Dėl „SEJL“ papildymų

Acta Linguistica Lithuanica LX (2009), 129 -134 Uwagi Remarks dotyczące uzupełnień do SEJL Szanowny profesor krakowski swoim dziełem, po pracach K. Būgi, E. Fraenkla, J. Kazlauskasa i Urbušysa, poruszył badania etymologiczV. ne leksyki naszego języka, przedstawiając wszystko dzięki doskonałej znajomości wszystkich języków bałtyckich. Opiera się na najważniejszych naszych źródłach: LKŽ, K. Szyrwyda, częściowo A. Juszkiewicza, a zwłaszcza Z. Zinkevičiusa. Toteż musimy zrozumieć wyjątkowe znaczenie dzieła dla nauki ir naszego języka, wyrazić szacunek uczonemu, ponieważ my Pod tym względem jesteśmy dość zacofani. W pracach naukowych autor, zdaje się, aż kipi od aktywności. Oto mamy w rękach i uważnie analizujemy kilka książek, liczących zaledwie po tysiąc stron, z 2007 ostatnich kilku lat, ir dotyczących języka W czasopiśmie Pasmo wszelkich poprawek i uzupełnień. Dla wielu językoznawców W. Książki Smoczyńskiego są niczym pewnego rodzaju wytchnienie. Mimo to w kwestii etymologizacji niektórych słów przedstawionej w Słowniku mamy inne zdanie (np. Géiti, arsus, [éSis itd.). ir Wątpliwoir ści budzą niektóre kwestie akcentuacyjne. Nie są to jakieś szczególnie istotne błędy, ale mogą wprowadzać w błąd czytelników i naśladowców dzieł Profesora. Reikia priminti visiems, kad nemažai bendrinės kalbos žodžių turi ne paveldėtą kirtį ar priegaidę, bet pakeistą, perimtą iš tarmės rato žmonių: tai proga ir (4) — priega, reikšmė (4) < reikšmė, veiksmas — veiksmas ir kt. Pvz., audrė poetų ir teatralų bendrinės kalbos teisėmis imta vartoti tik nuo 1935 m. pagal ežero vardą Audra, -os (Aldra, -os), dabar pasidarė norma (net bk jaunesni žemaičiai jos tvirtai laikosi). Taip yra daroma ir su žodžiais lėkštė > lėkštė, oda -> oda, kibiras — kibiras, vergas > vergas, pavergti > pavergti, vaistas > vaistas, žaisti > žaisti, speigas > speigas ir t. t. W. Smoczyrski zapisuje wszystkie warianty akcentowania dokładnie tak samo jak odziedziczone. Nie, są to nowatorskie warianty akcentowania, rezultat rozwoju słowa. ne To sroga burza / (LKŽ! I nawet nie została podana, podobnie jak kibiro /kibiro'). Aikštės (4) z powodu młodości w gwarach dikste zostało przez nauczycieli zastąpione przez aikste; tak się stało j ir dla słowa aistra (2) Zem., teraz bk (4). „W instytucie przyniesiono do przesłuchania zapisane w gwarach słowa, zgodnie z decyzją B. Vosylitė i K. Ulvydasa z 1956 r.: Mówią tylko: Vilnius, Žaliakalnis, może Poniewież. To jest nowo wyuczone i niepotrzebne w LKŽ 129 Uwagi Oczywiście, normy językowe się zmieniają, nie mogą skostnieć. Jeśli nie niszczą systemu językowego, społeczeńso two kulturalne niemal powszechnie je przyswaja, musimy je ir przyjąć i zacząć zmieniać synonimicznie. Tylko Wszystkie warianty wskazane przez studentów VPU w podręczniku jednego uczonego „Akcentowanie (2007) ogólnego języka litewskiego* ir Wschodu Litwy i iS Autorzy z Kowna mają skłonność do wielu ka zmian, ir ignorując prawidłowość wyuczonych. Powiedzmy, że akcent wskazuje na ir dawność. Np. w wielu Żmudzinów ir północno-- zachodnich Auksztotów jest advi ‘ije, która nie zdążyła dostosować się do długiego é, akcentowanego; takie dane nie zostały opublikowane; także abfe Skn, Zg, Grz, abfi Kr8 - be latyjski zapożyczoi ny w rozważaniach; nie należałoby szerzej rozważać, ponieważ jest to stary dialekt Słowo byłoby teraz (gwary wydłużające krótkie akcentowane [samogłoski] ir wydłużają je w ten sposób Pp Zdarzało k. 1985 się ir słyszeć tak: d.bFe abré. ~ Forma paalksninė zgodnie z i8 regułą paalksninė (s. 11) - rytmiczne skupienie samogłosek. Słabo słyszalna łąka porośnięta mgłą (s. 11). Derywaty z przedrostkiem anw gwarze żmudzkiej (nawet amburgos, po wypadnięciu spółgłoski t, 0 n przyłączyło się do’ b ir wymawiana m. Słowo dnkiausis ,anties kiauSinis‘ jest dialektyzmem wymowy stylu potocznego. Tylko auk8tai¢iu jest aritstolis (s. 18). Apsidzidugti poprawić na apsidziatigti (s. 19). Ka o Zem. apei, aplei, aple mój autor, kodeél zamiast ie Cia ei, Zodis e? atariciy (dgs. gal.) turi atitrauktinj kirti (p. 28). Tarminis pasakymas yra tik dudras kélti ,dikti‘ (p. 31). Zem. jest avécia (s. 38). Przysłówek prawie (s. 58) nieodziedziczone, zmiana intonacji w miastach. Czy duburkdlis menkas duburkis‘ (s. 69) ir kurpalis — derywaty z jednym przyrostkiem? Na całym zem. obszarze są tylko bruoteré.lis, broterélis ne (p. 75). cigonénar = éigonénai (1). Słowo giesmé (3) ne jest tylko religijne, ale uroczystir e, np., hymn (p. 91). Ar daugélis to ne daijgelis ,]. gromada‘. Forma dréiti (drezéti SykStauti‘ (p. 124)) jest nieporozumieniem = dregi. Zem. dristi w pewnym an, en, in, kraju utrzymania un obecny. |. jest odmianą Jd dFenéo; Salia dré.kc ,dritas‘, daug kur tariamas dritgdgalis Kr8, Pvn kt. ir Ar ne korektiros klaida yra acc. sg. dilobe = dudbe (p. 133). Žodis eiksté yra kazkokiu transponavimy (J), wynik redukcji głosek (s. 143). Słowa aldija ir eldija są połączone jedynie— ir etranspozycją, — zatem to jedno Słowo (s. 146). Wątpliwe dane gdila (s. 151), po gdisq (i8 języka łotewskiego? — p. 151). Słowo urkstyné Snektu tylko uFkstyné, o urkstyné podaje się bk na podstawie innych takich słów z przyrostkami, Juskos bdgalis is §nekty, gdzie na-, ba-, dlatego w wyniku rozszerze enia zostało zastąpione e samogłoską vakary Snektose (kłajpedzcy ir kretyngiscy) — p. 165, 0 gegu%é zapewne błąd korektorski (tamże). I8 niem. Zem. ra8ybos atsirado jélas = gélas (s. 166, także tam Zr. ir przypis). Etymologia słowa Gelzis jest nieprzekonująca ze względu na większy obszar języków bałtyckich gelZ-, gelez0 (gelaztik dél le > la) tik aukStai¢iy Snekty. Veiksmazodziu gimdzia, khudzia (p. 175) yra iiro kam. esam. en.cit ~ drqsit, o formos dresit (p. 125) po prostu nigdzie o niej nie ir słyszał130 Uwagi: |. zmienia się es. |. em. glemZa = glémzZa (s. 188; gitiosis (i8 JZ) prawdopodobnie jest to błąd korektors- — ki; sprawdzono, ludzie nie wiedzą (s. 191); gliidinas = gluddinas (s. 191) is piety Zem. (diinininky); atéjo = atéjo (s. 214). AukStai¢iy W mowie potocznej ir bk przed „ie” zawsze dodawane jest „j”: i = j: iekd, = jieSmas, ievd, = JieSmuo = = (s. 216-217). z czasem = z czasem (zmiana intonacji w miejscu akcentu ir nowo przejętego — p. 218; słowa, = por. (4 nuddai nuodai.) — p. 221; fsnauja ir ysnauja tylko pisownia, wymawiane i: (s. 225); lélé lélé = (4) — p. 227; jeknos ir jaknos ,wątroba‘ tylko pisownia, wymowa taka sama, pierwsze — p. 233; to samo zjawisko jlio jud, juioba = juoba = — p. 238; gidure — g pojawiła i§ się pisownia w niemieckiej gwarze żmudzkiej — Pruscy Litwini wymawiali j (s. 235), jiisdsis = jiisasis Żmudź — p. 240; kaind 4 — ZodzZio ne is $nekprietu mimo apie 1910 m. kir¢io ir priegaidés perstatymo pagal K. Biiga dalykas (p. 242). karéema — retesnis Zodzio kirtis = karéema (p. 255). Dow. rotininku kevdrza skeverza‘ (p. 280) = kevérza, nawet przetransponowany niedésningas. Słowo kiviftias jest rozluźnionych sportowcir ów dziennikarzy Słowo, całkiem nowe = kiviFéas (2) — p. 293. klan (wodny) 4 — klany są zapożyczeniem na potrzeby ekonomii, o klany ,bagna‘ — p. 293. Tamże napisano klone, klonis, częściej w dialektach kléné, klénis z — akcentem oksytonicznym chce utrwalić dr. S. Ambrazas. Słowa klévas ir klidvai (s. 297) jest wyłącznie kwestią pisowni. Akcentowanie koneveikti, -veikit, -veikiai jest niemożliwe, zestawione z kilku i8 Snektu: besztać, -am, -ałem bk ir w dialekcie wschodnioir aukštaitskim besztać, — -am, -ałem w dialekcie południowoaukštaitskim Ciail (Drsk, Rtn, Maceliai, Vrn) — p. 305. képa ,; wydma pomorska‘ — nowa reorganizacja akcentuacyjnir ych intonacji miejsca akcentu wśród miejskiej inteligencji (tamże). IS „késéti” wymawiamy jako „késéju”, o „koséju” jest prawie niesłyszalne (s. 306). Zmiana formy kraitis kreiciti jest *ri rei > (s. 307). Nawet is krasés padaroma krésé net zem. (tamże) — Por. w książce Lietuviy kalbos tarmiy morfoneminiai reiskiniai (s. 155-158). Także zachodzi su Słowami krdtilas ir krétilas, kraséti ir kreséti ir itd. (tamże), krduti kriduti, ir krauliéti kriaulidti ir i wiele ir innych — p. 309. No cóż, ten kriau.akis to tylko kreivdkis (tj. > transponowana pierwszym składnikiem dyftongu, była zapisana, kraivas jest wynikiem zmiękczenia o spółgłoski, — które, jak r widać, się rozpoczęło K. W czasach Sirvydasa, rezultat (s. 311). Słowo krdusé jest szczególnie charakterystyczne Żmudzinom Sg, Kin, Sv, Grdm, Pj ir itd. (s. 313). Już autor napisał, że krumsnoti to nieprzetransponowana forma kramsnoti (s. 315). Np. cugis jest wyraźnym zapisem według niem. Zob. (s. 321). Kulis kilys / akmuo‘ nie powinien być mylony z kulsu Rdzenia Słowami (tamże), zwłaszcza Kuliij su Kiliais. Utworzony w czasach okupacji sowieckiej wyraz „laisvandris”, aby nie su mylił się z litewskimi ochotnikami-bojownikami (s. 394). List „KauniSkiy Snekty” jest nowym Przestawienie akcentu słowa, z rezygnacją z zapożyczenia „gromata” od 1920 m. — p. 335. Taurdlaukis — nowa nazwa, ponieważ dawni mieszkańcy Kłajpedy (i według Fenzlaw) używali tdurlé.ukis. Czasownik „lailéti, laila, -é€jo” jest nieprzetransponowaną formą wschodniolitewską (s. 342), stara Miisu 131 Uwagi Błąd słownikarski. F. de Naruszenie prawa Saussure’a to léxti, léZtu, léziau ,rimti, maizéti‘ = ... léxtii, léZiaii (s. 349). leisgyvis, leizgyvis, lei-t-gyvis jest przestawienbk iem akcentu nowo użytego słowa (s. 342). atlyZaii należy poprawić, ponieważ występują tylko if formy atlyZau atlyZti (s. 348). Słowa [@sis tarmiy istorija lenis, iris, Stan. S. laisis leisis = lesis, lefigis ar jakby nie wskazuje na ir germański (s. 348) esa; posiłek (s. 368) jest i§ południowo-wschodnioauksztackim su (dzukijskim) odpowiednikiem zredukowanego dyftongu -ai: = posiłek. Forma moje imię = skracająca i8 akcentowane samogłoski w mowie (s. 372). Widoczn- (= ie widzieć, widać) taki mój los (błąd kultury języka) — S. 377. Pisownia, tylko do poprawienia (jak widać) = jakmat — p. 377. Słowa madiis, bérnas (s. 385) być może będzie i§ dadininky tarmiy ar i8 $v, Grdm. Słowo malata (s. 386) również ma sylabę -ati§ le utwardzający Zdanie o Snekty, mala lieguviy bus netaisyta korektiira. Wyrażenie Zmoné parsiléido będzie prawdopodobnie Zmond pérsileido (s. 391, 307 przypis). Przymiotnik (2) paminklinis jest jakiś dialektalny, tak jest pamifiklinis, -é (1) — Pp. 403. Ile Oczywiście, gwarowa forma czasu teraźniejszego czasownika mysti to mendil, mefiza (Kr, Sauk, Vg, Varn), minzii— ne p. 407; mékymasis ne neologizm (s. 409), por. jeszcze nieodmieniana forma żem. forma mtioki. mios / mioki.muos plagiai (p. 408). Zem. matka nie może mieć dzieci Przyrostki -yna, oznaczające prostactwo (kai Svenéioniy merginoms pasaké mokykloje slavas mokytojas mergynos, tos po 50 mety ir prisiminé ipykusios (p. 411). Mot. giminés biidvardis Paptiota reigkia patele su daug papy, tai Zinoma i8 vieno posédzio Lietuviy kalbos draugijoje 1910 m. kalbéjo apie papingg mergq ir paptiotq kiatile (p. 439). Zodziai Pumplys, pumpukas turi netransponuota um ~ am (p. 438). Przyimki ir przysłówki pdskui ,i8 paskos‘ ir paskui ,véliau‘ są bardzo różnymi nieodmienir nymi Słowa (s. 441), także paskum paskumh. ir Czasownik payydéti es. |. wymawiane ne pavydziu, Pavydgit (p. 444). Paviétra jakoś nieoczekiwanie ir kirGiuojama raSoma (p. 444). Pieldiai stoks dzioviklis‘ (p. 447) kazin ar transponuotini péléiais. Argi priesaga -tinruskiego pochodzenia (p. 451) to seniai atsisakyta. Przyim. pérnot w północno-- zachodnich gwarach żmudzkich (Kp, Krg, Plik) W ostatniej sylabie wyrazu ai > o (W. Fenzlau 1936, 13, D. Gargasaité LKK III 87-89, LD 90 ir itp.) = pérnait. przekształcany tylko ne na łotewski par-, ale wszystkich ir Żmudzinów, północnych Auksztotów około Zg, Ps, Pn, Kp ir gdzie indziej (s. 451). Jakieś niejasności dotyczące pieszych ir zapisów ,rwat (s. 453). Słowa pelakas ir pelakai są i8 -le- > -laObszar mowy (s. 459). Daugybé Zemaitiy ir teraz mówimy piflinks / pifiiyks, pinifginis, to stlit. ne gw. (p. 461). Ne visy lietuviy są słowa (p. 474), Żmudzini biedacy mówią wszędzie st-des stedis, / pris i / prist-dtejose ,prisuodije’. Kiréio plit-gas niekur nesu girdéjes, uzZra’yta negirdinéiy priegaidziy (s. 476). Daiktavardis prastiiolis koreguotinas: Pprastudlis (s. 480). ptiota taip 1 pat yra naujo kiréio bk pertvarka (s. 489). Punia ir puné tos pat Pierwiastek Słowa? więź, -d (4) to ryrdigas, -a (3) 132 Streszczenia trzecich dialektów iS bk przekształcony Słowo (s. 497). Ravkasys wymawia się raukasi's ~ Ravkasys musiał być, częstszy ravakasys bardziej przyciągał leksykografów (s. 505). Bk Obecnie zamiast roZandiaus rozpowszechnia się rozinis qa — p. 505. Przeciw. Zemynraziui, Zemynvarpiui (s. 505) utworzyć zamiast zem. Yeminrazou, Semi: ‘nvafp6u (p. 505) niejasny jest czasownik rumitis (p. 510), am > um ramétis? Przymiotnik riebus, -i 3 ze względu na rzadkość akcentowania dopiero teraz bk zaczyna dostosowywać się do 4 (p. 514). Liczba mnoga = atarieciai atérieci 8neky, które zachowało się *a, niezmienione o (s. 515). W gwarach Ziem. są ridniei ir rodnié.fice - rodmé%e / jako warianty ir mięsa ma (s. 522). Słowo samané ,naminé rozpowszechniło się za pośrednictwem telewizyjnych programów humorystycznych, nawet Żm., gdzie Słowo samana w ogóle nie było używane, w tamtym 5-7 czasie liczące lat Słowo (s. 531). Mleko Sdmpylinis ne ostrożnie wlewano (s. 532), lecz przez suche posty adwentowego ar postu. Forma sdvo i§ Snekty, w których wydłużane są krótko akcentowane samogłoski (s. 537). sékantis nastepny, ktéry przydzie‘ bk dar nepriimtas (s. 540). skiedré (4) neologizm i8 szkoły, od (3) — p. 562. smélétas, -a = smélétas — (1) błąd korektorski? (s. 576). Bk jest szósty (1), ne szósty (s. 584). Jak Gia wychodzi: patrzeć głównie Żm., o spalgena u (1) wschodnich mieszkańców Auksztoty (s. 585). A, Salia jest neologizm z 1932 roku staigmend (3°) — p. 600, 0 brakuje = {brakuje (s. 601). Czasownik stérti nie -u może być stéraii stérau = (s. 602). Teraź. |. Sgla = Sla (s. 623). Znaczenie (s. 623). Zem. Satrija (3°), ne Satrija! (s. 625). siduéa jest tylko jednego J, Zem. atSiduza, atsdZa, atSmiza (s. 627). Rzeczownik Seimd ei mająca jak kreitis, kreivas, seitas (s. 617). krzywy dziedziczny, może być stwardniałr y, zasiany Snekty Słowo, może być redukcją, a korektą ar s twardego i ir miękkiego (s. 637). lp. dopełn. sépos nie może być 4 kiré. (s. 628). Nazwa miejscowości to Sestokat (4), ne Sestdkai (s. 633). Ta Sdiza jednego J, wiarygodnego pasdiza (1) — p. 635. Tam, gdzie rozróżnia się intonacje, występuje ligknas, o lieknas i3 wschodni, ze zniwelowany- ‘~ mi intonacjami (s. 635). W żywej mowie jest 2dlesas, ne Zalésas (s. 639). Czas teraźniejszy Snidkséi Sniokscit (s. 648). Przymiotnik Sunkis, -i dokładniej transponowana rodzaj bitu Sankus, -i Soklus‘' — p. 652. Gwarowy rumbus = rambis (s. 658). I8 Priisy Litwa przyszła twierdzić, to wariant pierwotny (s. 664), o twierdzić późniejsze przekształcenia Słowo. Forma prazvimbé jest gwarowa (s. 675). Forma czasu k. teraźniejszego to tremti, trémiail, trémiau, należy do czasownika 0 trémti (s. 685). jest używane w okolicach Žagarė-Gruzdžiai (z Kr8 ista), tj. udstai (Północnej Zem. Gustd:) - p. 707. IS utis Kr8, Rdn, Tl, Eig turbiit pasidaré utélé, skruzdis (skruzis) i8 skruzdélé, skruzélé kt. ir (por. p. 707). Słowo valanda (z odziedziczonego valanda, -ds 3°) i§ zastępujących ir używane adynq zapożyczenie savu (p. 715). Częstsze akcentowanie jest niewłaścine we, niepoprawne (p. 717). Spółgłoskę vprzed amwymawia się w dialektach, w których przestrzegana jest reguła am-, anom-, > onum-, un-: urivadis, / ufi.éas, uridi:, lecz ud. Adifi (p. 718, 720). Wiele o tym napisano. W tym przypadku 133 Uwagi: określony obszar gwarowy nie pozwala uważać tego za rzecz starszą, nadal zróżnicowaną. ir Chyba ar Czy jest tu coś szczególnego, jakieś ar zęby, GSy, andenifj itd. ir Rzeczownik „veislé” (s. 728) jest gwarowe, powszechne niemal użycie „veislé” (2), 0 „veislé” z powodu i& miejskiego niezorientowania. Véltana jest prawidłowe e > a skrót dadininky W dialektach (s. 733). Rolnicy są wymawiani Siénvergé, ne Siefiverzé (s. 742). Formę védo należy zmienić na véso (s. 743). séjéjas = séj@as (tamże). Lp. miejsc. wymowa wszystkich Litwinów jest Vidui., virsui, kraujut, tylko podręczniki uczą vidui, virsui, to tylko nawyk pisania (s. 747), net Wewnątrz i na końcu wyrazu akcentowane przez wykładowców VPU (1) ir itd. Nieoczekiwanie akcentowany jednosylabowiec (s. 748) = jednosylabowiec (2). Zmiana Pana wieś (s. 750) jest przekształceniem drobnego żartu. Czasownik viéztis niewyjaśniony, Żem. wymawia vié%d-s, neuSiviezu, o więc brzmi to jak jakieś miéstas, svietas itp. ir slawizmy. Nazwa jeziora VaSuoka, i8 dial. vd.so.kas / vd.gakas z powodu nieakcentouo wanej wymowy W gwarach (s. 744). Forma nakva%a skiemenj -vaturi dadininkuojanéiy i Snekty (s. 744). Inny Słowo — pavénia ogólnie jest trudne do wyjaśnienia akcentowaniem (s. 744). Vierigungis, -é (s. 748) = jednomasztowy, -é (2). Uczestnik odziany (s. 753) i $venéioniij ir z rejonu Uteny, przez wielu Litwinów tylko odziany (s. 753). Bevyré, didvyré wymawiane metatonicznie: bevyré, didvyré (s. 757). PavirZis zmienny, forma pavirzis (s. 761). Zdisti jest odziedziczone (region Suwalski beszta dzieci: praid.idei vé piFStinites, o Lz, już Zt nie mówię ir (s. 771). Forma Zipsnis raczej powstałasi if Spsnis, z ys powodu u > i (s. 775). Suliteratiirinti em. zodziai Zemynraiiui, Zemynvafpiui taip vejojasi ir visa teksta: po yra tik galiiné <u’ / ‘ou / 0° (p. 778). I vokietiy Zem. ryba dotarła późno (s. 789), przyjęto mówić o zgermanizowanych ir mieszkańcach Tilży oraz o gwarach zachodnioaukštaitijskich. Wiele pracy włożył prof. W. Smoczyński, przedstawił światu wielkie dzieło twórcze. Rozsławił nasz język, uczy nas wszystkich ir badać, z oddaniem i poświęceniir em, gwary naszego ir języka oraz najróżniejsze źródła naukowe. Ar i§ braku zaufania we własne siły, nie ar uważamy, że jesteśmy lepiej ar przygotowani, chcemy przez jakiś czas poleniuchować? Vytautas Antanas Vitkauskas Instytut Języka Litewskiego P. Vileisio g. 5, LT-10308 Wilno, Litwa 134