sdréminis, -ė ‘kurczowy, konwulsyjny, spazma- tyczny’. sauske 1. ‘bezdzietna kobieta’, 2. ‘jalowa krowa, owca’, 3. ‘kobieta krét- ko karmiagca’ — drw. na -ké od adi. saūsas ‘suchy’ (zob.). Por. talžkė <= talžūs (s.v. tdlZyti), dvéska <= dvésa (s.v. dvesti). sauskis, -io ‘chudzielec, chuderlak; suchy wiatr’ — drw. na -kis od adi. saūsas ‘suchy’ (zob.). Por. drickis ‘cztowiek gruby i niski’ <= drūtas ‘gruby, mocny’. — Drw. satiskarda c. ‘ktos bardzo chudy; ktoš bezdzietny’, saiiskardas ‘catkiem suche drzewo’, sauskardis, -é ‘kto$ bardzo chudy; ktos bezdzietny’ — formacje ekspresywne z rzadkim suf. -ard-, por. kabdrda ‘niezdara’ «= kabéti (obok tego -erd-: skabérda ‘drzazga’ <= skabyti). **N.B. W przeciwienstwie do tego formy absens, -sentis ‘nieobecny, oddalony’, prae- sens, -sentis ‘obecny, terazniejszy’ maja sufiks w innowacyjnej postaci -ent-. 110 Uzupetnienia do SEJL. Częšė I savaime adv. ‘samo przez się; dobrowolnie' — stowotwérczo nieprzej- rzysty drw. od adi. savas “swėj' (zob.). Por. savaip adv. ‘swoiscie’. War. savdi- mais, savdimi, savdimiais, savaimū. — Drw. savdimis, -ė ‘samorzutny, spon- taniczny’, savaimingas ‘samoistny; swoisty, jedyny w swoim rodzaju; samo- dzielny, niezalezny’, savaiminis ‘samoistny, samorzutny’. savivalė ‘samowola’ obok dawnego sava-valia (1 p.a., np. DP), sava-valia (2 p.a.) ‘samowola, swawola’ — przeksztalcenie zapozyczenia svavūlė a. svavalia <= pol. swa-wola przez zastepstwo cztonu sva- rodzimym odpowied- nikiem sava-, obecnie liter. savi- (por. savigarba, savijauta, savivalda). Zob. tez valia. — Drw. savavdlis, -é ‘samowolny’, DP ‘swawolny, wszeteczny’. Vb. denom. savavaliduti ‘postepowac¢ samowolnie’. seserkopiai m. pl. ‘szwagrowie, ktérzy maja za zony dwie siostry’. Star- sza postac cps.: seser-kuopiat ts. Czton I do sesuo ‘siostra’, czton II do kiiopa ‘gromada’ (przygodna monoftongizacja uo > o). sieksnis, -io 1. ‘sazen, zasieg rozpostartych rak, liczony od korica palcéw jednej dioni do konica palcow drugiej, 2. ‘sazen, dawna miara dlugosci’, SD «sazen», 3. ‘sag drewna’, 4. ‘wielki liniatl stolarski’ (war. sieksnys) — drw. z neosuf. -sni- od czas. siekiu, siekti ‘siega¢, wyciagaé¢ reke’ (zob.). Znacz. etym. ‘rozpostarcie ramion’. Por. budowe laipsnis ‘stopier’, šūksnis ‘skok’, žingsnis ‘krok’. — Drw. sieksnininkas, -é ‘co$ dtugošci lub grubošci saznia’. Vb. denom. sieksnitioti 1. ‘mierzy¢ sazniami’, 2. 'uktadač drewno w sagi’, 3. ‘iS¢ dtugimi krokami’. siela ‘dusza’, DP ‘sumienie’. Ma odpowiedniki z jednej strony w stpr. naseilis, noséilis, noseilis ‘duch, Geist’ (obok seilins acc. pl. ‘zmysty, Sinn’, sen seilin obl. sg. ‘z pilnoscia, pilnie, mit FleiR’), z drugiej strony w pst. *sila ‘zdolnos¢ do wysitku, do dzialania, energia’, por. scs. sila ‘moc, potega’ (pl. sily ‘gromady’), ros. sila ‘moc, potega, energia; mnostwo, -wielka ilos¢’, czes. sila ts., stpol. m.in. ‘gwalt, przemoc; mndéstwo’. Prawdopodobnie do pie. “seh -i- ‘wypusci¢, wystač, rzucič'**, SZ *sh i-C, zmieniony przez metateze * Stowianski odpowiednik znaczeniowy, *seg-ini, stori w zwiazku z lit. segu, ségti (zob.). Por. cs. seZini m.f. ‘sazen’, shi. séZenj, sch. gw. séZany, ros. sdZens ts. < psi. *seg-ini, drw. od czas. *segti ‘siegac po co’, strus. sesti, segu ‘wyciagaé reke po cos, do- tknaé, pochwyci颒, stpol. siac ts. Podobnie gr. Špyvia ‘sazen’ nalezy do dpéyeiv ‘wycia- gac reke, siegac’, zas niem. Klafter m.n. ‘sazen’ do stang. clyppan (ang. to clip), stfryz. kleppa ‘obeyjmowaé ramionami, bra¢ w ramiona’. ** Stownik Pokornego 889-890 umieszcza lit. siela przy pwk. *sé(1)- : *sai- : *si- ‘ent- 111 WojicIiECH SMOCZYNSKI Irg. w *sih -C > *si-C. Lit. siela (stpr. seil-V) zaktada derywację od innowa- cyjnego SE *seih -, opartego o metatetyczny SZ *sih,-. Praforma *sėčį-la- < *seih -leh,-. Co do sufiksacji por. asla, migla, sula. — Pst. *sila jest z powodu i dwuznaczne. Moze by¢ refleksem zaréwno SE pbst. *séj-1a-, jak i SZ *si-la- < *sih -leh,-. — Cps. siel-vartas ‘zmartwienie, strapienie’, DP ‘kiopot, frasu- nek, rospacz, troska’, SD «frasunek» (por. vesti), war. siela-vartas, siel-varta (=> sielvartduti ‘rozpaczac’). — Vb. denom. sielotis DP ‘dbaé, pieczotowac sie, frasowac sie, starac sie, troszczy¢ sie’, neoosn. sieloj-: sieléjimas DP ‘staranie, pieczotowanie, troska, piecza, frasunek’. siendjas ‘poélokraglak w Scianie drewnianego domu, belka, kloda’, SD’ «tram», SD «balka, tram» — formacja denominalna od siena ‘Sciana’ (parale- la: Silojas <= Silas). — Drw. siendjinis, -ė ‘belkowy’, SD «balkowy». siundyti, siūndau (daw. siundZiu), siundZiau ‘szczué psa’, przen. ‘podju- dzač, podzegad’, issiundyt SD «wyszczwaé kogo» — ze zmiany *siunt-dyti (granica morfologiczna zatarta przez degeminacje d-d < t-d). Jest to causati- vum na -dyti do siunt-, zob. siūsti ‘sta¢, posytač'. SD! siundau, pasiundau «pod- szczuwamy». Starsza formacja prs.: siundZiu SD «szczuie kogo», pasiundZiu SD! «podburzam» [syn. kibinu], SD «namawiam kogo na co [syn. perkalbu, privedu]; napomykam kogo, powod daie [syn. parodZiu būdų); poduszczam do czego». Refl. pasisiundZiu unt ko SD «kusze sie 0 co». — Neoosn. siundy-: pasiundymas SD «napomknienie; pobudka, podnieta», siundymas SD «szczwa- nie» (por. pūdymas <= piidyti). — Dysymilacja nd > md wytworzyla war. siumd-, por. siumdyti ‘szczué, podszczuwac’, pasiumdzZiu SD «podszczuwam» (syn. papesiu). Paralela: gramdyti ob. grdndyti s.v. grėsti. Neoosn. siumdy-: pasiumdytojai DP ‘podszczuwacze’ (por. Zudytojas <= žudyti). skaba 4 p.a. daw. gw. 1. ‘skobel, zlacze’, 2. ‘druciane okucie buta z drew- niana podeszwa’ (war. skabé), 3. ‘(metalowa) haftka, zapinka’, 4. ‘podkowa’ (m.in. SD) — zapoz. z bir. skdba. skala 4 p.a. 1. ‘odlupany kawatek drewna a. kamienia, szczapa, szczap- ka, tuczywo’, 2. ‘glinka, skala zawierajaca materialy ilaste’, 3. ‘wapien, kamien wapienny’ (syn. klintis) — nomen prymarne na SO skal- do skel-, zob. skélti ‘szczepad, tupac’. Znacz. etym.: n. act. ‘szczepanie, lupanie’, tu senden. werfen, fallen lassen, sden...’, andrerseits ‘die Hand wonach ausstrecken, An- spannung, Kraft’. Zaktada sie tu rozwéj znaczeniowy w kierunku ‘wyciagac reke’, skad dalej 'napręzač sie, wysilac sie’. Znaczenie “sita, Kraft’ «vermutlich aus der Anschau- ung der kraftvoll zum Wurfe gereckten Hand». 112 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I konkretyzowane. Paralele: skara <= skérti, saga < sėgti, laka <= lėkti. Zob. tez praūskalas. — Drw. skalanda ‘drzazga, szczapa’ (war. skelénda), skalūnas ‘tupek skalny' (neol.), skalūs ‘tupki, szczepki’, SD «tupny, szczepny», cps. skala-medis ‘bierwiono, z ktérego tupie sie szczapy™>. Por. tot. skals a. skala ‘drzazga, tuczywo’, skalgans a. skangals ‘szczapa, gont' < cps. skal-gals (I-n lub n-1 z dysymilacji [-1), skalins ‘zapatka’. skardyti, skardati, skardZiaii (war. skdrdyti) iter. 1. ‘zarzynac (prosieta), ktué, zakluwac’, 2. ‘rozszarpywac (o psie)’, 3. ‘depczac niszczy¢, gniesé, tra- towac’, 4. ‘mle¢ z grubsza, grubo’, 5. ‘drobi¢, rozgryzaé¢ zebami®*®, kruszy¢’, 6. ‘rozdzierac¢ drzewo (o piorunie)’, 7. ‘kraja¢ na kawatki’. Por. lot. skardit, -u, -iju ‘rozdrabniac, rozbijaé, rozdzielad’. Iteratyw z suf. -y- i SO skard- do skerd- / skird-, zob. skesti, skisti. Paralele: karpyti <= kerpū, varžyti <= veržiū. — Nomina na SO skard-: apskarda a. apskardas ‘zt6dz, pora, gdy deszcz pada i zamarza’ (por. apskisti ‘o ziemi: obmarzna¢ po deszczu, pokry¢ sie lodem’), skardailis ‘szmata, Scierka’ (dost. ‘strzep’), skadis (zob.), skardytas = skar- dytinis, -ė ‘grubo mielony’, skardūs ‘urwisty, stromy’. Por. pst. *skorditi: ros. skorožū, skorodits ‘bronowac, spulchniaé role’ (=> skorodd ‘brona’). skélbti, skélbiu, skélbiau (war. skelbti) ‘glosi¢, oglaszaé, rozpowszech- niač; szerzy¢ plotki’, DP ‘wystawiaé, ostawiaé, rozstawiaé, stawič, chwalié, objasniac, przepowiadac’, iSskélbti 'rozgtosič'. Refl. skelbtis stlit. ‘stawié sie’ (= skelbimas DP ‘stawa’). Przez s-mobile laczy sie z kalbū, kalbėti ‘méwié’ (zob.). Akut niejasny. Brak nawiazan zewnetrznych. Geneza zapewne ono- matopeiczna. — Drw. skelbduti ‘rozpowiadad, rozgtaszač (nowiny)’, skelbénti ts., skélbdinti cur. 'sprawič, zeby glosil’, paskélbdinti ‘oglosi¢, powiadomi¢ o czym’; skelbimas ‘ogloszenie’. — Podwéjny refleks SZ skilb- / skulb-. 1. SZ skilb-: paskilbsta, -skilbo, -skilbti “(o poglosce) rozejs¢ sie’, 2. SZ skulb-: tot. skulbét, -éju ‘brzmiedé, dzwieczed’, skulbindt ts., skulbenis ‘dzwon’. — Nomina na SO skalb-: apskdlba ‘obmowa, plotka, poméwienie’ (war. apskélba), pa- skalba ‘pogloska, wiesc, plotka’ (war. paskélba), tez ‘czyje$ dobre imie, repu- tacja; tradycja’. Nawigzanie w tot. skalbs m.in. ‘gtosny, donosny — o glosie’, skalbi adv. ‘glosno i wyraznie’. Por. nomina z kalb- s.v. kalbėti. 3s Wyraz skaliinas ‘siekiera o wielkim ostrzu do rabania drewna’ jest pozyczka z jez. biatoruskiego (bir. kolūn). Zostal on wciagniety do rodziny skélti na zasadzie adideacji. ** Por. Kąsnį pirm paskardyk burno[je], pasku kramtyk ir pagaliom ryk ‘Kes najpierw pogryz, potem zuj i wreszcie potknij’. 113 WOJCIECH SMOCZYNSKI skėldėti, skėlda, skėldėjo ‘szczepaé sie, tupac sie, rozpadač sie’, por. tot. Skelda ‘szczapa drewna’. Analiza historyczna: skél-da < *skelh -d"e- — prs. intr. na -da- do skilti (zob.). Paralela: vérda «= virti. Nastepnie resegmenta- cja: skéld-a, dajaca poczatek paradygmatowi odrebnemu od skélti i skilti. — SO skald-: skaldyti caus. ‘szczepac, tupač, raba¢ (drewno), rozbija¢ na kawal- ki, thuc (kamien), kruszy¢; kroi¢ na kawalki (jabtka, kartofle), plataé; silnie uderzac, wali¢; mocno kaszleé; pocierač (zapatke)’, => skalda ‘thuczen, drob- no thiczony kamien; szczapa, tuczywo’, skaldé ‘hiczywo’. Neoosn. skaldy-: skaldykla ‘kamieniotom; tartak’ (por. darykla <= daryti), skaldytiivas ‘miot kamieniarski’. skydas 2 p.a. ‘tarcza, puklerz, pancerz’, stlit. skyda 4 p.a., m.in. SD «pa- weza; tarcza; puklerz» — zapoz. germanskie z nieustalonego Zrédla. Por. stwn. scit (niem. Scheit), fryzyj. skid, stisl. skid ‘polano, drewno’. Co do strony semazjologicznej por. lit. skiétas :: scs. štitū. — Drw. skydinis ‘podobny do tarczy, tarczowy’, skydiné liauka ‘tarczyca’, cps. skyd-liauké ‘tarczyca’, skyd- nesys hist. ‘giermek noszacy tarcze za rycerzem’, SD skyda-nesys «giermek». skiemuo, -eris, skiemenį 3 p.a. m. 1. ‘otwér pomiedzy dwoma pasmami osnowy, przez ktory przechodzi czétenko z watkiem’, 2. ling. ‘zgloska, sy- laba’ — ze *skied-men-, drw. dewerbalny od skiedZiu, skiesti (zob.). Zmiana d-m > m-m > m na granicy morfemowej (paralela: raumuo). — Neoosn. skiemen-: skiemenys m. pl. ‘skiemuo’ (por. tot. skiemele ts.). W tymze znacze- niu pojawiaja sie formy z restytuowanym -d- w pozycji przedsufiksalnej: gw. skiedmuo, skiedmenys b.z.a. skiépti, skiepiū, skiepiaii 1. ‘rozszczepiaé, rozrywaé, dziurawic’, 2. ‘szcze- pi¢ drzewa’. Szerzej jest znany war. skieb-: skiébti ‘cienko kroič; kroi¢ w po- przek’, atskiébti ‘oddzieli¢; odkroi¢ (cienka kromke), praskiébti ‘rozszczepié (drewno)’. Drw. praskiepas ‘szpara, szczelina; rozciecie w odziezy, rozporek’, skiépas ‘jednoroczny ped rosliny drzewiastej, uzywanej do szczepienia, zraz, zaszczepka’, => vb. denom. skiépyti, -iju, -ijau ‘szczepié rosliny; szczepié ludzi’ (war. skiépinti), znacz. etym. ‘wkladaé zaszczepke w rozszczepione drzew- ko’. Por. jeszcze war. skiébas ‘szczelina’. — Pwk. skiep- wywodzi sie z pbst. “skeip-, por. odpowiednik pst. *$¢ip- w formacji iter. *ščipati, ros. $¢ipdt, pol. szczypač ‘bolesnie Sciskaé, skubaé, zrywaé co’ ‘szczypaé, skubaé’. Brak refleksow SO fskaip-. — SZ skip-: skipstyti ‘dzieli¢ na czesci’, skiparas ‘skra- wek’. Por. tot. Skipsna, -is ‘kosmyk, pasmo’ obok $kibit ‘raba¢, rzna颒. — WSZ skyp-: skypas ‘skrawek materiatu’, skypata a. skypata ‘skrawek, strzep, szma- ta; odtamek, utomek’. Czy tutaj skypas ‘ukos$ny, skosny’ (war. do jkypas)? 114 Uzupetnienia do SEJL. Częšč I skiesti, skiedžiu, skiedžiau ‘rozcienczaé, rozrzedzač', skystai praskiest SD «rzadko rozczynic», nepraskiestas medus, alus SD «nieprzebrany miėd, piwo». Refl. atsiskiesti 'oddzielič sie, odosobnič sie’. Por. tot. škiėžu, skiédu, skiést ‘roz- sypač, rozproszyč, roztrwonič'. Najprawdopodobniej skied- jest mtodym drw. od SZ skid-, zob. skisti, skido. Intonacja wtérna, podobnie jak w prs. skysta. — Nomina od skied-: skieda ‘drzazga’, SD «trzaska, wior», skiedara ‘drzazga, trzaska, wior’ (por. suf. w dešera ob. dešra), skiédalas a. skiedinys ‘roztwor’, skiedra (zob.). Vb. denom. skieddti ‘zasmiecaé drzazgami, szczapkami’. skilti, skylū (zam. skįlū < *ski-n-lu), skilati 1. ‘tupac sie (o drewnie), pe- kad, rozdziela¢ sie, rozpadač sie’ (tot. škilt, skilu, škilu), 2. ‘wykluwacé sie, wydobywac¢ sie z jaja (o piskletach)’, 3. ‘rozpadac sie, rozszczepiaé sie, od- dzielac sie’, 4. ‘wyskakiwaé, pojawiac sie — o iskrach przy krzesaniu ognia’. War. gw. prs. skilstu, skilnū, skylnū. Cps. atskilti ‘odtupac sie, oddzieli¢ sie’, iSskilti ‘wypas¢ — o zebach; wyklué sie z jaja’, suskilti ‘popeka¢ w wielu miej- scach, rozpas¢ sie na czesci, podzieli¢ sie’. Allomorf skil- to forma st. zani- kowego do skel-, zob. skeliū, skélti. — Tr. skilti, skiliū, skyliau, skilti ‘krzesa¢ ogien; uderzac, bic’, przen. ‘szybko išč, biec, jechač; méwi¢ prosto w oczy’, iZskilt ugnį SD «wykrzesa¢ ogien z kamienia», intr. ‘pojawiaé sie — o iskrach’ (Kur užmynė akmenélj, čia ugnuzé skylė). — Nomina: dtskilas ‘oddzielny, osob- ny’ (= atskilélis, -é ‘odstepca’), praskilas a. praskila ‘kij z rozszczepionym koncem, uzywany do tapania zmij’, skila ‘drzazga, szczapka, skiltas perétas ‘ktokolwiek, kazdy, wszyscy’ (dost. ‘wykluty, wylegly’), skiltis, -ies f. ‘cze$¢ naturalnie sie wydzielajaca (zabek czosnku, plat pluc, plat watroby), czesé skladowa czegos, odkrojona częšč (jablka, buraka), dziatka, pasmo, szpal- ta; gatunek, rodzaj’, SD «glowka czosnku» (syn. galvelé), skiltuvas ‘krzesiwo; mechanizm kurkowy; raczka cepa’, SD 1. «krzesiwo», 2. «musat» [‘stalka do ostrzenia, wecowania u rzeznika’, L.], 3. «kolce w tancuchu, ogniwo»*” (por. n. m. Skiltuvai), skilvys (zob.). — WSZ skyl-: skyliau (prt.), drw. skylė ‘dziura’, iškalt skylę SD «wykowač mur», skylės plaučiuose SD «oskrzele, skrzele», => vb. denom. skyléti, -ja, -jo ‘dziurawié, przedziurawiaé’ (skylétas ‘dziurawy’). Cps. girna-skylé (zob. girnos), skyl-musa ‘dziurkacz biurowy’, skyl-musys ‘przebijak kowalski’. — SO skal-: skala (zob.). — Nowy SO skail- <= skil-: kailis (zob.). sklandyti, sklandati, sklandZiaii 1. ‘szybowaé w powietrzu’, 2. ‘zasuwac i odsuwac zasuwe’ — iteratyw z suf. -y- i SO skland- do sklend-, zob. sklendžiū, ¥ LKZ,,, 895 nie uwzglednia znaczen 21 3 z SD. 115 WOJCIECH SMOCZYNSKI sklėsti. — Nomina na SO skland-: atsklanda 'wybėj na drodze; zasuwa’, pa- skldnda a. pasklanda ‘wyslizgana po jednej stronie droga zimowa, pochytos¢ obmarztej drogi’: Ant kelio ampalai ir paskldndos (war. paskldmba, pasklitinda, pasklitindra); sklanda ‘zasuwa’. — Takie formacje, jak skldstas, skląstis ‘zasu- wa, rygiel, zawor’, skigstai m. pl. ‘sidla’ wskazuja na neoosn. skląs-, ktora wyabstrahowano z frq. *sklastyti < *sklas-styti (drw. od skles-). Paralele: spąstai <= spdstyti (*spas-sty- od spes-), pandrsta, panarstis <= ndrstyti (od nérti). skliutas ‘siekiera ciesielska’, SD «topor, ascia» (= skliutelis SD «topo- rek»). Obok tego tot. slute, Slute ‘siekiera o szerokim ostrzu’. Niezupelnie jasne. Pwk. skliut- moze by¢ alternantem do SE skliaut-, zob. skliaiisti. — Vb. denom. skliutiioti ‘robi¢ siekiera’. skonis, -io ‘smak’, przen. ‘gust’ < *skanis (war. skonis f.) — abstr. od adi. skanūs ‘smaczny’, derywowane z udziatem st. wzdluzonego (paralele: groZis, lobis, plotis). — Drw. prieskonis ‘przyprawa; posmak’, skoningas ‘gustowny’. Vb. denom. skonéti ‘mie¢ jakiš smak, smakowac; kosztowaé, dochodzi¢ sma- ku czego; by¢ do smaku, w smak, podobac¢ sie’. skraidyti, skraidat, skraidZiau 1. iter. ‘lataé, fruwad, szybowač, zataczac kota w powietrzu (o jastrzebiu); biegač (o dzieciach), biega¢ w kolo, np. z koniem’ (syn. skrajoti), 2. caus. ‘zmusza¢ kogo do ruchu, biegu; odpedzaé (od koryta)’. Jest to formacja iter.-caus. z suf. -y- i SO skraid- do skrid-, zob. skristi ‘lecie¢’. Mniej prawdopodobna analiza: skrai-dyti, intensivum na -dyti od skreju, skriti (por. apofonie tvdr-dyti <= tveriit). — Refl. apsiskraidyti ‘o pszczotach: wylecie¢ z ula po przerwie zimowej’, nusiskraidyti ‘nabiegac sie do woli, wybiega¢ sie (o dzieciach)’. — Drw. skraidinéti iter. ‘lataé, fruwaé’, skraidinti caus. ‘popedzac, nagli¢, przynagla¢’ (war. skreidinti), tez ‘wozié¢ samolotem’, skrdidZioti iter. ‘lataé, fruwaé’ (war. skraidZiéti), skraidiinas ‘lot- nik’. Por. tot. skraidit ‘biegad, lata’, skraidigs ‘niespokojny, ruchliwy’, skraida c. ‘walesa, obibok’. skraistytis, skraistosi, skraistési 1. ‘powiewac, rozwiewac sie (o niezapietej częšci ubrania)’, 2. ‘okrywac sie (chusta, ptaszczem)’, 3. ‘lataé, biegač' (Tik- tai per kuokiném skraistos “Tylko lata po wieczorkach’). Forma niezwrotna nie jest zaswiadczona. Osnowa skraisty- dopuszcza dwie analizy. Po pierwsze skrai-sty-, frq. na SO skrai- do skrei-, por. skrejii, skriéti ‘krazy¢, wykonywacé ruch kotowy’ (paralela: sai-styti <= sejū, siéti). Po drugie: *skrais-sty-, frq. na SO skrais- od neopwk. skris-, ktéry wyabstrahowano z inf. skristi (prs. skrendū, prt. skridaii), por. raistytis m.in. ‘plata¢ sie pod nogami’ < *rais- 116 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I sty-, od risti; spaistytis 'rozpraszač sie’ < *spais-sty-, od spisti. — Neoosn. skraist-: skraistas I ‘ptachta’, skraistas II bibl. ‘ptak’, tez ‘wiercipieta’, skraistė ‘wielka chusta, plaszcz’, skraistė kunigų, bažnytinė SD «kapa koScielna, ka- ptanska»,wariant z ei: skreisté m.in. DP ‘plaszcz’, = skreistélé DP ‘plaszczyk’. Paralele: saistas = saistyti, smaigsté = smaigstyti. — Vb. denom. skraistiioti ‘chodzi¢ a. biegac¢ zawinietym w chuste’, apsiskraistiioti ‘owinaé sie chusta; ubrac sie byle jak’, nuskraistiioti ‘biegac gdzie bez potrzeby, latač po wieczor- kach (o dziewczetach)’. skripti, skrimpu, skripati ‘umierac’, nuskripti ‘umrze¢’ (Seniui nuskripus, vaikai turtą išsidalijo). Decompositum z *nu-skripti. To z synkopowania for- my zwrotnej *nu-si-kripti, znacz. etym. ‘pochyli¢ sie (do ziemi), zachwiaé sie’. Por. z jednej strony osnowe infig. krimpa ‘chyli sie’ s.v. kreipti, z dru- giej strony krypsta (< *krimp-sta) w znacz. przen. ‘psuje sie, marnieje, za- pada na zdrowiu’, nukrypsta ‘umiera’, pakrypo ‘zaniemégt’. Paralele: salpti, skdutis, stvérti. — Przez perseweracyjna sonoryzacje mp > mb powstal war. skrimbu ‘zdycham, umieram’ (do czego dotworzono skribatii i skribti). — Drw. paskripas ‘nie prosty, chylacy sie, pochyly (o ptocie)', skribla c. ‘zdechlak, cherlak, ktos bliski Smierci’ (*skripla). skryti, skreju, skrijaū gw. 1. ‘lecie¢, lata¢’ (Ore kasZin kokia paukštė su paskubiu nuskrijo. Parskrijo iš tolimų kraštų kregzdelé), 2. ‘rozchodzi¢ sie, roz- legac sie, np. o krzykach’ (Nuskrijo linksmi šūksmai). Jest to nowy pdg., ktory uksztattowac sie wokét prs. skrejū (zob. skriéti) z udziatem innowacyjnych form inf.-prt., takich mianowicie, ktére wzoruja sie na typie set, por. np. vy- ti :: vijati obok prs. vejū. — Drw. skrytis, -is f. 4 p.a. ‘dzwono, czton drewnia- nego obwodu kota; obrecz kota; bochenek chleba’, war. skrytis, -ies f. skrusti, skrunda, skrudo ‘pali¢ sie bez ptomienia, tli¢ sie, opieka¢ sie nad zarem’ (gw. prs. skrūsta < *skrund-sta, zob. nizej skriisti), apskrūsti ‘podpiec sie, zarumieni¢ sie’ — formacja na SZ skrud- do skriaud- (zob. skriatisti). Obok tego SZ skriud-, gdzie riu pochodzi z wyréwnania ru do riau formy st. pelnego, por. paskriusti, -skriunida, -skritido ‘przypiec sie, przypali¢ sie’, drw. skriūdesai m. pl. ‘przypalone częšci jedzenia’. — WSZ skriiid- <= skriud-: skritidéti, skriūdi, -éjo ‘przypalaé sie, przywiera¢ do dna, prazyé sie’. Obok skrid-, uzywanego w znacz. przeno$nym: skrusti, skrūsta, skriido ‘smuci¢ sie, martwic sie, žatowač'. skudrus, -i (war. skudras, -a) 1. ‘obrotny, energiczny, skory, zwawy, ru- chliwy, predki’, 2. ‘szybko, dobrze rosnacy (o drzewie, prosieciu)’, 3. ‘bar- 117 WoirciECH SMOCZYNSKI dzo ostry, dobrze tnący (néz, sierp, siekiera)’, 4. ‘szorstki, dokuczliwy’, SD «ostry» (syn. aštras). Stoi w zwiazku z czas. suskurida, -skūsti ‘zaczaé¢ boleč, zaboleč', zob. skaudėti. Znacz. etym. ‘sprawiajacy bėl, bolesny'. — Vb. de- nom. skūdrinti ‘ostrzy¢; naglič do pospiechu’. — N.B. skūduras ‘szmata, gal- gan; znoszone ubranie, tachman' naležy raczej do kedėti (s-mobile). skultas a. škultas hist. ‘dawna tėdž wiostowa, stuzaca do transportu to- warow Niemnem"' ruskich XV-XVI w. naglos wyrazu waha sie miedzy s- i š-. (Z. Zinkevičius, Baltistica 29 (2), 1988, 184). W žrėdtach pochodzenie nieja- sne. — Drw. skulta-dailyda cps. ‘budowniczy todzi zwanej «skultas»". skvernas 1. ‘pola, jedna z dwoch przednich czesci zapinanego ubioru’, 2. ‘strzep, kawalek’, 3. ‘szmata’, 4. ‘plat (tkaniny, ptuca), potaé¢ (Yaki), 5. ‘klin w koszuli’. War. skverna, skvarnas, skvermas, skvarmas. Odpowiednik tot. skverna ‘strzep tkaniny’. Prawdopodobnie jeden z wypadkéw zmiany na- glosu sk- na skv- (v-mobile), por. skverbti ob. skerbti, skvarlititas ob. skarlititas. Rekonstrukcja: *sker-nas, *skar-nas. Pochodnik czas. skérti ‘odstawaé; od- rywac sie, strzepié sie’. Znacz. etym. ‘odstajaca częšč ubioru’ = ‘oderwa- na częšč ubioru’. — Drw. skverneliai m. pl. ‘podarte ubrania, tachmany’, skvernis, -ė “ktoš z dlugimi potami’. Od war. skvermas pochodzi skvermdlas ‘'strzep, szmata’. Cps. ilga-skvernis 1. ‘kto$ z dlugimi potami’, 2. ‘duchowny’, skverna-galis ‘skraj poly’, skverna-pusé ‘jedna z pot". Vb. denom. skverniéti “išč rozpietym, rozpusciwszy poty’, war. skvernoti, skverntoti. slapstyti, slapstaū, slapsciaii ‘chowac, ukrywad, tai¢’, refl. slapstytis ‘cho- wac sie, ukrywač sie’ — iteratyw z suf. -sty- i SO slap- do slep-, zob. slepiil, slėpti. Rzadziej slapyti iter. ‘chowaé, ukrywaé, taié (typ bradyti <= bred-), refl. slapytis ‘kry¢ sie’, DP «taič sie, tutač sie», slapausi SD «kryie sie, nie ukazuie sie na Swiat». — Neoosn. slapst-: slapstinéti 'chowač, ukrywad’, issislapstinéti ‘przechowac sie, przetrwa¢ w ukryciu’. Neoosn. slapsty-: slapstydinti ‘ukry- wad’, slapstymas ‘ukrywanie’, slapstynés f. pl. ‘zabawa w chowanego’. Neo- osn. slapstyt-: slapstytynés ‘zabawa w chowanego’, slapstytojas ‘ten, kto kogoš lub coš ukrywa’. slimpinti, slimpinu, slimpinau ‘i$¢ powoli, po cichu, ze spuszczonym no- sem’, įslimpinti “wšliznąč sie’, iSslimpinti ‘wysliznac sie, wymknaé sie’. Jest to drw. na -inti od neopwk. slimp-, wyodrebnionego z prs. infig. slimpū ‘znikam z oczu, przepadam’, zob. slipti. Iter. slimpinéti ‘walesac¢ sie bez zajecia’. — Trudno powiedzie¢, jak uksztattowaly sie quasiprymarne pdg. slimpti, slimpū (war. slempu), slimpaū ‘chodzi¢ bez celu, wtoczyč sie; wolno jechač' oraz 118 Uzupetnienia do SEJL. Czešč I slimpti, slimpstū, slimpaū 'smutnieč, posępnieč, stawač sie ponurym'. — SO slamp- <= slimp-: slampinti ‘i$¢ powoli, wlec sie’, war. sonoryzowany: slambinti ts., slambytis ‘walesac sie bez zajęcia'. Paralele dla SO: klampinti <= klimp-, grambyti < grimb-. Iter. slampinėti 'chodzič z kata w kat, obijač sie bez zaje- cia, wtoczyč sie, szwendac sie’. slipti, slimpu, slipati ‘przepadad, znika¢ z oczu’, nuslipti ‘oddalié¢ sie chyt- kiem, po cichu, nikomu nic nie méwiac’, praslipti ‘przepasé, zniknaé z oczu, zginąč', atslipti ‘powrdéci¢ (do pracy na chwile porzuconej)’. Jest to czas. inchoatywny z prs. infig. do slep- jak w slepiū, slėpti ‘chowaé, ukrywaé’. SZ slip- utworzono zgodnie z regulą RiT <= ReT, por. plit- (plisti), gliz- (gližti), grib- (gribti), trik- (trikti). Z lit. formacja infigowana *sli-n-p6 koresponduje stowianska sufigowana, por. cs. oslingti 'ošlepnąč' (z restytucja p: oslipnoti), stczes. oslntiti, czes. oslnouti, stpol. ošlnąč (war. olsnąč) < pst. *o-slip-noti. — Drw. slipteléti 1. ‘stana¢ na krotko, zrobié przerwe (w pracy, chodzie), odpo- czaC’, 2. 'ustač, przestac’ (Lietus sliptelia ir vėl ima lyt ‘Deszcz ustaje i zndw zaczyna padac’). Neopwk. slimp-: slimpinti (zob.). — WSZ slyp-: slypėti, slypiil (3 os. slypi), slypéjo dur. 1. ‘by¢ gdzieš schowanym, ukrytym’, 2. ‘kry¢ sie w czym, by¢ w czym zawartym, znajdowacé sie’, praslypéti ‘przeby¢ czas jakič w ukryciu’; atslypinti 'nadejšč skradajac sie (o lisie)’. — Od tego WSZ trzeba odr6znic ze stanowiska etymologicznego slyp- tkwiace w prs. slypsta ‘znika, ustaje, cichnie’ (prt. nuslypo, inf. slypti). Chodzi tu o *sljpsta, pochodzace ze “slimp-sta, czyli z odnowienia prs. infigowanego sufiksem -sta-. — Silnie re- prezentowany typ iteratywno-kauzatywny na SO w postaci dyftongu ai (por. braidyti, laipinti) pozwalatby spodziewac sie įslaipyti jako drw. od slipti. Jez. litewski przypadkiem nie zna takiej formacji, ma ja za to stowianski, por. (za)slépiti ‘zamkna¢ otwor, zaslepi¢’ < *slaip-i-. Paralela: lit. ldipioti :: scs. prilépiti ‘przylepi¢’ <= prilinoti. slūogas ‘zerdz, drag a. kamien do przyciskania, np. Inu w moczydle, kiszonej w beczce kapusty; duzy tadunek (na todzi); osuwisko; koszmar senny’ (war. sluogas, slioga) — drw. od czas. slégti ‘przygniataé, cisnaé’ z rzadka apofonia ė => *0 (lit. uo), por. briioZas, stiodZiai. Odpowiednik tot. sludgs ‘ciezar stuzacy do przycisniecia, kamien obciazajacy sie¢’, = vb. de- nom. sluddzit a. sluodzét ‘obciazyé, przygniesé ciezarem (np. len w moczy- dle)’. — Drw. sliioksnis a. shiogsnis ‘warstwa, pasmo, st6j’, = vb. denom. sluoksnitioti ‘nawarstwiaé, uktada_ warstwami’ (por. tot. sluoksne a. sluogsne ‘waskie pasmo’). 119 WojiciEcH SMOCZYNSKI spagėti, spagu, spagėjau ‘ptakaé, szlochač', spagčioti a. spakčioti ‘kropié kroplami — o deszczu’, spagnėti ts., spakséti, spaksi, -sėjo 'lač sie — o tzach'. Nomina: spagas ‘kropla’, przen. ‘mata ilošč, odrobina’, spaksnis ‘kropla’, stlit. spaksnelis ‘kropeczka’. Podstawa tej grupy form jest interi. spakt — o spada- jacej kropli, por. Aplei pietus spakt spakt pradéjo lyti. Formy z -g- sa wobec tego wtorne. sparta 4 p.a. ‘predkos¢, tempo’ — prawdopodobnie pochodnik dewerbal- ny z suf. -ta- i SO spar- do spir-, zob. spirti. — Drw. spartūs ‘predki, szybki’, = spartuolis, -é ‘przodownik pracy’. Vb. denom. spartéti ‘stawac sie szybszym, przyspieszac’, spartinti ‘przyspiesza¢, wzmagac¢ tempo’. — Tu moze tez na- leze¢ sparva a. sparva ‘giez, Slep, Oestrus’, SD «bak robak, Tabanus» :: tot. sparvs, spars ‘bak, Bremse’ (por. suf. w narva <= nérti I). spąstai m. pl. 1. ‘potrzask, sidta, putapka’, 2. przen. ‘matnia’ :: lot. spudsts ‘potrzask, klatka’ (*spanst-). Jest to drw. od neopwk. spast-, wyabstrahowa- nego z czas. spgstyti < *spas-sty-, bedacego frq. na SO do spes-, zob. spésti ‘stawiac sidia’. Paralela: sprdstas = *sprastyti. Z innym suf. spdsciai gw. ‘potrzask, sida’. — N. m. Pdspagstis. spedénti, spédenu, spédenaii gw. ‘dawac dojrzeé¢, pobudza¢ do dojrze- wania’, np. Spédenu dobilus ‘Pozwalam wyrosna¢ koniczynie, nie kosze jej’. Spėdenū jurginius ‘Nie zrywam georginij’. Z uwagi na brak formacji posred- niej įspė-dyti trzeba analizowac spé-denti, causativum do vb. intr. spėti ‘doj- rzewac (zob.). W roli formantu pojawia sie tu neosuf. -denti, ktéry mogt zosta¢ wyabstrahowany np. w typie rydénti (<= ry-dyti <= ryti). Por. blisko- znaczne spéj-énti. — Analogia do czasownikow klasy -enti spowodowata wy- odrebnienie spéd- jako neoosnowy. Widač ja w takich drw., jak spédinéti: atspédinéti ‘odgadywaé, domyslaé sie’, pérspédinéti ‘przestrzegaé, ostrzegac’ oraz spédlioti: pérspédlioti ‘ostrzegaé, robi¢ wymowki’. spej-, neopwk. pochodzacy z metanalizy spéj-u <= spé-ju w formie prs. do spėti (zob.): spéjénti caus. ‘sprzyjac¢ dojrzewaniu (zboza, owocow)’, spéjinti ts.”®, spéjoti, -ju, -jau ‘domyslac sie, przypuszczaé, zgadywač' (por. jaujoti, sejoti), ispéjéjas SD' «praktykarz» [‘wrézbita, przepowiadacz przysztosci, pro- rok’, SLXVI] (por. padėjėjas), įspėjimas ‘ostrzezenie, przestroga’, pérspéjimas ts., spéjikas ‘cztowiek umiejacy odgadywaé’ (por. séjikas), spėjimas ‘zgadywa- * Por. cztery synonimiczne czasowniki, ukazujace sie w zdaniu Spéjinu vasarojj, nokinu varpas, brandinu grūdus, sirpinu uogas ‘Doprowadzam do dojrzatošci ozimine, klosy, ziarno, jagody’. 120 Uzupetnienia do SEJL Czeęšč I nie’, spėjinys ‘domyst, przypuszczenie’, = vb. denom. atspėjinėti ‘odgadywac (zagadke, czyjes zyczenie)’, pérspéjinéti ‘ostrzegac, przestrzegac¢’. — Tutaj tez nespéiga ‘brak czasu’ (neologizm A. Baranauskasa) — z suf. -ga dodanym do spéj-, por. nespéju ‘nie zdazam’. Por. tot. nespéjnieks ‘cztowiek bezsilny’. speka 4, 2 p.a. ‘sila, moc, krzepa’® (Pasenau, spėkos nebeturiu). Tez spékas, rzadko spéké ts. Odpowiednik tot. spéks “sita, moc; wielka ilošč, mnéstwo’. Formacja motywowana czasownikiem suspėti m.in. ‘zdotaé, podotač' (zob. spėti). Rzadki wypadek uzycia suf. -ka- wzglednie -ka- w derywacji odpier- wiastkowej (tu z metatonia cyrkumfleksowa). Paralela: stoka. Zob. tez spéme, spétas s.v. spėti. Ze stowianskiego por. réka ‘rzeka’ <= réjo, réjati (znacz. etym. ‘rwacy nurt wody’), znakū ‘oznaka’ <= znajo, znati. — Drw. devyn-spéké bot. ‘dziewanna, Verbascum’ (fot. devinviru spéks ‘Neunmannskraft’). Vb. denom. spekauti, spékauti ‘domyslac sie, zgadywaé, spekulowac’. spogti, spogstu, spogau ‘wytrzeszczy¢ oczy, wlepi¢ wzrok’, paspdgti 1. ‘za- pašč sie (o oczach)’, 2. ‘posinie¢ (od zimna, mrozu)’, 3. ‘by¢ wycienczonym przez chorobe’ (paspoges vaikas). Bez etymologii. — Drw. spogcioti ‘piszczeé zduszonym glosem; mowič niewyraznie, szeptac’, nuspogcioti ‘pas¢ przez udia- wienie si¢ — 0 ptaku, zwierzeciu’, jspoginti 'wbič, wlepi¢ wzrok’, spogsdti 1. ‘wytrzeszczac oczy, gapic sie’ (war. spoksoti), 2. ‘sterczec’, jspoksoti ‘niedowi- dzie¢’. — SZ spag <= *spag- (?): spagti, spangu, spagaii ‘wytrzeszczy¢ oczy’. spragilas ‘cep do midcenia’, zwykle pl. spragilai ‘cepy’ — drw. na -ilas od osnowy czas. sprag-, por. spragéti m.in. ‘trzeszcze¢’, spragcioti ‘trzaskac’. Znacz. etym. ‘narzedzie, ktorym sie trzaska; to, czym sie uderza z moca, powodujac powstanie silnego odgtosu’. Por. formant w brizgilas, stibilas. Z innym suf. spragélé ‘bijak, krétszy kij u cepa’. — Drw. spragiliné ‘dtuga raczka cepa’, SD «bijak u cepa». — N. m. Spragilai, Spragiliniai. spurdéti, spurdu, spurdéjau 1. ‘miotac sie, szamotac sie, trzepotac sie, wyrywac sie (o schwytanym ptaku, rybie w sieci, prosieciu w worku)’, 2. ‘ruszac sie, by¢ w ruchu’, 3. ‘poruszaé (skrzydtami, liščmi na drzewie)’, 4. ‘szybko išč, spieszyc’, 5. ‘sprzeciwia¢ sie, okazywac niezadowolenie, kapry- si¢’. Formacja duratywna na -é- od neopwk. spurd-, ktéry zostal wyodreb- niony z formacji prs. intr. *spur-da ‘miota sie’. Ta ostatnia moglaby by¢ refleksem pie. *(s)p"rH-d"e-, zob. spirit, spirti. — Formant -d- powraca 1° * Do tego war. sonoryzowany: nespega ‘brak czasu’ < *nespéka. Por. nūostogė ob. stoka; lencitigas < *lenciukas. 121 WoJciEcH SMOCZYNSKI w caus.-iter. spirdyti, -au, -džiau: įspirdyti 'napierač, naciskač', nuspirdyti DP *wkorzenič, zasadzič', paspirdyti 'podeprzeč (šcianę, wrota, chate)’, DP ‘po- deprzeč', prispirdyti 'przyprzeč, zmusič do czego’, užspirdyti “'zaprzeč (drzwi)'. Drw. atspirdinéti 'otwierač, odmykac (drzwi)’, atsispirdinéti ‘podpierac sie (ki- jem)’; paspirdinéti ‘podpiera¢ (gatezie drzew owocowych)’, 2° w iter. spdrdyti ‘wierzgac’ (zob.). — Na podstawie prs. inchoat. *spurd-sta, ktére zmienito si¢ fonetycznie w spursta, powstaly dwa paradygmaty: 1. spurstéti, spurstu, spurstéjo ‘szamotaé sie, wyrywac sie; grymasi¢, okazywac niezadowolenie’ (por. rikstéti, smilkstéti), 2. spursti, spurstu, spurdau ‘bic skrzydlami, trzepotac; sprzeciwiac sie, buntowac sie’. W drugim z tych pdg. udzwiecznienie r-st > r-zd zamienito prs. spurstu w spurzdu (por. Zvirzdas < *Zvirstas), w nastep- stwie czego pdg. przybral postač spursti, spurzdu, spurzdau (prt. dotworzone do prs.). Z drugiej strony, gdy prs. spurstu zostato pojete jako *spurt-stu, to pojawilo sie gw. prt. spurtat (inf. spursti). spurti, spura (gw. spuiira, war. spursta), spuro ‘strzepi¢ sie (o brze- gach tkaniny)’. Pwk. spur- moze by¢ obocznym do spir- refleksem pie. SZ *(s)p"rH- :: *(s)p"erH- (zob. spirti, spurdéti). Paralele: dūrti ob. dirti, tulžti ob. tilzti. Odpowiednik lot. spurt, spurstu, spuru ‘roztazic sie, strzepi¢ sie’. — Drw. spurai m. pl. ‘fredzle, strzepy’. spurzdéti, spurzdu, spurzdéjau ‘wyrywac sie, trzepotac sie (o schwytanym ptaku, rybie, o trzymanej pod pacha kurze); machaé, bi¢ skrzydtami’ — drw. duratywny od neopwk. spurzd-, wyabstrahowanego z prs. spūrzdu < spurstu, zob. spurdéti. War. spurzéti, spurzu, -éjau (por. veizéti < veizdéti). Por. spurstéti s.v. spurdéti. srauja 4 p.a. 1. ‘prad w rzece, nurt wody’, 2. przen. ‘powiew wiatru’ — odpowiada z jednej strony lot. strauja ‘silny prąd wody’, z drugiej strony scs. struja ‘potok, strumien’. Formacja na -ia- od srau- jak w sravéti (zob.). — Drw. sratijas a. sraujus ‘bystry — o wodzie, pradzie, nurcie; silny — o wietrze’, srauja upé ‘bystra rzeka’. Por. lot. strauja upe ts., straujš ‘wartko plynacy, predki, szybki, spieszny, (o koniu) porywczy, (o wietrze) przenikliwy, (o zboczu) strome’. — N. rz. Strauja, Pastrauja. sraumuo 3 p.a., acc. sg. srati-men-{ m. ‘nurt, prąd rzeki’. Pod wzgledem formacji zestawia sie z gr. psūpa n. ‘rzeka, prad’ < pie. *sreu-mn. Co do pierwiastka zob. sravéti. Paralelne nomina: srava, srauja. — Z przeksztalce- nia formacji na -men- / -mn- pochodzą: lit. sraumė “prąd rzeki’, lot. straume ‘prad’, pst. *strumeni (acc. sg.), shi. strimen ‘prad wody, ramie rzeki’, pol. 122 Uzupelnienia do SEJL. Czeęšč I strumien ‘potok, struga’, ros. strūmenb ts. (stisl. straumr m. ‘prad’). Por. jesz- cze palatalizowane war. lit. sriaumud, sriaume, vb. denom. sriauméti ‘ply- nąč — Oo rzece’. — Z innymi suf.: sraiinas a. sriatinas ‘bystry — o wodzie’, sraunus ts. (war. sriaunus, straunūs, striaunūs); sratitas ‘strumien gorski, nurt rzeki’, przen. ‘potok (stéw, ludzi)’ :: tot. straits ‘nurt w strumieniu, deszczo- wy potok’. Do tego n. rz. Sratitas, Sriatitas, Strattas, Striatiné, Striatitas. srava 4 p.a. 1. ‘ped wody’, 2. daw. ‘miesigczka’, drw. sravis ‘wartki — o ptynacej wodzie’ (war. srevis, stravus, strevus oraz stréviis®®). Odpowiada tot. strava ‘prad’. Prymarne abstractum z suf. -a- i SO do pwk. *sreu-, por. gr. pon f. ‘ciek, tok’ < pie. *srou-eh,-. Paralele: nasa <= nésti, danga <= derigti, tvanka <= tverikti. Podobnie zbudowane sa: prasrava a. prasravas ‘przerebel; zrodto wody’, z insercja t: préstravas ‘niezamarzajace zimą miejsce na rzece a. jeziorze, tzw. pton', sravazolé (zob.). — Tu tez scs. ostrovii ‘wyspa; stru- mien’, sch. Ostrvo ‘wyspa’, ros. dstrov, stpol. ostréw ‘wyspa na rzece lub jezio- rze’ < psi. *o(p)strovii < pbst. *ap-srau-a-, znacz. etym. ‘to, co jest oblane woda, miejsce optywane przez wode’. Zob. tez sarvalai < *srav-alai. sravazole bot. ‘krwawnik, Achillea millefolium’, war. sravd-zZolée — zto- zenie czlonéw srav-V ‘tok’ (zob. srava, sravéti) i žolė ‘ziele’. Znacz. etym. ‘ziele na (krwo)tok, uzywane do tamowania krwi’. Por. syn. kraujazolé s.v. kratijas i sravanosis s.v. nosis. War. synkopowany: sraiizolé a. srduzolé (akut ze wzdluzenia zastepczego). — Derywatem o charakterze decompositum jest tu sravai m. pl. ‘Achillea’. staldas daw. gw. ‘obora, stajnia’ (war. stdldas, staldis a. stdldis, stalda a. stdlda, <staldoie> DP ‘w stajni’; staldé) — zapoz. z niem. gw. stall, staldes m. Z tegoz žrėdta stpr. staldis EV ‘stajnia, Stal’ (por. tot. stallis ‘stajnia’ <= šrdn. stall). — Drw. stalddlis ‘obérka’, staldikas ts., staldininkas ‘parobek za- trudniony w oborze’. sterblé 4 p.a., stefblé 2 p.a. 1. ‘podotek, wklestosé, wgtebienie tworzace sie w sukni a. fartuchu przy unoszeniu brzegéw lub siadaniu’, 2. ‘pola, poto- wa dolnej czeSci ubrania rozpinajacego sie z przodu’, SD «kray szaty, brzeg szaty» (syn. kraštas rūbo), «tono u szaty, podotek» (=> sterblétas «tonisty»), 3. ‘miejsce na nogach siedzacego’ (Vienas vaikas ant rankų, kitas sterbléj ‘Jedno “Ostatni wariant pokazuje wzdluzenie samogtoski e wtérnego pochodzenia. Wzdtu- zenie widač tez w drw. prostrevys ‘niezamarzajace miejsce na Srodku rzeki’ (jest to war. do préstravas) i w nazwach wtasnych, por. n. rz. Strėva, n. jez. Strévys, n. m. Strėvininkai. 123 WOJCIECH SMOCZYNSKI dziecko na reku, drugie na kolanach’). War. z samogtoską a: starblė. Od- powiednik tot. stėrbele 'podotek', war. starbele (anaptyksa e do grupy b-l). Niejasne. Može ze zmiany *sterp-lė, drw. od czas. stirpti 'rosnąč, wzrastač, mocniec’? stiebas 1. ‘todyga’ (ing stiebų iSaugu SD «chwascieie»), 2. ‘pien drzewa’, 3. ‘stup, maszt’ (DP ‘filar, stup’, SD «stup wspieraiacy budowanie», syn. stulpas), 4. ‘drzewce sztandaru’. Formacja postwerbalna do stiébtis ‘wyciagac sie ku gorze, rosnąč', zob. stib- (tam tez o SO staib-). Akut wtérny (3 p.a.), nieja- sny. — Drw. stiebélis ‘grdyka’, stiebyné ‘zupa z todyg buraczanych’, stieblys ‘todyga’, stiebras ts. Cps. stieba-gumbis ‘zgrubiala podziemna częšč todygi’, stieba-liizé ‘choroba dotykajaca todygi Inu’ (por. lduzti), stieb-naris ‘miedzy- wezle, odcinek todygi miedzy dwoma kolankami’. stiegara 3 p.a., stiegara 1 p.a. 1. ‘formujace sie z puszku piéro ptasie’, 2. ‘twarda częšč piora ptasiego, dutka ze stosing’, 3. ‘gtéwna žyta w lisciu’. Jest to prawdopodobnie odmianka wyrazu stégeras, stegerys m.in. ‘dutka pidra ptasiego’ (zob. stagaras), ktora ulegta przeksztalceniu na skutek adideacji do czas. stiegti ‘kry¢ dach strzecha’. Co do suf. por. kaukara, skiedara, nugara. stiéptis, stiepitos, stiepiaūs ‘wyciagac sie, wyprezac sie, prostowac sie, stawac na palcach nég’, SD «pne sie; sadze sie; wsadzam sie na co; kasze sie na co» , atsistiépti ‘wspiac sie na palcach nog’, niezwrotne atstiépti ‘wypro- stowač (nogi), postawi¢ pionowo; zadrze¢ (ogon)’. Morfem stiep- przedsta- wia soba innowacyjna forme st. pelnego, dotworzona do stip-, ktore ze swej strony pochodzito z redukcji step-, zob. stépinti. Ciag derywacyjny stiep- <= stip- = step- znajduje paralele w formach liegti, viépti. — Od SZ stip- pocho- dzi rowniez dyftongiczny SO staip-: staipytis ‘stawac na palcach nég’. stigti, stingu, stigaū ‘spokojnie pozostawac¢ w pewnym miejscu’, 3 os. prs. stinga a. stygsta ‘braknie, nie starcza’ (drw. stiglius ‘brak’), istigti ‘zawziac sie, uprzec sie coš zrobič, uparcie zazadac czego’, nustigti ‘ustac, przestac’, pristigti ‘zabrakna¢ czego’ — formacja na SZ do steig-, zob. steigiil, steigti. Odpowiednik tot. stigt, stiegu, stigu ‘ugrzeznaé, zapas¢ sie (w bagnie, blocie)’, stigat, -aju ‘iS¢ na przetaj, brna¢ przez zboze a. wysoka trawe’, nomina: stiga ‘Sciezka; przesieka w lesie’, stigznis ‘grzaskie miejsce na lace lub na bagnie’, stigums ‘katuza’. — Do tot. stiga nawiazuje stowianska nazwa ‘Sciezki, drogi’, pst. *stiga, scs. stidza ‘tpifog, tpoxid’, sch. staza, stpol. stdza a. sdza, gen. sg. stdze ‘Sciezka’ (zdrob. stedzka, stecka); drw. strus. stizja, ros. stezjd ‘Sciez- ka, drozka’. Obok tego drw. *stigna: scs. stigna ‘ulica; rynek’, strus. stigna, 124 Uzupelnienia do SEJL. Częšė I ros. stogna ‘plac, ulica’, bg. stiigdd ‘rynek, plac targowy’, sii. stegnė, -gėn f. pl. ‘ogrodzony wygon dla bydta’, stchorw. stagna ‘Sciezka’, stpol. sciegna a. stegna ‘sciezka, zwt. droga do wypedzania bydta na pastwisko’. Co do zna- czenia por. nizej goc. staiga. — WSZ styg-: stygti, stygstu (*sting-stu), stygau ‘stac, siedzie¢ w jakims miejscu, spokojnie zachowywac sie’, stygoti 1. ts., 2. ‘brakowad’, nomina: styga ‘struna’ (por. nizej tot. stiga), => styguoti ‘stroic, np. skrzypce’; stygius ‘brak, niedostatek’. Por. tot. stidzét, -éju “(o roslinach) piac sie, kietkowac; wyciagac sie na dlugosc’, stiga 1. ‘ped czepny u chmielu’, 2. ‘drut metalowy, struna’. stingti, stingstu, stingau ‘dretwied, prezy¢ sie, krzepnac’ :: tot. stifigt, sting- stu, stingu ‘krzepnaé, sztywnie¢’ — formacja na SZ do steng-, zob. sténgtis. Jesli stung- jest obocznym do sting- refleksem SZ *stng'-, to por. stungys ‘0so- ba nieudolna’, stungis ‘stary, tepy noz’. Cps. nustingti ‘usta¢, przesta¢’, SD <sustinksta> = sustingsta «zsiada sie mleko’, sustingjs pienas SD «zsiadle mleko». — Drw. stinginti caus. ‘doprowadzac¢ do krzepniecia’ :: tot. stindzindt ‘robi¢ sztywnym’. Nomina na SZ: jstinga ‘natezenie, naprezenie (sie)’, stingimas ‘dretwienie, twardnienie’, sustingimas SD «zsiadanie mleka», lot. stings ‘sztywny’, lit. stingrus ‘prezny, sprezysty’ (lot. stifigrs ‘wyprezony, na- piety, sztywny’, = vb. denom. sastingrindt ‘naprézac’), stingulys ‘odretwienie, apatia’, tot. stifidzenis ‘wielkie zimno’. stipti, stimpu, stipaū 1. ‘zdychac¢’, 2. ‘cierpie¢ gtod', 3. ‘cierpieé¢ zimno, marznac’, 4. ‘kostnied, sztywniec’. stimpu, kietu tumpu SD «dretwieie, tward- nieie», istipti ‘skostnie¢ z zimna, stęžeč, zesztywnie¢’, isstipti ‘zdechnaé, wy- zdychac’ i ‘zgtodnie¢’ (ISstipau kaip šuo valgyti), pastimpu SD «martwieie, nie czuie sie» (syn. apmirstu, nesijaučiu). Gwarowe formy prs.: stempū, stimpstil, stypstu (b.z.a.). Morfem stip- to refleks st. zanikowego typu TiT <= TeT do pwk. step-, zob. stepinti. — Infigowanie pwk. *stip- lub *step- wida¢ rowniez w pst. osnowie prezentalnej *step- (znaczenie trudne do sprecyzowania). Od tego drw. na SO scs. stopiti, stopljo “išč, kroczy¢’ (iter. stopati), ros. stupits, stupljū ‘stapnal, postawic noge’ (iter. stupdtv), czes. przest. stoupit ‘wstapic¢’, stpol. stepi¢ ‘wejsS¢, postawič noge’, pol. nastgpié, postagpic¢ (iter. stgpac). — Drw. stipena ‘padlina’, stipimas ‘dretwienie z zimna, zdychanie’, stipinas (zob.), stiprūs (zob.). Nawigzanie w lac. stipes, -itis m. ‘kot, pien drzewa, kloc’, stipula *ždžbto, Sciernisko, stoma’. — WSZ styp- / styb-: stybti, stybsta (*stimb-sta), stybo ‘marznaé, dretwieé, twardnieé; zamarzac — o wodzie’ (obok tego stypti, stypsta, stypo ‘rosnac, wyciagac sie ku gorze’ jako war. do stybti, zob. stib-). 125 WOJCIECH SMOCZYNSKI strigti, stringu, strigaiūi 'tkwič, wtykač sie, wbijac sie tak, aby coš tkwito w czyms)', įstrigti ‘wbi¢ sie, utkwič (np. o kuli, o ošci w gardle), zapašč (w pa- miec); uwieznąč, utknąč, nie moc ruszyč z miejsca (o wozie, ktory utknal we wrotach)’. Odpowiada tot. strigt, striégu, strigu ‘zapas¢ sie, ugrzęznąč (w blo- cie)’, caus. stridzindt ‘pograzac, zanurzac’. Allomorf strig- reprezentuje SZ do streig- / strieg-, zob. streigti. — Nomina: jstrigas ‘ukosny, skosny’, jstrigai adv. ‘na ukos’ (por. įstrižas), strigtas ‘Scierwo, padlina, przyneta’ (znacz. etym. ‘to, co w jakimš miejscu zatknieto na kiju’), strigtinis ‘rodzaj sieci’ (dost. ‘taka, w ktorej ryby wiezna’). Por. tot. strigts ‘padlina, przyneta na ryby’, strigals a. strigulis ‘drzazga’. striukas, -a 1. ‘krétki (o rzeczy, o czesci ciala)’, 2. ‘matego wzrostu’, 3. ‘krétko trwajacy (o dniu, o nocy)’, 4. ‘tatwo ulegajacy kruszeniu (o chlebie)’, 5. ‘marny, lichy, staby, niedostateczny’, SD' «kesy, curtus, mutilus». War. striugas, rzadziej strugas. Najprawdopodobniej stoi w zwiazku z interi. striūkt a. striūkt — o nagtym skoku, strittku a. striūku trittku — o biegu zajaca. — Drw. striūkė 1. ‘kurtka; bluza’, 2. ‘wierzchnie okrycie kobiece, przypominajace kamizelke’, 3. ‘mlon w zarnach’, 4. przen. ‘sytuacja bez wyjscia’, stritikis ‘dia- bel’ (por. biznius ‘diabel’ <= biznas ‘krétki’, Urbutis 1981: 96). Vb. denom. 1. striukéti ‘skracac sie (o dniu)’, war. striugéti, 2. stritkinti ‘zrobi¢ krétszym, skroci¢’, war. striuginti. stritikas 1. ‘pier drzewa, ktoda, kloc’, 2. ‘cze$é obwodu kota umocowana na dwu szprychach, tzw. dzwono’, SD «dzwono kota», 3. ‘kawatek, pasmo (do zecia)’ — formacja na SW do striuk-, jak w adi. strittkas ‘krétki’ (zob.). — Drw. ratas stritikinis SD «dzwono kota» (dost. ‘koto zlozone z dzwon’). sūduva wsch.-lit. ‘miejsce grzaskie, grzezawisko’ (Savukynas 1963: 324- 325)" — formacja na -uva urobiona od neoosn. siid-, jak w sūdyti ‘padaé przeciagle — o drobnym deszczu’. Znacz. etym. ‘miejsce, gdzie utrzymuje sie woda deszczowa’. Z pokrewnym suf. -ava: n. m. Siidava (por. sietuva ob. tot. sietava). — Spokrewnione z apelatywem sūduva sa takie nazwy wlasne, jak 1. n. rz. Siiduonia, war. Sūduonė b.z.a. (= n. m. Pasiiduoné 2x, Pasiiduonys), Sud-upis, 2. n. m. Sida-laukis, Gir-siidai, Kap-sūdžiai (pol. Kopsodzie), Lyk- sūdė, Pil-siidai (pol. Pilsudy), 3. nazwy terenowe: gory Sūdai b.z.a., Stid-kalnis, taki Sadalés, Sud-pjaunis, bloto Siida-raistis 2x, pole Std-laukis, las Stidélis. — aw LKZ... 45 brak tego lemmatu. Wymienia sie tam tylko nazwy etniczne: sūdūviai pl. m. hist. ‘mieszkancy bytej Sudowii, Ja¢wiegowie’, sūdūviai ‘Litwini mieszkajacy dziš za Niemnem, na obszarze zwanym Užnemunė, mieszkancy Suwalszczyzny’. 126 Uzupetnienia do SEJL Czeęšč I Do tego ze skrėconym u: n. rz. Sudota, Sudervė (*Sud-dervė, zob. derva). Tu moze tež n. rz. Subedis z *Sud-bedis? (por. typ mola-bedis s.v. bėsti), n. rz. Sudega z *Sud-dega (por. zlozenia wymienione s.v. dégti). siidzia, gen. sg. sūdžios m. 2 p.a. daw. ‘sedzia’, siidZia mažesnis SD' «pod- sedek» [‘zastepca sedziego ziemskiego’, SLXVI] — zapoz. z blr. suddzjd < sudvjd. — Drw. pasiidZia SD «podsedek» (syn. vietinykas sūdžios). Zob. sūdas, sūdyti. sūkčius, -iaus ‘oszust, kretacz, szalbierz’, SD tež «ktamca, tgarz, matacz», obok sukčias SD «wykrętacz» — n. agt. na -čius, -čias od sukū, sūkti ‘kre- ci¢’ (zob.). Formant -Cius jest neosufiksem, ktéry zostat wyabstrahowany z formacji utworzonych sufiksem -ius od osnéw zakonczonych spėotgtoską t, por. np. smalsčius <= smalstūs, kirpčius <= kirptas, pikčius <= piktas. — Drw. sūkčiuvienė ‘oszustka’?. Vb. denom. sukčiduti ‘oszukiwaé’. — Obok tego suk- Scius, pis. <sukscius> SD «szalbierz» (syn. <witaklis>). sukrus, -i ‘krety, mocno skrecony, zwawy’, SD «chybki, obrotny; obrotny wzad; pochopny; wartki» (sukrus aplinkomis SD «obrotny w koto») — z odno- wienia starszego sūkras :: tot. sukrs ‘mocny, energiczny, predki’. Pb. *suk-ra-, prymarne adi. vb. od SZ suk-, zob. sukti. Paralele: gudras (gudrūs) <= gusti; stipras (stiprūs) <= stipti. sultys f. pl. ‘sok’, war. sultés, obok sg. sultis f., sūltė — prawdopodob- nie drw. od sb. sula ‘sok drzewny’ (zob.). Akut bez historycznego uzasad- nienia. — Drw. sulius, -té ‘sknera, skapiec’, sultingas a. sultingas ‘soczysty’, sultinys ‘rosot, bulion’, sunieké gw. dzukskie 1. ‘brak jedzenia, liche jedzenie’, 2. ‘bieda, nedza’ (war. sūniekė, suniéké). Prawdopodobnie drw. na -é- od zwrotu przyimkowe- go su niekū ‘z niczym’. Por. nikas ‘nikt, nic’. suova c. ‘ktos chorowity, ten co jeszcze nie wyzdrowial’ (Kurs dar neissisuovéjes, tas stiova). Bez etymologii. — Vb. denom. iSsisuovéti, iSsisuovi, -ėjo ‘skonczyc sie, przejs¢ — o chorobie’ (ISsisuovéjo liga, t.y. iSsibenge). surgti, surgiu (war. surg), surgiaii (war. surgaii) 1. ‘utyskiwaé, biadolié, narzekac, zali¢ sie’, 2. ‘skomleé¢, skowycze¢’, SD! surgu «skwiercze». Chyba dzwigkonasladowcze, por. bliskoznaczne czas. zurgti i zirzti, zyzti. — Drw. surginti 1. ‘nucic, špiewač pétglosem, bez stow’, 2. ‘natretnie prosič (o dzie- ciach), poptakiwaé, pochlipywaé’, 3. ‘skomleé¢, kwilié¢, becze颒. Nomina: surga ‘uporczywe biadolenie; nucenie’, sūrgata c. “kto nuci; kto natretnie *47 neosuf. -uviene, por. réciuviené <= reécius, šūdžiuvienž <= šūdžius. 127 WoJCIECH SMOCZYNSKI prosi’, surgūlis ‘kto biadoli, poptakuje’, SD' «<skwierczek», surgulystė ‘narzeka- nie, biadolenie’, SD' «skwierk», surgutis ‘dziecko wciaz poptakujace, czego$ uporczywie sie domagajace’. susimételiai m. pl. ‘mezczyzna i kobieta zyjacy w konkubinacie’ — drw. na -élia- od vb. cps. susimesti 1. ‘zbi¢ sie w gromade, chmare, réj’, 2. ‘zejs¢ sie, zgromadzic sie’, 3. ‘rozpoczaé pozycie w konkubinacie’ (Susimeta nezZe- noti i gyvena). Paralela: pérsimetélis ‘zdrajca’ <= pérsimesti ‘przejs¢ (na strone wroga)’. sveikas, -a zaimek 2 os. ‘ty’ (syn. pats, tamsta), por. O sveikas kur važiu- osi? ‘A ty dokad jedziesz?’ Kas sveikas per vienas, kad taip kalbi? AS sveiką pirmą sykį matau. Por. bésveikas. svembti, svembia (war. svemba), svembė 1. ‘0 zebach: boleč — ciagle, w tym samym natęženiu' (war. svempti), 2. ‘natretnie prosič, pochlipujac’. Drw. svembė 1. “dtugotrwaty dokuczliwy bol (zwykle zebow)’, war. svempė, 2. ‘plesniawka, choroba btony šluzowej w jamie ustnej'. Osnowa svemb- wy- glada jak neopwk. wyodrebniony z prs. infig. *sve-m-ba do *svėbti. Parale- le: glembti, kempti, stembti. Ze wzgledu na brak alternantéw fjsveb-, fsvab-, Tsvib- dalsze objasnienie pozostaje niepewne. — SO svamb-: svambalas ‘pion, ciezarek zawieszony na sznurku, stuzacy do ustalania kierunku prostopa- dlego’, svambus ‘ciezki, wazki’, cps. svamba-bambis, -é peior. “ktoš o wielkim brzuchu’. svidéti, svida, svidéjo ‘blyszczeé, Išnič, Swieci¢ sie, SD svidu «jasnieie; Iskne sie» (syn. Zibu, tvasku, skaistinuosi), svida «potyskuie sie» (syn. žiba). Inchoat. svisti, svinda (war. svysta < *svind-sta), svido ‘zaczac šwiecič, blysz- czeč', nusvisti ‘rozbtysnac, rozšwiecič sie’. Caus. svidinti ‘doprowadzac do po- tysku, polerowac’, SD svidunti darau, svidinu «glancuie; 1sknaco co czynie». Nomen svidis ‘blyszczacy, ISniacy’, SD «glancowny; Isknacy sie; šwietny». Odpowiedni pdg. tot. svist, svistu, svidu 1. ‘rozwidniaé sie, šwitač, dnieč', 2. ‘potniec (o szybie)’, 3. ‘poci¢ sie’ zostal zbudowany na neopwk. svid-, wyabstrahowanym z prs. *svidu < *svindu. Caus. svidét, -éju ‘doprowadzi¢ do potnienia, spoci¢ (konia)’, refl. svidétiés ‘oblewac sie potem’. Nomina: svidums 1. ‘brzask’, 2. ‘pocenie sie, pot’ (rita pirmais svidums ‘brzask dnia’), sviSana ‘brzask, Swit’ (gaismas svisana), luogu sviSana ‘potnienie szyb’. — Lit.- tot. morfem svid- przedstawia st. zanikowy do pie. *sueid- / *suid- ‘spoci¢ sie, Išnič od potu’, por. wed. svedate ‘poci sie’ (svéda- m. ‘pot’), aw. x'isat ‘oblewa sie potem’, stwn. swizzen ‘pocic sie’ (SO sweizzan ‘prazy¢’ < *suoid- 128 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I éie-), stang. switol ‘jasny, widniejący'. — SE svied-: tot. sviedėt a. sviedindt caus. 'doprowadzač do potnienia’, sviedindt ‘spawac, lutowač' (kalka z niem. schweifsen). — Nomen sviédri m. pl. ‘pot; zapotnienie szyby’, ausu sviedri ‘woskowina’®® zawiera dwuznaczny dyftong ie, < *sueid-r- lub *suaid-r-. Na rzecz stopnia 0 przemawia odpowiednik tac. sūdor, -oris m. ‘pot; wszelka ciecz sptywajaca kroplami’ = *sūdos, -Oris < pie. *suoid-0s. Suf. -r- ukazuje sie rowniez w orm. k¢irtn ‘pot’ (*suid-r-) i gr. 1dpwg, -Grog¢ m.f. ‘pot; wydzie- lina drzew, zywica’. svirti: įsvįrū a. jsvirstu, -sviraii, -svirti ‘obwisna¢, zwisnąč, opas¢’, nusvirti ‘zwisnad, przechyli¢ sie’, pasvirti ‘zachwia¢ sie, pochyli¢ sie, przechyli¢ sie’, uzsvirti ‘zawisna¢’ — alternant w st. zanikowym do sver- (pie. *suer-), zob. sverti. Akut zostal uogolniony z formacji praesens, gdzie stat w zwiazku z sufigowaniem formantu -sta-. Zwraca uwage brak SZ typu sampras. jsur- (por. tur- ob. tvir- == tver-; Zul- ob. 2vil- «= 2vel-). — Caus. svirinti ‘wazy¢’. Por. tot. svirdt ‘podnosi¢ za pomoca dZzwigni, spuszczaé¢ i wyciggaé¢ (wia- dro za pomoca zurawia studziennego)’. — Nomina: svirtis, -ies lub svirtis, -is f. ‘zuraw studzienny’, SD «zoraw u studzien», svirtis SD «szala», svirtes f. pl. «szale», svirus ‘chwiejny’. Por. lot. svira ‘dZzwignia, drag do podwazania, unoszenia; zuraw u studni’. — Neopwek. svirst- (<= svirst-a): svirstis, -iés f. a. svirsté ‘zuraw u studni’, z insercja k: svirkstis ts., ze zmiana ks > kš: svirkstis ts. Tu nalezy rowniez < šwirklštis > SD' «proca, funda» (brak w LKZ). Por. lot. svirkstenis a. svirkstene ‘rozwidlony stup, socha zurawia studziennego’ < *svirst-en-. — NeopwKk. svirs- (<= svirs-ta): svirsnis f. a. svifsnis 'žuraw stu- dzienny’, z insercja: svirksnis f., svirksnys ts. (por. vyks-nis <= vyksta). — WSZ svyr-: svyréti, svyri, -éjo ‘zwisaé, pochylaé sie (jak tozy nad woda)’, svyroti ‘zwisal, zwieszac sie w dol’, svyrinéti ‘chodzié, staniajac sie, zataczaé sie’, svyruoti ‘chwia¢ sie, kotysač sie, zataczac sie; wahač sie’, svyruoju SD «ta- czam sie» (= svyruoklė 'wahadto', svyravimas SD «taczanie sie»). Por. tot. svira ‘dzwignia, drag do podwazania’. Sankinti, sankinu, Sankinati 1. ‘zmuszac konia do skoku, do szybszego bie- gu’, 2. ‘prowadzi¢ do tanca’, 3. ‘dopusci¢ ogiera do klaczy’, 4. ‘szybko niešč, wiešč, przyprowadzi¢ pomoc’, 5. ‘(dziecko) kotysaé na reku, podrzucac na “ Drw. sviédrains ‘przepocony, ktory przeszed! na wskro$ potem’, sviedrigs ‘potliwy, tatwo si¢ pocacy’, vb. denom. swiédrét, -ėju ‘doprowadzaé¢ do potniema’ (war. sviedrudt, sviedrdt, sviedrindt), sviedruot euf ‘(o zwierzynie) broczy¢ krwia, farbowač' (kalka z niem. schweifSen). 129 WOJCIECH SMOCZYNSKI kolanie’, įšankinti ‘zmusi¢ (konia) do skoku; pozwolič (koniowi) rozskakač sie’. Trudne. Po pierwsze, moze to byč kauzatyw z šank- jako stopniem o do neopwk. šunk-, = prs. *šunkū ‘skacze’, zob. šunkūs ‘skoczny — o koniu'**. Po drugie, možna się zastanawiač, czy šank- nie pochodzi ze skrzyžowania osnow šak- (por. atšakas ‘krnabrny, przekorny’ s.v. šokti) oraz šunk-. — Drw. atšankė 3 p.a. 1. ‘to, co wystaje, sterczy poza obreb czego, wystep, wyskok’, 2. ‘matnia niewodu' (war. ūtšankė 1 p.a.), pašankūs ‘skoczny, dobrze skacza- cy a. tanczacy; zreczny, zwinny’, Sankus ‘szybki, zwawy, porywczy, Smialy, zuchwaly’ (Sunkus SD «chybki, porywczy», sb. «Smiatek»), atSanklés b.z.a. f. pl. ‘sznurki, za pomoca ktérych zwiera sie sie¢ z rybami, majaca forme wor- kow’, pasankiné ‘putapka, samotowka, potrzask, sidla; rozpiety na zerdziach sznurek, stužący do przeskakiwania, do skoku wzwyz’, pasdnklé ‘pewien blad w tkaniu’. šapalas ‘ryba klen, Leuciscus cephalus’. Odpowiednik tot. sapal(i)s ‘Diina- karpfen, Alant(sbleyer)’. Bez etymologii. — N. m. Sapalai 4x. šapas ‘trawka, zdzbto, stomka, galazka; drobinka, kruszynka’ — drw. apofoniczny od czas. šėpti ‘rosna¢ w bezladzie — o wlosach, brodzie’ (zob.). Znacz. etym. ‘wlos, klaczek’. Paralele: šlūkas <= šlėkti, valas <= vélti. — Sapai m. pl. ‘galtezie i trawy, ktore woda powodziowa naniosta na pola’. — Drw. Sapéka ‘zyjatko, pasozyt, pchia’, tez o wychudlym, wynedznialym zwierze- ciu' (por. suf. w Zmogekas), Saplis SD ‘zdziebetko’, šapinė ‘siennik’, Sapinis, -é ‘spleciony ze stomek, stomkowy’. — Vb. denom. Sapénti ‘szczypaé, skubac i žuč (0 owcy, kozie, koniu); mowič po cichu, szeptac’, susapénti ‘zaszelescic; wyszeptaé¢ bezzebnymi ustami’, => n. agt. Saplys, -é ‘osoba bezzebna, kto$ sepleniacy; niedojda’, = vb. denom. Sapl-énti m.in. ‘mamrotac¢ pod nosem, potgtosem klepa¢ modlitwy’; Sapti, Sampa, apsapo ‘pokrywac sie Zdzblami’ (Atėjo iš daržinės apsapes ‘Przyszedt z odryny oprészony Zdzbtami’). šapti: nusSapti, -Sampa, -Sapo ‘oddali¢ sie, usunaé sie, zniknaé¢ z oczu, przepas¢’, prasapti ‘oddali¢ sie, zniknąč na jakiš czas; zaginaé¢ bez wiešci'. Niejasne. Saragai m. pl. 1. ‘dwa drewna prostopadle z poprzecznym w gorze, stu- zace do wieszania odziezy’, 2. ‘rosochaty stup do zawieszania garnkow’ — “Na rzecz te) hipotezy Swiadczga takie formacje, jak 1. slampinti 'išč powol, wlec sie’ od SZ slimp- (slimpu, slipti, m z infiksac)1), 2. lankstyti ‘zginaé, wyginač' od SZ linkst- (linkstū, lifikti) oraz 3. krdmsc¢iott ‘chrupac’, kramséti ‘glo$no gryžč' od SZ krims- (zob. krimsti). 130 Uzupetnienia do SEJL. Częšč I zapož. z pol. przest. szaragi, -ow (tu z niem. Schragen). War. šerūgai. — Z uwagi na nierzadkie wahanie nagtosowych spotgtosek š-/č- moze tu naležeč rowniež wyraz ceragis, šerūgis m., nazwa pewnej zabawy dzieciecej, podczas ktorej wylicza sie rozmaite stowa, a pierwszym z nich jest «čeragi». šeiva 'cewka, rodzaj szpuli do nawijania nici', SD «cewka nici» — ze zmiany šaiva (gw.). O starszenstwie formy z dyftongiem ai przesądza odpo- wiednik tot. saiva 1. 'czotenko tkackie’, 2. ‘cewka tkacka'. Paralela: šeima :: tot. saime, rcs. sėmija. W kwestii wtornego ei por. jeszcze neiva < naiva, sei- tas < saitas. Przynalezno$¢ etymologiczna wyrazu Seiva pozostaje niejasna. N.B. Zblizenie z pst. *cévi, *cévika ‘rurka, szpulka’ (sh. cévka, ros. cévka, czes. civka) jest niepewne z powodu réznicy naglosowej spotgloski. Serpti, Serpia, Serpé: atSerpti ‘wyszczerbic sie, stepic sie (o ostrzu)’, nuserpti ‘poobrywac sie, obstrzepic sie (o strzesze)’, paserpti: Stogas vėjo paserptas. — Nomina: šėrpė 1. ‘pekniecie skéry przy paznokciu’, 2. ‘platek luszczacego sie naskorka’, 3. ‘strzep; wior, drzazga’, Sérpeta ‘zadra, odstajacy od catosci kawatek drewna, drzazga; strzep’ (= Sérpetotas ‘pokryty zadrami’). — Vb. denom. šėrpėti 1. ‘pekaé¢ — o skorze palcow’, 2. ‘luszczyé sie — o skérze na twarzy, na ciele’, 3. ‘stawac sie szorstka, chropowata, pierzchnaé — o skorze’, 4. ‘strzepic sie — 0 odzieniu’, Sérpetoti ‘tuszczy¢ sie’. — Bez etymologii. Trans- ponat ie. *kerp- / *krp-. Refleks st. zanikowego Surp- ukazuje sie prawdopo- dobnie w adi. Surpus ‘szorstki, ostry’, zob. šiurpūs. šešė 4 p.a. ‘kos, Turdus merula’. War. šėšė, šežė. Drw. šešėtė, SD! < šiešie- te > «kos, merula» ob. §ésété ts. Bez etymologii. — N. m. Séséliai, n. rz. Sés- upis (b.z.a.). — Oboczna osnowa šėž-: šėžė a. $ézis 1 p.a., šėžė 4 p.a. ‘Turdus merula’. Dla niej brak jest §wiadectw onomastycznych. šia adv. stlit. ‘tu, tutaj’, SD «owdzie», por. Sia nu jisai gul édziosu MZ ‘Tu on teraz w jastach lezy’. Piktyjy pulks šia randase MZ ‘Bezboznych zastep sie tu znajduje'“*. Do tego štai Sia SD «owedy, ow tedy». Por. čia. — Zlozenie z ptk. -nai: šionai ‘tu’, DP “dziš', SD' <šianai > «owdzie» (por. ¢io-nai obok čia ‘tu’), np. Tas kūdikis, kursai mumus šionai est atneštas MZ ‘To dziecie, ktére nam tu przyniesiono’ (por. $io-lei, lig šiolei ‘dotad’). — Zlozenie z ptk. -jau: sigjau, SD' <šieiau > «onedy» (syn. Sinai). Por. taip-jaii, tuo-jaii. — Przysto- wek prymarny pb. *šia ‘tu, teraz’, urobiony od zaimka wskazujacego šis ‘ten tu, przy mnie’. Por. z jednej strony ši-čia, z drugiej strony šioks < *Siaka-. *“ Urbas (1996: 78) niestusznie wciggnat wyraz šia do hasta čia. 131 WOUICIECH SMOCZYNSKI šiauštis, Sidusias, šiaušes ‘podnosié sie, stroszyč sie’: Plaukai ant galvos šiaušiasi. Kailis šiaušiasi. Šiaušias kaip kūtinas prieš šūnį. Odpowiednik lot. šaustiės ‘stroszyc sie’. — Niezwrotne: Sidusti ‘stroszy¢ (piora), naježač; tapiro- wac (wlosy)’. — Drw. SidusSinti plunksnas ‘stroszy¢ piora’, šiaūšalas a. Sidusalas ‘dreszcz, kurczowe drzenie miesni’, šiaušė c. ‘kto$ z rozczochranymi wlosami; ztosnik’. Por. tot. Satismas pl. t. ‘dreszcz, ciarki, mrowie’, šaūšalas pl. t. ‘ciarki, zgroza'. — N. m. Pašiaušė, Pašiaušiūkas. — SZ šiuš-: šiūšti, šiūšta (*šiųšta < *šiunš-sta), šiūšo “stroszyč sie, ježyč sie; wzdrygac sie; chropowacieč (o sko- rze), strzępič sie (o odziežy); smutnieč, robič sie smutnym, ponurym’, šiušėti, šiūša, -ėjo: Kai pagalvoji, tai net plaukai šiūša. Nomina: šiūšas a. šiuša ‘lekki dreszcz, ciarki; strach' (war. šiūšas, šiūša), šiūš-valai m. pl. “pošlad, gorsze ziarno' (por. valyti). — WSZ šiūš-: šiūščioti ‘wzdrygaé sie, držeč ze strachu; ježyč sie — o wtosach'*, šiūšelėti ‘drzeé, dygotač z zimna’, šiūštelėti ‘(o dresz- czu) przeniknąč, przeszyč', tez o mocniejszym powiewie wiatru, šiūšterėti ts. — Brak nawiazan. Obecno$¢ wykrzyknikéw šiūš, šiūšt, šiūšt, opisujacych odczuwanie ciarek, dreszczu, zimna, przemawia na rzecz onomatopeicznej genezy catego gniazda czasownikowego. — N.B. W wypadku wyrazu Sitistis ‘dreszcz’ (Šiūstis pareina per kūną) punktem wyjscia derywacji nie byt pwk. šiūš-, lecz interi. šiūst, šiūst — o mocnym dreszczu, o jezacych sie wtosach, o nagtlym powiewie (zimnego) wiatru. šilaga 3 p.a. bot. ‘sasanka, Pulsatilla'. Drw. wsteczny od šilag-ėlė, forma- cji zinterpretowanej jako zdrobnienie na -élé. Paralele: kūmė, skruzdė, ute. Segmentacja Silag-élé thumaczy sie metanaliza wyrazu zlozonego Sila-géle ‘sa- sanka’ (dost. ‘roslina borowa, rosnagca w borze’). Gdy z kolei šilaga zostala odniesiona do šilas ‘bor’ jako wyrazu motywujacego, pojawita sie segmenta- cja Sil-aga. Dato to poczatek neosufiksowi -aga, por. np. pilaga. sintis, šinasi (war. Sénasi), Synési ‘drapac sie, skrobac sie; ocieraé sie o co (o Swini); garnac sie, tuli¢ sie (do matki); obijac sie, plata¢ sie pod noga- mi’. — SW Syn-: Synési (prt.), drw. Syniotis ‘ocierac sie, np. o šcianę, o plot’, pasiSynioti: Pasisyniojo į torq kiaulė — i sugruvo [tvora]. — Formalnie bliskie czasownikowi Sinti ‘wbié drzazge’ <= ši-nū (zob. Siéti), ale trudne do uzasad- nienia w zakresie znaczeniowym. Paralela: pdg. sinti, sini, syniau ‘wiazac’ obok sifiti, sinū, siniaii ts., oparte o neopwk. sin-, ktéry wyabstrahowano z *W šwietle przytoczonego materiatu nieuzasadniona jest pisownia z s, štūsčioti, stano- wiona przez LKZ, 972. 132 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I prs. infigowanego do siėti (zob.). — Tu chyba tez stlit. Sintys f. pl. “sidta' z Bretkuna, por. Ir padest šintis [glosa: spąstus] ant kelio “I stawia sidta na drodze’. šioks, f. šiokia (gw. Sioki) ‘taki oto (z gestem wskazujacym), taki jak widač, taki sobie; zwykly, nieSwiagteczny — o dniu’ (war. šioks, -ia) — pb. *Si-ak-, za- imek jakosciowy nalezacy do demonstrativum šia- ‘ten tu’ (zob. šis, šia). Por. toks <= tas, anoks <= anas, koks <= kas. — Drw. šioks toks 'došč marny, mier- ny, nienadzwyczajny’, Siokigdien adv. ‘w dzien powszedni’ — ze Sciagniecia zwrotu šiokią dieną ts. (acc. temporis), = Siokiadienis ‘dzien powszedni’, => adi. Siokiadiénis ‘powszedni, uzywany na codzien, np. o ubiorze’. Sypsoti, Sypsatl, Sypsojau ‘uSmiechacd sie’, tez refl. šypsotis ts. — formacja duratywna z suf. -so- i WSZ Syp- do šip-, por. Siéptis ‘szczerzy¢ zeby’. Para- lele: stypsoti <= stipti, drybséti <= dribti. — War. z v-mobile: švypsoti ‘usmie- chac sie’ (por. skverbti ob. skerbti). — Neoosn. Syps- (<= Syps-6ti): Sypsa 1. ‘usmiech’, 2. ‘kto stale sie Smieje’, 3. ‘szyderca, kpiarz’, šypsena ‘uSmiech’, Sypsnys ts., Sypsulys ts. šiūkšlės f. pl. 1. ‘Smieci, drobne odpadki, pozostatosci po czymš zuzy- tym’, 2. ‘plewy’, SD «Smieci» (syn. <ižfštawas >) — ze zmiany šliūkšlės gw. ‘Smieci’ droga dysymilatywnego zaniku pierwszego z dwu l' (paralele: kdklas, Zabalas). War. šiūkšlės. — Alternant šliuk- to postač st. zanikowego do $liauk-, z nagtosem šl'- dostosowanym do st. pelnego, por. sliaukit, sliaiikti ‘zmiatac’. Spodziewany refleks SZ sluk- poswiadcza gw. šlukšlė b.z.a. ‘Smieci’. — Drw. siuksle 1. ‘Smieé, stomka, gatazka’, 2. bibl. ‘ZdZblo’, 3. ‘schorowany czlo- wiek’, 4. ‘cztowiek bezwartosciowy, nicpon’, Siukslynas ‘Smietnik’ (ob. sliuk- slynas). — Neoosn. Siuks-: šiūkšmės f. pl. ‘Smieci, drobne odpadki’, Siuksme coll. 1. ‘mate dzieci’, 2. ‘gromada (ludzi, bydta)', 3. ‘zgraja, szajka’. — Drw. wsteczny: šiūkai a. šiūkai m. pl. ‘zanieczyszczone ziarno; ždžbta, stomki, pa- prochy; cienkie gatazki’ (por. dtugoéé w šiūkšlės). Siurti, prs. šiūra < *Siu-n-ra (por. gw. siurna, z metateza nr > rn), war. šiūrsta, prt. šiūro 1. ‘o wiosach, pidérach: kruszy¢ sie, wypadaé, rzednąč; ty- siec’, 2. ‘zmieniac upierzenie, sieršč, linie¢’, 3. ‘strzepic sie’, 4. ‘o skorze: stač sie szorstka, chropowata, pierzchnac’, 5. ‘pekac — o skoérze palcow’, 6. przen. ‘marnie¢, nedznie¢’. Drw. Siurénti ‘0 wietrze: lekko wiaé, powiewac; szele- Sci¢; poruszac czubkami drzew, rozwiewaé wlosy; pali¢ sie stabym ogniem; ciec, wyciekaé, wyptywač (o rzeczce z jeziora); chwytaé, przenikac (o dresz- czu)’', nomen: gaida-Siuris ‘gapa, gamon’ (por. gaidys). — WSZ Siur-: šiūrėti, šiūri, -&jo ‘byé rozczochranym’, šiūrauti ‘powiewaé’ (Jis plikis, jo tik keli Zili 133 WoICIECH SMOCZYNSKI plaukeliai ant galvos šiūrauna). — Bez zwiazkéw zewnetrznych. Por. inter. šiu — o odgtosie rozsypywania sie drobnych rzeczy, o szelescie. §izti, prs. SyZtu / šįžtū (*Sinz-stu, por. gw. šinžū), prt. šižaū ‘rozdraznié sie, rozztoscic sig’, zwykle z prvb. į-, su-; užšižti ‘rozszale¢ sie — o wezbranej wiosna rzece, ktora wystepuje z brzegoéw i znosi mosty’. Caus. $iZinti ‘draznié¢ (osy, pszczoty, dzieci), rozdrazniad, ztosci¢, pobudzaé do gniewu’ (war. šyžin- ti). Bez etymologii. — Neopwk. šyž- (<= šyžtū): inf. šyžti a. šYžti ‘rozdraznié sie’, Syzinti caus. ‘Sizinti’, šyždūs ‘ktory tatwo, szybko wpada w gniew’. — SO šaiž-: Saizus ‘zimny, ostry, przenikliwy, dojmujacy, dokuczliwy, przykry (np. o wietrze, deszczu), szorstki, przykry w obejsciu, opryskliwy’. Slitis, -iés f. ‘podtuzna kopa zboza, zlozona z opartych o siebie snopéw, zwykle dziesieciu’ — odziedziczone abstractum dewerbalne z suf. -ti- i na st. zanikowym šli- do *§lei-, zob. §litis. Pie. *kli-ti-, por. gr. kAioic, -ewc f. ‘pochy- lenie, schylenie, zwrot, obroét, utozenie’, sti. sriti- ‘sklon’. Paralela: pirtis < peritios. — War. šlitė 1. ‘podluzna kopa zboza’, 2. ‘rzad doméw po jedne; stronie ulicy’. Por. tot. slita a. slite ‘ptot zbity z poziomo lezacych zerdzi, plot spleciony z jedliny’. šniūras 1. ‘sznur’, SD «sznur ciesielski», 2. ‘sznurek’, 3. ‘waski a dlugi pas ziemi’, 4. ‘dawna miara miernicza’ (na morg ziemi przypadato 30 sznu- row) — zapoz. z bir. šnjur (tu z pol. sznur <= niem. Schnur). — Drw. šniūrai m. pl. 1. ‘szoty, liny stuzace do ustawiania zagla’, 2. ‘przyrzad rybacki zlo- zony z kilkunastu sznurkéw z haczykami, przywiazanych do jednej dtugiej linki’ (termin rybacki moze by¢ kalka z pol. sznurki ts.), šniūreliai SD m. pl. «dyscyplina, ktora sie biczuia» (syn. dirželiai, kuriais plakasi, rykstés). — N. m. Snitirai 5x, Šniūrdičiai, Snitiriskis. Spyga, gen. sg. spygos 2 p.a. 1. ‘figa, pies¢ z kciukiem umieszczonym miedzy palcem wskazujacym a šrodkowym jako gest oznaczajacy: nie, nic z tego’¥, 2. ‘przegrana, fiasko’, 3. ‘prztyk, szczutek’, 4. ‘zab brony’, 5. ‘co$ lichego, matego, niewyrostego’, špygą rodyti ‘pokazywaé¢ komu fige’, špygą patiostyti ‘nic nie wskoérac’ (dost. ‘powachac fige’), ant špygų nueiti ‘sta sie przedmiotem drwin’ (dost. “pėjšč na figach’), Spygomis uZbadyti ‘wytykaé palcami’. Moze zam. fpyga, zapoz. z pol. figa, z substytucja f = p (por. palsyvas <= pol. fatszywy). Albo z blr. xviga. Niejasne. Zmiana nagtosu p- na * Por. Parode dvi Spygi [acc. du.] i liežuvį ‘Pokazaé¢ dwie figi i jezyk’. Pradejo Ryga, pabaige špyga ‘Zaczat od Rygi, doszedt do figi’. 134 Uzupelnienia do SEJL. Czes¢ I $p- pozostaje nieobjasniona. War. Spiga, Spygas, špygis. — Vb. denom. špyga- voti ‘wytykac palcami, wySmiewac sie z kogo’. Stikti, Stinku, štikaū gw. ‘zgadywad’, antstikti 1. ‘zgadnaé, odgadnaé’, np. Nebrides neantstiksi, ar gilu, 2. ‘natrafi¢ na co, napotkaé, znalez¢’, np. Aš antstikat ant lyčiaus prapuolusiy daiktų, t.y. atradau lyčių, 3. ‘dowiedzieé sie’, prastikti ‘nie zgadnąč; straci¢’, uzstikti ‘odgadnac’. Forme czas. Stikti trzeba okresli¢ jako neosimplex, poniewaz wywodzi sie ona 1° z falszywej interpre- tacji praeverbium anč- w zlozeniu anctikti (zob. s.v. tikti) jako ant-, antstikti, 2" z resegmentacji ant-Stikti, ktora wzoruje sie na zlozeniach z prvb. ant-. Siitis, -ies f. ‘kupa, stos drew’, šūtis malkų SD «stos» — abstractum na -ti- od st. zanikowego do pwk. *$iau-C, por. tot. šaūt s.v. šauti. Znacz. etym. ‘rzucanie na kupe’. Paralele: džiūtis ‘schniecie, wysychanie’ «== džiūti; pjūtis ‘zecie’ <= pjauti. W war. šiūtis, -iés f. ‘kupa, stos, pek; mnéstwo’ ukazuje sie wtorny nagtos š'-, pochodzacy z wyréwnania SZ šū- do SE Siau- (por. Sidutu- vas s.v. šauti). — Mlodsze formacje z neosufiksami -snis i -stis: šūsnis, -ies f. ‘kupa, stos drewna, chrustu’ (war. šūšnis; por. krii-snis s.v. krduti), šūstis, -ies f. ts. — Reanaliza $iit-is data osnowe dla drw. šūt-vė ‘kupa, stos’. Ten drw. przypomina brast-va od brast- <= bras-ta. Wymienione rzeczowniki staly sie zrodtem neosufiksow -tvé, -tva. Sutve 1. ‘gromada, kompania’, 2. ‘zebranie towarzyskie z alkoholowym poczestunkiem’, 3. ‘szajka ztodziejska’, 4. ‘konkubinat’ (Gyvéna šūtvėj ‘zyja na kocia tape’) — zapoz. z jiddisz Sutef. — Pobocznym znaczeniem tego wy- razu jest ‘strajk’. — Vb. denom. Sutviduti ‘kolegowac¢ z kim’. tamsa 4 p.a. ‘mrok, ciemno$¢’, nuo tamsos iki tamsos ‘od nocy do nocy’. Rzeczownik oderwany z suf. -ū-, utworzony od osnowy na SO tams-, bedacej alternantem neopwk. tims- (o tym zob. s.v. témti). Paralelne formacje od neo- pierwiastkow w SO: karsa <= kirs- (kirsti), narsa <= nirs- (nifsti)**, — Drw. apytamsis ‘zmierzch, zmrok’, apytamsiais adv. ‘o zmierzchu, o zmroku’, tam- sioji f. ‘ciemnica, ciupa’, tarūsis ‘mrok, ciemnošč', tamsūs ‘ciemny; nieuczony’ (war. tamsus), => tamsuma ‘ciemnos$¢, ciemnota, nieuctwo’. Vb. denom. 1. tamséti, -ja, -jo ‘ciemnie¢’, 2. tdmsinti ‘zastaniaé¢ Swiatlo, zaciemniaé’ (aZu- tumsinu SD' «zaciemniam», paliauju tumsint SD «odcimiam»), uZtdmsinti DP ‘zacimniacé, začmič' (= uZtamsinimas DP ‘za¢mienie’). *“ Wynika z tego, ze pod wzgledem stowotworczym lit. tams- nie ma nic wspdlnego z wed. tamas- n. ‘zmrok, ciemnos$¢’, aw. tamah- ts. < pie. *témH-es- (temat z suf. -es- /-s-), ani z drw. tac. temere adv. ‘na ošlep, bez namystu, przypadkiem’ z *temesi < *témHes-i, por. wed. tdmasi loc. sg. ‘w ciemnosci’. 135 WojicIiECH SMOCZYNSKI tapyti, tapail, tapiati ‘mazaé, malowac (obrazy), mélj tapyti ‘wyrownywac gline przez uklepywanie’, aptapyti 'obmazač, oblepié, zalepi¢ (rozrzedzonag glina dziury w piecu, polepie)’, aptapyti téslg ‘wygtadzi¢ dtonmi powierzch- nie ciasta’ — iterativum z suf. -y- i SO do pwk. tep-, zob. tepū, tépti ‘mazac, smarowac’. Paralele: sagyti == seg, Slakyti == šlekiū, taskyti <= teškiū. — Z innym suf. tot. tapdt, -ūju 1. ‘tratowaé, deptac’, 2. ‘szczepi¢ drzewa owoco- we’. Tu tez ros. topdts ‘ubijaé¢ w stepie’. — Neoosn. tapy-: tapyba ‘malarstwo’, tapytojas ‘malarz’. tardyti, tdrdau, tardZiau 1. ‘badac, przestuchiwaé¢ w sledztwie; prowadzi¢ sledztwo’, 2. ‘stroi¢ (skrzypce)’ — iterativum z suf. -dyti i SO tar- do pwk. *terh - / *trh -, por. tiriū, tirti m.in. ‘dowiadywa¢ sie, probowaé’. Paralele: spdrdyti <= spirti, tvardyti < tvérti. — Drw. tdrdymas ‘Sledztwo’, tardytojas ‘sedzia Sledczy’. tauksti, tauskiu, tauskiaii 1. ‘stukac’, 2. ‘trzaska¢ batem’, 3. “gadač, pa- plac, trajkota¢’ — czas. tauks-C- / tausk-V zostal utworzony od interi. tduks, taūkš a. tdukst, taūkšt ‘stuk!” — Drw. tduks-cioti ‘postukiwaé, chwilami glo- sno coš robi¢’, taukséti, tauksiu a. taukšiū (3 os. tduksi, taitksi), -éjau ‘stukad, postukiwac’, tauks-noéti ‘postukiwaé (mtotkiem, dziobem, nogami)’, tausk-éti, tausku, -ėjau 1. ‘stukaé, postukiwac’, 2. ‘paplaé, trajkotaé’, tduskinti ‘postuki- wac’. Nomina: taukslys ‘papla’, taiiskalas ‘paplanina; ten, co papla’, tauskesys ‘postukiwanie’, tauskus ‘wiele i bez potrzeby moéowiacy’ (= tauskiitis ts., por. snekutis). tatizyti, taiiziju, tatuzijau 1. ‘méwic¢ glupstwa, plešč bzdury’, 2. ‘méwié w sposob wulgarny’ (Jis tatizija kap koks piemuo), 3. ‘natretnie prosi¢’, 4. ‘szczekaé, ujadaé’ (Suva taiizija). Jest to vb. denom. od sb. tauza 1. ‘méwie- nie ghupstw, bzdur, paplanina’, 2. c. ‘papla, ten, kto méwi glupstwa, kto papla’ (syn. tatizius, tatizalas, tauzgalius, tatizytojas). Odpowiednik tot. tauzét, -ėju ‘mowic ghupstwa; mowic przez nos’, taiizis “kto méwi powoli i niezbor- nie’. Etymon pozostaje niejasny. Por. moze taūzė ‘gliniany garnek’. — Drw. tatizalas ‘mowienie glupstw, paplanina’, cps. niék-tauza c. “kto plecie ghup- stwa’ (por. niékai), plepetduza < *plepet-tauza (zob. plepéti). tenioti, -ju, -jau 1. ‘(nici, sznurki) plataé, wiktač', 2. ‘wigzaé, krepowacé sznurem, przywigzywac’, aptenioti ‘splata¢ (nici); obwiazaé (skaleczony pa- lec)’, refl. tenidtis ‘platac sie (pod nogami)’, atsitenioti ‘rozwiazac sie (o sznu- rowadle)’. Ze zmiany tanioti ts. — drw. z suf. -ioti i SO tan- do ten-, zob. tenéti (gdzie tez mowa o tinklas ‘sie¢’ i tot. tanis ‘pajak’). Znacz. etym. ‘napi- 136 Uzupetnienia do SEJL. Częšč I nač, napręžač'. Paralelne deverbativa na SO: lakioti, mariéti, trasioti, vadžioti. Wtorne e zam. a jak w bredžioti, skredžioti, telpa, tešla. tepėti, tepėju (gw. tepiū), tepėjau pot. 1. ‘chciwie i dužo jes¢’, 2. “dot ko- pac (z trudem, przez caly dzien)’, 3. ‘rozrzucaé (gnėj), 4. ‘mocno uderzač' — intensivum na SE i z suf. -é- do tepu, tépti (zob., tamze o intens. slow. tep-a-ti oraz tot. tap-a-t, stow. tapati). Cps. aptepéti ‘obié, zbi¢ kogo’, atitepéti ‘oddac cios, uderzeniem odeprzec’ (refl. atsitepéti ‘odzywié sie po chorobie’, por. pol. pot. odbic sobie), pritepéti 1. ‘najesc¢ sie do syta’, 2. 'natožyč z czubem na talerz; natadowaé¢ woz (gnojem)’, 3. ‘napaskudzi¢ (o zwierzetach)’, uztepéti 1. ‘uderzy¢, zadač cios’, 2. ‘powiedzie¢ cos nieoglednie, niepotrzebnie’ (por. pol. pot. chlapnqc). tesla 4, 2 p.a. 1. ‘ciasto’, 2. gw. ‘zarcie dla šwin z potluczonych kartofli, zasypanych maka’ — ze zmiany stlit. gw. tasla (m.in. DP, SD). Por. telpa < talpa, terpu < tarp. Drw. z suf. -la- i na SO tas- od czas. tésia, tésti (zob.). Znacz. etym. ‘wzbierajaca, powiekszajaca sie masa’ (0 rosnacym ciescie). War. taslas, tasle, tasle. — SD tasla «ciasto», tasla aptiekiné SD «masa albo massa u aptekarzow», kysnis is taslos SD «klosek», kysniei iš taslos SD «klosek, ktorym nadziewaia gesi, kaczki». — Neoosn. tasl-: taslyka ‘mata dzieza’ (por. karvyka <= karvė). Vb. denom. apsitasloti ‘oblepi¢ sie ciastem’. — Neoosn. tesl-: teslinas ‘oblepiony ciastem’, téslius, -é ‘ktos bardzo gruby; ktoš niechluj- ny’, teslus ‘thusty, gruby’, vb. denom. sutesloti ‘powalaé ciastem’, priteslioti ‘oblepi¢ ciastem’. tiépti, tiepiu, tiepiaii, zwykle iStiépti ‘by¢ w stanie wyšpiewač, wydoby¢ (wyciagnac) nute’. Izolowane, brak alternantéw įtip-, Ttaip- w porownywal- nym znaczeniu. Najprawdopodobniej tiep- jest wariantem s-mobile do stiep-, zob. stieptis ‘wyprezac sie, stawač na palcach’. Wariant ten powstal w tym momencie, gdy forma prewerbialna is-stiépti ulegla perseweracyjnej asymi- lacji w istiepti. Resegmentacja: is-tiepti (por. Fraenkel, LEW 1088)*. tilvikas 1. ‘brodziec piskliwy, kuliczek, Tringa hypoleucos’, 2. ‘brodziec samotny, samotnik, Tringa ochropus’, 3. ‘brodziec ptawny, Tringa stagnati- lis’, 4. ‘stonka, Scolopax gallinula’, 5. ‘kulik wielki, Numenius’. N. rz. Tilvikas, n. jez. Tilvikinis, n. m. Tilvikai 5x, Tilvikai. — Warianty titilvis m., titilvikas *Inaczej Karalilinas (1987: 50), ktéry widzi w lit. tiep- nie tylko odpowiednik tot. tiept ‘ciagnac, naciagaé’ (to zwykle taczy sie z lit. tempti), lecz nawet dziedzictwo 1e., w szczegolnosci sugeruje on zwigzek etymologiczny tiep- z czasownikiem sti. tépati ‘kapaé, spadac kroplami’ (forma ta pozostaje jednak problematyczna pod wzgledem filologicznym, por brak wzmianki o nie) u Mayrhofera, EWAIA). 137 WOJCIECH SMOCZYNSKI nasuwają przypuszczenie, že titil- wywodzi sie z podwojonej osnowy *til- til- o charakterze džwiekonašladowcezym (dysymilatywny zanik pierwszego D). titilvis miatby wiec formację z suf. -via-, < *tiltilvia- (por. kirvis, skilvis). titilvikas bytoby zdrobnieniem na -ika-, < *tiltilvikas. To ostatnie droga skrotu haplologicznego przybrato postač tilvikas. — Vb. denom. urobiono od osnowy tily-: tilvénti — o gtosie kulika, siewki, tilvinėti ts. tinti, tinsta, tino lub tyti, tysta, tinė ‘puchnaé, brzęknąč, nabrzmiewač', uztinti 'opuchnąč, obrzekna颒 — formacja na SZ do ten- < pie. *ten- ‘nacia- gač, napinač, naprezac’. Zob. tenéti. Akut wtoérny, uwarunkowany sufigowa- niem -sta- w prs. — Odpowiednik tot. tit, prs. tinu a. tinu, prt. tinu ‘owijac, zawijac (w pieluche), splataé¢, motac’, partit ‘przewinac¢ niemowle’, tistit frq. ‘zawijac’ (od inf.), tindt iter. ‘mota¢, nawija¢ na motowidto’ (od osnowy tin- w prs.-prt.). Do tot. neopwk. ti- dotworzono stopien 0 w postaci tai-, stad taistit frq. 'owijač, zawijaé, np. niemowle w pieluchy’ (Mazu bérnu taista stiikiti). — Drw. tindinéti ‘nieco spuchnaé, obrzeknaé’. Nomina: aptinimas SD «spuch- lina», tinas, -a ‘gesty (o kaszy)’, tinésiai ‘obrzek, opuchlina’, tinius ts., tinys gw. ‘ciemie’, por. tot. tina, tine ‘rodzaj sieci’. SZ-C: tinklas (zob.),*tintas, = tintuvas ‘pracie, penis’ (por. lac. tentus ‘naprezony, napiety’, gr. rarėc, wed. tatdh ts. < pie. *tn-t6- (co do scs. tet-iva zob. s.v. tempti). — WSZ tyn-: tyna ‘wzbieranie; puchlina wodna’. — SO tan-: tanas (zob.). trykšti, trykšta, tryško ‘tryskaé, wydzieraé sie skad, wyplywaé waskim strumieniem w sposob gwattowny, sika¢’. Pdg. zostal zbudowany na neo- pwk. tryks-, ktory wyabstrahowano z formy prs. tryks-ta. Ta ostatnia wy- wodzi sie droga fonetyczna z *trinkSta < *trinSk-sta, a wiec z formacji na -sta-, ktora odnowita starsze prs. infig. *tri-n-Ska od SZ trisk-. Por. SP treškiū ‘tak cisne, ze tryska sok’ s.v. treskéti. Podobna genezę ma pdg. ryksti (s.v. réksti). — Nowszy jest pdg. gwarowy z suf. samogloskowym w praesens: trykšti, tryska (war. tryskia), tryško. — Drw. tryskinti caus. ‘sprawiaé, ze ptyn tryska, leje sie waskim strumieniem; wstrzykiwaé¢ strzykawka’. Nomina: tryskas bot. ‘ostrozka ogrodowa, Delphinium ajacis’, tryškėlė ts., tryskénis bot. ‘tryskawiec sprezysty a. tryskacz, Ecballium elaterium’, tryskés f. pl. ‘struzki; wydmuchane smarki'“", tryskyné ‘sikawka strazacka a. ogrodowa; fontanna’, SD «sikawka». Tu tez neol. tryska ‘fontanna’. * Por. Kitas dviem tryském 3niurksteléjo is nosių, iš aukšto paspaudes jas dviem plačiai iškėstais pirštais "Drugi smarkną! dwiema stružkami z obu dziurek nosa, šcisnąawszy je od gory dwoma szeroko rozcapierzonymi palcami'. 138 Uzupetnienia do SEJL. CzeS¢ I trišėti, trišū, trišėjau 'držeč, dygotač'. Može da sie potączyč z trišti / trėšti? Por. zwrot stlit. žemė trešėjo ‘ziemia sie trzesta’. — Odpowiednik totew- ski pokazuje WSZ tris-: trisėt, -u, -ėju ‘drzeé, trząšč sie’ (war. tricét), trisindt caus. ‘wprawi¢ w drženie' (war. tricindt). trišti, trištū (*triš-stu), patrišaū 'dostawač mdtosci, nudnošci' — forma- cja inchoatywna na SZ triš- do tres-, zob. trėšti m.in. “prochnieč, butwieč'. Obok tego jest refleks SZ z samogtoską u, zob. trūšti. — Drw. trišinti ‘wzbu- dzač wstret, odraze’ (refl. trišinas ‘brzydzi sie, czuje wstręt'), trišyti, -ija, -ijo: atsitrisyti ‘dokuczy¢’. Nomina: trišulys ‘obrzydzenie, wstręt', trišus b.z.a. ‘bu- dzacy odraze, obrzydzenie’. — Nowy SO traiš- <= tris-: nutrdiSeti ‘wypadac (o wiosach)’, trdišai m. pl. ‘obornik, odchody zwierzece zmieszane ze šciotką'. Paralele: trdikséti <= trikti (trėkti), glaižyti <= glizti (glėžti). triūsas ‘praca, zmudna praca, robota, krzatanina w gospodarstwie wiej- skim, w kuchni, przy oporzadzaniu bydia’. Starsza postacia tego rzeczow- nika bylo trūsas ts. Zastapienie jej wariantem palatalizowanym (zapewne nacechowanym ekspresja) ma paralele np. w triumpas ob. trumpas, triunéti ob. trunéti, triusti ob. trusti. Jest to kontynuant *tritis-sa- z praformy *trūd- sa-. Formacja z suf. -sa- od osnowy triid-, bedacej alternantem na WSZ do pwk. *triaud- / *trud- < pie. *treud- / *trud- m. in. ‘uderzaé, tracac¢’. Por. fac. trūdo, -ere ‘pchaéd, popychaé, spychač' (*treud-e-), goc. us-priutan ‘lzy¢ kogo’, stwn. -driozan ‘rozgniewad, zirytowac’, SO stwn. drozen ‘sklania¢ do wiarotomstwa’ (*troud-éje-). Derywatem na SO jest lot. traiids ‘tamliwy, kruchy’ < *troud-o-. Ani SE ftriaud- ani SO ftraud- nie zostawily §ladu w jez. litewskim. — Drw. tritisa ‘prace domowe; karmienie bydla’ (war. trisa), triusingas 1. ‘pracowity, pilny w pracy’, 2. ‘Zmudny, mozolny, wymagajacy duzo wysitku, pracochtonny’ (war. triisingas), triūslūs ‘pilny w pracy, skrzet- ny; pracochtonny’. — Vb. denom. 1. tritiséti, triūsū, triuséjau ‘pracowac’, 2. tritisti, triūsiū, triūsiaū ‘pracowad, krzataé sie przy czym’ (war. triisti), tez refl. tritistis a. tristis ts., jsitritisti ‘pograzy¢ sie w pracy’, = iter. triūsinėti ‘wciaz pracowac’; 3. triustuoti ‘powoli cos robié, zajmowac sie drobnymi pracami’, patritistioti ‘popracowaé nieco, krétko’, 4. trisduti a. trūsauti ‘pracowac, tru- dzié sie’ (od triisas). trusti, trusta (war. truiisa, trufišta < *truns-sta), trūšo 1. “o lodzie: ltamač sig, dziurawied, kruszy¢ sie’, 2. “o brzegu tkaniny: strzepi¢ sie’, aptrusti ‘wy- strzepic sig; zmarnieč, uschnaé (o kwiatach)’, sutrusti ‘spréochnieé’, SD < su- trisis > «sprochniaty». Formacja inchoatywna na SZ trus- do tres-, zob. trésti 139 WoJCIECH SMOCZYNSKI m.in. ‘prochnieé¢, butwie¢’. Obok tego jest refleks SZ z samogtoską i, zob. tristi. — War. z wtérna palatalizacja: triūšti, tritista, triūšo ‘kruszy¢ sie, strze- pic sie; prochnieč (o drzewie), butwieč (o ktodzie); wypadaé (o wiosach); strzepi¢ sie; marnieé, usychač (o roslinie)’. Por. triusis ob. trūšis ‘trzcina’, kriusa ob. kruša ‘grad’. — Drw. truséti, trusa, -éjo ‘wypadac (o wtosach z glo- wy, z ogona konskiego); prochnieé, gnič, butwied’, war. triuséti. tuinas 1. ‘gataz Swierkowa do wyplatania plotu’ (Tuinais pinta tvora), 2. ‘zaostrzony na koncu pal, két w plocie, stupek w plocie’, SD baslys, tuinas «kob», SD smailas tuinas «kot ostry, zaciosany abo zelazem nasadzony», 3. ‘ogrodzenie z palikow drewnianych u gory zaostrzonych, ogrodzenie szta- chetowe’ — zapoz. z bir. tyn. Substytucja bir. y za pomoca dyftongu lit. ui tez w muilas, muitas, smuikas. — Vb. denom. tuinyti, -iju, -ijau ‘grodzi¢ plotem z gatezi Swierkowych’, tuintioti ts. tuskéti, tuska, tuskéjo ‘dudnié, stukaé’, SD! «trzaskam», SD «thuke co» (syn. kuliu). Obok duzgéti, duzga, -éjo ‘stukaé, hucze颒. Dzwiekonasladowcze. — tuskénti ‘stukac, pukaé, tomotač, dudnič', SD tuskenu «kotace, bije we drzwi» (syn. klumbenu), war. z udzwiecznieniem sk > zg: tuzgénti ‘stukac¢, tomotač' (ob. duzgénti ‘pobrzekiwac’). — tuskinti ‘trzaskad, uderzač czym; targač, bu- dzi¢ ze snu potrzasaniem, szturcha¢’ (ob. dūzginti ‘trzas¢, tarmosic’), ištūskinti ‘zrobic cos z trzaskiem’, refl. tiskintis ‘jecha¢ wozem; thuc sie, halasowac’. tusti, tista (z denazalizacji *tysta < *tuns-sta-, por. gw. tufisa), tūso ‘gru- ztowaciec, skupiac sie w grudki, brytki (np. o mace)’, sutūsti: Drégnai pabuvo ir sutuso [miltai] ‘Byto przez jakis czas wilgotno i maka zgruztowaciata’. Drw. tusulas ‘brytka, grudka’. Niejasne. tvarstyti, tvdrstau, tvdrsciau 1. ‘chwytaé (rekoma, zebami), tapač (raki)’, 2. ‘stawiac ptoty’, 3. ‘oddziela¢ przegroda (zwierzeta w oborze, stajni)’, 4. ‘opasywac (rane), owija¢ bandazem, obwiazywaé, przewiazywac’. Frq. z suf. -sty- i SO tvar- do tver-, zob. tveriu, tvérti. Paralele: ndrstyti <= nérti, vdrstyti < verti. Odpowiednik tot. tvafstit a. tvarstit ‘chwytaé, towié, tapač; starac sie o cos, pragnąč'. — Neoosn. tvarst-: tvdrstas ‘przewiazka, bandaz’, tvdrstis ts. (por. saistas <= saistyti). — Neoosn. tvars- (*tvars-sty-): atvarslai m. pl. ‘wo- dze, lejce’, patvdrsles f. pl. ts., tvdrslas ‘bandaz’, tvarslės f. pl. ‘wodze, lejce’. upémalis, -io 1. ‘wezbranie rzeki, pow6dz’, 2. ‘brzeg rzeki’, SD upé-malis «podbieranie rzeki» — zlozenie czlonow upé ‘rzeka’ i mal- jak w tot. mala ‘skraj, brzeg, okolica’ (por. lit. lyg-malas, skar-malai). Odwrotny szyk czlo- now zlozeniowych w n. rz. Mal-upis, Mal-ūpis (= n. m. Maliūpiai 2x). 140 Uzupetnienia do SEJL. Czes¢ I užgaulė ‘obraza, obelga' — drw. na -lė od neoosn. užgau- <= vb. cps. už- gduti m.in. ‘obrazi颒 (zob. gduti). — Drw. užgaulūs ‘obrazliwy, obelzywy’, => vb. denom. uggauliéti ‘obrazac’. vaisius, -iaus 1. ‘owoc, plon’, przen. ‘wynik, rezultat’, 2. ‘zarodek, plod’, DP ‘owoc, ptod, ptodnosé, pozytek, skutek, potomstwo’, SD m.in. noksta vai- sius «zrzeie, dostaie się owoc», vaisiu darau «zyznem czynic», vaisius jaunas «mtody plod, iako ielonek, sarnie», vaisius metuose imamas «prowent» [‘do- chéd, przychéd, zysk’] — formacja z suf. -ius i SO vais- veis-, zob. veistis ‘pto- dzič sie’. War. vaisiils 4 p.a. (m.in. DP). Paralele: daigius <= diegti, valkius <= vilkti, velkū. — U Mažwida ukazuje sie war. vaisčius ‘owoc, ptėd' (por. za- konczenie -čia w rdngcia, pirkčia). — Drw. vaisiéné ‘zupa owocowa; kompot z owocow; syrop’, vaisingas ‘ptodny, przynoszacy obfite plony; wydajny, pro- duktywny’, SD «buyny sad, drzewo [syn. augalotas]; owocny; zyzny [syn. vaisus]», vaisinis médis ‘drzewo owocowe’, cps. vais-nesis, -ė ‘przynoszacy owoce’. Vb. denom. pavaisti, -vaista, -vaiso ‘zaj$s¢ w ciaze’, vaisitioti 1. ‘owo- cowac — o drzewach’, 2. ‘wydawac potomstwo, rodzi¢ — o zwierzetach’. varstas gw. ‘zboza jare’, np. Visą varstą paséjau: avižas, miežius, žirnius. Drw. na -tas od neopwk. vars- < vers- (zob. versti). Paralele: varstas ‘ciag w oraniu’, varstai ‘szczyt prac polowych’. — Drw. varstiena a. varstienos pl. ‘zboza jare’, cps. varst-vokis ‘czas zbioru zbož jarych' (por. vékti). Vb. denom. nuvarstioti ‘sprzatnac zboze jare’. vasnoti, -ju, -jau 1. ‘(o ptakach) machad, topotaé skrzydtami’, 2. ‘machacé reka, noga’, 3. ‘(o wietrze) porusza¢ czym, powiewac czym’, 4. ‘trzepaé co, wytrzasac’, 5. “(o ptomieniu) ukazywac sie i niknaé, petgaé’, 6. ‘zmieniac sie, wahac sie (o pogodzie)’. Czas. na -noti, oparty o wykrzyknik vas vas vas — o topocie skrzydel, trzepotaniu, machaniu rekami, rzucaniu ziarna na wiatr. Podobnie objasniaja sie synonimiczne czas. plasnéti i plazdéti. — Z innymi suf.: vasénti ‘machac¢ skrzydtami’, vastioti ‘machac¢ skrzydlami; lopotaé na wietrze; išč', atvastoti ‘przyjsS¢’, nuvastoti ‘zwietrzec¢’. verblitidas stlit. bibl. ‘wielblad’ — zapoz. z bir. verbljiid. — War. verblitigas, velbliūdas (tez w znacz. ‘wieloryb’ i ‘ston’), velibliiidas ‘wielblad’ (u Bretku- na), velbridas. — Dziš zastapione neologizmem kupra-nugdris ‘wielbtad’, por. kupra ‘garb’, nugara ‘plecy, grzbiet’. Vefbnyčia ‘Niedziela Palmowa, ostatnia niedziela przed Wielkano- ca, kiedy Swieci sie palmy’ — zapoz. z bir. Vérbnica. War. pluralizowany: Verbnycios (por. nizej Verbos). 141 WojciEcH SMOCZYNSKI Verbos f. pl. ‘Niedziela Palmowa' — pluralizacja wyrazu verba ‘wierzba; palma wielkanocna’. War. Verba. Procz tego: Verbinė, pl. Verbinés — z sub- stantywizacji zwrotu verbiné nedélia ‘niedziela palmowa’; Verba-dienis (por. diena). verzéti, prs. vérZiu (3 os. vérZi, war. verzi, verzéja), prt. verzéjo ‘dusid, šciskač, sciska¢ przy obejmowaniu, opasywaniu, wiazaniu’. War. vérzéti, -ju, jau. Odpowiednik lot. verzét, -éju ‘skrecaé, obracaé; chlosta¢’. Drw. itera- tywny na -éti do veržiū, verzti (zob.). Paralele: dduzZéti <= daiizti, tyréti < tirti. — Neoosn. verze-: verzéjas “kto Sciska, krepuje; kto stara sie coš odebraé’ (por. pjovéjas, sėjėjas), verzétinés f. pl. ‘sznury, powrozy do Sciskania siana na wozie’, verzétuvé ‘pawaz, drag do przygniatania siana, snopéw a. stomy na wozie’, verzétuves f. pl. ‘powrozy Sciskajace siano na wozie’. vėžlys 4 p.a. ‘z6tw, Testudo’ — drw. z suf. -lia- od vėžys ‘rak’ (suf. wzo- rowany na kranklys, svirplys?). Vb. denom. vėžlinti 1. ‘pelzaé, posuwaé sie powoli (o ptazach, gadach)’, 2. ‘wlec sie, ciagnac noge za noga’, isvezlinti ‘wyj$¢ na czworakach (z wody)’, vėžlioti ‘pelznaé; wlec sie’. viékas, viekas 1. “sita, moc, zdolnošč do wysitku’, 2. ‘sila zyciowa, ener- gia’. War. vieka, vieka. Nalezy do rodziny czas. veikiū, veikti (zob.) i do pwk. pie. *ueik- ‘by¢ gora, zwyciezac¢'. Przyklad alternowania dwu form SE, ei i ie, por. eiti ‘iS¢’ :: tot. iét, iet. — Na skutek zapozyczenia wyrazu stbir. vékii po- jawit sie homofon viékas o znacz. ‘wiek, lata zycia’ (brak odréznienia tych wyrazéw w LKZ__ 125). — Drw. beviékis, -ė ‘niedo$¢ silny, bezilny’, viekils ‘predki, energiczny’ (viekiai adv. ‘szybko, predko’), viekuté ‘wesz ptasia a. zwierzeca, Mallophaga’, war. viekuta, viekutas, viekutis. viela 4 p.a. ‘drut’, spyglitiota viela ‘drut kolczasty’ < *uei-la- — formacja ta ilustruje wprowadzenie antewokalicznego SE (por. prs. vejū ‘wije, zwi- jam’) w pozycje antekonsonantyczna, gdzie pierwotnie ukazywat sie SZ, por. vyti. Znacz. etym. ‘to, co zostalo zwiniete, skrecone’. — Cps. suka-viélas 1. ‘zawiasa drzwiowa’ (war. sukavylas), 2. ‘przyrzad do skrecania powrozow’. vienstypis, -ė 1. ‘wyrastajacy z jednej todygi, nierozgaleziony, pojedyn- czy’, 2. ‘jedyny (syn, cérka w rodzinie)’, 3. ‘niezonaty’, 4. ‘skladajacy sie z jednej zwrotki’ (vienstypé daina). DP vienstypis 'szezegolny'. War. vienstybis, -ė ‘jedyny (syn), niezonaty (syn)’. Sb. vien-stybis, -ė ‘niezonaty mezczyzna, niezamezna kobieta’. Formacja zlozona z vienas ‘jeden’ i osnowy dewerbal- nej styp-, nalezacej do stypti / stybti ‘rosnaé, piaé sie w gore’ (zob. stib-). vikiai m. pl. bot. ‘wyka, rošlina pastewna Vicia sativa’ — krétkie i prze- 142 Uzupelnienia do SEJL. Czeęšč I mawia za zapožyczeniem z niem. Wicke. Z tegož zrodla lot. vika a. viks ‘wyka’; stpr. wickis EV pl. ‘Wicken’. — Cps. vik-avižiai m. pl. ‘mieszanina wyki i owsa' (por. aviža). virdyti, virdau, virdžiau žm. “'pędzič', išvirdyti ‘sita wypedzié, wygnaé’: Šunį išvirdė iš trobos, parvirdyti ‘przypedzit z pastwiska’, užvirdyti: Dvijy centneriy maišą uzvirdZiau ant aukšto. Obok tego virdinti ‘gnaé, pędzič'. Kauzatyw z suf. -dyti (-dinti) od pwk. vir-, bedacego alternantem w st. zanikowym *ur- do *uer-, por. tot. veru, veru, vert ‘biec’. Znacz. etym. ‘zmusi¢ do biegu’. Zob. SO var- s.v. varyti. Intonacja wtorna, nieobjasniona. Sufigowanie -dyti do pier- wiastka na SZ jak np. w girdyti ‘poié’, šildyti ‘grzaé’. virškinti, -ina, -ino “(o zotadku) trawié, przetrawiaé, przyswajac substan- cje pokarmowe’ (virskus ‘strawny’). Dotychczasowa préba objasnienia ogra- niczala si¢ do wskazania zwiazku virsk-V z alternantem virks-C, ukazujacym si¢ w czas. virksta ‘schnie, usycha; krzepnie’, inf. virksti (zob. Fraenkel, LEW 1260). Jest to stuszna droga. Trzeba tylko wskazaé, co byto punktem wyjscia dla alternacji virsk- / virks- oraz sprecyzowaé, ktéry z tych alternantéw jest pod wzgledem genetycznym prymarny. Prawdopodobnym punktem wyjscia byto tu praesens o formie *virksta. Uleglo ono reanalizie na *virks-ta, a to otworzylo droge dla derywacji formy antewokalicznej virsk-V. Prs. *virksta wywodzi się na drodze fonetycznej z *virksta < *virsta (insercja k, po niej zmiana ks w ks). Chodzi tu o formacje na -sta-, urobiona od virti ‘wrzeé, go- towac si¢’, o wartosci pierwotnie inchoatywnej ‘zaczyna wrzeč, zaczyna sie gotowac’. Faktyczne znaczenie prs. virksta, tj. ‘usycha, wiednie; krzepnie’, wywodzi sie z przenosni: rošlina gotuje sie, warzy sie pod wplywem goraca albo mrozu. Por. przenošne uzycie czas. virti: Ką pasodini, tas isvérda ‘Co posadzisz, to usycha’. Tokią šaltą žiemą ir obelys ir braškės isvérda ‘Przez taka sroga zime i jablonie i truskawki wymarzaja (warza sie)’. Na tym tle virskinti trzeba ujac jako drw. kauzatywny od prs. *virks-ta. zurgti, zurgiu, zurgiati 1. o odgtosie mielacych zaren: Jau anksti rytą zurge girnos“', 2. ‘burcze¢ w brzuchu’ (syn. gurgti, urgzti), 3. ‘nucic’, 4. ‘cicho pta- kač, pochlipywac’, 5. ‘burczeé, mruczeé, gderaé, okazywacé niezadowolenie’. Dzwiekonasladowcze, por. bliskoznaczne surgti. zurgzti, zurzgiu, zurzgiau 1. ‘brzeczeé, bzykač (o osie)’, 2. ‘kwiczeé (o “" Por. interi. zur zur: Zur zur suku girnas, malu malu žirnius ‘Krece miynkiem, miele roch’. Talak talak melnycia, zur zur girnos ‘«Talak talak» — to miyn, «zur zur» — to 8 zarna. 143 WOJCIECH SMOCZYNSKI Swini)’, 3. ‘pochlipywac, beczeé¢ (o dziecku)’, 4. ‘mruczeé, gdera¢’. Dzwie- konasladowcze. zabangai m. pl. 1. ‘sidla, petle z wlosia, sznura konopnego, stosowane do towienia ptactwa a takze drobnych drapieznikéw (kun, tasic)’, DP ‘sidia’, SD Zabungai «sido na ptaki» (SD! Zabungas «sidto», Zabungélis «sidetko»), 2. ‘wedzidto konskie’, 3. ‘intrygi’. War. Zabdngas, Zebangai (Bretkun). — Obok tego Zabdngos f. pl. 1. ‘sidia’, 2. ‘siatka pajaka’, 3. ‘okowy, kajdany’. War. Za- banga. — Dotad nieprzekonujaco wigzane z czas. Zaboti ‘kietzna颒 (Fraenkel, LEW 1282) albo z derywacja sufiksalna *zabang- od Zabas (Skardžius 1943: 105, Otrebski 1965: § 502). Chodzi raczej o zlozenie *Zab-anga, por. Zdbas ‘pret’, anga ‘otwor’, znacz. etym. ‘otwor (petla) zrobiony z gietkiego preta’. Temu ztozeniu nadano najpierw postac pl. t. Zabdngos, nastepnie zmieniono jego rodzaj na meski, stad (liter.) Zabdangai. — Drw. Zabdngliai m. pl. ‘sidia’, Zabangstis f. ‘sznur z petla na koncu do chwytania zwierzat, lasso’, Zabdnkla, Zabdnklai, Zabdnklas ‘sida’ (przez degeminacje z *Zabankkl- < *zabang-kl-), war. Zebernklas; žabankščiai b.z.a. ‘sida’. Poza tym Zebdnka, Zebdnkai ‘sida’. zaimos f. pl. ‘figle, zarty’ < *zaid-ma-°2, drw. od czas. ZdidZiu, žaisti ‘bawic sie czym, grac¢’. War. Zaimai. Formacja podobna do gaiSma i bradma (gdzie potaczenie d-m nie ulegto zmianie). — Vb. denom. Zdimotis a. Zaimotis 1. ‘robi¢ miny, wykrzywiac twarz, mizdrzy¢ sie, wdzieczy¢ sie (przed lustrem), grymasic’, 2. ‘dokazywac, psoci¢’, 3. ‘drwié, szydzié¢, nasmiewac sie’ (por. tot. zaimudt, zaimudties ‘bluznié, szydzié¢, naigrawac sie, gardzic¢’, = zaimi pl. t. ‘bluznierstwo, szyderstwo’), 4. ‘oblapywac sie, piesci¢ sie’, apsiZdimoti ‘brzydko ubrac¢ sie’, susiZdimoti ‘splata¢ sie, zmieszaé sie’. War. Zdimytis. Zaistis, -sCio ‘miejsce przy piecu, gdzie zgarnia sie zar; przypiecek’ — drw. na -tia- od neopwk. Zais- <= žaisti ‘lepi_ z gliny; doprowadza¢ (zelazo) do stanu rozzarzenia’. Wyraz ten jest synonimem Zaidas (zob. s.v. Ziésti). Paralele na derywacje od neopwk.: skląstis <= sklgs- / skles-, ląstas, lgstis <= lgs- / lis-. — War. zmieniony sonoryzacja ist > izd: Zaizdé a. Zaizde 1. ‘pale- nisko w kuzni’, 2. ‘miejsce przed otworem pieca chlebowego’, < *Zaisteé, tj. *Zais-té. Zob. tez Zaizdras. žaižara 3 p.a., Zaizara 1 p.a. ‘tuna na niebie o brzasku lub o zachodzie stonica; odblask, promien stonca’, tez pl. ZaiZaros (ZaiZarom nuratides dangiis Ze zmianą dm > mm (asymilacja co do miejsca artykulacji) oraz mm > m (degemina- cja). Paralele: stlit. duomi ‘daje’ < *duod-mi, dem: ‘klade’ < *ded-mu. 144 Uzupetnienia do SEJL Czešč I vakaris). Trudne do oceny. Z jednej strony možna w žaiž- widzieč refleks stopnia o do žiežti m.in. ‘buchaé, huczeč — o ogniu’, co nasuwa analizę *žaiž- ara. Z drugiej strony možna dopatrywač sie tu *žaid-žara (zanik d), tj. zto- ženia czionow "žara (por. Zara ‘tuna na niebie', pažūras ts.) i žaid“ (por. žaidas ‘ognisko, palenisko’). Znacz. etym. ‘tuna bijaca (noca) od ogniska’. Trzecia ewentualnošč: cps. *žaiž-žara wydaje sie mato prawdopodobna. — Drw. žaižaras ‘jak zar czerwony, zaczerwieniony, rumiany (o twarzy)’, war. Zdizaris ‘rumiany, ré6zowy’; ZaiZariné ‘bardzo energiczna dziewczyna lub ko- bieta’. Vb. denom. ZaiZaréti, -ja, -jo gw. ‘zarzy¢ sie’, ZaiZaruoti a. ZaiZartio- ti 1. ‘iskrzy¢ sie, zarzy¢ sie — o glowni, weglach’, 2. ‘roztaczaé blask, by¢ jasnym od Swiatla’, 3. “Išnič, btyszczed’, 4. “(o oczach) zarzy¢ sie w gnie- wie’, pasiZaizaruoti ‘rzuci¢ gniewne spojrzenie; zezowad’ (war. Zaigr-tioti). — Neoosn. Zaiz-: Zaizura ‘iskra’, = vb. denom. ZaiZuruoti: Ugnelė vos ZaiZuruoja ‘Ognik ledwo sie zarzy (tli) . zémdagas ‘wypalanie ziemi, lasu’, war. Zemdagys, Zémdagis — zlozenie z zem- ‘ziemia’ (zob. Zémé) i dewerbalnym czlonem dag- w funkcji n. act. ‘palenie’ (zob. deégti). Por. tūkas <= tekil, mazgas <= mezgū. — N. rz. Žafidagas (nd < md przez asymilacje), Zendagys, n. roli #ém-daga, n. bagna Zém-dagas (=> n. lasu Zemdaginé). N. m. Zandagai. ziezti, ZieZiu, Zieziau (war. Ziézti) 1. ‘buchaé, huczeé — o ogniu’, np. Buvo jau kaip ir uzgese, o dabar kad dega, tai net ZieZia, 2. ‘wybuchaé¢ gniewem, ztoscia; tajač kogo': Ziezula žiežia vyrą. Chyba dzwiekonasladowcze. — Drw. ZieZara ‘ztodnica, jedza’ (zob. tez ZaiZara), ZieZula ‘jedza, wiedžma'. Ziora a. ziora (3 p.a.) 1. ‘tuna, odblask, blask’, 2. ‘szczelina, szpara, luka’. Z naglosem wtornie palatalizowanym, zam. *Zora < pb. *Zar-a, por. syn. pazara, pazaras (wtérne Zio- te w Ziobris, por. Zabrys). Formacja pochodna od žėriū, Zéreti ‘iskrzy¢ sie, Išnič, blyszczeé’ (zob. Zerti), z.innowacyjna apo- fonia *e = *a. Paralele: voZa <= vėž- oraz mėlis <= mélas, sodžius <= séd-. — Vb. denom. Ziortioti 1. ‘zarzy¢ sie, pali¢ sie bez plomienia’, 2. ‘iskrzyé sie, Swiecic sig’, 3. ‘przeSwitywac (o Swietle w szparze drzwi, w dziurawym da- chu)’, 4. “o tkaninie: wycierač sie, przeswieca¢ (np. o wytartych na kolanach spodniach)’, 5. ‘ukazywac sie niewyraZnie, w oddali, majaczy¢’. Rzadsze war.: Ziorduti, Zioréti, Zioroti. žirti, prs. Zyra (z *Zi-n-ra) lub Zirsta (gw. Zifna, Zinra), prt. Ziro ‘iskrzyé, sypac si¢ — o iskrach z rozgrzebywanego zaru, o iskrach spod mlota ko- wala’, apzirti 1. ‘obsypac sie czym, pokry¢ sie, oblaé sie czym’, 2. ‘doznaé 145 WojciEcH SMOCZYNSKI migotania w oczach, ujrzeč gwiazdy, iskrzace sie drobiny’, išžirti ‘posypaé sie (0 iskrach), rozžarzyč sie (o fajce)’, pažirti ‘roziskrzy¢ sie; posypač sie na wszystkie strony, rozproszyč sie’, sužirti ‘zacza¢ sie iskrzyč; buchnaé — o pto- mieniu; rozblysnąč, zašwiecič sie’. Akut wtérny, zwiazany z sufigowaniem -sta- w formacji prs. Lit. žir- jest alternantem na SZ do žer-, zob. žeriū, Zerti. — Odpowiednikowi stowianskiemu zir- towarzyszy zmiana znaczenia ‘iskrzy¢ sig, Swieci¢’ na ‘widzie¢’, por. scs. zirjo, ziréti ‘patrzec, widzieč' (SW zazirati), ros. zrju, zrets ‘widzieé, spogladaé’, ukr. zrju, zrity ‘patrzeé, widzieé’, czes. zrim, zrit ts., stpol. -Zrze, -Zrzec ts. Do tego nawiazuje lit. gw. apZirélis, -é ‘ten, co niedowidzi’. — WSZ Zyr- albo neopwk. Zyr- <= prs. Zyra): Zyréti, Zyri a. zyra, -ėjo "Išnič, šwiecič — o zarze, ptomieniu, 0 oczach’. — Od neopwk. Zirst- («= Zirsta) pochodzi alternant w SO Zarst-: Zarstyti caus. ‘grzeba¢ w ogniu; grzeba¢ w ziemi, zgrzebywa¢ a. rozrzucaé’ (przen. Zarstyti pinigus ‘trwoni¢ pieniadze’), isZarstyti ‘rozgarnia¢ zar, wegle’. Paralele: barstyti od birsta, markstyti od mirksta, ddigstyti od dygsta. Analiza synchroniczna: Zar-styti. Od zarst- urobiono tez Zarsteklis a. Zarstiklis ‘pogrzebacz’ (por. suf. w graibsteklis, kabeklis ob. kabiklis). — Nowy SO Zair- <= žir-: Zaira ‘zarzace sie wegle, zar’, žairia ts., Zairija a. Zdirija ts., => Zairinys ‘popielnik przy piecu chlebowym’, Zairus ‘goracy’. Paralele na SO: dairytis <= dyr-, kdirinti <= kir-/kyr-. ziupsnis, -io 1. ‘szczypta’, 2. ‘garstka (Inu, siana, stomy)’, 3. ‘klak, kosmyk wloséw’ (war. Zipsnis). Z innym suf. Zitipsmas gw. ‘garstka’. Wyraz pochodny od interi. Ziupt — o chwytaniu, np. Aš ty uogų žiūpt žiūpt saujom ‘Ja tych ja- god «Ziupt Ziupt» garšcią [nabratam]’. Por. sufiks w sieksnis “sąžen', šūksnis ‘skok’, žingsnis ‘krok’. — Przez formy typu žiūpčius < žiūbčius ‘torba na ob- rok’ wyraz Zitpsnis wszedt w stycznošč z rodzing Zib- / Zéb- ‘przezuwac’, zob. Zebti. — W wypadku lot. Zupsnis ‘szczypta, garstka’ trudno zdecydowaé, czy jest to wyraz prapokrewny, czy tez pozyczka litewska. zlugtas 1. ‘moczenie bielizny i jej gotowanie w wodzie zaprawionej tu- giem; pranie’, 2. ‘bielizna w praniu, ilo$¢ bielizny, ktora sie pierze na jeden raz, jedno pranie’ (Zlugtq skalbti ‘Pra¢ / Robi¢ pranie’. Upéj maudos, upéj ir zlugtq skalbia ‘W rzece sie kapia, w rzece tez piora’), 3. ‘balia do prania; ceber do tugowania’, SD’ «pranie» (syn. veléjimas). War. Zligtis m., Zlugtis f. Jest to abstractum dewerbalne z suf. -ta- (-ti-) i SZ od žlūgti (zob.). Paralele apofoniczne: burtas, liptas, tiltas, tutas. 146 UZUPELNIENIA BIBLIOGRAFICZNE Uzupetnienia do SEJL. Czešč I AMBRAzaASs, S. 2007: Vedinių su priesaga *-m- raida. Baltistica 42(1), 13-30. MorkUNAS, K. 1963: Del žodžio atšlaimas kilmės. LTSR MA Darbai 2(15), 267- 273. SAVUKYNAS, B. 1963: Dėl M. Rudnickio Galindos, Priegliaus ir Sūduvos etimologinių aiškinimų. Lietuvių kalbotyros klausimai 6, 320-325. ERRATA do dzieta Wojciech Smoczynski, Stownik etymologiczny jezyka litewskiego, Wilno 2007. — sasas —r€——erraaaaeaeaeieaeses50000—Y — ass — = Strona, wiersz Jest IX, 8 18,7 44, 3 d (od dotu) 51, 18 53, 15 55,9 56, 5 59, 28 68, 10 71; 15 76 76,1 82, 7 97.11d 105, 19 108, 6d 111, 2d 111, 3d 112, 16d baltrazis (zob. rézti) O. bėginė btrati po trochy por. svietas, pavietra bokštavimas za pošrednictem brosis [btąd w kolejnosci] war. brožis ‘do mieszkalny’ degé ‘glownia uzywana forutuie kogo prk. Por. diedtiok *dieve uzmok < iždikis > Winno byč Berndt Bernd zanadrze zanadra baltražis (zob. ražas) ob. bėgine birati po trochu por. svietas, prietelius bokštavimas za pošrednictwem [ma stač po brėlis] [skreslic] ‘dom mieszkalny’ degé ‘huczywo uzywane forytuie kogo ptk. Por. dieduok s. v. die *diéve uzmok < iždikis > 147 WoJCIECH SMOCZYNSKI Strona, wiersz Jest Winno byč 120, 15 dratidsqnaris dratigsqnaris 126, 7 kunigu ilgas drobinis apvalkalas kunigy ilgas drobinis 129, 19 *deub™-/*d"ub™- *d"eub-/*d"ub- 130, 17 *d"ub"-né- *d"ub-no6- 130, 22 padugnés padugnes 138, 3 senis senys, 143, 18 1. ‘plac’, 2. ‘bréd’ ‘brod’ 146, 8 eldijelé eldijėlė 152, 13 žokėnti šokėnti 159, 7 d cgrapac chrapac 168, 16 geluonis m. geluonis, -iés m. 172, 19d «podrzepielam» «podrzepielam» 182, 8d UnepPopeot unepPopeot 190, 5d EV ‘jeler’ EV ‘jelen, Hircz’ 192, 14d ‘szklany ganek’ ‘oszklony ganek’ 197, 6 iter.-frq. frq. 205 grumti [blad w kolejnosci] [ma sta¢ po gruméti] 210, 7 ‘uprawiac nierzad’ ‘cudzotozy¢’ 217, 15 din ‘jarzebina oin ‘jarzebina’ 217,16 d tacz sie laczy sie 222, 17-18 Drw. inkstiras, zwykle pl. [skresli¢ cale zdanie] 229 jaukti [bad w kolejnosci] [ma stač po jauja] 234, 18d uzjodyti ‘najezdzac’ ugjodyti ‘zajezdzi¢ konia’ 235,9d nera nesa 235, 15 bronzu brazu 238, 18 žiūrgti žiūrėti 240 jūsų [blad w kolejnosci] [ma stač po justi II] 246, 6 kakliné ‘choroba gardla, kakline ‘kokliusz, krztusiec’ dyfterit’ 254, 14 d kaps-: kdpstas Neoosn. kapst-: kapst-as 260, 6 koriū koriu 260, 15 kartinė kartinė 148 Uzupetnienia do SEJL, Czeęšč I Strona, wiersz Jest 275,12d 280, 23 293, 2 294, 10 297, 5 297,13 307, 9 307, 14 309, 5 309, 6-7 309, 12d 313, 5 314, 15-16 d 325, 17 d 335, 18 336, 21 d 351, 5d 371,11d 371,4d 378, 2 380, 6-7 d 416, 20 417, 19 417, 21 421,12 d 437, 14-16 d 444, 12d 453, 13 459, 12d 474, 12 483, 12 486, 3 Winno by¢ duokepé duonkepé *kiav-eta- “kiau-eta- miejskie miejsce paklusi, -éo paklusi, -éjo postac prz. tr. postac prs. tr. klėtis žvėrių klėtis žvėrų poręcz (prz ktadce) porecz (przy ktadce) N. rz. Kranklys N. jez. Kranklys krausurbys (zob.) krausurbys (zob. srėbti) virkrauja (zob.) kriauliai... kridulioti... krėsnas ... (war. rėsnas) chrzesna... chrzesny zob. kopti, kuopti lakštinga ‘stowik’ scs. lokū *'rošog' (typ pakrypėti, pamygéti) (war. malmuo) Tu ewentualnie rowniez malka (zob.) zeszly sie do rzeki mazintélis, ... -intelis namykstis ‘domownik’ Tenekalba bliufSmerstwas kurių ... pridėtų pučia nartas ‘wegiet domu’. Por. moze pie. *med- w wed... Co do intonacji por... pūslė ‘pecherz’ dlogotrwaty pst. *pléna sdndeétas privaléjau virkrauja (zob. vyrmerge) kridulioti [skreslic] chrzestna... chrzestny zob. kopti, kuopti [skreslic] scs. loki ‘tolov’ (typ pamygéti) (war. melmuo) [skreslic] zeszly do rzeki magzintelis, ... -intelis namykstis ‘domowy’ Tenekalba bliufsnerstwas kuriu ... pridétu pučia [skrešlič] IĮskrešlič cate zdanie] [skresli¢ cate zdanie] [skreslic] dtugotrwaty pst. *pléna sudėtas privaliati 149 WoiciECH SMOCZYNSKI Strona, wiersz Jest Winno byč 489,1d Lupiinas albus Lupinus albus 496, 7 d rinda ‘...rzad snopow rinda ‘...rzad mendli na polu’ na polu’ 516,19d Dalsze objasnienie niepewne Objasnienie niepewne 523,8d neoosn. rūgšt- neopwk. rūgšt- 524, 13 neoosn. rūks- neopwk. rūks- 524, 14 neoosn. rūkst- neopwk. rūkst- 527, 24-25 (pie. “sok!-0o- = *sok*-e-) (pie. *sok!-o- «== *sek?-) 532,2d sandėt(as) sudėt(as) 534,2d [dodač uwage: zmienione z *šarmata pod wplywem odpowiednika stowianskiego z początkowym s- (zob. nižej) 534, 5d w wyrazach sartas i sarmata w wyrazie saftas 535, 3 pie. *sOr-mo- pie. *kér-mo- 535, 6 Z uwagi na pewne drw. od pb. *sar-... [skresli¢ cate zdanie] 535,15d Zob. sdrkanas, sarmata. Zob. sdrkanas. 537.17 d sauskarda c. ‘ktos bezdzietny’ [skresli¢] 547,18 d Bytaby to formacji... Bytaby to formacja... 569, 12 d (zob. sūras) (zob. sūris) 575, 8d persmegiu SD ... [skreslic] 582, 15 w drw. nominalny stiodZiai w drw. nominalnym stiodZiai 587, 23 ISspaitytis iSsispaityti 612,7d cofniecie akcentu cofniecie akcentu, apokope u i apokope u i zmiane ev > eu 614, 7 sultys m. pl. sultys f. pl. 618, 22 Brak alternantow *sviek-, Brak alternantow *svik-... *svik-... 620, 13 d EV ‘Swiat’ EV ‘Swiat, Werld’ 641,7 d pb. *klop-io-? pie. *klop-io-? 645,1d od osnowy prs. šlejū'*** od osnowy prs. sleju [usunac przyp. 484] 648 šmėkla [bad w kolejnosci] [ma stač przed šmėkšėti] 652, 13 cps. Sulnél-daubis n. rz. Sulnél-daubis 150 Strona, wiersz Jest Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč I 661, 21-22 d 661, 11 d 681, 6 689, 22 690, 7 695, 1 697,9d 708, 18 711, 12 713 718, 1 724, 14d 733,19d 734, 16 734,12d 741, 14 d 743, 5 756, 16 767, 18 767, 4d 769, 6 d 771, 7-8 781 784, 4 790, 10 d Winno byč ze stlit. tūmi przez synkopę ostrzyc kot Zob. tež santuoka ažutrinimas SD «omasta» stlit. tristū tūnys m. pl. Frq. tvarstyti iter. n. rz. užūo.ežeris do rozszczepiana vairas šciąagnąč z «valki» Znacz. etym. czes. 'owalny... viimauti suvenciavotis uzvarta ‘stos, ... vesimas ‘czop w beczce’ przymiotnika *uaras votis vežiu vadinama ze stlit. tūmi przez apokopę ostrzyč kot [skrešlič] ažutrinimas SD «okrasa» stlit. trisū tūnys f. pl. Frą. tvarstyti užūo.ežeris do rozszczepiania vairas Sciagnac z «valki» [skresli¢ cate zdanie] czes. obly ‘owalny... vémauti susivenciavoti [skreslic] vesimas ‘czop w beczce, Czappe’ przymiotnika *uaras votis vėžiu vadinama Prymarna postač pwk. *žleb- SE žleb- widač w nomen nie zachowata sie. žagčioti, žagsėti, žagsulys priežleba. [skrešlič wraz z przyp. 571] ziezdra [blad w kolejnošci] [ma stač przed Ziezirba] anitowg žmonių Wojciech Smoczynski Uniwersytet Jagielloriski Katedra Językoznawstwa Ogolnego i Indoeuropejskiego al. Mickiewicza 9/11, 31-120 Krakow, Polska anitową žmonių 151