M. Stryikowskio veikalo „Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi“ teonimai: „Chaurirari“

50 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII roLandas kregŽdys Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: gramatyka porównawcza języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich, religia i mitologia Bałtów, źródłoznawstwo. Dzieło M. Stryjkowskiego KRONIKA POLSKA, LITEWSKA, ŻMÓDZKA I WSZYSTKIEJ RUSI teonimy: CHAURIRARI theonyms in M. Stryjkowski’s work Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi: Chaurirari adnotacja: w studium analizuje się etymologię teonimu Chaurirari, wymienionego w dziele Macieja Stryjkowskiego Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi (1582), oraz rozwój funkcji tego bóstwa. Jedyny oparty na argumentach naukowych opis pochodzenia imienia tego boga przedstawił dotychczas Władimir Toporow. Niestety, zrekonstruowane przez Toporowa *Kaur-aris ‚bóstwo konia o rudawym kolorze (element symboliki ognia)‘, oparte na modelu derywacyjnym kompozytu tatpuruṣa, jest kazuistyczne ze względu na zrekonstruowaną formę drugiego członu bl. *aris ‚koń‘, niepoświadczone w żadnym bałtyckim źródle pisanym. Takie wyjaśnienie budzi poważne wątpliwości również ze względu na motywację mitologiczną, gdyż ani w bałtyckim, ani w słowiańskim systemie religijnym nie jest znany kult konia – bóstwa (!!!) – (z wyjątkiem szczątkowych reliktów totemizmu). na podstawie nowej etymologii teonimu oraz analizy funkcji bóstwa twierdzi się, że imię bóstwa Chaurirari nie jest ἅπαξ λεγόμενον, jak uważano do tej pory. można przypuszczać, że ten teonim odzwierciedla nomen proprium (teonim) Kaukarius ‚bóg gór‘, odnotowane w kilku pracach leksykografów i działaczy kultury Małej Litwy z XVIII w. (słowniki Jokūbasa Brodovskisa i Kristijonasa Gotlybasa Milkausa). oprócz analizy wspomnianego teonimu przedstawiono również opisy pochodzenia kilku innych leksemów, jak można przypuszczać, dotychczas błędnie wiązanych z Chaurirari (subst. ros. dial. кар ‚drewniany młotek do ogłuszania ryb‘, verb. ros. dial. кариться‚ złościć się; marszczyć się, być ponurym, osowiałym; być dumnym; być upartym‘). SŁOWA KLUCZOWE: kompozyt tatpuruṣa, ἅπαξ λεγόμενον; asymilacja progresywna, asymilacja regresywna; transpozycja morfofonetyczna, teonim. KEYWORDS: złożenie tatpuruṣa, ἅπαξ λεγόμενον; asymilacja postępowa, regresywna; transpozycja morfofonetyczna, teonim. ALL_62_63_maketas.indd 50 2011.06.17 08:23:50 M. stryikowskio veikalo Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari 51artykułów / adnotacja artykułu badanie dotyczy tematów analizy etymologicznej i krótkiego powstania (a w konsekwencji hierarchicznej pozycji w panteonie bałtyckim) teonimu Chaurirari, wspomnianego w dziele Macieja Stryjkowskiego Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi (1582). jedyne badanie naukowe tego zagadnienia przeprowadził Władimir Toporow. należy to do rekonstrukcji motywacji niepoświadczonego (w jakimkolwiek piśmiennym źródle mitologii i religii bałtyckiej) bałt. *aris ‘koń’. stated with many regrets that tatpuruṣa composite Lith. *Kaur-aris ‘tawny tint (element of fire symbolism) horse deity’, reconstructed by the author of the hypothesis, is not acceptable due Zakładając nieistnienie kultu bóstwa konia w bałtyckich i słowiańskich systemach religijnych, z wyjątkiem pozostałości totemicznych, taka interpretacja jest w odniesieniu do motywacji mitologicznej wątpliwa. Na podstawie nowej etymologii teonimu i analizy funkcji bóstwa wysunięto propozycję, że Chaurirari nie można interpretować jako ἅπαξ λεγόμενον. Leksem ten można skorelować z nomen proprium (teonimem) Kaukarius ‘bóg brodów’, który jest wymieniany w kilku leksykograficznych leksykonach Litwy Mniejszej z XVIII wieku (tezaurusach Brodowskiego i Milkego). Oprócz mitologemu, opracowanie przedstawia analizę ros. dial. кар ‘młotek używany do ogłuszania ryb’ i ros. dial. кариться ‘dąsać się; wierzgać, ponurzyć się; stać wyprostowanym; „do sprzeciwiania się”, które błędnie zaklasyfikowano jako bałtyzmy. „[…] także interpretacja imienia ma w sobie dowcip, gdy obracasz je w śmieszność, dlatego że ktoś tak się nazywa […]“ (Cicero De oratore 257) Po raz pierwszy litewskie i żmudzkie bóstwo Chaurirari wymienia w źródłach pisanych Maciej Stryjkowski w dziele Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi (Stryjkowski 1582: 144): „Chaurirari końſki bog, temu pietuchy roſłe, cerſtwe, rożney barwy ofiarowali, aby ſię też konie takie mnożyły, á kiedy go o pokoy proſili od ich nieprzyiacioł [bo go też mieli za boga woyny] iak grekowie y rzymianie Marſa, tedy za piecem na ſiodłach ſiedząc ofiary y modły mu czynili.“ To zdanie Dominikas Urbas (BrMŠ II 546) tłumaczy następująco: „Chaurirari, bóg koni; jemu ofiarowywali koguty, rosłe, silne, różnej barwy, aby i konie takie się rozmnażały, ALL_62_63_maketas.indd 51 2011.06.17 08:23:50 52 Acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII a gdy błagali go o pokój, aby wrogowie nie napadali (bo uważali go roLandas kregŽdys także za boga wojny), jak Grecy i Rzymianie Marsa, wtedy siedząc za piecem na siodłach, modlili się do niego i składali mu ofiary”. Niestety Urbas dość swobodnie tłumaczy początek zdania (por. temu ‚dlatego‘ (Linde V 616) zmienia na ‚tam‘, które można rozumieć jako dativus zaimka wskazującego lie. aukojo.“ identiškai šį sakinį į vokiečių kalbą anksčiau yra išvertęs Vilhelmas Mannhardtas (1936: 330), į rusų kalbą – Vladimiras toporovas (Топоров 2000: 173). ten w przypadku celownika), a zakończenie interpretuje wątpliwie, ponieważ podaje informację, o której Stryjkowski nawet nie wspomina – w ten sposób zniekształcone zostaje uzualne znaczenie tego mitologemu: i. nie pisze on o żadnym „za piecem”, tj. o zapiecku, ponieważ ani Litwini, ani Żmudzini w okresie życia Stryjkowskiego – w XVI w. – nie budowali żadnych pieców, za które można by się wślizgnąć i tam składać ofiary (na ten bardzo ważny fakt wcześniej zwrócił uwagę Rimantas Balsys (2006: 176)1), lecz w określony sposób układali stos nieotynkowanych kamieni (krusznę (takie były nie tylko piece pomieszczeń mieszkalnych, lecz także łaźni i suszarni)) w dole lub na klepisku albo po prostu palili ogień w palenisku chaty lub izby (w otwartych paleniskach; szerzej zob. LE V 234); kamienne krusznice ubijać- (Longinus). Opisując litewskie życie codzienne, stwierdza, że Litwini wraz ze zwierzętami mieszkali w dymnych chatach: „Nulius illi stubarum aut aedificiorum nobilium, sed tantummodo tugurii unius ūsus […]. „Jame slėpdavo save, žmonas, vaikus, vergus, verges, gyvulius, galvijus, grūdus ir visus namų apyvokos nėmis ir plytinėmis krosnimis imta keisti tik XiX a. viduryje (Le Xiii 223–225). tokius pat faktus, t. y. dūminę pirkią be jokių krosnių, mini ir janas dlugoszas daiktus […]“ (brMŠ i 560–561) (dar žr. Łowmiański 1989: 82). Apie dūminę pirkią pasakoja ir Pilypas Kalimachas: „[…] ugnis trobos viduryje, aplink kurią gulima ir sėdima, nepasirenkant ir nepaisant jokios vietos, taip pat nėra jokios namų apyvokos daiktų tvarkos ar drausmės“ (brMŠ i 601). Johanneso Boemo Aubiečio teigimu, lietuviai tinkamų gyvenamųjų namų neturi: „Neturi jokių dūminių trobų ar pirkių“ (brMŠ ii 358). Panašią informaciją pateikia ir Sigismundas Herberšteinas: „Jie gyvena žemose, pailgesnėse trobelėse, kuriose viduryje kūrenama ugnis […]. Mat po tuo pačiu stogu, po kuriuo gyvena jie patys, be jokios pertvaros paprastai laiko ir gyvulius“ (brMŠ ii 393). Janas Łasickis taip pat pasakoja apie dūminį būstą (‚landynę‘): „Daro lūšneles, kurias vadina bokštais, viršuje siauras ir atviras, kad išeitų dūmai bei dvokas, iš rąstų, lentų, šiaudų ir žievės; jose žmonės kartu su visu turtu gyvena ant lentomis išklotų grindų“ (brMŠ ii 579). 1 Balsys (2006: 314) lygina Urbo pateikto vertimo informaciją su Lasickio veikale De Diis Samagitarvm […] neva panašiu mitologiniu faktu – dievo Pesseias slėpimusi už židinio tarp ką tik atsivesto prieauglio. Deja, Stryikowskis nemini jokio židinio (žr. toliau), o Pesseias (šio teonimo kilmei skirtinas atskiras darbas) slepiasi ne tarp ką tik atsivesto prieauglio, mat lo. pullos oznacza zupełnie inny semem (por. Lasickis 1969: 42) – można je poprawnie zinterpretować dopiero po właściwym opisaniu pochodzenia wspomnianego teonimu (zob. także Kregždys 2010: 51–52). ALL_62_63_maketas.indd 52 2011.06.17 08:23:50 M. stryikowskio veikalo Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari 53artykuły / articles prawda, henrikas Łowmiańskis (1935: 43) twierdzi, że budynki mieszkalne możnowładztwa (curiae, villae) bardzo różniły się od tych, którzy mieszkali w dymnych chatach. niestety, nie zachowały się szczególnie wiarygodne dane o dawnych bałtyckich budynkach mieszkalnych, z wyjątkiem opowieści o budowlach i osadach o charakterze religijnym (szerzej zob. Kregždys II. brMŠ podaje błędne 2009: 131–133, 150–152). tłumaczenie frazeologizmu le. za piecem ſiedząc, mianowicie le. za piecem siedzieć oznacza nie ‚siedzieć za piecem‘, jak podano w brMŠ („siedząc […] za piecem“), lecz ‚siedzieć cicho = zachowywać się spokojnie‘ (Linde IV 676). ponadto konstrukcja przyimkowa na ſiodlach oznacza nie ‚siedząc na siodłach‘, lecz ‚konno‘, por. le. siodło (metonim.) ‚do jazdy konnej‘ (Linde V 243). A zatem Stryjkowski podkreśla, że bogu składano ofiarę w ciszy, wzgl. zachowując się spokojnie. zatem w źródłach religii i mitologii Bałtów przekład tekstu Stryjkowskiego opisującego przedstawiane przez Urba bóstwo Chaurirari należałoby uznać za wymagający korekty: „chau jak Grecy i rirari, žirgų dievas; todėl aukodavo didelius, stiprius, įvairių spalvų gaidžius, kad ir žirgai tokie veistųsi, o kai jį prašė gelbėti nuo priešų (nes jį laikė ir karo dievu) Rzymianie Marsa, wówczas spokojni jeźdźcy modlili się do niego i składali mu ofiary”. Wzmianka o motywach antycznych sugeruje tezę, że Stryjkowski podaje nie autentyczne informacje, lecz zmyślenia, gdyż obrzędy greckie i rzymskie ku czci Aresa, resp. Marsowi, odprawiano hałaśliwie (por. tańce kapłanów salijskich (szerzej zob. Zieliński 1999: 229; cM 505)), tzn. funkcjonalna (a także przyrodzona) konotacja tych bogów wiązała się z ruchem, hałasem i namiętnością (wyznaczał on także ludzi 151, 205, vaisingumą) ir pan. (plg. Нильссон 1998: 154; Тахо-Годи 1999: 92, 112, 136, 229, 261, 289, 299, 526, 530, 596–597, 656; Zieliński 1999, 113, 115, 118–119, 354). ponadto nie należałoby ignorować od dawna znanego faktu, że Ares jest nie bóstwem greckim, lecz trackim2 (Тахо-Годи 1999: 289), którego żywotność wyśmiewana jest już w Iliadzie. można ostrożnie przypuszczać, że Stryjkowski próbował interpretować teonim o niejasnym znaczeniu, wiążąc go z podobnie brzmiącymi słowami języka litewskiego – być może lit. kãras ‚krieg‘, podobnie jak późniejsi autorzy, którzy za nim podążali (zob. dalej). Wspomniana przez niego informacja o spokojnym składaniu ofiar jest zapewne wymysłem samego autora, właściwym wyznawcom nowej wiary, którzy łączyli pogańskie obrzędy z tradycją chrześcijańską (o tym zob. Kregždys 2009, 141–142, 165–166). dlatego twierdzenie Stryjkowskiego o wojennej funkcji bóstwa, porównującego je z greckim Aresem i rzymskim Marsem, należy zapewne traktować jako eseistyczno-literackie. zatem ostrożnie można stwierdzić, że za autentyczne należy uznać dwa fakty: 1) imię bóstwa brzmi Chaurirari; 2) Chaurirari – ‚žirgų dievas‘. 2 Minėtina, kad šios dievybės vardas užfiksuotas kretos ir Mikėnų kultūros laikotarpio rašto paminkluose (Казанскене, Казанский 1986: 140–141), dlatego morfologiczna struktura słowa może być helleńska, lecz cechy kultu do dziś skłonni jesteśmy oceniać jako superstratowe, uwarunkowane wpływem ludów Azji Mniejszej. ALL_62_63_maketas.indd 53 2011.06.17 08:23:50 54 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII balsys (2006: 134, 152, 154), omawiając możliwe roLandas kregŽdys obrzędy poświęcone Chaurirari, poświęca szczególnie dużo uwagi opisowi ofiary z koguta. wymienia on również niemal wszystkie próby wyjaśnienia pochodzenia teonimu: dionizas Poška (LM i 41) pojmuje go jako Szaurirar; simonas stanevičius (LM i 95) z powodu nietypowej dla języka litewskiego takiej struktury fonetycznej i morfologicznej w ogóle powątpiewa w jego autentyczność; Mannhardt (1936: 339) ostrożnie przypuszcza, że teonim można by odczytać jako karorius i powiązać go z lie. kãras ‚krieg‘. algirdas julius greimas (1990: 418) nie wyjaśnia pochodzenia imienia, jedynie przyznaje, że do tej pory nikomu nie udało się tego uczynić, choć nie odrzuca możliwości wyjaśnienia mitologemu jako jednego z epitetów Velinasa, tj. jego zdaniem ta „epifania konia wojennego […] opisuje niewątpliwie jedną z najważniejszych funkcji Velinasa.” Istnieją również inne próby wyjaśnienia pochodzenia Chaurirari, jednak nie mają one podstaw lingwistycznych, dlatego nie zasługują na uwzględnienie. no, o Jonas Balys stwierdza, że znaczenia tego teonimu „zdrowym rozsądkiem już nikt nie będzie w stanie rozstrzygnąć” (jbr ii 56). z powagą takiego twierdzenia oczywiście należałoby bardzo się liczyć, albowiem „[…] имя в своей тайне превышает способности «среднего» человека, находящегося вне пространства, в котором можно уразуметь тайну имени и именословия“ (Топоров 2004: 373). Paskutinį ir vienintelį moksliniais argumentais grįstą šios dievybės vardo morfologinės raidos aprašą mėginęs pateikti toporovas (Топоров 2000: 172–174; 2006: 190–194) wysunął nową, lecz całkowicie niewiarygodną hipotezę pochodzenia słowa3. Oczywiście należy zgodzić się z jego bardzo dobrze uzasadnionym twierdzeniem (przytaczane są przykłady z języka pruskiego i litewskiego: pr. chelmo ‚czapka‘ gra 61 ↔ pr. kelmo ‚t. p.‘ grg 40 (por. PeŽ ii 160) itd.) o wymawianiu inicjalnego Chtarimą jako K- (Топоров 2000: 174; 2006: 190), jednak analiza etymologiczna teonimu jest kazuistyczna. twierdząc, że Chaurirari jest reprezentantem lapsus calami (por. „[…] вторая половина имени (-rari) есть результат весьма распространённой графической ошибки удвоения слога […]“ (Топоров 2000: 174–175; 2006: 190)), rekonstruuje postać *Kaur-aris ‚bóstwo konia o rudawej barwie (element symboliki ognia)‘, rzekomo zakładającą dwojaki model słowotwórczy: 1) formację sufiksalną lit. *kaur- + suff. -ar-is ← subst. lit. káuras ‚pleśń, mchy, kożuchy‘ bŽ 371, j, kl; ‚stwardniała warstwa tłuszczu z niemytych naczyń‘ j (LkŽe) arba subst. lie. kaũras ‚plaukas, gauras‘ j, jnš, VoL 327 (LkŽe) – todėl mitologema reflektuoja koloristinį denotatą ,širmumas, žilumas, rusvumas‘; 2) kompozytą lit. *kaur- ‚obiekt koloru pleśni‘ + lit. *ars ‚koń‘ (∼ bżn. sł. орь ‚ogier‘, ros. орь ‚koń‘, cz. oř ‚t. p.‘, hidr. le. Orz ‚dopływ rzeki Narew‘, Orzyc ‚r. p.‘, s. le. orz (zob. także Фасмер iii 155)). Pierwsza hipoteza Toporova jest trudna do uzasadnienia semantycznie, ponieważ suff. -ar-wyraz pochodny *Kaur-aris, opierając się na derywacyjnych odpowiednikach tego sufiksu w języku litewskim se3 do tego czasu badacz ten ograniczał się do neutralnego zdefiniowania tej mitologemy: „[…] таинственного лошадиного бога Chaurirari у Стрыйковского […]“ (ПЯ i 136). ALL_62_63_maketas.indd 54 2011.06.17 08:23:50 M. stryikowskio veikalo Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari 55straipsniai / articles wyrażenie upamiętniające powinno odzwierciedlać denotat referenta i jego wartość konotacyjną, tzn. należałoby zrekonstruować protosememę *‚spleśniała rzecz ↔ taki jak pleśń‘ albo *‚owłosiony (porośnięty) podmiot‘ ∼ subst. lit. stãbaras ‚sucha, mocna łodyga‘ ds, ‚jakiś nic niewarty przedmiot‘ sb ← subst. lit. stãbas ‚posąg albo jakiś przedmiot uważany za boga i czczony‘ dŽ, kb ii 53 i in. ; ‚posąg‘ s. dauk. ; ‚słup‘ M, L, rtr i in. ; ‚kształt, forma‘ tlž; ‚paraliż, apopleksja‘ sd 241, b i in. (LkŽe); subst. lit. ùmaras ‚trąba, wichura‘ Q 496, k 474 ← adj. lit. mas ‚nagły‘4; subst. lit. žãbaras ‚szatra, pręt‘ rsn i in., ‚drobne gałęzie, młode drzewka, krzewy‘ jrb, ‚tłuczeń, gruby żwir‘ nms, Vkv ← lit. žãbas ‚witka, chrust, gałązka‘ LV iV 677 i in. ; ‚łodyga, badyl‘ kpr, Mžš i in. ; ‚rózga (do bicia)‘ j, Š i in. ; ‚krzew, zarośla‘ rtŽ, a. baran. i in. ; ‚gałązka, z której hoduje się krzew, roślinę‘ Šmn, sur; ‚uzda‘ k. būg. i in. (LkŽe) (więcej przykładów zob. skardžius 1996: 302–304). ponadto, popierając takie przypuszczenie Toporowa, należałoby zrekonstruować protosemem *‚bóg koni o barwie pleśni‘. na podstawie takiej hipotezy należałoby przypuszczać, że w panteonie Bałtów powinny znajdować się również bóstwa koni o innych barwach. niestety, w źródłach religii i mitologii bałtyckiej takich danych nie ma, dlatego przypuszczenie to należy uznać za nielogiczne. druga hipoteza jest niemożliwa morfologicznie (a zatem także etymologicznie – nierozerwalny związek tych dwóch poziomów jest w ostatnim czasie stale podkreślany (por. PeŽ iii 13; Откупщиков 2006: 216)), ponieważ autor przypuszczenia, aby je uzasadnić, posługuje się subst. lit. arklỹs ‚domowe zwierzę jednokopytne, którym się pracuje, jeździ i na którym się jeździ konno (Equus caballus)‘ r, k, kp, jnš, jnšk, gs, rm, sd 30, b, sk i in. (LkŽe) analizą słowotwórczą – należy podkreślić, błędnym rozwojem strukturalnym leksemu. Toporow twierdzi, że lit. arklỹs, łot. akls „arklys“5 (Me I 141) yra sudarytas su sufiksu -kl-, vartojamu darytis įrankių pavadinimams (nomina instrumenti) (plg. la. akls ir la. dial. àrkls „arklas“ (žr. Me ibd.; Breidaks 2006: 118)), ir lie. *aris „žirgas“. deja, tokia prielaida iš esmės klaidinga, nes lie. arklỹs yra nomen qualitatis (kaip ir subst. lie. pirklỹs (zob. dalej)) i wywodzony nie od nigdy nieistniejącego w językach bałtyckich lit. *aris ‚koń‘ (zob. dalej) ani od czasownika. lit. árti ‚pracować przy użyciu radła, pługa, spulchniać ziemię‘ sd 229, r i in. ; ‚rozrywać, ryć‘ Ltr (an); ‚trzymać pod swoją władzą, uciskać, gnębić‘ arm, Vvr, Lp; ‚nie zgadzać się, kłócić się‘ tvr, drs (LkŽe) (takie błędne wyjaśnienie podaje Pranas Skardžius (1996: 196) – za nim, jak się zdaje, poszedł również Toporow), lecz lit. árklas ‚przyrząd 4 możliwe, że podstawową formą tej postaci nie był adj. lit. mas ‚nagły‘, ale subst. lit. ūmas ndŽ, ūmas dgl ‚nagłość, pośpiech, szybkość, prędkość‘ jnš, Lk i in. (LkŽe). 5 Ten la. akls ‚koń‘ odzwierciedla wewnętrzną zmianę na poziomie semantycznym, gdy jedna z konotacji referenta zakłada pojawienie się wtórnego denotatu, tj. ‚arklas‘ → ‚arklys‘ (szerzej o takiej zmianie zob. kregždys 2010a: žemei arti, žagrė, žambis‘ k, j ir kt. (LkŽe) (plg. ambrazas 1993: 153), t. y. suponuojama protosemema *‚tas, kuris tempia arklą‘, plg. lie. piklas ‚pirkinys‘ sd 24–25). ALL_62_63_maketas.indd 55 2011.06.17 08:23:50 należy omówić również czynnik 56 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII 123 i in. ; ‚zapłata za zakup‘ sP ii 203–204 (LkŽe) (← czasownik. litew. pikti ‚nabyć za pieniądze‘ h, Pb i in. ; ‚zamówić za pieniądze specjalne nabożeństwa‘ Žem, rm, rdn; ‚w pewien sposób zdobyć, wygrać‘ sP i 227, ii 203 i in. ; ‚płacąc czymś, uwolnić się, ratować się‘ Žd i in. (LkŽe) (por. skardžius 1996: 193 – inaczej wyjaśnia derywację tego słowa ambrazas (1993: 98))) → subst. litew. pirklỹs, - ‚ten, kto zajmuje się kupnem i sprzedażą rzeczy‘ Š, ndŽ, sim, tsk (LkŽe), tj. leksemy te należy traktować jako derywaty fleksyjne – denominały (!!!). ekstralingwistyczny, zakładający błędność hipotezy Toporowa – utożsamianie konia ze zwierzęciem pociągowym. każdy rolnik doskonale wie, że koniem, względnie ogierem, nie tylko nie można orać, lecz także jazda na nim jest niezwykle niebezpieczna – dlatego właśnie wymyślono ujeżdżanie koni, tj. przekształcanie konia w zwierzę pociągowe, robocze. Znacznie wcześniej na taką niezgodność semantemów ‚koń‘ i ‚orać‘ zwrócił uwagę Maks Vasmer (Фасмер iii 155). Niestety, nie uzasadnia on swojego twierdzenia, lecz jedynie stwierdza fakt, że próba powiązania subst. r. орь ‚koń‘ z verb. r. орáть ‚orać‘ jest nieudana. Z twierdzeniem Vasmera można zgodzić się tylko częściowo – ma on niewątpliwie całkowitą rację, dostrzegając semantyczną niezgodność tych słów, lecz myli się, określając podstawę derywacji. Nie ma żadnych wątpliwości, że r. орь ‚koń‘ jest derywatem verb. r. орáть z tematycznego formantu s. sl. *ĭ (szerzej na ten temat zob. Хабургаев 1974: 194) – takich derywatów odczasownikowych w języku rosyjskim jest niezwykle dużo: subst. ros. вонь ‚brzydki zapach‘ ← czas. ros. вонять ‚śmierdzieć‘ (Даль i 240), rzecz. ros. хворь ‚ból, choroba, niedołęstwo, smutek itd.‘ ← czas. ros. хворать ‚boleć, słabnąć, chorować itd.‘ (Даль iV 545–546), rzecz. ros. копь ‚szyb; miejsce, w którym wydobywa się rudę, węgiel, sól‘ ← czas. ros. копáть ‚rozgrzebywać, kopać itp.‘ (Даль ii 157) (dewerbalne pochodzenie tych przykładów veiksmo referencija, bet ir semema subst. r. ломъ ‚tai, kas sulaužyta‘ ← verb. można uzasadnić nie tylko wspomnianą już semantyczną konotacją ros. копь, tj. dokonanego ros. ломáть ‚dzielić siłą, (roz)łamać‘ (Даль ii 264–265)) i in. semant. rzecz. meluoti, niekus taukšti ir kt.‘ dialektuose vartojamą sememą ‚žvengti (skleisti žirgui būdingus garsus)‘ (plg. СРНГ XXiii 330). taigi galima teigti, kad subst. Geneza ros. орь ‚koń‘ jest całkowicie jasna. ona reflektuje czasownik. r. орáть ‚mówić ochryple, r. орь ‚koń‘ jest derywatem odczasownikowym właściwym nie językom bałtyckim i słowiańskim, lecz tylko językom słowiańskim, dlatego litew. rekonstrukcja *aris ‚koń‘ jest niemożliwa. zrekonstruowany przez Toporowa kompozyt typu tatpuruṣa *Kaur-aris ‚bóstwo konia o rudawej barwie (element symboliki ognia)‘ budzi poważne wątpliwości także ze względu na motywację mitologiczną, ponieważ ani w bałtyckich, ani w słowiańskich systemach religijnych nie jest znany kult konia – bóstwa (!!!) – (z wyjątkiem szczątkowych reliktów totemizmu, które Andriej Prochorow (Прохоров 2002: 423–424, 433, 437) skłonny jest interpretować jako epizody deifikacji konia, choć nie przedstawia żadnych wiarygodnych argumentów na poparcie tego śmiałego przypuszczenia; niektóre twierdzenia tego badacza po prostu zadziwiają: chcąc za wszelką cenę udowodnić istnienie kultu obiektu zoomorficznego na ziemiach zachodniosłowiańskich, on nuroALL_62_63_maketas.indd 56 2011.06.17 08:23:51 M. stryikowskio veikalo Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari 57straipsniai / articles do swoją stworzoną interpretację mitu czeskiego (Прохоров 2002: 427), niemającą zupełnie nic wspólnego z kultem zwierzęcia, gdyż jeden z atrybutów wojownika – konia – z jakiegoś powodu interpretuje jako symbol boskości (szerzej zob. Крегждис 2009: 265–266)6. ponadto w pisanych źródłach religii i mitologii Bałtów wspomina się o znaczeniu koni bałtyckich, a nie siwych lub rudawych (ani żadnego innego koloru), w pruskich obrzędach kultowych (a może także o czczeniu tych zwierząt), por. Dane Piotra z Dusburga (brMŠ i 335–336, 346) i Szymona Grunaua (brMŠ ii 80, 116–117) (zob. także Beresnevičius 2006) (biały koń w Rygwedzie symbolizuje konia Indry, por. jego epitet s. i. haryaçva ‚jeździec na białym koniu‘ (rV Vii 32, 14–15)). A zatem hipoteza Toporowa o pierwotnej funkcji tej istoty boskiej jako opiekuna koni również wymaga korekty, ponieważ etiologiczny i etymologiczny rozwój mitologemu zakłada, że funkcja ta jest wtórna (zob. dalej). Na podstawie przeprowadzonej analizy można stwierdzić, że zaproponowane przez Toporowa sposoby wyjaśniania pochodzenia litewskiej istoty boskiej Chaurirari wymagają zasadniczej korekty. Analizując rozwój morfologiczny teonimów, należy uwzględniać specyficzne właściwości słowotwórcze charakterystyczne dla leksemów kultu religijnego, odzwierciedlone nie tylko w Stryjkowskim6 Twierdzenie Toporowa (ПЯ i 136), jakoby picie mleka klaczy podczas obrzędów religijnych (element bałtyckiego nekrokultu) i grzebanie konia wraz ze zmarłym należało wiązać z pruskim kultem konia, jest kazuistyczne, ponieważ jego autor wiąże atrybutykę istoty boskiej z samym bogiem. Opierając się na tej metodzie, należałoby twierdzić również, że czczono boginię pszczołę, ponieważ podczas tych samych obrzędów (pogrzebowych – zob. Kregždys 2010b: 13–14) ubodzy pili nie mleko klaczy, lecz miód pitny sporządzony z miodu pszczelego: w opisie podróży Wulfstana z Hedeby (Schleswig) do Truso (Prusy Wschodnie) (szerzej zob. Kregždys 2011) opowiedziano o niezwykle ważnych faktach dotyczących wytwarzania i spożywania napojów pogrzebowych zachodnich Bałtów: 1) and se 2) and ne bið ðaer naenig ealo gebrowen mid Êstum, ac þaer bið mêdo genôh „i w ogóle nie warzą tam żadnego piwa, lecz jest tam wystarczająco dużo miodu pitnego“ cyning and þa ricostan men drincað myran meolc, and þa unspedigan and Þa þeôwan drincað medo (srP i 733) „ir valdovas, ir patys turtingiausi vyrai geria kumelių pieną, o vargšai ir vergai geria midų“; (srP ibd.). Należy podkreślić, że Wiaczesław Iwanow (Иванов 1974: 75–138), który niezwykle szczegółowo opisał ide. mitologem konia (a także znaczenie koni w obrzędach pogrzebowych; Oczywiście obecnie wiele twierdzeń wymienionych w tej pracy jest dyskusyjnych (np. interpretacja sekwencji zwierząt ofiarnych człowiek → koń → byk; sens składania ofiary przez kobietę; znaczenie pokrywania tłuszczem twarzy bogini, a nie zwykłej dziewczyny, jak twierdzi Iwanow (którego Iwanow w ogóle nie omawia, mimo że motyw ten ma decydujące znaczenie); interpretacja mitologemu bliźniąt; znaczenie prawego konia w zaprzęgu dla ofiary i jego znaczenie oraz wiele innych motywów)), nie wskazuje żadnych faktów deifikacji konia. A zatem rozważanie to Toporowa należałoby chyba traktować jako wymagające korekty, choć nie ma żadnych podstaw, by wątpić w autentyczność wspomnianych motywów etnograficznych (bibliografię zob. ПЯ I 136), por. możliwy odpowiednik kulturowy na zachodniosłowiańskim obszarze Lechitów: w obrzędach nekrokultu Kaszubów również wspomina się o piciu mleka klaczy, przy czym Aleksander Gura (Гура 1997: 550), który je opisał, nie zagłębiając się w kwestie mitologii bałtyckiej, wyrażenie leksykalne kaszub. pjic koblim donotę tłumaczy jako ‚pić nawóz klaczy‘, choć kaszubskie słowo donotę, niejasne dla Gury (tłumaczenie wyrażenia kończy się znakiem zapytania), zapewne należy substantyvas: kašub. donota ‚pienas‘ ← kašub. *do-j(e)-n-ota ‚melžimas; pienas‘ (su suff. -ota, plg. le. wilg-ota ‚saikinga drėgmė, drėgnumas‘ (Linde Vi 235), le. mokr-ota ‚drėgmė‘ (Linde iii 135); dėl wyjaśniać jako znaczenie pochodzenia przymiotnikowego, por. s. i. dóha ‚dojenie; mleko‘) < przym. wiecz. słow. *doj(ь)nъ ‚dojony‘ (< subst. wiecz. słow. *doja ‚dojenie‘ (< subst. prasłow. *doja ‚t. p.‘ < verb. prasl. *dojiti ‚doić, karmić piersią‘ (ЭССЯ V 5354, 57)) → cz. důje ‚t. p.‘ (ЭССЯ V 52)) → słow. le. dojny ‚dojny‘ (1452 r.), le. dojny ‚(arch.) związany z dojeniem; dojony‘ (ЭССЯ V 56). ALL_62_63_maketas.indd 57 2011.06.17 08:23:51 58 acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII struktury omawianego Chaurirari, lecz także wielu innych rzeczowników roLandas kregŽdys tej szczególnej warstwy leksykalnej7. Jednym z głównych czynników, które wpłynęły na strukturę morfologiczną członów analizowanej leksykalnej grupy semantycznej, jest fenomen tabu, którego nieuwzględnienie 7 przy omawianiu pochodzenia leksyki sfery sakralnej różnych ide. narodów konieczne jest uwzględnienie na poziomie rekonstrukcji zmian morfofonetycznych struktury wyrazu (uwarunkowanych także fenomenem tabu), które spowodowały pojawienie się nietypowych ciągów morfotaktycznych (szerzej zob. Маковский 1998: 155, 158–160). ignorując te zmiany, tzn. stosując atomistyczną metodę analizy, popełnia się wiele błędów, por. dotychczasowe opisy pochodzenia bóstwa Стрибог panteonu kijowskiego Słowian wschodnich, niemające absolutnie nic wspólnego ani z opisem funkcji bóstwa, ani ze strukturą morfologiczną teonimu (szerzej zob. Крегждис 2010: 212–215) – tworzy się nigdy nieistniejące, rzekomo ide. formy zaliczane do warstwy leksyki prajęzyka, których struktura morfologiczna jest niemożliwa nie tylko ze względu na osobliwości fonotaktycznego grupowania segmentów, lecz także z powodu uzasadnienia semantycznego, np. nie mogąc w żaden sposób wyjaśnić związanej z tym bóstwem formy ros. стрiй (arch. строй, rekonstruuje się niewiarygodne konstrukcje, rzekomo ide. formę używanego w prajęzyku terminu pokrewieństwa *-p[h]t[h]r- // стрый) ‚tėvo brolis, dėdė (tėvo brolis)‘ (Даль iV 340) kilmės, Viačeslavas ivanovas ir tamazas gamkrelidzė, pritardami Marc Vey (1931: 65–66; Вей 1958: 96) hipotezei apie sl. stri- < ide. *pǝtri- ‚tėvas‘, *p[h]Ḥt[h]er- (Гамкрелидзе, Иванов 1984: 538, 765, 777, 791), której, jak się wydaje, nawet najbardziej wprawny specjalista w dziedzinie fonologii nie tylko nie mógłby wymówić, lecz także uzasadnić pojawienia się takiej struktury formy. po przeprowadzeniu analizy tych leksemów okazało się, że ich pochodzenie w ogóle nie senais žodžiais laikyti r. стрiй (arch. строй, стрый), Стрибог reflektuoja vėlyvus senosios rusų kalbos wiąże się z terminologią pokrewieństwa, a dotychczas szczególnie morfofonetyczne zmiany (szerzej zob. Крегждис 2010: 214, 216). Na powstanie wspomnianych zasadniczo wymagających korekty przypuszczeń największy wpływ miało poparcie przez Olega Trubaczowa (Трубачев 2006: 20, 28, 49, 53, 201 (pierwsze wydanie 1959 r.)) przypuszczenia francuskiego lingwisty Veya o pochodzeniu radykalnym, z wykorzystaniem bułg. пасторок, пастрок ‚ojczym‘ < *po-p(ə)tor (← *pətor, *pster ‚ojciec‘). Oswald Szemerényi (Семереньи 1967: 15) kategorycznie zaprzeczał możliwości wywodzenia lit. tvas ‚pater‘ z *ptē-vas, którego radykalne *ptē Józef Mikkola (1908–1909: 124) uważa za wariant ide. *pətēr, natomiast ros. стрiй ‚brat ojca, wuj (brat ojca)‘ wywodzi z ide. *ptr- (> *ttr- > str-); Tę kazuistyczną tezę w swoich pracach rozwijali wspomniany Vey, André Vaillant (1950: 82), Georgij Shevelov (1964: 191), lecz stanowczo skrytykował ją Christian Stang i in. (szerzej zob. Семереньи 1967: 15)). Całkowicie słuszne i uzasadnione są wyrażone przez Szemerényiego (1977: 7) wątpliwości dotyczące wywodzenia sł. *stryjь z ide. *pəter Trubaczow zaprzecza i przedstawia następujące uzasadnienie: i. „[…] zupełnie pomija z pola widzenia jeszcze jeden prawdopodobny jego kontynuant słowiański – bułg. пастрок ‘отчим’ < i.-e. *pō-pətor-.“ (Трубачев 2006: 201); ii. „Etymologicznie przejrzyste bułg. пастрок ‘отчим’ < *po-pətor. Pewne trudнителен вопрос о развитии значения ‘пасынок’. Образование с суффиксом -ъкъ вряд ли восходит tu do głębokiej starożytności, por. st.-czes. pastore i bułg. пастроче z sufiksem -е-, -ent-. Tutaj не исключено первоначальное значение принадлежности (‘отчимов, неродной сын’ = ‘пасынок’). Обращает на себя внимание отсутствие раstorъkъ в восточнославянских языках. Единичное др.- русск. посторъкъ, вероятно, заимствовано. Из южнославянских языков происходит алб. pasterk ‘pasierb’“ (Trubaczew 2006: 49); iii. „Z prefiksem pa-: ros. паотец (W. I. Dal: ‘nierodzimy ojciec, wychowawca przybranego dziecka’), por. litew. patevis ‘ojczym’ – tevas ‘ojciec’. Być może należy tu również bułg. пастрок, пасторок ‘ojczym’ < *роpətor“ (Trubaczow 2006: 27–28). niestety, wszystkie te twierdzenia Trubaczowa, jak się zdaje, wymagają korekty nie tylko dlatego, że ich autor nie przedstawia wiarygodnego, opartego na argumentach resp. lingwistycznych, a nie przypuszczeniach Veya, bułg. пасторок, пастрок ‚ojczym‘ opisu pochodzenia, lecz zestawia leksemy o zupełnie różnej etymologii (zob. dalej). Przede wszystkim należy odrzucić twierdzenie uwarunkowane atomistycznym rozpatrywaniem, jakoby litew. patėvis, pãtėvis ‚fałszywy ojciec, drugi mąż matki dla dzieci pierwszego męża‘ k, slnt i in. (LkŽe) był spokrewniony z ros. пáотецъ ‚ojczym, wychowawca adoptowanego dziecka; drugi ojciec‘ (Даль iii: 16) i bułg. пастрок, пасторок ‚ojczym‘ (< ide. *роpətor). Pochodzenie wszystkich tych słów jest różne: 1) lit. patėvis, pãtėvis ‚fałszywy ojciec, drugi mąż matki dla dzieci pierwszego ALL_62_63_maketas.indd 58 M. stryikowskio veikalo Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari 65 artykuły / articles ‚diabeł‘ (Vėlius 1987: 40) ← adj. lit. jáujnis, -ė ‚dotyczący jaży; wysuszony w jaży (przed młóceniem); omłócony w jaży; zmielony w jaży‘ GGR i in. (LKŽe); subst. lit. javnė ‚bogini zboża‘ [k] ↔ subst. lit. javnis ‚opiekun magazynu zbożowego, spisujący zapasy zboża‘ [k]; Lex 55 i in. ← adj. lit. javnis, -ė ‚zbożowy‘ k i 537 i in. (LkŽe) i in. (zob. także Крегждис 2009: 305)) ← nomen proprium (teonim) lit. Kaukarus 59812 (kaukarius) ‚bóg gór‘, wspominany przez Jakuba Brodowskiego (JBŽ II 175; III 364) (później z tego źródła skorzystał także Kristijonas Gotlibas Milkūnas (por. LKE 417; JBR II 158)), odzwierciedlający niezwykle starą wzgl. pierwotną protosememę tego bóstwa (!!!) (zob. dalej). aby ustalić litewską 2011.06.17 08:23:51 obecność, wzgl. powtarzanie się takich mitopoetyckich odpowiedników w dziełach autorów z różnych okresów, według Toporowa, „nie jest przypadkiem ani wyjątkiem, lecz koniecznością i prawidłowością, uwarunkowanymi tajemniczym i głębokim sensem“ (Топоров 2007: 112), tj. jednym z podstawowych argumentów zakładających autentyczność jednostki znaczeniowej nie tylko w aspekcie formalnym, lecz także znaczeniowo-kulturowym (por. prus. Curche *‚bóstwo rogatego bydła‘, wspomniane w XIII-wiecznym traktacie pokojowym z Królewca, oraz bóstwo Karwaitis ‚bóg cieląt‘, wskazane przez żyjącego w XVII w. Macieja Pretoriusza (BrMŠ III 261) (zob. Крегждис 2009: 286, 305, 319)). podstawę słowotwórczą Kaukariusa, jego analizę najwyraźniej warto rozpocząć od omówienia formantu fleksyjnego -ius, ponieważ zazwyczaj derywaty z suff. *-ŭ zakładają abstrakty czasownikowe, por. subst. litew. gỹrius ‚pochwała, cześć‘ DP 150, 320 i in. (Skardžius 1996: 76). Niemniej jednak należy podkreślić, że w dialektach litewskich niezwykle często używane są formy tematów *-ŏ i *-ŭ oznaczające to samo pojęcie (por. litew. ]} schedule? nope} alc 天天中彩票双色球 } Жәлар毛片免费视频观看 eternal. (ignore) ddžius ‚wujek‘ Vlkv, sasnava ↔ lit. dial. ddis jrb, skr – jest to dość stare zjawisko (por. kazlauskas 1959: 41; zinkevičius 1966: 255)), a formy tematów *-ŏ używane są obok odpowiedników tematów ē (por. lit. dial. pasáulė krtn ‚świat‘ ↔ naz. wł. lit. Sáulis brš, ob, rk, Saulis kn, Mdž i in. ; Saulỹs Pn, Švnčl, trgn; Saũlius alv i in. (zinkevičius 1966: 219)). Przyczynę tej zmiany bardzo jasno określił Kazimieras Būga (RR II 665; zob. też Zinkevičius 1966: 224), twierdząc, że przyczyn różnicowania się tematów należy szukać w systemie mieszania się różnych tematów deklinacyjnych – zwłaszcza na obszarze gwar żmudzkich oraz graniczących z nimi gwar zachodnioauksztockich, tj. tutaj wskutek skracania nieakcentowanych formantów fleksyjnych (przede wszystkim oczywiście w gwarach nadmorskich Żmudzinów) (ā-tem. gen. sg.) -ās > -es // -es < -ēs (ē-tem.) → ā-tem. ↔ ē-kam., a ā-kam. ↔ *-ŭkam., por. Karliáučia ‚karaliaučius‘ (gerullis, stang 1933: 18) z tego samego powodu, z którego zachodziło również *-ŭkam. przejście do *-ŏkam., tj. z powodu nom. np. form tych tematów wskutek wyrównania deklinacyjnego rodzajów (neutralizacja morfologiczna), por. (nom. pl.) lit. vasius ‚fructus‘, (nom. pl.) vasiai ↔ lit. sėnys ‚pałac, ozdobny dom‘ SD5 48 ∼ (acc.pl.) ſienius Žch 13914 (< *sieniai) (szerzej zob. būga ii 554–555; zob. także girdenis, girdenienė 1997: 291). ALL_62_63_maketas.indd 65 2011.06.17 08:23:52 66 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII Vadinasi, galima spėti, kad nom. prop. lie. Kaukarius ‚kalnų dievas‘ galėjo atsiznaleźć przez analogię15 z awd. lit. Sáulius krš (LPŽ ii 683) (← *saulius ‚słońce‘ < *saulia ‚t. p.‘ < (ē-kam.) kłam. sáulė ‚t. s.‘), suponujący -ŏkam. płeć *Kaukaris ‚t. s.‘ (∼ skr. lie. Sáulis, Saulis, Saulỹs ← *saulis, -ys) ↔ subst. lit. kaũkoris ‚gūra, krūva‘ klvr (LkŽe; dar žr. ambrazas 1993: 138; 2000, 116), o ši iš ŏ kam. lit. *Kaukaras16 ‚t. s.‘ < (metonimia leksykalna) subst. lit. kaũkaras ‚pagórek, wzgórze, garb‘ b, r, MŽ2 118 i in. ; ‚szczyt góry‘ M, s. dauk., rb 4 Moz 23,9; ‚wzniesienie ziemi, kępa, kopiec‘ b, j; ‚czoło, potylica‘ kair (LkŽe) (por. też lie. kaúkoras, ô 73 ‚mandragora‘ (cgL i 75); tzn. odzwierciedlana semema „płodności“ (Le XVii 225), którą należy wiązać z jedną z głównych funkcji chtonicznego bóstwa – pomyślnym doczekaniem się potomstwa, wzgl. obfitością). już wspomniano, że semema ‚bóg gór‘ jest najwidoczniej pierwotna, dlatego konieczne jest ustalenie, jak powstało znaczenie ‚bóstwo koni‘ wymienione przez Stryjkowskiego. Problem ten można rozwiązać dopiero po przeprowadzeniu analizy subst. lie. kaũkaras ‚pagórek, wzgórze, garb‘ itd. (również morfologicznej, a więc i etymologicznej). do tej pory ten litewski wyraz wyjaśnia się jako subst. lit. kaukas suff. -aravedinys (skardžius 1996: 303). fraenkelis (LeW i 230) wywodzi go od subst. lit. kaũkas ‚guz, wrzód, czyrak‘ k, j, Lsb 194, n (LkŽe). takie porównanie jest całkowicie zrozumiałe i jasne, ponieważ oba leksemy zakładają referent „wypukłość; to, co wzniesione, wystające“. Mimo to znaczeniowy związek między tymi słowami i subst. lit. kaũkas ‚duch domowy przynoszący bogactwo, aitwar‘ b, r i in. ; ‚dusza nieochrzczonego dziecka‘ k, c i 1059, j; ‚diabeł‘ Lš; ‚stary, wysuszony człowiek z potarganymi włosami; staroświecki przesądny człowiek‘ Mrj; ‚kaukaspenis‘ kp; ‚karzeł, mały człowiek‘ k (LkŽe) jest całkowicie niejasne. Zatem niejasne jest również pochodzenie tego ostatniego słowa, choć właśnie związki z tą mitologemą są tu istotne. *Kaukaras wzgl. obecność bóstwa *Kaukarinis zadecydowała o pojawieniu się wspomnianego przez Stryikowskiego znaczenia ‚bóstwo koni‘, ponieważ na podstawie danych folklorystycznych ustalono, że kaukowie, podobnie jak aitwarowie, opiekują się końmi (Le Xi 186; (diabły – jest to charakterystyczne również dla Słowian (konie nazywają oni nawet „czarnymi diabłami“)) por. Vėlius 1977: 124, 126; (kaukowie) 184, 186–189, 193) (należy tu wspomnieć, że porównywanie kauków z aitwarami również nie jest przypadkowe (jest to oczywiście problem wymagający osobnego badania) – często ich konotacja funkcjonalna bywa identyczna (jbr ii 158; Le ibd.), por. lit. áitvaras ‚baśniowa istota przynosząca ludziom bogactwo‘ sd 129, 15 Podobne działanie analogii sugerują również tendencje zmian typów deklinacyjnych innych leksemów litewskich, por. rančios nuosėdos, smėlis‘ Škt (LkŽe) ∼ ŭkam. lit. dial. žvỹrius (2) ndŽ i in., ŏ kam. lie. žvỹras Varn, krž, žvras (3) Škt ‚smėlio, žvirgždo ir gargždo mišinys‘ j ir kt.; ‚žemė, dirva, kurioje daug gargždo‘ jrb ir kt.; ‚žvirgždo akmenukas‘ Pv, akm, krž, jrb, skdv; ‚organizme susidažvyriùs (4) alv i in. ‚t. s.‘ (por. Žvyriaus didelį kaupą suvežėm Ltr žr. s. v. kaũpas – LkŽe). 16 Ta ostatnia mitologema najwyraźniej zadecydowała o pochodzeniu pejoratywnym subst. lit. kaukaras ‚pijak‘ Q 22, Mit i 227 (LkŽe), jako że karczma jest zwyczajową lokalizacją diabła (Vėlius 1987: 53–54, 94) (na podstawie danych rosyjskiego folkloru wszyscy pijacy znajdują się pod władzą diabła (!!!) – Власова 2008: 542–543, 547). ALL_62_63_maketas.indd 66 2011.06.17 08:23:52 twierdzenie autora słownika (zob. ЭССЯ Xiii 86–87, 94), jakoby subst. ros. кука ‚pięść, zaciśnięta dłoń‘ (o M. stryikowskio veikalo Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari 67artykuły / articles n, j i in. ; ‚zabawka puszczana przez dzieci w powietrze za nitkę, latawiec‘ j. jabl. ; ‚nieznośny, łobuz‘ slnt, krn, tj (LkŽe); ‚branktas (część uprzęży końskiej)‘ (Vėlius 1977: 174)). prawda, na podstawie danych litewskiej folklorystyki (Ltr 1583/51), etiologia kauków wiąże się z częściami ciała koni – wykluwają się one z jąder czarnego ogiera (szerzej zob. Vėlius 1977: 183). Mažiulis (PeŽ ii 148–150), analizując związki genetyczne wspomnianych leksemów wschodniobałtyckich i subst. pr. cawx ‚diabeł‘ e 11, przypisał pruskiemu słowu, którego nie wymieniono w żadnym źródle pisanym ani w folklorze, rzekomo właściwy tej istocie nadprzyrodzonej konotacyjny semem *‚ten, który jest zgięty, przygarbiony itp.‘ (PeŽ ii 149). z takim twierdzeniem Mažiulisa nie można się zgodzić z bardzo prostej przyczyny – ani subst. pr. cawx ‚diabeł‘, ani subst. lit. kaũkaras ‚pagórek, wzgórze, garb‘ nie mogą być wywodzone od adj. bl. *kauka- ‚zgięty, zgarbiony‘ < adj. ide. *kouko-(: *keuko-) ‚pochylający się (zginający się, zgięty) nakrywająco‘ / ‚nakrywający (nakryty) zginająco (pochylająco się, zgięcie)‘ < czas. ide. *(s)keuk- / *(s)kouk- / *(s)kk- ‚nakrywać się zginająco (pochylająco się) / zginać się (pochylać się) nakrywająco‘ (PeŽ ii 150), ponieważ słowa te zakładają nie konotaty „zgięcia się“, lecz „wystawania, wysuwania się, znajdowania się wysoko“ (por. urbutis 1981: 77) – ich konotacja semantyczna jest dyferencjalna (o wartości referencyjnej tych form szerzej zob. Paulauskas 1987: 64–65, 86) (podobne wnioski implikują również podane w LiV (i 319) przykłady ilustracyjne ide. ? *keuk- ‚sich biegen‘, tj. ‚pochylać się, kulić się, (za)garbiać się‘ przykłady: czas. s. i. (Ved.) ut-kucant- ‚wić się; skurczyć się; zgiąć się, czasownik zwrotny n-gwč- ‚pokłonić się‘, irl. cúar ‚krzywy‘, st.-kr. kȕka ‚hak‘, lit. kaũkas ‚szyszka‘ (swoją drogą takie znaczenie nie jest wymienione w LkŽ kilmė yra visai kita, nei aiškinama fraenkelio (LeW ibd.) ir Mažiulio (PeŽ ibd.) (!!!)), tj. nie zwraca się uwagi na niezwykle ważny fakt, że wklęsłość wzgl. ‚dół‘ nie jest wypukłością wzgl. ‚wzgórzem‘). Zatem za tymi słowami (podąża za nimi także Liubov Kurkina, łącząc lit. kaũkaras ze sł. *čukorъ – por. Куркина 1992: 164) w pracach17. Vienas argumentų, kuriais Mažiulis grindžia savo spėjimą apie galimą adj. bl. *kauka- ‚sulinkęs, susikūprinęs‘ rekonstrukciją – klaidingas Etimologinio slavų kalbų jego pochodzeniu szerzej zob. Фасмер ii 404) można porównać z ros. dial. кука ‚leśny, mieszkający w łaźni‘ (por. СРНГ XVi 30) – są one przedstawiane jako człony jednego gniazda leksykalno-semantycznego. niestety, słowa te mają zupełnie różne pochodzenie – ros. dial. кука ‚leśny, mieszkający w łaźni‘ (ЭССЯ Xiii 87) jest lalwortem (najwyraźniej suponowanym przez onomatopeiczne bu-bu, naśladujące odgłosy puchacza lub sowy, oraz pejoratywne znaczenie (również lalwortu) ros. кáка ‚fu; brzydota, zło, brud, odchody‘ (Даль ii 75) kontaminowanie), odzwierciedlającym regresywną asymilację (z powodu języka 17 Wyjaśnienie to jest powtarzane również w najnowszych pracach poświęconych leksykologii pruskiej (szerzej zob. brazaitis 2010: 150). ALL_62_63_maketas.indd 67 2011.06.17 08:23:52 artykulacji użytkownika (dziecka (!!!)): к…к 68 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII ← б…к) st.-rus. бка ‚diabeł; istota mityczna‘ itp. (СРНГ iii 262), ‚potwór (strach na wróble), którym rozsądni wychowawcy straszą dzieci; nadczłowiek; niedźwiedź; zły, okrutny, niezwyciężony człowiek‘ (Даль i 138). inny, przywołany przez Mažiulisa, krewniak pr. caws ‚diabeł‘ – la. kaũcȩns ‚ropucha zwyczajna; żaba‘ (Me ii 172), także zupełnie innego pochodzenia, niż wskazuje autor przypuszczenia. należy go traktować jako subst. la. kauca ‚wycie, krzyk, beczenie‘ (Me ibd.) i derywat z suff. -ȩn-s (∼ la. meita ‚córka; dziewczynka, dziewczyna; służąca‘ → meîtns ‚dziewczynka; dziewczynka‘, la. māsa ‚siostra‘ → la. māsns ‚kuzyn, bratanek‘ (endzelīns 1951: 303); por. też subst. litew. tylà ‚brak hałasu, dźwięków; cisza, spokój, ukojenie, bezruch‘ frnW, kŽ i in. ; ‚milczenie‘ sd 151 i in. ; ‚spokojna pogoda, flauta‘: ndŽ, gtŽ, dŽ; ‚spokojne miejsce, cichy zakątek‘ Vd; ‚małomówny człowiek, milczek‘ ndŽ, k (LkŽe) → tylẽnis, -ė ‚cichy człowiek, milczek‘ dŽ, ndŽ i in. ; ‚człowiek publicznie niewyrażający swoich poglądów‘ dŽ (LkŽe); lit. gárbanà ‚zwinięte włosy, wełna lub rośliny‘ k i in. (LkŽe) → lit. dial. gerbẽnis, -ė ‚czyje włosy są potargane‘ Pc, sml i in. (LkŽe) (zob. także Skardžius 1996: 235) i in.), natomiast la. kauca jest derywatem odczasownikowym, wyprowadzanym od czasownika. la. kàukt ‚wyć, ryczeć, zawodzić; płakać, szlochać; hałasować; gwizdać (o wietrze); trzeszczeć, chrzęścić; dźwięczeć przeszywającym (ucho) dźwiękiem‘18 (Me ii173), por. łac. kaũkuris ‚świszczący wir‘ (Me ibd.). a zatem przedstawiany przez Mažiulisa pr. caws wzgl. lit. opis pochodzenia kaũkas jest do skorygowania. omawianych lit. kaũkaras, lit. problem ustalenia pochodzenia lit. kaũkas, pr. cawx ‚diabeł‘ można łatwo rozwiązać, opierając się na trafnie dostrzeżonym przez Mažiulisa semantycznym i genetycznym związku tych leksemów z nazwą ropuchy – abejotinas spėjimo autoriaus mitologemos vertinimas (žr. toliau)). tik priešingai Mažiuliui (PeŽ ii 148), su minėtais žodžiais sietinas ne onomatopėjinės kilmės la. starożytnym bałtyckim penatem (bardzo kaũcȩns, ale subst. łot. kaupis ‚ropucha‘ (eh i 594), łot. kaũpiņš ‚ropucha, żaba; grzyb wypukły nad powierzchnią ziemi‘, łot. kàupenis2 ‚ropucha‘, łot. kaũpītis ‚ropucha, żaba‘ (Me ii 177), zakładającymi nie jakiś tajemniczy mitologiczny referent „penata” – dlatego nie trzeba rekonstruować nigdy nieistniejącego rodzaju łot. *kaũkena- ‚kaukinis, należący do kauków (penatów)‘ (PeŽ ibd.), lecz etymologicznie łatwo uzasadnialny semem ‚występ, wybrzuszenie nad ziemią‘19 ↔ łot. kaupis ‚skorupa muszli‘ (Me ibd.). przyczyny pochodzenia różnych form akcentowych, których szczególne znaczenie podkreśla Mažiulis (PeŽ ibd.), łatwo wyjaśniają litewskie odpowiedniki, reflek18 onomatopeiczną la. pochodzenie kaũcȩns można uzasadnić również la. ķauķis ‚ropucha‘ (Me ii 357) < czas. la. ķaukstêt ‚wydawać dźwięki kiau kiau, miauczeć, kwakać itp.‘ < (onomat.) la. ķauku ‚kiau kiau‘ (Me ibd.). 19 La. kaũpiņš ‚pogardliwe określenie mało znaczącego człowieka lub zwierzęcia‘ (eh i 594) zakłada apelatywne pochodzenie znaczenia wyrazu, najwyraźniej na podstawie pejoratywnej konotacji desygnatu „ropucha”, względnie „żaba“. ALL_62_63_maketas.indd 68 2011.06.17 08:23:52 dlatego można bardzo ostrożnie M. stryikowskio veikalo Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari 69artykuły / articles przedstawiających podstawowe formy tych rodzajów: subst. kłamstwo kaũpas, káupas „wzniesienie, pagórek, stos” k i in. ; ‚ziemniaki lub warzywa, usypane w kopiec, przykryte słomą i przysypane ziemią; piwnica‘ brt i in. ; „saiko viršijimas, perteklius“ r, sd 398 ir kt. ; ‚ponad normę, więcej niż trzeba, wierzch‘ itd., slk i in. ; ‚czubek głowy‘ ds (LkŽe). Należy podkreślić, że historycznie rdzeń tych rodzajów jest podstawą słabą, natomiast rodzaje akutowe pojawiły się wtórnie. lit. káupa ‚pagórek‘ ↔ lit. dial. káupas ‚t. p.‘ (tak samo i s.-kr. kȕpa ‚sterta‘ ↔ kȕp ‚t. p.‘ (zob. būga ii 442); dimas nulemtas kolektyvo formanto *- (plačiau žr. kregždys 2010a: 29–31), plg. būga (i 441) g. masc. rodzaj ocenia jako innowację), la. kuõpa ‚sterta, wiązka (snop zboża), kopiec‘, adv. la. dial. kuõpã ‚razem‘ ↔ lit. dial. kuopa ‚sterta, stożek, kopiec‘ (por. būga ii 355) < subst. bl. *kaupa- ‚nagromadzenie‘ < adj. bl. *kaupa- ‚nagromadzony‘ (por. PeŽ ii 151) < verb. bałt.-słow. *kaup-/*kp- ‚gromadzić w stos; kyšoti‘ (< ide. *keup- ‚t. s.‘ (rekonstruowana przez Pokornego (ieW 591) semema ‚zginać się, pochylać (się) i tym podobne‘ zupełnie nie nadaje się do wyjaśnienia rozwoju semantycznego wyżej wspomnianych leksemów, dlatego należy ją zmienić)) > czas. lie. kaũpti ‚kopać na kupę, usypywać kopiec‘ k, j; ‚obsypywać ziemią pień rośliny lub coś innego, usypywać kopce‘ k, n, krsn, ktk, j; ‚zbierać, gromadzić, koncentrować‘ Mrs; ‚rabować, zagarniać dla siebie‘ j (LkŽe). zatem można przypuszczać, że lit. kaũkaras, lit. kaũkas, pr. cawx odzwierciedla uwarunkowaną progresywną asymilacją zmianę fonetycznej struktury wyrazu (k…p > k…k): kalva; grzbiet górski‘ (Me ii 177), łot. kàupris2 ‚grzbiet górski; potylica‘ (eh i 595)) ⇨ *kauka- ‚t. p.‘, por. nom.prop. lit. Kaũkas ‚zbiera różne rzeczy i niesie je do domu‘ tv (Butkus 1995: 255) (w okolicach Kowna lie. kaũkas rozumiany jest subst. bl. *kaupa- ‚kauptumas‘ (→ (suff. -(a)ravediniai) lie. kauprà ‚kalva‘, kaũparas ‚kauburys‘ Vl (būga i 447); la. kaupra ‚kalva‘ (eh i 595), la. kàupre2 ‚nedidelė wyłącznie jako skąpiec, który wszystko ciągnie do domu (!!!) – R. K.) ↔ verb. lie. kaũpti ‚rabować, chwytać dla siebie‘ kȕpa ‚sterta, kopiec; grupa drzew, ludzi; stóg; wiązka‘ // kȕp ‚t. p.‘, hidr. Kȕpa ‚rzeka w Chorwacji; Κόλαπις (mini Strabon)‘ (rhs 789, 791; zob. też būga ii 442) ↔ słow. kúk ‚wzgórze‘ (por. PeŽ ii 150), chorw. kȕk ‚(anat.) górna (wystająca) część kości udowej człowieka i zwierzęcia; (žr. aukščiau). tokio kitimo būta, matyt, jau baltų ir slavų prokalbėje20, plg. s.-kr. wierzch kamienia‘ (rhj: 517; rhs: 20 Wczesne pochodzenie tego procesu sugerują również przykłady pruskiej toponimii i hydronimii, odzwierciedlające istnienie wariantów nazw miejscowych z rdzeniem -pir -k: top. prus. (Prusy Południowe) Kaukenynen 1400 (gerullis 1922: 58; blažienė 2005: 271), top. prus. Kaucaliskis 1331, Kaukelawke 1394 (gerullis ibd.), top. prus. Koken 1755, Nüwe Kuckendorff 1380 i in. (Przybytek 1993: 102–103, 315) ∼ hidr. (up.) pr. Caupeaps 1395, top. pr. Kaupsitten 1343 (Gerullis ibd.). takie ostrożne założenie można poczynić, opierając się na niezwykle bogatym (z rdzeniowym -p-) łotewskim materiale toponimicznym oraz istnieniu w tym wschodniobałtyckim języku oczywistych alternantów fonetycznych: top. łot. Kaupa, Kaũpas, Kaũpes ∼ top. kłam. Káupos; top. wy. Kàupari2, Kauper-kalns; Kaũpes-kalns ↔ top. wy. Kaukuri, Kaũkure, Kauķu kalns i in. (więcej przykładów zob. Endzelīns 1961: 63, 67–68). przypuszczać, że niektóre pruskie i litewskie toponimy i hydronimy od kaukšaknis wiążą się nie z referencyjną konotacją „kauka”, wzgl. „diabła”, lecz „wzgórza”, wzgl. „góry” (!!!). ALL_62_63_maketas.indd 69 2011.06.17 08:23:52 70 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII 753), s.-kr. kȕk (kûk), kùka ‚ogromny kamień, głaz‘, topon. (w Bośni) Kȕk // Kûk ‚wielkie wzgórze‘ (rhs ibd.)21 . Takie przypuszczenie można uzasadnić również mitologicznie, wiadomo bowiem, że „kaukas, podobnie jak rosyjski дворовой, szwedzki ritomte, norweski Nisse, fiński tanhuan haltija, tallitonttu, riihenhaltija i inne istoty, jest bardziej związany z suszarnią, oborą niż z miejscem zamieszkania ludzi – przynosi zboże, siano, opiekuje się końmi itd.” (Vėlius 1977: 188), tj. kaukas układa stosy, względnie gromadzi, por. wspomniany już czasownik. lit. kaũpti ‚kopać w stos, tworzyć kopiec‘ oraz ‚zbierać, gromadzić, koncentrować‘ (LkŽe). staje się zatem oczywiste, że zarówno Fraenkel, jak i Mažiulis przypisali do jednego leksykalnego gniazda semantycznego słowa o całkowicie różnym pochodzeniu i znaczeniu – homonimy fonetyczne (homofony): subst. ‚nekrikštyto vaiko vėlė‘, ‚velnias‘, ‚persenęs, sudžiūvęs, susivėlusiais plaukais žmogus; senoviškas prietaringas žmogus‘, ‚kaukaspenis‘, ‚neūžauga, mažas žmogus‘ lit. kaũkas ‚duch domowy przynoszący bogactwo, aitvaras‘, (LkŽe) < ide. *keup- ‚układać w stos; wystawać‘ (taki semem nie został wyodrębniony w ieW 591; inaczej wyjaśniane w PeŽ ii 61) ≠ subst. lit. kaũkas ‚narzędzie rybackie – drewniany hak lub łuk, za pomocą którego odkręca się pod lodem drąg biegnący nieprosto‘ Vdšk, srj, klt, ign, rš, Švnč, Lkm, Plš, nmn; ‚drąg do przykręcania ładunku na wozie, napinacz‘ dglš (LkŽe) < verb. ide. *keuk- ‚(su, iš)linkti‘ (ieW 588–589) (dar žr. PeŽ ii 150). na podstawie przeprowadzonej analizy można śmiało stwierdzić, że w słownikach Brodowskiego i Milka wymieniona nomen. prop. (teonim) Semema Kaukarius ‚bóg gór‘ jest pierwotna, a Stryikowskiego 21 Petaras skokas s.-kr. kȕk, gen. kùka ‚górna część kości udowej itd.‘ łączy z s.-kr. kȁlk (< prasł. *klъkъ)‚udo; coxa, femur‘ i prowadzi z ide. *kk- ‚(z)ginać się‘ (skok ii 225), jednakże wskazywany przez niego samego top. Kȕk (Milna, brač) ‚wyżynna miejscowość ze śnieżnym wzgórzem‘ zakłada nie referent „zgięcia“, lecz „występu“ (!!!), tj. należy go wiązać nie z s.-kr. kȁlk ‚udo‘, lecz z s.-kr. kȕk (kûk), kùka ‚ogromny kamień, głaz‘ (rhs 753), a ten ostatni – z s.-kr. kȕp (Vuk, kosmet, Žk) ‚kupa, kopiec; grupa drzew, ludzi; stóg; šūsnis‘, kúpa (Vuk) ‚krūva, acervus; glėbys nendrių‘, sietinas su lie. kaũpas (plg. skok ii 225, 236–237). Skokas taip pat įžvelgė šių leksemų genetines sąsajas – prolytės ide. *qeu-p- ↔ ide. *qeuskirtumus įvardija tik skirtingų formantų *-kir ir *-p kaita (skok ii 237). toks atsainus šių žodžių vertinimas nulėmė tos pačios kilmės leksemų (reflektuojančių progresyvinės asimiliacijos kaitą: k…p → k…k) skaidymą į atskirus leksinius semantinius lizdus, t. y. šių žodžių prolytė yra prasl. *kupъ ‚krūva, kaupas‘ > sen. sl. êuïú ‚σωρός, acervus‘, bułg. куп ‚sterta; mnóstwo, mnogość‘ itd. (szerzej zob. ЭССЯ Xiii 114). Należy tu wspomnieć również całkowicie niewiarygodne przypuszczenie Olega Trubaczowa (ЭССЯ Xiii 115), jakoby różnicę akcentową s.-kr. kȕp względnie lit. kaũpas można wyjaśnić rekonstrukcją różnych rodzajów: ide. *kou-p-o- ↔ ide. *kou-ǝ-p-o-. autor przypuszczenia z jakiegoś powodu ignoruje twierdzenie Būgi (I 441), że s.-kr. kȕp (g. masc.) należy oceniać jako innowację, tzn. forma ta powstała z s.-kr. kȕpa, podczas gdy jej akcent ostry został prawdopodobnie uwarunkowany przez formant kolektywu ide. *- (szerzej zob. Kregždys 2010a: 31–41). Hipotezę Būgi można uzasadnić także rozwojem kategorii gramatycznej ide. nomina collectiva → g. masculinum występującym w językach (zob. Kregždys 2010a: 54–55). W związku z tym można wysunąć hipotezę, że w językach serbskim i chorwackim używana jest leksykalna semantyczna paralele kȕpa ‚sterta, stos; grupa drzew, ludzi; kupeta; šūsnis‘ // kȕp ‚t. p.‘, opierając się na przypuszczeniu Būgi, jest późna, dlatego s.-kr. kȕp akut pojawił się przez analogię do g. fem. kȕpa (szerzej o tej formie zob. ЭССЯ Xiii 107–108), a nie odzwierciedla ide. *kou-ǝ-p-o-, która, jak się wydaje, nigdy nie istniała. ALL_62_63_maketas.indd 70 2011.06.17 08:23:52 M. stryikowskio veikalo Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari 71straipsniai / articles *Kaukarinis ‚bóstwo koni‘ – wtórna, założona przez konotację bóstwa funkcyjnego, tj. lie. kaũkas suponuoja protosememą *‚bóstwo żyjące na wzgórzu, gdzie gromadzi = skupia bogactwa‘. A zatem, w przeciwieństwie do Baliusa (JBR II 158), można śmiało stwierdzić, że ten teonim powinien być traktowany jako jeden z epitetów Welina. Oprócz analizy wspomnianego teonimu należy omówić pochodzenie kilku leksemów języka rosyjskiego, przypuszczalnie błędnie powiązanych przez Toporowa (Топоров 2000: 184; 2006: 200) z Chaurirari: 1. dial. ros. кар ‚drewniany młot na długim trzonie do ogłuszania ryb‘ (używany na Uralu, Syberii, w dorzeczu Obu (Syberia Zachodnia)) (СРНГ XIII 138), który Toporow określa jako bałtyzm (Топоров ibd.), rzekomo odzwierciedlający subst. lit. kaũras ‚długi drąg do mieszania smoły podczas gotowania‘ (LkŽe). Nie można wierzyć w to przypuszczenie nie tylko ze względu na obszar występowania rosyjskiego leksemu, tj. leksem ten został poświadczony na terytorium, na którym Bałtowie nigdy nie zamieszkiwali (chyba że jest to miejsce zesłania – prawda, dane dotyczące użycia tego słowa zebrano w 1908 r.), lecz także ze względu na pochodzenie wspomnianego słowa litewskiego: lit. kaũras – adaptacyjny slawizm, wiązany z ros. *ковыр ‚narzędzie nazywające powolny proces mieszania‘ ↔ ros. коврка ‚to, czym się kopie, struga, wycina, (splata); karny lub brzozowej kory pãrišalas, którym naciąga się łapć; uderzenie; „brzydki, powolny człowiek” (СРНГ XiV 38) (← czas. ros. ковырть „kręcić, obrócić, wiosłować (wiosłami), robić coś powoli, niechlujnie” (СРНГ XiV 39–40; Даль ii 129)) ∼ ros. копшка „powolny człowiek; nieudacznik” ↔ кóпа „t. p.”; ros. копáло „kieł” ↔ копáлка „dowolne narzędzie do kopania” (Даль ii 157). dot. dial. кар ‚drewniany młot na długim trzonku do ogłuszania ryb‘ — co do jego pochodzenia można wysunąć hipotezę, że jest on genetycznie związany z ros. кoварный ‚ten, który wykuwa okucia, łańcuchy, kajdany‘ (Даль ii 127) < subst. ros. коварь ‚kowal‘ (Даль ibd.) < verb. ros. ковáть ‚obrabiać metal młotkiem, nadawać metalowi dowolny kształt; rytmicznie uderzać młotkiem, jak na kowadle‘ (Даль ibd.), tzn. graficznie należy go traktować jako przykład kodyfikacji fonetycznej, odzwierciedlający postać absorpcyjną (bez rdzennego -v-, por. ros. кавунъ ‚arbuz, dynia‘ ↔ dial. ros. кан ‚t. p.‘ (Даль ii 71)), implikującą formę *kaur ← *koar (zmiana struktury fonotaktycznej rdzenia wskutek nietypowego dla języka rosyjskiego połączenia fonotaktycznego -oa-). zmiana znaczeniowa referent ⇳ konotat ⇨ referent (ab → ba) jest wyjaśnialna na podstawie zasady wewnętrznej zmiany semantycznej (szerzej zob. kregždys 2010a: 24–25): ALL_62_63_maketas.indd 71 2011.06.17 08:24:01 72 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII 2. Czasownik. dial. r. кариться ‚złościć się; marszczyć się, być ponurym, markotnym; być dumnym; być upartym‘ (Даль ii 98; zob. też СРНГ Xiii 138) również nie jest bałtyzmem, jak twierdzi Toporow, ponieważ jest derywatem denominatywnym zapożyczonym z tureckiego kovur ‚brązowy‘, kazach. koŋur ‚jasnokasztanowaty, bułany, kasztanowaty; czarnokasztanowaty (z czarnym ogonem i grzywą)‘ (Фасмер ii 211) – prawdopodobna jest następująca sekwencja rozwoju semantycznego tego czasownika: ‚brązowy, czarnokasztanowaty‘ ↔ ‚zbrązowiały, sczerniały‘ ↔ ‚sczerniały, zbrązowiały (tamsios spalvos), todėl ir paniuręs‘ ↔ ‚piktas‘ ↔ ‚susiraukęs, nes piktas‘ ↔ ‚paniuręs, todėl ir susiraukęs‘. wnioski 1) teonim Chaurirari odzwierciedla metatezę dwóch pierwszych sylab, czyli typ metatezy bliskiej (sylab znajdujących się obok siebie), polegającą na zamianie pierwszego morfemu tego samego tematu z drugim – zakładana jest zmiana morfotaktyczna: lit. *Kauriraris ‚bóg koni‘ < subst. lit. *kaurikaris ‚t. s.‘ (r…r < r…k (bliska asymilacja progresywna)) ↔ subst. lit. *kaurikanis (r…r < r…n (odległa asymilacja progresywna)) < subst. lit. *kaukarinis ‚t. p.‘ (metateza morfotaktyczna z powodu tabu) < adj. lit. *kaukarinis ‚należący do kaukaria‘; 2) imię bóstwa Chaurirari nie jest ἅπαξ λεγόμενον.Para Przeciw wiąże się z odnotowanym w pracach kilku XVIII-wiecznych leksykografów i działaczy kultury Małej Litwy nomen proprium (teonimem) Kaukarius ‚bóg gór‘; 3) lit. kaũkaras, lit. kaũkas, pr. cawx odzwierciedla zmianę fonetycznej struktury wyrazu spowodowaną asymilacją progresywną (k…p > k…k): subst. bałt. *kaupa- ‚nagromadzenie‘ > subst. lit. kaũpas, káupas ‚wzniesienie, kopiec, kupa‘ (→ (suff. -(a)ravediniai) lit. kauprà „wzgórze”, kaũparas „pagórek”; łot. kaupra „wzgórze”, łot. kàupre2 „niewielkie wzgórze; grzbiet górski”, łot. kàupris2 „grzbiet górski; potylica”) ⇨ *kauka- „t. s.; 4) w słownikach Brodowskiego i Milka wymieniony nom. propr. (teonim) Kaukarius semem ‚bóg gór‘ jest pierwotny, natomiast stryikowskiego *Kaukarinis ‚bóstwo koni‘ – wtórny, uwarunkowany konotacją funkcjonalnego bóstwa; 5) subst. r. dial. кар ‚drewniany młotek do ogłuszania ryb‘ oraz verb. r. dial. кариться ‚złościć się; marszczyć się, być ponurym, zgryźliwym; być dumnym; być upartym‘ nie są bałtyzmami. Literatura brMŠ i–iV – Źródła religii i mitologii Bałtów, oprac. norbertas Vėlius. 1–2. Wilno: titutas, 2003–2005. Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996–2001; 3–4. Mokslo ir enciklopedijų leidybos insALL_62_63_maketas.indd 72 2011.06.17 08:24:01 eh i–ii – endzelīns jānis, hauzenberga M. stryikowskio veikalo Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari 73straipsniai / articles būga i–iii – būga kazimieras. Wybrane pisma 1–3, oprac. zigmas zinkevičius. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1958–1961. cgL i – Clavis Germanico-Lithvana. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik języka niemiecko-litewskiego A–E. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995. dūnŽ – Vitkauskas Vytautas. Słownik gwar dunininków północno-wschodnich. Wilno: Nauka, 1976. edite. Uzupełnienia i poprawki do Słownika języka łotewskiego K. Mǖlen bacha 1–2. Ryga: wydawnictwo fundacji kultury, 1934–1946. ieW i–ii – Pokor ny julius. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch 1–2. Bern i Monachium: Francke Verlag, 1959–1969. jbr i–V – balys jonas. Raštai 1–5, par. rita repšienė. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 1998–2004. jbŽ i–iii – Brodovskis Jokūbas. Lexicon Germanico=Lithvanicvm et Lithva ni co=Germanicvm. Rękopiśmienny słownik z XVIII wieku, 1–3, opracował Vincentas Drotvinas. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2009. katičić i–ii – Katičić Radoslav. Ancient Languages of the Balkans 1–2. Haga i Paryż: Cambridge University Press, 1976. Le I–XXXVII – Encyklopedia litewska 1–37. Boston: Wydawnictwo Encyklopedii 1953–1985. Litewskiej, LeW i–ii – Fraenkel Ernst. Litauisches etymologisches Wörterbuch 1–2. Heidelberg: Vandenhoeck & ruprecht, 1962–1965. Linde i–Vi – Linde M. sa muil bogumil. Słownik języka polskiego 1–6. Warszawa: w drukarni Xiežy Piiarów, 1807–1814. LIV – Lexikon der indogermanischen Verben. Wiesbaden: dr. Ludwig Reichert Verlag, 1998. LKe – Encyklopedia języka litewskiego, red. Vytautas ambrazas. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1999. LkŽe – Słownik języka litewskiego, wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: gertrūda naktinienė (red. naczelna), jonas Paulauskas, ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, jolanta zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. www.lkz.lt. LM i–iii – Mitologia litewska 1–3. Wilno: Mintis, 1995–2003. LPŽ i–ii – Słownik litewskich nazwisk 1–2, red. aleksandras Vanagas. Wilno: Mokslas, Me i–iV – Mǖlenbachs kārlis. Słownik języka łotewskiego 1–4, red. 1985–1989. jānis endzelīns. rīga: ministerstwo oświaty, fundusz kultury, 1923–1932. ALL_62_63_maketas.indd 73 2011.06.17 08:24:01 rhs – Słownik języka chorwackiego lub serbskiego 1–5, red. tomislav Maretić. Zagrzeb: księgarnia Jugosłowiańskiej Akademii, 74 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXII–LXIII PeŽ i–iV – Mažiulis Vytautas. Słownik etymologiczny języka pruskiego 1. Wilno: Mokslas, 1988; 2–3. Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993–1996; 4. Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1997. rhj – Słownik języka chorwackiego. Zagrzeb: Leksikografski zavod Miroslav Krleža i Školska knjiga, 2000. 1898–1903. rV – gvedasaṃhitā. skok ii – skok Pe tar. Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika 2. zagreb: jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti, 1972. srP i – Scriptores rerum Prussicarum: Die Geschichtsquellen der Preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft, hrsg. von theodor hirsch, Max töppen und ernst strehlke, bd 1. Lipsk: Verlag von S. Hirzel, 1861. БТСРЯ – Большой толковый словарь русского языка, ред. С. А. Кузнецов. Санкт Петербург: Норинт, 2000. Даль i–iV – Даль Вл адим ир. Толковый словарь живого великорусского языка 1–4. Москва: Русский язык, 1989–1991. ПЯ i – Toporow Władimir Nikołajewicz. Język pruski: Słownik A–D. Mosква: Наука, 1975. САР Vi – Słownik Akademii Rosyjskiej 6. Sankt Petersburg: Cesarska Akademia Наукъ, 1794. СМ – Славянская мифология. Энциклопедический словарь. Москва: Международные отношения, 2002. СРНГ i–XLiii – Słownik rosyjskich gwar ludowych 1–43. Leningrad: Nauka, 1965– 2009. ССЯ i–iV – Słownik języka staro-cerkiewno-słowiańskiego 1–4. Sankt Petersburg: Wydawnictwo Санкт-Петербургского университета, 2006. СУМ – Словник української мови X. Київ: Наукова думка, 1979. СЦСРЯ i–iV – Słownik języka cerkiewnosłowiańskiego i rosyjskiego 1–4. SanktPetersburg: drukarnia Cesarskiej Akademii Nauk, 1847. Fasmer i–iV – Fasme r Ma ks. Etymologiczny słownik języka rosyjskiego 1–4. Москва: Прогресс, 1986–1987. ЦС i–V – Piotrъ Aleksѣev. Słownik cerkiewny 1–5. Sankt Petersburgъ: typogраfia Iwana Głazunowa, 1817–1819. ALL_62_63_maketas.indd 74 2011.06.17 08:24:01 M. stryikowskio veikalo Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari 81artykułów / artykuły ustalone bez zwracania uwagi na szczegółową analizę każdego składnika leksemu. Pozostałe wnioski są następujące: 1) teonim Chaurirari odzwierciedla metatezę zestawieniową sylab przednich, tj. kontakt < lit. metathesis type has been set to explain the morphotactical shift: Lith. *Kauriraris ‘horse godʼ *kaurikaris „to samo” (r…r < r…k (kontaktowa asymilacja progresywna)) ↔ lit. *kaurikanis (r…r < r…n (incontiguous progressive assimilation)) ‘dittoʼ < lit. *kaukarinis ‘dittoʼ (metateza morfotaktyczna wynikająca z tabu) < przym. lit. *kaukarinis ‘dodawany do kaukariusʼ; 2) teonimu Chaurirari nie można interpretować jako ἅπαξ λεγόμενον. leksem może być korelowany z nomen proprium (teonimem) Kaukarius ‘bóg wzniesień’, który jest wymieniany w kilku leksykograficznych leksykonach Litwy Mniejszej z XVIII wieku; 3) lit. kaũkaras, lit. kaũkas, prus. cawx odzwierciedla fonetyczne przesunięcie strukturalne spowodowane asymilacją progresywną (k…p → k…k): balt. *kaupa- ‘nagromadzenieʼ > lit. kaũpas, káupas ‘guz, garb, kupa’ (→ (derywaty z suf. -(a)ra-) lit. kauprà ‘wzgórzeʼ, kaũparas ‘garbʼ; łot. kaupra ‘wzgórzeʼ, łot. kàupre2 ‘małe wzgórze; sierraʼ, łot. kàupris2 ‘sierra; lichtarzʼ) ⇨ *kauka- ‘to samoʼ; 4) nom. propr. (teonim) semem Kaukarius ‘bóg wzniesień’, wymieniany w leksykonach Brodowskiego i Mil­kego, można przypisać dryfowi rodzajowemu, podczas gdy *Kaukarinis Stryjkowskiego ‘bóg koni’ — dryfowi akcesoryjnemu, zakładanemu przez funkcjonalną konotację boga; 5) ros. dial. кар ‘młotek używany do wybijania ryby’ i ros. dial. кариться ‘dąsać się; krzywić się, posępnieć; stać prosto; stawiać opórʼ nie są bałtyzmami. Złożono 17 listopada 2010 r. roLandas kregŽdys Lietuvių kalbos institutas ul. Vileišio 5, Wilno LT-10308 El. paštas – [email protected] ALL_62_63_maketas.indd 81 2011.06.17 08:24:02