Ne visai pilną ypatybės kiekį žymintys būdvardžiai („paaukštỹs“ tipo)

82 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII aureLija taMuLionienė Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: leksykologia, morfologia. nie CałKowitą Właściwości ilośĆ ZnacząCą przymiotNiki (Typ PAAUKŠTỸS) przymiotniki oznaczające niewielki stopień cechy (typ paaukštỹs) adnotacja W artykule analizuje się pod względem zasięgu geograficznego, akcentowania, słowotwórstwa i semantyki przymiotniki oznaczające niepełny stopień cechy, mające przedrostek pair oraz przyrostek -ys. Takich przymiotników w elektronicznej wersji Słownika języka litewskiego znaleziono 67. Po przeanalizowaniu tych derywatów wyjaśniło się, że najczęściej są one odnotowywane w gwarze żmudzkiej zachodniej, nieco rzadziej – w innych gwarach żmudzkich, znacznie rzadziej – w północnej części gwar auksztockich; tylko pojedyncze przypadki znaleziono w dawnych tekstach. Przymiotniki te są przeważnie jednowyrazowe, akcentowane według paradygmatu akcentowego 3b, tworzone od przymiotników podstawowych (tylko w pojedynczych przypadkach od rzeczowników) przez dodanie do nich przedrostka pair i zmianę dowolnej końcówki wyrazu podstawowego na -ys . W Słowniku języka litewskiego przymiotniki tego typu najczęściej objaśniane są w sposób odsyłaczowy, nieco rzadziej – za pomocą synonimów lub definicji opisowej. Większość analizowanych derywatów jest jednowyrazowa i odpowiada podstawowemu znaczeniu wyrazu podstawowego. adnotacja artykuł ma na celu przeanalizowanie przymiotników oznaczających niewielki stopień cechy i mających zarówno prefiks pa, jak i zakończenie -ys, pod względem ich rozmieszczenia geograficznego, akcentuacji, budowy, a także semantyki. W elektronicznej wersji Lietuvių kalbos žodynas (Słownika języka litewskiego) znajduje się 67 jednostek tego typu. Analiza tych derywatów doprowadziła do wniosku, że najczęściej używa się ich w zachodnim poddialekcie żmudzkim, rzadziej występują w innych poddialektach żmudzkich, znacznie rzadziej są używane w północnej części dialektu auksztaickiego, a tylko kilka z nich znaleziono w dawnych pismach. Większość tych przymiotników jest monosemantyczna, należy do paradygmatu akcentowego 3b i jest esminiai ŽodŽiai: žodžių daryba, darybos tipas, kirčiavimas, semantika. słowa kluczowe: słowotwórstwo, typ słowotwórstwa, akcentuacja, semantyka. ALL_62_63_maketas.indd 82 2011.06.17 08:24:02 Słowa oznaczone gwiazdką nie są podawane w LkŽ w osobnym artykule, lecz cytowane w artykułach poświęconych innym leksemom (bardziej lub mniej podobnym). We ne visai pilną ypatybės kiekį žymintys būdvardžiai (paaukštỹs tipo) 83straipsniai / artykuły utworzone od przymiotników podstawowych (kilka z nich utworzono od rzeczowników) przez dodanie prefiksu pa; ing przymiotników tej kategorii najczęściej objaśnia się changing any ending of a basic word to the ending -ys. in Lietuvių kalbos žodynas, the meanpoprzez odwołanie do, podczas gdy definicje synonimiczne i opisowe występują rzadziej. większość analizowanych przymiotników jest monosemantyczna i ma znaczenie słowa podstawowego. 0. Wstęp Poszczególne przedmioty i zjawiska mogą mieć różną liczbę cech. Różnice w tej liczbie cech pomagają wyrażać w języku słowa oraz różne formanty ich derywacji. Nieokreśloną, mniejszą liczbę cech najczęściej określa się w języku poprzez dodanie przyrostków i przedrostków nadających słowu inne, słabsze znaczenie niż to wyrażone przez wyraz podstawowy (np.: geras – gerokas; geras – apygeris itp.). Przedmiotem tego artykułu wybrano przymiotniki oznaczające niecałkowity stopień cechy, mające przedrostek pair i końcówkę -ys . Materiał zebrano z internetowej wersji elektronicznej „Słownika języka litewskiego” (LkŽe). Znaleziono w nim 67 przymiotników omawianego typu. Wszystkie te przymiotniki omówiono w artykule z punktu widzenia słowotwórstwa, akcentuacji i semantyki. O omawianym typie paaukštỹs pisano bardzo mało; ogólny przegląd badań nad przymiotnikami oznaczającymi nieokreślony, słabszy stopień cechy w dawnych gramatykach i literaturze XX wieku oraz badania nad słowotwórstwem takich przymiotników w gwarach opisano w artykule (zob. tamulionienė 2011). wszystkich takich przypadkach zaleca się utworzenie osobnych artykułów słownikowych dla słów oznaczonych gwiazdką. 1. ROZPOWSZECHNIENIE PRZYMIOTNIKÓW TYPU PAAUKšTỹS W niniejszym artykule przymiotniki typu paaukštỹs występują przede wszystkim w gwarach (w LkŽe znaleziono 93 zapisy), rzadziej – w dawnych piśmiennych zabytkach (7 zapisów). 1.1. Rozpowszechnienie w gwarach Większość derywatów tego typu zapisano w rejonie szyłuckim, w Švėkšnie (29): paaiškỹs, paaštrỹs, padrėgnỹs, padrūktỹs, pagudrỹs, pailgỹs, 2 pajaunỹs, *pajuodỹs, pakietỹs, paklienỹs, palėtỹs, paminkštỹs, paplatỹs, papuikỹs, parūgštỹs, pasaldỹs, pasenỹs, pa smagỹs, ALL_62_63_maketas.indd 83 2011.06.17 08:24:02 84 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII pasmarkỹs, paspitrỹs, pastaigỹs, pastiprỹs, pasunkỹs, aureLija taMuLionienė pašaltỹs, pašiltỹs, 2 pa šviesỹs, patankỹs, patrumpỹs, pavėsỹs; nieco mniej w rejonie kłajpedzkim, w Judrėnai (19): paaukštỹs, pabjaurỹs, pablogỹs, padarbỹs, palepšỹs, paliesỹs, *paliurbỹs, papik tỹs, 2 papilnỹs, paplatỹs, paplonỹs, ×paslabnỹs, paslinkỹs, pasmagỹs, 1 pasmai lỹs, pa smar kỹs, pašaltỹs, pašiltỹs, patamsỹs; w Gargždai (17): paaukštỹs, pablogỹs, pa dai lỹs, *padidelỹs, *padidỹs, pakietỹs, ×pakūdỹs, paliesỹs, *paliurbỹs, paretỹs, pasausỹs, pa senỹs, pasmarkỹs, mniej przykładów badanego typu znaleziono w rejonie szyłelskim, w Kvėdarno (3): *pajuodỹs, pasūrỹs, pavėsỹs. Po 2 przykłady znaleziono w rejonie płungiańskim, w Kuliai pastorỹs, pasūrỹs, pašlapỹs, pažalvỹs; Veiviržėnuose (5): padrūktỹs, pa kumpỹs, pamukšỹs, paplonỹs, pašiltỹs; Vėžaičiuose (3): palaiškỹs, papiktỹs, 2 pa šviesỹs. daug (2): paliesỹs, paminkštỹs; oraz w rejonie szyłelskim, w Laukuva (2): pasenỹs, pašaltỹs; w rejonie skuodzkim, w Šatės (2): paėdrỹs, pavėsỹs. Pojedyncze przypadki znaleziono w rejonie kłajpedzkim, w Alsėdžiai: pašiaurỹs; w Endriejavas: ×pakūdỹs; W rejonie Szydłowa, w Gardamie: ×pazbitkỹs; W rejonie Szawli, w Kairiai: pablogỹs; W rejonie Pren, w Skriaudžiai: palėtỹs; W rejonie Kupiškis, w Salamestis: pasprangỹs; W rejonie Kretyngi, w Darbėnai: *padidelỹs, w Salantai: pagerỹs; W rejonie Onikszt, w Viešintos: padvylỹs; W rejonie Telsz, w Žarėnai: patamsỹs. Zatem derywaty tego typu są najbardziej rozpowszechnione1 na Litwie zachodniej, a tylko pojedyncze przypadki występują we wschodniej części Litwy. Epicentrum tych derywatów (od 29 do 17 zapisów znalezionych w LkŽe) znajduje się w rejonie szyłuckim (Szyłokarczma, Gardamas) oraz w rejonie kłajpedzkim (Judrėnai, Gargždai, Veiviržėnai, Vėžaičiai, Alsėdžiai, Endriejavas). Obszar rzadszego występowania (od 5 do 2 zapisów znalezionych w LkŽe): rejon płungiański (Kuliai), rejon skuodaski (Šatės), rejon szyłelski (Kvėdarna, Laukuva). Pojedyncze zapisy (po 1): rejon oniksztyński (Viešintos), rejon kretyngański (Darbėnai, Salantai), rejon kupiszecki (Salamiestis), rejon preński (Skriaudžiai), rejon szawelski (Kairiai), rejon telszański (Žarėnai). Zapisy zamieszczone w LkŽe nie oznaczają rzeczywistego zasięgu geograficznego analizowanych przymiotników. Jeżeli w słowniku nie odnotowano użycia danego słowa, nie oznacza to, że nie jest ono używane w danej miejscowości. Z różnych przyczyn słowo mogło nie trafić do LkŽ. Dlatego rozpowszechnienie przymiotników omawianego typu przedstawione w niniejszym artykule należy oceniać jako wstępne. 1.2. Występowanie w piśmiennictwie W źródłach pisanych znajduje się znacznie mniej derywatów tego typu. w swoich pismach używali ich Antanas Baranauskas (patamsỹs; także używane w Judrėnach, Żarėnach), Kazimieras Jaunius (pasūrỹs; także w Gargżdach, Kwiedarnie), Vaižgantas (pastorỹs; także w Gargżdach). takie derywaty włączyli do swoich słowników Georgas 1 „Przedrostkowe przymiotniki oznaczające pewien stopień cechy występują obok innych przedrostkowych formacji o podobnym znaczeniu w żmudzkich i północnych gwarach wschodnioauksztockich” (Lkg i 589). ALL_62_63_maketas.indd 84 2011.06.17 08:24:02 ne visai pilną ypatybės kiekį žymintys būdvardžiai (paaukštỹs tipo) 85artykuły / articles nes Selmannas i Friedrich Kurschat (2 pasmėlỹs), Antanas Juška (padurnỹs), Max Niedermann (2 ×paskūrỹs). Dane te nie przeczą wcześniej opisanemu geograficznemu występowaniu derywatów: Jaunius pochodzi z rejonu szyłalskiego, gminy Kwiedarna (w której znaleziono 2 derywaty tego typu); Baranauskas i Vaižgantas – z rejonu oniksztyńskiego, gdzie zapisano pojedyncze derywaty tego typu. a zatem pisarze używający takich przymiotników pochodzą z tej części Litwy, w której derywaty te są poświadczone, choć niezbyt licznie. 2. znaczenie typu derywacyjnego, leksykalno-gramatyczny charakter wyrazu straipsnyje nagrinėjamus vedinius sieja trys pagrindiniai darybos požymiai: darybos podstawowego oraz formant derywacyjny, dlatego wszystkie one należą do tego samego typu derywacyjnego. przy ustalaniu typu najwięcej wątpliwości budziła tożsamość formantu derywacyjnego. teoretycznie derywację derywatów tego typu można by wyjaśniać dwojako: mogłyby to być albo derywaty sufiksalne przymiotników prefiksalnych (paaukštỹs : paaukštas), albo derywaty prefiksalne przymiotników nieprefiksalnych (pa aukš tỹs : aukštas). formant derywacyjny można ustalić na podstawie regularności obu rodzajów relacji derywacyjnych. 2.1. Odpowiedniki derywacyjne z prefiksem i bez niego można znaleźć dla większości analizowanych wyrazów (50): paaukštỹs (: aukštas; : paaukštas), paaštrỹs (: aštrus; : paaštrus), pabjaurỹs (: bjaurus; : pabjaurus), pablogỹs (: blogas; : pablogas), padarbỹs (: darbus; : padarbus), *padidelỹs (: didelis; : padidelis;), padrėgnỹs (: drėgnas; : padrėgnas), padrūktỹs (: drūktas; : padrūktas), padvylỹs (: dvylas; : padvylas), paėdrỹs (: ėdrus; : paėdrus), pagerỹs (: geras; : pageras), pagudrỹs (: gudrus; : pagudras), pailgỹs (: ilgas; : pailgas), 2 pajaunỹs (: jaunas; : pajaunas), *pajuodỹs (: juodas; : pajuodas), pa kietỹs, pakupỹs (: kumpas; : pakumpas), ×pakūdỹs (: kūdas; : ×pakūdas), palėtỹs (: lėtas; : palėtas), paliesỹs (: liesas; : paliesas), *paliurbỹs (: liurbis; : paliurbis), paminkš tỹs (: minkštas; : paminkštas), papiktỹs (: piktas; : papiktas), paplatỹs (: platus; : paplatus), paplonỹs (: plonas; : paplonas), papuikỹs (: puikus; : papuikus), paretỹs (: retas; : paretas), parūgštỹs (: rūgštus; : parūgštus), pasaldỹs (: saldus; : pasaldus), pasausỹs (: sausas; : pasausas), pasenỹs (: senas; : pasenas), pasilpnỹs (: silpnas; : pasilpnas), ×paslabnỹs (: slabnas; : ×paslabnas), paslinkỹs (: slinkas; : paslinkas), pasmagỹs (: smagus; : 1 pasmagus), 1 pasmailỹs (: smailus; : pasmailus), pasmarkỹs (: smarkus; : pasmarkus), pastaigỹs (: staigus; : pastaigus), pastiprỹs (: stiprus; : pastiprus), pastorỹs (: storas; : 2 pastoras), pasunkỹs (: sunkus; : pasunkus), pasūrỹs (: sūrus; : pasūrus), pašaltỹs (: šaltas; : pašaltas), pašiltỹs (: šiltas; : pašiltas), 2 pašviesỹs (: šviesus; : pašviesus), patrumpỹs (: trumpas; : patrumpas), pašlapỹs (: šlapias; : pašlapias), patamsỹs (: tamsus; : patamsus), patankỹs (: tankus; : patankus), pavėsỹs (: vėsus; : pavėsus). Przypadki te nie pomagają ustalić typu derywacyjnego. 2.2. Odpowiednika derywacyjnego z prefiksem nie ma 17 derywatów: *padidỹs (: didis), ×padurnỹs (: durnas), paklienỹs (: klienas), 2 papilnỹs (: pilnas), paspitrỹs (: spitras), ALL_62_63_maketas.indd 85 2011.06.17 08:24:03 86 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII pažalvỹs (: žalvas), paaiškỹs (: aiškus), padailỹs (: aureLija taMuLionienė dailus), palaiškỹs (: laiškus), palepšỹs (: lepšis), pamukšỹs (: mukšas), paplepỹs (: plepus), 2 ×paskūrỹs (: skūra), 2 pasmėlỹs (: smėlus), pasprangỹs (: sprangus), pašiaurỹs (: 2 šiaurys), ×pazbitkỹs (: zbitkas). właśnie ta grupa wyrazów wskazuje, że przymiotniki typu paaukštỹs są derywatami utworzonymi za pomocą przedrostka2, przy czym wraz z dodaniem przedrostka zmienia się końcówka3. Podstawą słowotwórczą tych derywatów są nieprzedrostkowe wyrazy nominalne: przymiotniki lub rzeczowniki (zob. dalej). gdybyśmy wszystkie te derywaty uznali za derywaty utworzone za pomocą końcówki, nie moglibyśmy słowotwórczo wyjaśnić przykładów, w których wyraz podstawowy nie ma przedrostka. 3 . Podstawa słowotwórcza Ze względu na podstawę słowotwórczą derywaty te dzielą się na dwie grupy: derywaty od przymiotników (62 wyrazy) i od rzeczowników (5 wyrazów). 3.1. derywaty od przymiotników Derywaty należące do tej grupy są bardziej zróżnicowane pod względem końcówki wyrazu podstawowego: najwięcej jest wyrazów podstawowych mających końcówkę -as4 (32 wyrazy), nieco mniej tych, które kończą się na -us (26 wyrazów), kończących się na -is są 2 wyrazy; znaleziono po 1 przymiotniku, którego wyrazy podstawowe kończą się na -ias i -ys . -as (32): paaukštỹs (: aukštas), pablogỹs (: blogas), padrėgnỹs (: drėgnas), padrūktỹs (: drūktas), ×padurnỹs (: durnas), padvylỹs (: dvylas), pagerỹs (: geras), pailgỹs (: ilgas), 2 pajaunỹs (: jaunas), *pajuodỹs (: juodas), pakietỹs (: kietas), paklienỹs (: klienas), pakupỹs (: kumpas), ×pakūdỹs (: kūdas), palėtỹs (: lėtas), paliesỹs (: liesas), paminkštỹs (: minkštas), papiktỹs (: piktas), 2 papilnỹs (: pilnas), paplonỹs (: plonas), paretỹs (: retas), pasausỹs (: sausas), pasenỹs (: senas), pasilpnỹs (: silpnas), ×paslabnỹs (: slabnas), paslinkỹs (: slinkas), paspitrỹs (: spitras), pastorỹs (: storas), pašaltỹs (: šaltas), pašiltỹs (: šiltas), patrumpỹs (: trumpas), pažalvỹs (: žalvas). 2 „Przedrostek w języku litewskim znacznie częściej [...] sam, bez innych morfemów, występuje jako formant słowotwórczy. stojąc na początku wyrazu, z dala od końcówki, przedrostek jest z nią mniej związany, rzadziej decyduje o jej wyborze”. W derywacji przymiotników „oprócz czystej prefiksacji można tu jeszcze wyróżnić przedrostek pa- [...]. W derywacji rzeczowników i przymiotników bardziej typowa jest taka prefiksacja, w której dodanie przedrostka zachodzi wraz ze zmianą końcówki (paradygmatu fleksyjnego) [...] Wynika z tego, że formant słowotwórczy jest tu złożony: oprócz samego przedrostka w jego skład dodatkowo wchodzi także końcówka” (urbutis 1978: 219–220). 3 Przymiotniki z przedrostkiem pa- „zazwyczaj tworzy się od przymiotników niewyprowadzonych i [...] często zachowują końcówkę wyrazu podstawowego” (dLkg 1996: 226). 4 Zazwyczaj odprzymiotnikowe formacje z przedrostkiem rzadko mają końcówkę tematu ia -is (Lkg i 589). ALL_62_63_maketas.indd 86 2011.06.17 08:24:03 ne visai pilną ypatybės kiekį žymintys būdvardžiai (paaukštỹs tipo) 87artykuły / articles -us (26): paaiškỹs (: aiškus), paaštrỹs (: aštrus), pabjaurỹs (: bjaurus), padailỹs (: dailus), padarbỹs (: darbus), paėdrỹs (: ėdrus), pagudrỹs (: gudrus), palaiškỹs (: laiškus), paplatỹs (: platus), paplepỹs (: plepus), papuikỹs (: puikus), parūgštỹs (: rūgštus), pasaldỹs (: saldus), pasmagỹs (: smagus), pasmarkỹs (: smarkus), pasprangỹs (: sprangus), pastaigỹs (: staigus), pastiprỹs (: stiprus), pasunkỹs (: sunkus), pasūrỹs (: sūrus), patamsỹs (: tamsus), patankỹs (: tankus), pavėsỹs (: vėsus), 1 pasmailỹs (: smailus), 2 pasmėlỹs, (: smėlus), 2 pašviesỹs (: šviesus). -is (2): *padidelỹs (: didelis), *padidỹs (: didis). -ias (1): pašlapỹs (: šlapias). -ys (1): pašiaurỹs (: 2 šiaurys). 3.2. Derywaty rzeczownikowe Końcówki słów bazowych tych derywatów to -as (2 słowa), -is (2 słowa) i -a (1 przypadek). -as: pamukšỹs (: mukšas), ×pazbitkỹs (: zbitkas). -is: palepšỹs (: lepšis), *paliurbỹs (: liurbis). -a: 2 ×paskūrỹs (: skūra). W epicentrum występowania wszystkich przymiotników typu pair -ys znaleziono: 27 derywatów przymiotnikowych z końcówką -as, 21 z końcówką -us, 2 z końcówką -is oraz 2 derywaty rzeczownikowe. w pasie rzadszego występowania znaleziono odpowiednio 10 derywatów przymiotnikowych (końcówka -as) i 6 (końcówka -us) oraz 1 derywat rzeczownikowy. Na peryferiach odnotowano 6 derywatów przymiotnikowych z końcówką -as, 2 z końcówką -us i 1 z końcówką -is oraz 1 derywat rzeczownikowy. zatem nie ma żadnego rozkładu geograficznego między derywatami od przymiotników z końcówką -as a derywatami od przymiotników z końcówką -us; derywaty rzeczownikowe również nie mają swojego specyficznego obszaru występowania. 4. AKCENTOWANIE 4.1. Akcentowanie derywatów Prawie wszystkie przymiotniki tego typu akcentuje się według paradygmatu akcentowego 3b; tylko 1 derywat 34b akcentuacja5. Wyjątek stanowią również przymiotniki *pãkietis (1) i *pasaũsis (2), które, chociaż LkŽ 5 bonifacas stundžia twierdzi, że przymiotniki z przedrostkiem paturi mają słabą podstawę. Jedne słowa z tym przedrostkiem akcentuje się według 3. akcentuacji, inne – według 4. Zależy to od podstawy, czyli deklinacji: „3. akcentuacja jest właściwa przymiotnikom o temacie (i)akowym, [...] 4. – wyrazom o temacie ukowym” 1995: 102). danguolė Mikulėnienė, kalbėdama apie priešdėlių vedinius, taip pat pažymi, kad kintamojo stiprumo priešdėlio pavediniams būdingas kilnojamasis kirtis (2005: 177). (stundžia ALL_62_63_maketas.indd 87 2011.06.17 08:24:03 88 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII podane jako warianty derywatów aureLija taMuLionienė omawianego typu w rzeczywistości należą do innego typu słowotwórczego – pair -is – (zob. rozdział „Korekta artykułów LkŽ”). 4.2. Akcentowanie wyrazów podstawowych 4.2.1. Wyrazy podstawowe w dialektach akcentuje się różnie. Wyrazy podstawowe większości derywatów tego typu akcentuje się według 4. akcentuacji (45 wyrazów), 3. akcentuacji (24 wyrazy), 1. akcentuacji (11 wyrazów), nieco rzadziej według 2. akcentuacji (8 wyrazów). 4 akcentowanie (wyłącznie tym akcentowaniem akcentowane są 33 derywaty): -us (17): paaštrỹs (: aštrùs (4)), pabjaurỹs (: bjaurùs (4)), padailỹs (: dailùs (4)), padarbỹs (: darbùs (4)), paėdrỹs (: ėdrùs (4)), pagudrỹs (: gudrùs (4)), palaiškỹs (: laiškùs (4)), paplatỹs (: platùs (4)), paplepỹs (: plepùs (4)), papuikỹs (: puikùs (4)), pasmagỹs (: smagùs (4)), pasprangỹs (: sprangùs (4), sprañgus (4)), pastaigỹs (: staigùs (4)), pastiprỹs (: stiprùs (4), stìprus (4)), 1 pasmailỹs (: smailùs (4)), 2 pasmėlỹs (: smėlùs (4)), pašiaurỹs (: 2 šiaurys (4)); -as (15): pablogỹs (: blõgas (4)), padurnỹs (: dunas (4)), pagerỹs (: gẽras (4)), pakupỹs (: kumpas (4)), ×pakūdỹs (: kdas (4)), palėtỹs (: ltas (4)), papiktỹs (: pktas (4)), paretỹs (: rẽtas (4)), pasausỹs (: saũsas (4)), pasenỹs (: sẽnas (4)), ×paslabnỹs (: slãbnas (4)), paslinkỹs (: sliñkas (4)), paspitrỹs (: sptras (4)), pašiltỹs (: šitas (4)), patrumpỹs (: trupas (4)); -ias (1) pašlapỹs (: šlãpias (4)). 3 akcentowanie (wyłącznie tym akcentowaniem akcentowanych jest 12 derywatów): paaukštỹs (: áukštas (3)), padrūktỹs (: drktas (3)), pailgỹs (: lgas (3)), 2 pajaunỹs (: jáunas (3)), pakietỹs (: ketas (3)), paliesỹs (: lesas (3)), paminkštỹs (: mnkštas (3)), 2 papilnỹs (: plnas (3)), paplonỹs (: plónas (3)), parūgštỹs (: rūgštùs (3)), pastorỹs (: stóras (3)), pašaltỹs (: šáltas (3)). 2 akcentowanie (wyłącznie tym akcentowaniem akcentowane są 2 derywaty): pamukšỹs (: mùkšas (2), mùkšis (2)), ×pazbitkỹs, -ė (: zbtkas (2)). 1 akcentowanie (wyłącznie tym akcentowaniem akcentowany jest 1 derywat) 2 ×paskūrỹs (: skūrà (4)). 4.2.2. akcentowanie może wahać się między akcentowaniem 2. i 4. (5 wyrazów); między 3 a 4 (4 słowa); między 1 a 3 (4 słowa), między 1, 3 a 4 (3 słowa), między akcentuacjami 1 i 2, 1 i 3b oraz 1 i 4 (po 1 słowie). Warianty 7 analizowanych przykładów akcentuje się pačia kirčiuote, tačiau skiriasi priegaidėmis. według akcentuacji 2 i 4 (5): *padidỹs (: ddis, - (4, 2)), palepšỹs (: lẽpšis (2), lepšỹs (4)); pasmarkỹs (: smarkùs (4), smarkus (4), smarkus (2)), pasunkỹs (: sunkùs (4), suñkus (4), suñkus (2)), 2 pašviesỹs (: šviesùs (4), šviẽsus (4), šviẽsus (2)); akcentuacje 3 i 4 (4): padvylỹs (: dvỹlas (4), dvlas (3)), pasilpnỹs (: sipnas (4), slpnas (3)); pasūrỹs (: sūrùs (3), (4)), pavėsỹs (: vėsùs (4), vėsus (3)); ALL_62_63_maketas.indd 88 2011.06.17 08:24:03 ne visai pilną ypatybės kiekį žymintys būdvardžiai (paaukštỹs tipo) 89artykuły / articles 1. i 3. akcentowanie (4): *pajuodỹs (: júodas (3), júodas (1)), paklienỹs (: klenas (3), klenas (1)); pasaldỹs (: saldùs (3), sáldus (1)), patankỹs (: tánkus (3), (1), tan kùs (3)); 1., 3. i 4. akcentowanie (3): paaiškỹs (: áiškus (1, 3), aiškùs (4)); padrėgnỹs (: drgnas (3), drgnas (4), drgnas (1)); patamsỹs (: tamsùs (4), (3), támsus (3), (1)); 1. i 2. akcentowanie (1): *paliurbỹs (: liùrbis (1), liurbis (2)). 1. i 3b akcentowanie (1): *padidelỹs (: ddelis (3b), (1)). 1. i 4. (1) akcentavimo pažalvỹs (: žalvas, (4) žálvas (1)). 4.2.3. Warianty intonacji wyrazów podstawowych: pasprangỹs (: sprangùs (4), sprañgus (4)); pastiprỹs (: stiprùs (4), stìprus (4)); pasmarkỹs (: smarkùs (4) smarkus (4)); pasunkỹs (: sunkùs (4), suñkus (4)); 2 pašviesỹs (: šviesùs (4), šviẽsus (4)); patamsỹs (: tamsùs (3), támsus (3)); patankỹs (: tánkus (3), (1), tankùs (3)). 4.2.4. większa część wyrazów podstawowych jest akcentowana według akcentuacji 4. i 3. – ich tematy należy akcentologicznie uznać za słabe. Niewielka część wyrazów podstawowych akcentowana jest według akcentuacji 1. i 2. – ich tematy należy uznać za mocne. Dołączony dominacyjny prefiks osłabiający pa-6 zachowuje słaby temat wyrazu podstawowego lub go osłabia. oznacza to, że niezależnie od tego, czy derywaty utworzono od tematu słabego, czy mocnego, po dołączeniu prefiksu ich tematy stają się słabe, a derywaty akcentowane są według akcentuacji 3b, 34b7 . 5 . semantyka większości analizowanych derywatów jest jednoznaczna; najczęściej odpowiadają one podstawowemu znaczeniu wyrazu podstawowego (39 wyrazów), rzadziej – pobocznemu znaczeniu wyrazu podstawowego (14 wyrazów), a zupełnie rzadko – dwóm znaczeniom wyrazu podstawowego (4 wyrazy). Derywaty wieloznaczne częściej odpowiadają dwóm znaczeniom wyrazu podstawowego (5 wyrazów). Znaleziono tylko 1 przymiotnik analizowanego typu, którego semantyka wieloznacznego derywatu odpowiada jednemu znaczeniu wyrazu podstawowego. Na podstawie danych LkŽ nie zawsze można ustalić, czy derywat jest jednoznaczny, czy wieloznaczny. Takie przypadki zdarzają się, gdy w objaśnieniu daugiareikšmį žodį, pvz.: padvylỹs žr. padvylas. podany jest odsyłacz do innego padvỹlas 1. dvylokas, žalokas: Padvylà karvė dkk. Padvyl󰅧s prowadzi dzieci dkk. 2. Pnd nieco ciemny: Padvỹlas z twarzy dkk. 6 dominacja akcentowa znosi właściwości akcentowe innych morfemów, pokazuje „jak afiksy wpływają na akcentową moc tematów podstawowych i stosunek morfemów derywatu do akcentu” (stundžia 1995: 11–12). 7 akcentowanie przymiotników wiąże się z derywacją oraz właściwościami akcentowymi przedrostków i końcówek. większość przedrostków przymiotnika osłabia lub zachowuje słaby temat podstawowy (stundžia 1995: 97). ALL_62_63_maketas.indd 89 2011.06.17 08:24:03 90 acta Linguistica aureLija taMuLionienė Lithuanica LXII–LXIII 5.1. Derywaty jednoznaczne 5.1.1. Jednoznaczne derywaty odpowiadające podstawowemu znaczeniu wyrazu podstawowego: paaštrỹs „dość ostry” (: aštrus „1. mający dobrze tnące ostrza, naostrzony, kąśliwy”), paaukštỹs „dość wysoki, podwyższony” (: aukštas „1. mający dużą wysokość, dużą rozciągłość od dołu ku górze: ‖ duży, wyrośnięty, rosły”), padailỹs „dość ładny, całkiem ładny” (: dailus „1. piękny; wspaniały”), padarbỹs „dość pracowity” (: darbus „1. pracowity”), *padidỹs „dość wielki, dość duży” (: didis „1. znaczny pod względem rozmiarów, duży”), padrėgnỹs „zob. padrėgnas” (: drėgnas „trochę mokry, wilgotnawy”), padrūktỹs „zob. padrūktas” (: drūktas „1. gruby (o czymś okrągłym); prnš. chudy”), padurnỹs „półgłupi, głupi” (: dunas „1. głupi, nierozumny”), pagudrỹs „zob. pagudras” (: gudrus „1. mądry; sprytny, zaradny”), 2 pajaunỹs „dość młody” (: jaunas „1. mający niewiele lat, niemłody”), *pajuodỹs „dość czarny, czarniawy” (: juodas „1. koloru węgla, ciemny”), pakietỹs „1. zob. 2 pakietas 1” (: kietas „1. odporny na nacisk innego ciała, nieściśliwy”), paklienỹs „dość smukły, szczupły, cienki” (: klienas „smukły, szczupły, cienki, wiotki”), pakupỹs „zob. pakumpas” (: kumpas „1. zakrzywiony, wygięty, krzywy”), ×pakūdỹs „zob. pakūdas” (: kūdas „1. chudy, wychudzony, osłabiony”), palaiškỹs „trochę luźny; gorzknawy; aitrokas‘ (: listy ,1. nieprzyjemnie, ostro słodkawy; gorzkawy; cierpki‘), palėtỹs ,powolnawy, dość powolny‘ (: lėtas ,1. który wszystko robi powoli, nie gorączkuje się, zimnokrwisty, flegmatyczny‘), *paliurbỹs ,trochę niezdara, dość niezdarny, półgłówek‘ (: liurbis ,fajtłapa, niedorajda, niedbały, niezręczny, nic nierozumiejący człowiek‘), pamukšỹs ,nieco lękliwy, bojaźliwy‘ (: mukšas ,ten, kto mukšiuoja‘), papiktỹs ,dość zły, niezbyt łagodny‘ (: piktas ,1. który szybko się złości, kłótliwego usposobienia‘), 2 papilnỹs ,prawie pełny‘ (: pilnas ,1. całkowicie napełniony, po brzegi‘), paplatỹs ,zob. paplatus‘ (: platus ,1. duży w poprzek‘), paplepỹs ,dość gadatliwy, lubiący paplać‘ (: plepus ,który dużo i niepotrzebnie mówi, paple, rozmowny, gaduła‘), papuikỹs ,całkiem dobry, ładnawy‘ (: puikus ,1. bardzo piękny, urodziwy‘), parūgštỹs ,zob. parūgštus‘ (: rūgštus ,1. zawierający kwas‘), pasaldỹs ,słodkawy‘ (: saldus ,1. mający smak cukru, miodu‘), pasenỹs ,zob. pasenas 1‘ (: senas ,1. mający wiele lat, który osiągnął starość, nie młody (o ludziach, zwierzętach); długo rosnący (o roślinach)‘, pasilpnỹs ,zob. pasilpnas‘ (: silpnas ,1. mający mało siły fizycznej; będący wątłego zdrowia‘), 2 ×paskūrỹs ,dość chudy, szczupławý‘ (: skūra ,1. wierzchnia warstwa ciała, skóra‘), paslinkỹs ,zob. 2 paslinkas‘ (: slinkas ,leniwy, ,žr. pasmailus‘ (: smailus ,1. į galą smarkiai sulaibėjęs‘), 2 pasmėlỹs ,rusvokas, saubezczynny‘), 1 pasmailỹs lėje opalony‘ (: smėlus ,siwy, popielaty. ‖ rudawy‘), paspitrỹs ,dość krótkowzroczny, niedowidzący‘ (: spitras ,1. niedowidzący, ślepowaty, krótkowzroczny‘), pasprangỹs ,prawie trudny do przełknięcia‘ (: sprangus ,1. trudny do przełknięcia‘), pastiprỹs ,zob. pastiprus‘ (: stiprus ,1. turintis daug fizinės jėgos, tvirtas, pajėgus; turintis gerą sveikatą‘), pašiltỹs ,žr. pašiltas‘ (: šiltas ,1. turintis savyje kiek šilumos, tarpinis tarp karšto ir šalto, įšilęs ar pašildytas; ‖ kuriam būdingas aukštesnės temperatūros oras (apie paros ar metų laikų ALL_62_63_maketas.indd 90 2011.06.17 08:24:03