Rytų baltų fitonimų morfeminio skaidymo ypatumai (etninės žodžių identifikacijos problematika)

137diskusinės publikacijos / discussion papers roLandas kregŽdys Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: gramatyka porównawcza języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich, religia i mitologia Bałtów, źródłoznawstwo. fitonimów wschodniobałtyckich Specyfika analizy morfemowej (identyfikacji etnicznej słów Problematyka) Osobliwości segmentacji morfologicznej wschodniobałtyckich fitonimów (zagadnienia identyfikacji etnicznej leksemów) baltisto ir indoeuropeisto Pamięci profesora Alberta Rosina (1938–2010): huic versatile ingenium sic pariter ad omnia fuit, ut natum ad id unum diceres, quodcunque ageret (Titus Livius). adnotacja artykuł poświęcony jest analizie specyfiki morfemowego podziału fitonimów wschodniobałtyckich – wyodrębniania submorfów – oraz omówieniu ich rozwoju etymologicznego. Ustalenie najmniejszej części słowa mającej znaczenie jest oceniane jako zasadniczy czynnik wyznaczający kierunek analizy etymologicznej leksemów. Struktura morfemu jest analizowana nie metodą atomistyczną, lecz rekonstrukcyjno-pragmatyczną. Rekonstruowana najmniejsza uogólniona część słowa, resp. formalny alternant, są odtwarzane na podstawie uzusu czynnika predysponującego – wartości semantemów. Przedstawia się analizę morfologiczną (resp. etymologiczną) następujących fitonimów: lit. pastẽnis ‘roślina z rodziny goździkowatych (Malachium)’, lit. núokana ‘trująca roślina z rodziny selerowatych (Cicuta)’, lit. Słowa kluczowe: fitonim, submorf, semantema, homofon, kompozyt karmadhāraya, asocjatyw, apelatyw. słowa kluczowe: fitonim, submorf, semantem, homofon, złożenie karmadhāraya, asocjatywny, apelatyw. 138 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV padaukas ‘muchomor czerwony (Leccinum aurantiacum)’, lit. roLandas kregŽdys pasienis „roślina z rodziny astrowatych, prosienicznik (Hypochoeris)” / lit. posanis „prosienicznik (Hypochoeris)”, lit. póminis „kostrzewa (Festuca)”, lit. pamienis „kupkówka pospolita (Dactylis glomerata)”, lit. palpštis / palepštis „wieloletnia roślina ozdobna z rodziny bobowatych (Cytisus)”, lit. dial. paliepa „nasturcja większa (Tropaeolum majus)”, lit. padraika „kanianka (Cuscuta), widłak (Lycopodium), rdest ptasi (Polygonum aviculare)”, tj. metodologia wyodrębniania submorfów. przedstawiono również etymologiczną ocenę wschodniobałtyckich fitonimów. określenie granic lie. pãtaisas ‘sporinis pataisinių šeimos daugiametis miškų augalas šakotu stiebeliu ir spygliškais lapeliais (Lycopodium)’, la. dial. apdziŗas / apdziras, apdzires, apdzirenes, apdziŗu- / apdziru-zāles ‘pataisas (Lycopodium)’. annotation the article deals with the analysis of lexemes’ morphological segmentation peculiarities, strukturalnych morfemu traktuje się jako zasadniczy element, mający największe znaczenie dla analizy etymologicznej wyrazów. strukturę morfemową bada się zgodnie z metodą rekonstrukcyjno-pragmatyczną, w opozycji do atomistycznej. Rekonstrukcja morfemu jako formalnego alternatywnego elementu strukturalnego opiera się na znaczącej wartości semantemu. analizowane są następujące fitonimy: lit. pastẽnis ‘roślina z rodzaju decandria digynia (Malachium)’, lit. núokana „szalej (Cicuta)”, lit. padaukas „kozak pomarańczowy (Leccinum aurantiacum)”, lit. pasienis ‘kocie ucho (Hypochoeris)’ / lit. posanis „to samo”, lit. póminis „kostrzewa (Festuca)”, lit. pamienis ‘kupkówka pospolita (Dactylis glomerata)’, lit. palpštis / palepštis „janowiec (Cytisus)”, lit. dial. paliepa „nasturcja większa (Tropaeolum majus)”, lit. padraika ‘kanianka (Cuscuta), widłak (Lycopodium), rdest ptasi (Polygonum aviculare)’, lit. pãtaisas ‘widłak (Lycopodium)’, łot. dial. apdziŗas / apdziras, apdzires, apdzirenes, apdziŗu- / apdziruzāles ‘widłak (Lycopodium)’. 0 . Wstęp Ustalenie etnicznej przynależności wyrazów zwykle opiera się na synergetycznej zasadzie badania lingwistycznego, tj. dokonuje się go na podstawie wyników porównawczej analizy metod formalnej (ustalania przynależności leksemów do leksykalnego gniazda semantycznego różnych języków ide.) i p r a g m a t y c z n e j, względnie s ł o w o t w ó r c z e j (istnienia elementów o identycznej lub podobnej strukturze morfologicznej). dlatego podczas badania leksemów należących do różnych morfologicznych grup semantycznych (w tym także fitonimów) są one często determinowane według podklasy słowotwórczej (wyraz podstawowy, derywat (prefiksalny, sufiksalny, fleksyjny), złożenie) (szerzej zob. urbutis 1978: 181–183, 188–194, 249–262, 279–291). Determinizacja podklasy słowotwórczej ma decydujące znaczenie dla ustalenia pochodzenia wyrazu (niezależnie od tego, do jakiej warstwy chronologicznej leksyki jest on zaliczany), ponieważ poziom morfologiczny i etymologiczny w niektórych dziełach językoznawczych często wyjaśniane są jako determinacyjne (por. PeŽ iii 13; Откупщиков 2006: 216). rytų baltų fitonimų morfeminio skaidymo ypatumai (etninės žodžių identifikacijos problematika) 139publikacje dyskusyjne / discussion papers W ostatnim czasie opublikowano niemało opracowań (por. gliwa 2002, 2009; gliwa, stukonis 2008) poświęconych opisowi etymologii bałtyckich fitonimów, w których zasady analizy słowotwórczej leksemów interpretuje się, stosując zasadę logorei, ponieważ zamiast szczegółowego rozkładu strukturalnego wyrazu przedstawiane są niezwykle słabo uzasadnione, oparte na asocjacyjnych założeniach porównywania fonetycznych homofonów (sugerowanych przez atomistycznego metodo) grįsti lietuvių ir latvių augalų pavadinimų aprašai. 1 . LIe . PASTẽNIS ‘roślina z rodziny goździkowatych (MALACHIUM)’ fitonim litew. pastẽnis 2 ‘roślina z rodziny goździkowatych (Malachium)’ ndŽ, Mt1, rzeczownik z „spätlat. / wł. pasta ‘ciasto, makaron’“ (gliwa 2009: 87). taka hipoteza byłaby całkowicie akceptowalna, LbŽ (LkŽe) interpretuojamas kaip kultūrinis skolinys iš italikų kalbų, todėl kildigdyby wł. pasta ‘ciasto, makaron, ciasteczko; pasta; sposób, charakter; (med.) miazga’ odzwierciedlało konotację fitonimiczną. poza tym, twierdzenie berndo gliwos, referenta, ale tak nie jest, por. późn. lo. pasta (pastum) 108b ‘ciasto (le. cyasto)’ (zob. neva šio skolinio pėdsakų reikėtų ieškoti vėlyvosios lotynų kalbos rinkiniuose, taip pat būtų teisingas, jei viduramžių lo. pasta galima būtų sieti su aptariamu botaniniu erzepki 1900: 73), ‘ciasto, masa ciasta; pasta; faszerowana kura’ (niermeyer 1976: 770). Wartość denotacyjna żliūgės (Stellaria) z uzualną konotacją nie może być wiązana, ponieważ ta roślina z rodzaju ziół z rodziny goździkowatych jest trująca, dlatego jako produkt spożywczy nigdy nie była używana (zob. Lte Xii 540; БСЭ iX 422); co prawda, przez Słowian wschodnich (Rosjan) bardzo rzadko używana (S. graminea) jako leczniczy preparat do picia przeciw przepuklinie (Анненковъ 1878: 343), niemniej jednak najczęściej tą nazwą określane są rośliny trujące: ros. коньский вех (Анненковъ ibd.) ↔ ros. вех ‘szalej (Cicuta)’, ros. конобой (← ros. конь ‘koń’ + ros. убой ‘ubój, cięcie’), ros. курья / курячья слѣпота ‘ślepota kurza, czyli kurza ślepota’ (Анненковъ ibd.). Farmakodynamiczne działanie tego zioła bardzo jasno określa rosyjskie powiedzenie: Уверяют, что коровы траву едят безвредно, пока не коснутся сладкого её корня, от которого о ду ревают и вскоре око л еваю т tverė (СРНГ iV 207), t. y. Twierdzą, że trawa nie szkodzi krowie, dopóki nie spróbuje ona jej słodkiego korzenia, od którego p asiu n ta i szybko zdycha. Narkotyzujące działanie tej rośliny doprowadziło do powstania syntagmatycznego jej określenia r. пьяная трaва „odurzająca trawa, czyli żłobik wąskolistny (S. graminea)” (Анненковъ ibd.; БСЭ ibd.). 1 Po raz pierwszy taki termin botaniczny w dziele Žolynas. Część II. Lietuvos augalų žodynas ir augalų taislas (Wilno, 1906) podał kupiszczanin Povilas Matulionis (więcej o nim zob. Le XVii 527–529), tj. można przypuszczać, że taki leksem mógł być używany na obszarze gwary kupiszczańskiej wschodnich Auksztotów. 140 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV Trawy o działaniu neurodynamicznym w litewskich gwarach roLandas kregŽdys często nazywane są złożeniami typu karmadhāraya: w litewskiej gwarze kupiszczańskiej lie. dial. siùtžolė ‘mięta polna (Mentha arvensis)’2 Mt – jej preparaty były przeznaczone do uspokajania nerwów i rozluźniania skurczów (gritėnienė 2006: 136), lie. dial. pasiùtžolė 1 ‘(bot.) roślina łodygowa z rodziny powojowatych, kanianka (Cuscuta)’ j; LbŽ, Lnkv; ‘roślina łodygowa z rodziny krwawnicowatych, krwawnica pospolita (Lythrum salicaria)’ Mt (LkŽe); ‘galinsoga (Galinsoga (ta ostatnia jest rośliną sprowadzoną z kontynentu Ameryki Łacińskiej – szerzej zob. Кернеръ фонъ- ‘człowiek szalony, szybko wpadający w gniew’ ndŽ, Kp (LkŽe) + lie. žol 4 ‘roślina, której część nadziemna nie jest zdrewniała i zimą obumiera; rośliny pastewne, które jedzą zwierzęta Марилаунъ ii 660; Le Vi 495))’ (gliwa ibd.) (← lie. dial. pãsiutas ‘pasiutimas, pašėlimas, dūkimas’ Pš ↔ lie. dial. pasiutỹs 3b, pasiuts 3b ‘t. p.’ jnšk, Šd, rm resp. lie. siùtas 2 ‘didelis pyktis, įniršis’ ndŽ, ds, Ps, Vl, klov, Ll, Žsl, Adm3; ‘siutimas, šėlimas’ trgn; ‘išdykavimas, šėliojimasis’ jd, kn; ‘didelis noras’ slm; ‘pasiutligė’ ds; gospodarskie; rośliny pokrywające jakiś obszar, ich pokrywa; gatunek tego rośliny jako paszy; roślina mająca jakieś praktyczne znaczenie; nasiona różnych roślin; kwiat; chwast; zioło lecznicze; (pl.) napar z tych ziół lub wywar; (pl.) lekarstwo z czarów; (pl.) rośliny nadające się do spożycia; (pl.) rośliny przeznaczone do obrzędów (LkŽe)4), których konotację, jak się wydaje, błędnie interpretuje Aurelija Gritėnienė (2006: 172)5, ponieważ morfologiczna struktura semantyczna fitonimu jest uwarunkowana nie funkcjonalną właściwością „bardzo płodny chwast, szybko rozprzestrzeniający się i trudny do wytępienia” (Gritėnienė ibd.), lecz właściwościami farmakodynamicznymi polegającymi na wywoływaniu działania neurofizjologicznego, gdyż zwierzęta gospodarskie, które ją zjadały, zatruwały się (Lte II 250), a z drobnego brantu ‘C. epithymum’ wytwarzano preparat przeciw melancholii (Анненковъ 1878: 118). takiej morfologicznej struk- ‘taka trawa podobna do pokrzywy, lecz nieparząca; galinsoga (?)’ guobai (krŽ II 56). dlatego można ostrożnie przypuszczać, że lit. pastẽnis ‘roślina z rodziny goździkowatych (Malachium)’ może tūros fitonimas vartojamas ir vakarų aukštaičių kauniškių plote: lie. dial. pasiùtžolė być objaśniany jako litewski derywat, wywodzący się od *pas-iu-t-enis (z absorpcją rdzennego -iu, por. lit. dial. gyvenà 3a ‘życie, przebywanie’ a 1883, 2 Por. subst. lit. siùtžolė 1 ‘(bot.) mięta polna (Mentha arvensis)’ Mt, ndŽ; ‘lulek (Hyoscyamus)’ rš. (LkŽe). 3 Wyróżnione odsyłacze do punktów obszarowych i źródeł pisanych (skróty) są integralne (w aspekcie lokalizacji) w odniesieniu do zasięgu analizowanych leksemów w strefie dialektalnej, tzn. wyrazy o różnej strukturze morfologicznej zakładają formy derywacyjnie pierwotne i wtórne. 4 Zob. determinację semantycznego ekstensjonału słów arealnych, których lokalizacja dialektalna nie jest informatywna dla omawianego problemu. LkŽe. 5 Por. lit. dial. p a s i ù t dagis ‘zwyczajny bieluń (Datura stramonium)’ krp, pasiùtropė ‘t. p.’ akm; derywacyjna struktura semantyczna jest uwarunkowana wpływem rośliny na organizm człowieka lub zwierzęcia, tj. po zatruciu nią „silnie pobudza się centralny układ nerwowy, człowiek jakby o g ł u p i a ł ” (gritėnienienė 2006: 170–171). rytų baltų fitonimų morfeminio skaidymo ypatumai (etninės žodžių identifikacijos problematika) 141publikacje dyskusyjne / discussion papers 15, BŽ 142, Ll, rt, j, Žem; ‘sposób życia, stan’ Vdk, up, Pvn, j; ‘życiorys, biografia’ rš. (LkŽe; dūnŽ 95) ← lit. gyvén-sen-a 1 ‘sposób życia’ BŽ 305, skd, Šts (LkŽe))6 ← lit. dial. pãsiutas ‘wściekłość, szał, furia’ Pš (↔ lit. dial. pasiutỹs 3b, pasiuts 3b ‘to samo’) + (wtórny) suff. *-enŏ- (więcej na ten temat zob. skardžius i 234–237), a nie od italskiej nazwy ciasta – dlatego przypuszczenie gliwosa jest zapewne zasadniczo korygowalne. 2. LIe . NúOKANA ‘(bot.) trująca roślina z rodziny selerowatych (CICUTA)’ ‘(bot.) trująca roślina z rodziny selerowatych (Cicuta)’ bŽ 99; Mt, rš, LbŽ (LkŽe) nazwa, niewymieniana ani w litewskich słownikach nuodingojo skėtinių šeimos daugiamečių žolių genties augalo lie. núokana 1 etymologicznych ernsta fraenkela (Lew), ani wojciecha smoczyńskiego (LeŽ), przez gliwę (2002: 3) wyjaśniana jako praef. od rdzenia -kan derywat, który, zdaniem autora przypuszczenia, zakłada verb. lit. kanóti/kãnoti brs ‘niszczyć, zabijać; dręczyć, torturować’ g 89, arch XVi 395, jn, j; ‘umierać, zapadać się, umierać’ Pns, Lzd; ‘głodując, źle się ubierając, cierpieć, męczyć się’ M, rmš; ‘jeść z apetytem, brudzić’ Lnkv (LkŽe). Rekonstruowane przez autora hipotezy sememy *‘od czego cierpi’, *‘co torturuje’, są oczywiście semantycznie prawdopodobne dla zilustrowania konotacji trującej rośliny. Niemniej jednak nie można wierzyć w takie przypuszczenie z powodu braku analizy morfologicznej (gliwa (2002: 3–5) przedstawia aż trzy sposoby wyjaśnienia pochodzenia tego fitonimu: 1) praef. nuo- + -kan-; 2) praef. nuo- + -kand- (ta ostatnia suponowana przez wyjątkowo nieudaną próbę Fraenkela (Lew 216) uzasadnienia pochodzenia czasownika lit. kanóti (zob. dalej)); 3) *nuok- + suff. -an-), co też decyduje o zistuoti tego słowa; doświadczyć, przeżyć; być w określonym miejscu; mieć schronienie, przytułek’ (LkŽe) (zob. būga ii 68; skardžius i 229); co prawda, Pranas skardžius (i 548) wysunął słabo uzasadnioną hipotezę, jakoby ten czasownik był denominalnym derywatem od litewskiego dial. gyvenà. w takie rozumowania nie można aiškios etimologijos paiešką). 6 iki šiol įprasta teigti, kad lie. dial. gyvenà yra pirminis deverbatyvas iš verb. lie. gyvénti ‘gyvam būti, egwierzyć z bardzo prostej przyczyny – niezwykle ograniczonego litewskiego dial. gyvenà i niezwykle szerokiego verb. lit. zasięg użycia (tj. we wszystkich dialektach i gwarach litewskich (!!!)). dlatego wiarygodniej jest stwierdzić, że lit. dial. gyvenà ← lit. gyvénsena – refleksja formy zwrotnej *gyvenā-si (por. lit. dial. mùšenos ‘bicie się’ < *mušenā-si (Skardžius I 229)), której formą absorpcyjną jest lit. dial. żyć w żaden sposób nie może być wyjaśniane jako czasownik. lit. gyvénti ‘żyć’ — podstawa, ponieważ ta ostatnia forma jest denominatywem od przym. lit. gývas, -à 3 ‘mający życie, żyjący, nieumarły; nieśpiący, który nie spał, przebudzony, wstały’ (LkŽe; na temat jego pochodzenia szerzej zob. Lew 154–155), tj. należy założyć denominatywną sememę czasownika ‘być żywym’, por. przykłady identycznego modelu słowotwórczego: przym. lit. graudùs, - 4 ‘wzruszający, ubogi, smutny, żałosny; gwałtowny, gniewny; nieprzyjemny, srogi; okrutny’ (LkŽe) → czasownik. lit. graudénti ‘zasmucać, zubażać; żałować, ubolewać; grozić, zastraszać; skarżyć się, narzekać, utyskiwać, żałować; grozić; lekko grzmieć, pomrukiwać; hartować, utwardzać’ i in. (zob. Skardžius I 549). 142 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV na podstawie rekonstrukcji kategorii słowotwórczej strukturalnej podstawy leksemu można przypuszczać, że ten rzeczownik jest abstraktem odczasownikowym (nomen actionis), który z czasem wskutek konkretyzacji semantycznej nabrał charakterystycznego dla nomen abstractum odcienia znaczeniowego, por. lit. dial. kãnas 2, 4 ‘człowiek, który jest kani, skąpy, chciwy; koniec’ (LkŽe) → lit. nuo-kana *‘to, co powoduje śmierć’ (jak lit. dial. núo-maras 1 ‘(med.) taka choroba nerwowa, epilepsja’ (LkŽe) ↔ lit. mãras 4 ‘bardzo zaraźliwa choroba epidemiczna (pestis); epidemia tej choroby; ś m i e r ć , u m i e r a n i e ’ (LkŽe; Skardžius I 442, 454)), tj. strukturalny człon derywatu, wzgl. praef. zmiana znaczenia derywacyjnego. Wspomnianego subst. łot. kanas ‘koniec, śmierć’, suponującego subst. łot. kanybà ‘wyschnięty, chudy człowiek’ j ii 28 (skardžius (i 92) nie był pewien jego pochodzenia), najwyraźniej nie można wiązać ani z czasownikiem. łot. ksti ‘chwytać, ściskać, ranić zębami; ciąć; żądlić; jeść, kąsać; żreć; parzyć; gryźć’ (LkŽe), ani z czasownikiem litew. ksti ‘czuć, doświadczać bólu, nieprzyjemności, trudu, cierpieć; mieć cierpliwość, czekać; wytrzymać, przetrzymać, znieść’ (LkŽe) (Lew 214–215; gliwa ibd.), ponieważ odzwierciedla defektywną płeć z zaabsorbowanym rdzeniem -pa-: subst. lit. kãpas 4 „miejsce, w którym pochowano zmarłego; usypany w tym miejscu kopiec ziemi; wierzch dołu, kopiec” (LkŽe; o jego pochodzeniu szerzej zob. PeŽ I 270–271) + suf. -ana- > lit. dial. kãpana „marnienie, słabnięcie” Lš (LkŽe) / lit. dial. kãpanos „śmierć, strach” rumbonys (rejon olicki) (zob. Skardžius I 228), por. verb. lit. kãpanoti / kapanóti „poruszać rękami i nogami w pozycji leżącej, chcąc się uwolnić, uratować; trzepotać się; ciężko pracować; ciężko iść, przedzierać się; ciężko chorować, być na wpół żywym; ‘umierać, kończyć się, zdychać’ (LkŽe; Skardžius I 505). zatem lit. núokana (< praef. nuo- + ka-pa-na ‘koniec, śmierć’) nie jest dewerbatywem, lecz denominatywem, zakładającym protosemem *‘to, co powoduje śmierć wzgl. roślina śmierci’. 3 . LIe . PADAUKAS ‘cz­erwonogłów (LECCINUM AURANTIACUM)’ subst. lit. padaukas ‘cz­erwonogłów (Leccinum aurantiacum)’ (LbŽ 466) Gliwa (2009: 87) wywodzi od czas. lit. oszaleć, choć stwierdza: „die Übertragung des begriffs auf den Pilz ist nicht sonderlich plausibel […]“. wyjaśniając pochodzenie późnych litewskich neologizmów – taki jest, jak się zdaje, omawiana nazwa grzyba – jednym z predysponujących czynników argumentacyjnych powinno być uzasadnienie znaczeniowe, bez przykładu analizy kurio kiekvienas, net ir pats įmantriausias, spėjimas gali būti traktuojamas kaip kazuistycznej. Nazwa tego fungonimu jest całkowicie jasno umotywowana przez podstawę słowotwórczą, tj. lit. (zapoż.) padálka (< pol. podolek, błr. пaдaлaк) 1 ‘dolny brzeg odzieży, podołek, przypałek (↔ ‘padurek’ (skardžius i 161)); dolna część dawnych kobiecych koszul, fartuch; deska przymocowana ukośnie do ściany budynku’ (odp. lit. rytų baltų fitonimų morfeminio skaidymo ypatumai (etninės žodžių identifikacijos problematika) 143diskusinės publikacijos / discussion papers dial. padálkas 1 ‘apatinis drabužio kraštas, pažemė, palankas’) ↔ *padauka7 (su -al- > -au-; toks kitimas ypač būdingas skoliniams, plg. lie. kalniẽrius (< le. kołnierz) 2 [k], j, kanierius 1 ‘kołnierz’ ↔ lit. dial. kauniẽrius 2 ‘t. p.’ (LkŽe; Zinkevičius 1966: 164) < bltr. канéр; lie. kaldrà (< le. kołdra) 4 krok, 2 ndŽ ‘lovos užtiesalas, apklotas, antklodė’ (resp. kaldras) ↔ lie. dial. kaudrà ‘okrycie, watowana kołdra’ < białorus. кодра, ale występuje także w dawnych zabytkach piśmiennictwa: lit. alka ‘ofiara’ / akas ‘świątynia, porośnięte drzewami wzgórze’ ↔ lit. aukà, aukas ‘t. p.’ (więcej przykładów zob. Zinkevičius 1966: 102, 164) (o lit. aukà zob. Mažiulis 2008: 92) ↔ przym. lit. dial. padurknis, -ė 2 ‘z poddurkiem, przedłużony poddurkiem’ k i 608 (LkŽe), subst. lit. dial. padurkniai ‘krótkie koszule, a następnie przedłużone’ nč (skardžius i 252), tj. rekonstruowana forma adj. lit. dial. (zapoż.) *padalkinis ‘n i e r ó w n y (pomarszczony, ponieważ zszyty z kawałków) jak poddurek’ > subst. lit. dial. (pożycz.) *padaukas ‘grzyb o nierównej, p r ą ż k o w a n e j łodydze’, por. „łodyga koźlarza jest owłosiona” (Lte iX 343). Zatem można ostrożnie przypuszczać, że fitonim ten należy zaliczyć do leksykalnej grupy zapożyczeń z języków słowiańskich oraz do grupy derywatów denominatywnych. 4 . LIe . PASIENIS ‘(bot.) roślina z rodziny astrowatych, pępawa (HYPOCHOERIS)’, Lie. POSAĨNIS ‘(bot.) pępawa (HYPOCHOERIS)’ Lingwistyczną ciekawostką można nazwać próbę wyjaśnienia pochodzenia fitonimów lit. pasienis, posainis (zob. Gliwa 2009: 87–88), ponieważ słowa analizowane są przy zastosowaniu atomistycznej metody analizy. dlatego nie poprawia się błędów autorów LkŽ, lecz przedstawia kazuistyczne opisy leksemów nie tylko języków bałtyckich, ale i języka greckiego. i dla niespecjalisty jest jasne, że 7 Por. lit. dial. padakas ‘okrycie stóp’ (< lit. dial. padalkas ‘dolny brzeg odzieży, podołek, zakładka’), który autorzy LkŽ najwyraźniej błędnie powiązali z lit. dial. padaũkas ‘urwis, nicpoń’ (dewerbatyw od czas. lit. padkti ‘oszaleć, wściec się’), ponieważ pod względem semantycznym nie można go porównywać z tym ostatnim – denotacyjna i konotacyjna wartość tych leksemów nie odpowiada sobie; lit. dial. padaũkas wtórne -au zamiast pierwotnego zapożyczenia -ali można zilustrować licznymi przykładami frazeologicznymi podawanymi w LkŽe: į padaukùs eti ‘obracać się wniwecz, kończyć się, zanikać’; nė padaũko (nie zostało, nie ‘niekais virsti’; padaũkais nueti (išeti) ‘dingti, pasišalinti’; padaũkais nunèšti ‘nudanginti’; po padaũkais ‘(keik.) po velnių’, t. y. žodžių junginys lie. dial. padalkais išeiti ‘nusigyventi’ (resp. sinoniminis frazeoznalazł) ‘ani śladu, ani woni’; padaũkais eti (išeti, nueti) logizm ubagais išeiti) zakłada występowanie lit. dial. padáuka 1 ‘urwis, włóczęga’ jako derywacyjno-semantycznego kontaminatu dwóch litewskich słów: lit. dial. padaũkas ‘onuca’ wzgl. ‘część odzieży znajdująca się na dole’ oraz litew. dial. padaũkas ‘łobuziak, nicpoń’. Zatem litew. dial. litew. dial. padáuka 1 ‘włóczęga’ pejoratywna konotacja jest uwarunkowana nie cechami charakteru referenta (wzgl. hasania, harcowania, ponieważ ten, kto hasaje, nie jest włóczęgą), lecz pozycją społeczną, której jednym z desygnatów są s t a r e, p o ł a t a n e u b r a n i a. 144 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV subst. litew. pasienis ‘(bot.) roślina z rodziny roLandas kregŽdys astrowatych, dzięgielnica (Hypochoeris)’ LbŽ, Mt (LkŽe), jak się wydaje, nie może być łączony z subst. lit. pasenis 1, pãsienis 1 ‘miejsce przy ścianie wewnątrz pomieszczenia lub od zewnątrz; kraniec, pogranicze któregoś kraju’ (LkŽe), chociaż była to cenna roślina pastewna, względnie soczysta, gęsta, względnie podobna do taip nurodoma LkŽ, mat jų referentinė konotacija yra diferentinė: šis augalas neskupiska gęsto rosnących roślin (sieną8), lecz geneza suchego leśnego ziela z rodziny astrowatych (Compositae), złocieńca plamistego (H. maculata) albo brodawnika jesiennego (H. radicata) – rośliny łąk wysokich, skraju lasu (odnośnie do terminu zob. kių ir pakrūmių geltonžiedė (žr. Le V 317). Vadinasi, sieti sausos žolės su siena ar kokiu nors ribą įvardijančiu objektu, matyt, negalima. Šio augalo pavadinimo – bussmann 2006: 101; crystal 2008: 41, 349) – jak się wydaje, nie jest bardzo skomplikowana, umotywowana jego hiperonimiczną nazwą fitonimiczną, tj. subst. lit. džiugūnė ‘(bot.) rodzaj roślin z rodziny astrowatych (Hypochoeris)’ P, LbŽ (LkŽe), wywodzący się nie od czasownika lit. džiaũgtis ‘odczuwać radość, bawić się’ itd. (LkŽe) (względnie lit. eset.}]} coat? Wait need valid JSON. I accidentally included malformed? Need final properly. 马会? Ensure last (resp. lie. dial. džiùgas ‘ten, kto szybko czymś się cieszy’ ↔ džiugà ‘radość; ten, kto szybko czymś się cieszy’ (LkŽe)), jak twierdzi Gliwa (ibd.), wskazując błędny semantyczny odpowiednik derywacyjny gr. ὑποχαίρειν ‘umiarkowanie się radować, cieszyć się’, gr. ὑποχοιρίς ‘roślina z rodzaju cykorii (Cichorium)’ (Ls 1644), które nie są genetycznie spokrewnione, choć przeciwnie wskazuje Gliwa (zob. dalej), ale subst. lit. dial. džiugas ‘płot żagociny żmudzki, grodzony z rozgałęzionych świerków’ (Le V 316) ← lit. *džiu-ža-gas ‘t. p.’ (z radykalną absorpcją drugiego członu –ž oraz skróceniem –u w wyniku zaszłej eliminacji –ž, względnie semantycznej derywacyjnej neutralizacji członów) < *džiūt-žagas ‘t., p.’ (odnośnie do odpowiednika derywacyjnego por. subst. lit. mėšla-minỹs ‘koń (który dużo depcze obornika)’ – zob. Skardžius I 435) ← czas. lit. džiti ‘stawać się suchym, wysychać; twardnieć wskutek utraty soków; znikać wskutek parowania;’}-sandbox temperature 0.2 response_format translation_batch STOP translation_batch analysis CODECOV final CODECOV You have 797 weighted tokens left więdnąć, marnieć, zanikać, ginąć (o roślinach); chudnąć, podupadać; chorować na gruźlicę’ (LkŽe) + subst. lie. žãgas 4 ‘ułożona w polu duża kupa siana, słomy lub zboża, stóg, kopiec; (pl.) duża ilość czegoś, mnóstwo; dach podnoszony na żerdziach, pod którym składa się siano, słomę itp. ; sterta drewna opałowego, prętów itp.; zawias; kupa; łączenie krokwi; gruba gałąź, chrust, sucha gałąź; zagroda z drzew i gałęzi; niemała gałąź, szatra’ (LkŽe) (por. lit. dial. žãgaras 3 b ‘gałązka bez liści, chrust’ (krŽ ii 524), t. y. lie. džiugūnė suponuoja sememą ‘sausa, sudžiūvusi (ar džiūti li n k u s i) žo l ė ’ (dlatego jest ona określana jako trawa suchych lasów (wspomniana wcześniej)), a nie ‘wesoła trawa’ – właśnie taką konotację tej roślinie przypisuje gliwa. Zatem można ostrożnie przypuszczać, że również lie. pasienis odzwierciedla hiperonimiczny referent i jego konotację: *pasie-ty-nis ‘taki (-a) jak sietynas’ wzgl. ‘sucha, wyschnięta trawa = džiugūnė’ < praef. pa- + subst. lie. sietýnas 1 ‘ozdoba z s ł o m y; 8 Por. semantyczny lie. sena 1 ekstensjonal: ‘pionowa część budynku; jej powierzchnia od wewnątrz lub od zewnątrz; (przen.) o budynku, instytucji; wysoka zapora, przegroda; pionowa czyjaś powierzchnia boczna; na podstawie relacji etymologicznej gr. ὑποχαίρειν dalis; t a n k i, g l a u d i ko n o r s e i l ė; audeklo ilgio matas (keturi mestuvų stulpeliai); audeklo ilgis; ženklas, žymintis audimo sienas; ežia, riba; valstybės, šalies, krašto riba’ (LkŽe). rytų baltų fitonimų morfeminio skaidymo ypatumai (etninės žodžių identifikacijos problematika) 145 publikacje dyskusyjne / discussion papers taka trawa rosnąca wzdłuż brzegów rzek’, suponujących konotat s u c h e j r o ś l i n y wzgl. s u c h e j t r a w y, por. Trzeba, jak zamarznie rzeka, nakosić s i e t y n y , to zimą będzie czym pod podwyższeniem wyłożyć btrm (LkŽe), tzn. można założyć semem ‘ściółki’: lit. dial. kéltuvas 1 ‘bydło, zwierzę’ ↔ kéltuva 1, keltuvà 3a ‘bydło, zwierzę’ (sing. collect.) stado bydła, trzoda, bydło; bydło robocze; (keik.) bydło’ (LkŽe). subst. lit. posanis 2 ‘(bot.) prosienicznik (Hypochoeris)’ ndŽ; LbŽ (LkŽe), także asocjatyw, jak się zdaje, słowotwórczo i semantycznie wiąże się z subst. lit. džiugūnė jako hiperonimicznym desygnatem subst. lit. dial. džiugas ‘żagocina żmudzka t v o r a , grodzenie wykonywane z rozgałęzionych świerczków’, tzn. suponowalna semema ‘grodzenia, plecenia’, dlatego rekonstruowalna forma *po-su-kainis ‘ten, który jest zatykany, pleciony, grodzony’ (< praef. po- + verb. lie. dial. sukáinioti ‘splątać, poplątać’ brż, Ppl, j ↔ verb. lie. dial. ‘kaišyti, pinti, tverti (šiaip taip, tam kartui, prastai)’ ėr, bsg; ‘sienotarpius kamšyti ‘owijać mchem, pakułami lub czymś innym’ bŽ 208; ‘plątać się, splatać się’ brž; ‘przyjaźnić się, zadawać się’ j; ‘chorować, niedomagać’ grg (LkŽe) – związek słowotwórczy tego czasownika z nomenklaturą botaniczną poświadczony w LkŽ, por. subst. lit. kainė ‘(bot.) Coremium’ Mt (LkŽe), tj. część odżywiająca grzyb, złożona ze skupiska konidioforów) → *posainis ‘t. s.’ (z -ukabsorpcja). ‘umiarkowanie się radować, cieszyć się’ i gr. ὑποχοιρίς ‘roślina z rodzaju cykorii (Cichorium)’ (Ls 1644) można stwierdzić, że między tymi leksemami nie ma nic wspólnego, poza praef. ὑπο- , ponieważ gr. ὑποχοιρίς nie pochodzi od czasownika gr. χαίρειν ‘cieszyć się, weselić się; być zadowolonym’, ale subst. gr. χοῖρος ‘świnia; prosię’, zwierzęta żywione korzeniami i liśćmi cykorii (cykorii podróżnik) (Ls 1732) (Le iV 29). Słowianie, tłumacząc ten grecki termin przez pamorf, używają kilku słów odzwierciedlających zoonimiczną morfologiczną semantyczną strukturę fitonimu: ros. dial. рыло с в и ное трава ‘Cichorium Intybus L.’ (Анненковъ 1878: 98), dlatego ros. dial. свинникъ, поросятникъ ‘Hypochoeris’ (Анненковъ 1878: 173) należy traktować nie jako uzualne, lecz hybrydowe kultūriniai skoliniai, reflektuojantys gr. ὑποχοιρίς (← praef. ὑπο- ‘posesyvinei konotacijai reikšti’ + gr. χοῖρος ‘kiaulė; paršelis’) morfologinę semantinę struktūrą. 5 . LIe . PMINIS ‘(bot.) kostrzewa (FESTUCA)’ Lit . póminis 1 ‘(bot.) kostrzewa (Festuca)’ ndŽ; Mt, LbŽ (LkŽe) wyjaśniany (gliwa 2009: 83) jako derywat czasownikowy (od czas. litew. mnti ‘naciskać nogami, deptać; stawiać nogę, wstawać, opierać się na nogach; oddzielać włókno od paździerzy; obrabiać, zmiękczać; naciskać podnóżek, pedał; iść, kroczyć’ (dLkŽ5), lett. mt ‘stąpać, deptać, tratować’); zakłada się uzema ‘r o ś l i n a , o d p o r n a n a d e p t a n i e’. takie wyjaśnienie gliwos byłoby bardziej przekonujące, gdyby autor hipotezy przedstawił odpowiednią derywację (pre- 152 acta Linguistica roLandas kregŽdys Lithuanica LXIV–LXV (Кернеръ фонъ-Марилаунъ ii 699) wytwarzano barwniki; semem ‘konwalii’ najwyraźniej należy wiązać z rozmieszczeniem kwiatostanów tej zielnej rośliny z rodziny liliowatych (Liliaceae) (Le XXi 367), względnie z ich pionowym nachyleniem, przypominającym zwisanie gałęzi brzozy; z powodu tej cechy drzewa z rodziny brzozowatych (Betulaceae) „ze zwisającymi, pokrytymi rosą gałązkami” w pieśniach ludowych zestawiane są z ubóstwem i niedolą (Le ii 443); 2) lit. palpštis 2 LbŽ, palepštis Mt ‘(bot.) wieloletnia roślina ozdobna z rodziny bobowatych (Cytisus)’ (LkŽe) < praef. lit. pa- + adj. lit. lkštas, -à 4 ‘płaski, rozległy, równy’ (LkŽe) (z p-k- > p-p wskutek odległej asymilacji), ponieważ owoc tej rośliny z rodziny bobowatych – to płaski strąk (Lte Viii 426); 3) lit. paliepsnis ‘(bot.) taka roślina’ < praef. litew. pa- + subst. litew. liepsnà 4 ‘ogień unoszący się z płonącego przedmiotu’ itd. (LkŽe), por. litew. liepsnẽlė 2 ‘(zool.) niewielki ptak śpiewający o czerwonej piersi, rudzik, słowik rdzawogardły (Erithacus rubecula); (bot.) roślina z rodziny goździkowatych o jaskrawo na (Lychnis)’ (LkŽe; Le XiV 540–541); 4) lie. dial. paliepa ‘(bot.) didžioji nasturtė (Tropaeolum majus)’ (LkŽe), kuubarwionych kwiatach, firletka; przez redaktorów LkŽ błędnie przypisane litew. paliepà 3b, pãliepa 1 ‘(bot.) odrost, pęd, przyrost’ (LkŽe) (< czas. tj. 1. palpti ‘trochę, niewiele wchodzić; zdołać się wspinać’; 2. palpti ‘przylepić się od spodu’ > subst. kłam. liẽptas 2 „deska albo kłoda położona w poprzek rowu lub strumienia, aby można było przejść; do leksykalnego gniazda semantycznego: lit. „przymocowana do wody deska przy brzegu rzeki, jeziora, na której staje się podczas prania lub czerpania wody” (LkŽe)) dial. paliepa „nasturcja większa” ← *paliep-sn-a (-snabsorpcja (zob. szerzej o tego typu zmianach: Крегждис 2009: 281)) < praef. lit. pa- + subst. lit. liepsnà (zob. wcześniejszy tekst), ponieważ kwiaty tej rośliny są „często c z e r w o n o c ę t k o w a n e, j a k b y o p r y s k a n e k r w i ą” (Le XX 23); 5) lit. pósmilgė 1 „(bot.) śmiałek darniowy (Deschampsia)”; ‘smilguolė (Apera)’; ‘smilgūnė (Eragrostis); lendrūnas (Calamagrostis)’ ↔ pasmilgė ‘(bot.) šluotsmilgė (Deschampsia caespitosa)’ (LkŽe; dar žr. Le XXiii 339; XiV 385–386) < praef. lie. po- (dėl jo žr. kregždys 2010: 222) + subst. lie. smlga 1, smilgà 4, smilgà 3 ‘(bot.) varpinių šeimos žolė su šluotelės pavidalo žiedynu (Agrostis); kas aukštas ir plonas; miglė (Poa); trzcinnik (Calamagrostis); trzęślica wąskolistna (C. canescens); striepsnė (Melica)’ (LkŽe); 6) litew. palazdė ‘kokorycz pusta (Corydalis cava)’ (LkŽe) ⇦ owocem tej rośliny jest torebka (Lte iX: 595), najwyraźniej związana z orzechem leszczyny. Przykłady te są również bardzo ważne dla determinacji nazw roślin z przedrostkiem praef. pa- / modelu słowotwórczego podarybinio – odzwierciedlone są typy deadjektywny i denominatywny, a nie postulowany przez Gliwę, niezilustrowany żadnymi przykładami, deverbatywny (!!!). Takie sformułowanie można uzasadnić również analizą morfologiczną litewskich i łotewskich nazw fitonimów, rzekomo odzwierciedlających podstawę słowotwórczą czasownikową (zob. Gliwa 2009: 84) (zob. dalej). rytų baltų fitonimų morfeminio skaidymo ypatumai (etninės žodžių identifikacijos problematika) 153 publikacje dyskusyjne / discussion papers 6 . LIe . PADRAIKA „(bot.) brant (CUSCUTA); Pataisas (LYCOPODIUM); rūgtis takaŽoLė (POLYGONUM AVICULARE)’ Kłam. padraika ‘(bot.) kanianka (Cuscuta); widłak (Lycopodium); rdest ptasi (Polygonum aviculare)’ LbŽ (LkŽe) (substantywizacja) < praef. lie. pa- + a d j . lie. drakas, -à 4 ‘rozciągnięty, smukły’ (LkŽe) (jako adj. litewski. dial. (żm.) paimlùs, - ‘mający dobrą głowę, zdolny do nauki’ (dūnŽ 232) (↔ adj. litewski. imlùs, - 4 ‘mogący przyjąć, przejąć się, receptywny; pojemny’ (LkŽe)), adj. litewski. dial. (żm.) paplókščias, -ia ‘płaski’ (dūnŽ 239) itd.), a nie wiązać bezpośrednio z czasownikiem. litew. driẽkti ‘kontynuować, ciągnąć, rozciągać (coś długiego, ciągliwego, bezkształtnego); być rozciągniętym; ciągnąć się; pędzić w rozczochranym stanie; szarpać, rozprzestrzeniać; iść, wlec się; ‘zrywać korę’ wzgl. czas. litew. padriẽkti ‘rozłożyć; potrząsnąć; położyć, rzucić w nieporządku; leżeć rozpostartym; być rozciągniętym, rozciągać się; rozprzestrzenić się, rozpowszechnić się; przewracając się, rozłożyć się, wyprostować się; wyrosnąć, wyprostować się’ (LkŽe), jak proponuje gliwa (ibd.); lit. šùn-draika 1, šundráika 1 ‘pataisas (Lycopodium)’ ↔ šùndraikas 1 ‘t. p.’ (LkŽe), jako złożenie dwóch rzeczowników (!!!) wyjaśnił już kazimieras būga (rr i 219)). 7 . LIe . PãTAISAS ‘(bot.) zarodnikowy Wieloletnia roślina z rodziny widłakowatych Leśna roślina o rozgałęzionej łodyżce i szpilkowatych listkach (LYCOPODIUM)’ Lie . pãtaisas 3 b ‘(bot.) wieloletnia leśna roślina z rodziny widłakowatych, o rozgałęzionej łodyżce i szpilkowatych listkach (Lycopodium)’ Lkm, kp, Pn, sv, brž, srj, LbŽ, Mlt, dglš, trgn, grl, a. Liczba pojedyncza, Ln; ‘(bot.) bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea)’ jrb, j (LkŽe)16 do dziś wywodzona od polisemicznego czasownika. lie. tiẽsti17 (dokładnie16 zob. jeszcze alternację tematów ŏ/ā (szerzej o genezie takich wariantów morfologicznych zob. kregždys 2010: 51– 58) wariant subst. lit. pataisà 3b ‘Lycopodium’ (LkŽe), używanej na obszarze gwary wschodnich Auksztotów uteniskich. 17 Por. verb. lit. tiẽsti semantyczny ekstensjał: ‘czynić prostym, prostować, wyrównywać; ciągnąć, wydłużać; wkładać, przybliżać; ciągnąć; ciągnąć, przedłużać przez coś, łącząc dwie strony; kłaść na powierzchni; naprawiać, duoti, brukti; daryti (ppr. ilgą), vesti, kloti; tiesiai ar tiesų daryti, vesti, brėžti; skėsti, plėsti, skleisti, pozwalać leżeć, słać (łóżko); rozpościerać i przykrywać, okrywać; trząść, słać; pokrywać czymś warstwą, kłaść; ciągnąć się, rozpościerać się’ (por. (refl.) Pataisai par žemę tiẽsias klt); być rozciągniętym, ciągnąć się, leżeć rozpostartym’; uderzyć, rąbać, ciąć, żłobić, trzasnąć; kłaść, burzyć, uderzyć (o ziemię); upadać, przewracać się, walić się, rzucać się; gwałtownie rosnąć, piąć się; ciągnąć się, trwać; ciągnąć się, posuwać się; szybko iść, biec, jechać; ciężko pracować, zabierać się do darbą; traukti, plėšti, dainuoti; rujoti, lakstytis’ (LkŽe). 154 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV liau – verb. lie. patiẽsti18), kaip teigia gliwa (ibd.), nors visi lietuvių kalbos dariniai su šaknimi -taisyra vestini iš kito balsiokaitos laipsnio šaknies verb. lie. taisýti19 (zob. także Smoczyński 2007: 675–676), zakładające 4 sememy, odpowiednie do uzasadnienia semantycznej konotacji fitonimu (zob. przypis 19): 1. ‘leczyć’, ponieważ z zarodników widłaka goździstego (Lycopodium clavatum) wytwarza się zasypki do leczenia odparzeń (zob. Le XXii 150; zob. także kŠŽ 205); 2. ‘rozpościerać się, ciągnąć się’ – zgodnie z morfologią rośliny, tzn. łodyga sporofitu znajduje się przy ziemi, rozgałęzia się wysoko skierowanymi gałązkami (Le ibd.); 3. ‘przewracać się wzdłuż, rozciągać się’ = 2. semem; 4. ‘zdobić, upiększać czymś’, ponieważ roślina jest ozdobna, używana do splatania wieńców (Le ibd.), z których tylko dwie (1, 4) można wywieść od subst. litew. pãtaisas, ponieważ sememy 2 i 3 nie są właściwe dla czasownika. kłam. poprawić20, 18 Por. czas. kłam. rozszerzyć ekstensję semantyczną: ‘uczynić nieco prostszym, wyprostować; odpocząć po pracy, wyciągnąć się, odetchnąć; wyciągnąć, podnieść, rozciągnąć; uczynić coś długim, rozłożyć, urządzić; przełożyć, przeciągnąć, przeciągnąć przez coś, łącząc dwie strony; r o z ł o ż y ć, r o z p r o s t o w a ć, p o z o s t a w i ć r o z ł o ż o n y m; po rozłożeniu położyć; położyć (pościel); po rozłożeniu przykryć, okryć; potrząsnąć, rozrzucić, rozłożyć; rozpaść się, rozciągnąć się; rozciągać się, leżeć, być rozpostartym; położyć, przewrócić, powalić; położyć się, rozłożyć się, wyciągnąć się, przewrócić się; dokonać żywota, zabić, zamordować, uśmiercić, zastrzelić, zarżnąć; rozciągnąć się, urosnąć; przechylić się, obrócić się, poddać się’ (LkŽe). 19 Por. verb. por. poprawiać semantyczny ekstensjonał: ‘usuwać usterki, przywracać czemuś właściwości użytkowe; czynić odpowiednim do jazdy, usuwając nierówności; prostować; usuwać luki, dziury, łatać; usuwać błędy, nieścisłości, pomyłki, niedociągnięcia; zastępować słowo gwarowe słowem języka ogólnego; zwalczać, wykorzeniać (zło); poprawiać coś złego, podupadłego; czynić lepszym, doskonalić; czynić bardziej żyznym, użyźniać; goić; plombować (ząb); zdrowieć, goić się; nastawiać (zwichnięcie); masować, nacierać (kark); tyć, przybierać na wadze; porządkować, wyrównywać, dopasowywać; (wyrównywać), czyścić; w pewien sposób czesać, kręcić, układać fryzurę; rozwinąwszy, rozciągać, rozprzestrzeniać; r o z c i ą g a ć s i ę, r o z p r z e s t r z e n i a ć s i ę; r o z c i ą g a ć s i ę w z d ł u ż, r o z p r o s t o w y w a ć s i ę; porządkować, pielęgnować; podnieść to, co zostało odwrócone podczas orki; sprawiać, patroszyć, czyścić; umocować, osadzić; oprawiać (książkę); zakładać okładki, obwoluty; wkładać w ramy, oprawiać w ramy; ścielić (łóżko, posłanie)’ ndŽ, brs, trkn, Žr, slnt, Mžš, kair, n 123, LLd iii 275 (grz), Mžš, rm; ‘ubierać, odziewać (w ubrania); nosić, mieć na sobie; zaopatrywać w odzież; przykrywać, rozpościerać; ubierać w piękne, ozdobne ubrania; u p i ę k s z a ć, u d o s k o n a l a ć c o ś; nadawać wyglądowi piękno; robić, daryti vidaus įrengimus; kurti, steigti, rengti; gaminti, tiekti (valgį, gėrimą, ėdalą); gaminti kokiam darbui, reikalui; daryti derinantis prie numatyto tikslo, stengtis taikyti; bandyti; elgtis; dėtis, rodytis; wytwarzać jakiś przedmiot; budować (drogę); stawiać (płot); wić, budować (gniazdo, legowisko itp.); robić coś o określonym kształcie, formować; ładować, hodować; tworzyć z dźwięków pewną całość; budować, wznosić (budowlę); wyczyniać (żarty, psoty, przykrości itp.); oczerniać, obmawiać; przygotowywać, organizować (do podróży, jakiejś działalności, wydarzenia); zamierzać, chcieć, sądzić, przewidywać (co robić); zbliżać się do początku, przejawiać się wyczuwalnymi oznakami jakiegoś przyszłego zjawiska; porządkować, przygotowywać (narzędzie, przyrząd, inny jakiś środek), aby nadawał się do użycia, korzystania; ćwiczyć, gretintis, ketinant ką daryti; gretintis, taikstytis, šlietis (prie ko patinkamo); rastis, reikštis, mestis (apie trenować; regulować; wkładać nabój do komory broni palnej; przygotowywać do siewu, uprawiać (ziemię); troszczyć się, zaopatrywać się; zaopatrywać, nabywać, kupować; gromadzić, ładować, kłaść; troszczyć się, żeby gdzieś trafił, został przyjęty; wyprawiać (wesele, ucztę); organizować, urządzać; gromadzić się, zbierać się; celować (do celu); kierować we właściwym kierunku; chorobę, ból); łapczywie jeść, wcinać; bić, tłuc; niszczyć; drogo brać, zdzierać, łupić’ (LkŽe). 20 Por. czas. lit. poprawić ekstensję semantyczną: ‘usunąć usterki, uczynić zdatnym do użytku; naprawić ti tinkamą važiuoti, šalinant nelygumus; palopyti; kitaip perdaryti, pertaisyti; pašalinti ar nurodyti błędy, pomyłki, nieprawidłowości; usunąć nieprawidłowości; poprawić coś, co się pogorszyło, nieudane; udoskonalić, reedukować; wypogodzić się; wyleczyć; z a p l o m b o w a ć (z ą b); w y z d r o w i e ć, w y l e c z y ć s i ę; z r e p o n o w a ć (w y w i c i e); wymasować, rozetrzeć; utuczyć, odkarmić; utuczyć się; n a b r a ć s i ł, o rytų baltų fitonimų morfeminio skaidymo ypatumai (etninės žodžių identifikacijos problematika) 155dyskusyjne publikacje / discussion papers z którego mógłby wywodzić się wspomniany derywat o temacie ŏ (jeśli jest to dewerbatywum) (zob. przypis 20). Mimo to uzualizacja funkcji terapeutycznej zakładałaby rekonstrukcję hiperonimu „roślina lecznicza”, która jest mało prawdopodobna ze względu na niewielką wartość farmakoterapeutyczną rośliny, tzn. leczono nią jedynie egzogenne zaburzenia skóry, niezagrażające biologicznemu istnieniu człowieka, a widłakiem goździstym (L. annotinum) – ospę (Le ibd.). Mimo to właśnie nazwa tego ostatniego gatunku widłaka lie. šùndraika ‘t. p.’ sugeruje znaczenie morfologii rośliny (por. gritėnienė 2006: 183), a nie jej konotacyjnej wartości użytkowej, tzn. należy założyć konotatywy „pełzania, wleczenia się po ziemi”, ponieważ główna łodyga widłaka (Lycopodium) jest po ł y k a j ą c y m się kłączem (Le XXii 150), por. lie. dial. v alk a t a šniūrininkė, która z powodu pełzającej łodygi przypomina „[…] w i d ł a k – leczniczą roślinę leśną o długiej, rozpostartej łodydze” (gritėnienė ibd.). Rekonstrukcja uzemos ‘ozdoba’ również jest wątpliwa, ponieważ semantyczny ekstensjonal leksemu nie odzwierciedla takiego znaczenia. hipoteza, jakoby był to deverbatyw o-kamienny od czasownika litew. pataisýti (o tym typie słowotwórczym szerzej zob. skardžius i 26–36), jest wątpliwa ze względu na związek modelu słowotwórczego derywatów tego czasownika z ich wartością semantyczną, tj. reflektowane są nazwy nomen instrumenti: litew. dial. pãtaisas ‘narzędzie, przyrząd’ (dūnŽ 249) ↔ (derywat z suf. *-lŏ) litew. dial. pãtaisalas sm. (34b) ‘narzędzie, przyrząd’ trš; ‘(kol.) poprawić, podawane potrawy’ j. bałt. (LkŽe). zagadkę pochodzenia omawianego fitonimu można łatwo wyjaśnić, opierając się na wspomnianym już neasocjatywie 21 lie. dial. v a lkat a šniūrininkė ‘tramažolė (Glechoma)’, supod z y s k a ć s i ę; uczynić porządnym, równym, odpowiednim; wyprostować, rozciągnąć; wyciągnąć się na całą długość; uporządkować, oczyścić, obsadzić; pościelić (łóżko, posłanie); ubrać się, przyodziać się (w ubrania); przebrać się w co; ozdobić; zrobić jakiś przedmiot; utworzyć się, powstać; wytyczyć (drogę); zagrodzić (płotem, ogrodzeniem itp.); zwinąć, usypać (gniazdo); uczynić coś o określonym kształcie, uformować; zbudować (budowlę); urządzić, zainstalować; założyć, ustanowić; przygotować, sporządzić; przygotować (potrawę, napój, karmę itp.), podać; przygotować do jakiejś pracy, sprawy; sztucznie, udając, zrobić; stać się jakimś; podawać się za kogoś, wyglądać na kogoś, udawać; sprawić przykrość; zdarzyć się; trafić, ketinti (ką daryti); sutvarkyti, parengti, kad būtų tinkamas vartoti, naudotis; parengti darbui (padargą, įrankį, indą ir kt.); išmiklinti; įdirbti (žemę); parūpinti, įgyti; parinkti, pataupyti; paskirti, nurodyti, ką kam daryti, kuo būti; iškelti (vestuves, pokylį); sukelti kokį reiškinį; užtraukti (negerovę); pakreipti kuria linkme; pavalgyti, užkirsti; primušti; užmušti, nužudyti; prigauti, suvedžioti (merginą); pavogti; dostać się gdzieś; wydarzyć się; przygotować, opracować (do działania, działalności, wydarzenia); nastroić się, wydać, zużyć (LkŽe). 21 Por. konotatywy subst. implikowane przez morfologiczną strukturę rośliny. lit. dreka 1 ‘część rośliny nadająca się do tkania tkanin, włókno, łyk; tkanina siatkowa; pewna ilość (włókna), szczypta; (bot.) widłak, driekana, rietena, szarkakojis (Lycopodium)’ / driẽkana 1 ‘(bot.) rozpościerający się chwast ogrodowy’ oraz (innego stopnia apofonicznego) wspomnianym już lit. padraika ‘(bot.) kanianka (Cuscuta); pataisas (Lycopodium); rūgtis takažolė (Polygonum aviculare)’ LbŽ (LkŽe) oraz ich asocjatywy genetyczne: subst. lit. padrái ka 1 ‘rozwiązła kobieta, ladacznica’ / padráika 1, pãdraika 1, ‘człowiek niepoważny, trzpiot; długala, wyciągnięty chudzielec’ (LkŽe). Rozróżnienie tych poziomów semantycznych jest niezwykle ważne, ponieważ niektórzy badacze interpretują asocjatywy jako pierwotne derywaty dewerbalne, choć należy je traktować jako derywaty denominatywne, por. lit. patárška / patérška ‘Briza media’ gritėnienė (2006: 61) wiąże z dźwiękiem zwisających kłosków wywoływanym przez wiatr (por. lit. włóczęga 156 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV wyodrębniający drugi semantyczny typ roLandas kregŽdys słowotwórczy nazw roślin z pref. pa- / podtyp, motywowany cechami formalnymi – wartością właściwości zewnętrznych (fizycznych): łodyga tej trawy z rodziny wargowych (Labiatae) – bluszczyku kurdybanku (G. hederaceae)22 jest podobna do łodygi skrzypu (gritėnienė ibd.), tzn. poziome ułożenie głównej nadziemnej części rośliny i liście o odpowiadającej morfologii zadecydowały o zestawieniu nazw dwóch różnych gatunków roślin, resp. implikują paralelne semantemy i strukturę morfologiczną (por. abstrakcyjne znaczenie nomen agentis pochodzenia rzeczownikowego, por. wálkata ‘włóczęga’ (skardžius i 336) ← adj. lit. valkùs, - 4 ‘lepki, ciągliwy, miękki, gęsty, kleisty, sprężysty; giętki, elastyczny, mocny; elastyczny, zwinny (zwykle o człowieku, częściach ciała); niesztywny, nieskłonny do łamania, twardy, sprężysty; kruchy, łamliwy; leniwy, niezgrabny; ślizki, lepki, gęsty; mocny, wytrzymały, odporny (o człowieku, zwierzęciu); która długo nie przestaje dawać mleka, dojna (o krowie)’ (LkŽe) + suff. -at-) istnienie rodzajów. Wynika z tego, że można śmiało stwierdzić, iż lit. pãtaisas ‘Lycopodium’ nie jest d e w e r b a t y w e m, lecz d e n o m i n a t y w e m, traktowanym jako hipernormalizm (z rdzeniem -azamiast rozgałęzioną łodyżką i etimologinio -ą- (apie tokių kilmę plačiau žr. urbutis 1998: 55–56)), sietinas su subst. lie. patąsa pl. 3b ‘(bot.) sporinis pataisinių šeimos daugiametis miškų augalas kolczastymi listkami (Lycopodium)’ Švnč, kli (LkŽe) < praef. litew. pa- + a d j . litew. dial. *taisus ‘giętki, elastyczny’ (hipernormalizm) ↔ adj. litew. tąsùs, - 4 ‘który jest rozciągany, rozciąga się, napręża się, nie kruszy się; ela st in g as, va lk us, diržingas, neskalus; kietas; lipnus; ilgai besitęsiantis, trunkantis’ (LkŽe) arba subst. lie. tąsà 4 ‘(to pa ti e s d ai kt o) tę s im as is to li au, t ę si ny s; ko vykdymas, darymas ar vykimas, tęsimas ar tęsimasis toliau’ (LkŽe) ∼ subst. lie. patsa (scom.) 1, patąsà 3b ‘włóczęga, włóczykij, łazęga; włóczęga, nicpoń’ (por. konotację fitonimiczną: Tėvas patąsa, motina pamplė, vaikai čiučiurukai (ż ir ni s) kos 84) (LkŽe), subst. lit. dial. patsai pl. 2 ‘paździerze z pakułami, otrzymywane podczas trzepania lnu’ Prng, dv (LkŽe)23. Va1 ‘ten, kto dużo paple, trajkocze’ ↔ patérška 1 ‘t. p.’ (LkŽe)), a Gliwa (2009: 84) wyjaśnia je również jako derywat czasownikowy od czasownika lit. takšti ‘wydawać terkoczący dźwięk, brzęczeć; jechać, dinasi, galima rekonstruoti sememą ‘augalas, kuris tempiamas tęsiasi, tįsta’. terkocząc; uderzyć, stuknąć; paplać, pleść; skrzeczeć’ wzgl. czas. lit. patakšti ‘potrzeszczeć, pogadać; papleść, pogadać’ (LkŽe), a także jako denominalny derywat od subst. lit. tárška 1 ‘gaduła, paplacz’ ↔ terškà 4 ‘t. p.’ (LkŽe), chociaż leksem przypisuje do podklasy derywatów dewerbalnych. 22 Por. subst. lit. pataisaniai 2 ‘(bot.) k l a s a z a r o d n i k o w y c h r o ś l i n ł o d y g o w y c h (Lycopodineae)’ LbŽ (LkŽe). 23 Te deverbatywa pochodzą od czasownika lie. tąsýti ‘ciągnąć lub szarpać coś, chwyciwszy za coś; szarpać, aby coś się wlokło, czołgało, włóczyć; wprawiać w ruch w określonym kierunku przez popychanie, przemieszczać, przepychać, przeciągać; zaczepiać, popychać, drapać, dręczyć; męczyć pracą; szarpać, ciągnąć przedmiot mocno trzymający się lub trudno dostępny; ciągnąc rozciągać, układać; z trudem nosić, podnosić; z trudem wozić; kontynuować, zwlekać, przewlekać; ciągnąć się’ i in. (LkŽe) ↔ czasownik. litew. patąsýti ‘pociągać, poszarpywać, chwyciwszy za coś; wydoić; poszturchać się, pobić się; nieco pociągnąć, powłóczyć, wlokąc; poprzesuwać; porozrywać; zburzyć; rozciągając, rozpostrzeć, wyłożyć; rozciągnąć się, rozlać się; wypowiadać nieco przeciągle; ‘pokryć się, porozrzucać się’ i in. (LkŽe). rytų baltų fitonimų morfeminio skaidymo ypatumai (etninės žodžių identifikacijos problematika) 157publikacje dyskusyjne / discussion papers 8 . LA . DIAL . APDZIŗAS, APDZIRAS, APDZIRES, APDZIRENES, APDZIŗU- / APDZIRU-ZāLES ‘Poprawki (LYCOPODIUM)’ Łot. dial. apdziŗas, apdziras, apdzires, apdzirenes jaungulbene (410), apdziŗu- / apdziru-zāles Lielauce (112) ‘widłak (Lycopodium)’ pochodzenie do dziś nie zostało wyjaśnione (por. gliwa 2009: 83–84). na podstawie materiału przedstawionego w słowniku Karla Mülenbacha (Me i 84) można przypuszczać, że w gwarach łotewskich doszło do fitonimicznej (lingwistycznej) panmiksji nazwy tej rośliny, charakterystycznej także dla gwar litewskich. w związku z podanym przez Mülenbacha litewskim odpowiednikiem tego leksemu apgirios ‘ciemierzyca (Veratrum)’ można wysunąć hipotezę o hiperonimizacji nazw roślin różnych gatunków (według pierwszego derywacyjnego typu semantycznego – lokalizacji), por. lit. dial. atgir ‘taka r o ś l i n a l e ś n a (Lycopodium selago)’ (dūnŽ 34), tzn. ‘widłak gajowy lub widłak błotny’ (Le XXii 150), chociaż podane przez Vitkauskasa (dūnŽ ibd.) przykłady ilustracyjne leksemu implikują konotację ciemierzycy (Veratrum) – płynem z tej rośliny (‘wodą z c i e m i e r z y c y’) niszczy się wszy (!!!). do pomieszania fitonimów doprowadziła zapewne identyczność lokalizacyjna, tj. miejsce występowania – las (widłaka), skraj lasu – ciemierzycy (por. apdziŗas auguot prie ž u me ž uos un ȩsuot līdzīgas staipekļiem (Me ibd.), tzn. „c i e m i e r z y c a r o ś n i e n a s k r a j u l a s u i j e s t b a r d z o p o d o b n a d o w i d ł a k a”) – oraz wartość u z y t k o w a, ponieważ obie rośliny są lecznicze, tylko stosuje się je do leczenia różnych chorób. zatem analiza etymologiczna tego słowa nie jest skomplikowana: łot. apdziŗas *‘rośliny nadrzeczne, przylesne resp. ‘przyleśne’ < praef. la. ap- ‘(oznacza przedmiot znajdujący się wokół czegoś)’ + subst. la. dziŗa (dzre) ‘las’ (zob. Me i 555). dlatego twierdzenie Gliwosa (ibd.), jakoby ten derywat denominatywny był derywatem czasownikowym, należy traktować jako przykład etymologii ludowej. Po d s u m o w a n i e Na podstawie przedstawionej krótkiej analizy omówionych fitonimów można bez zastrzeżeń zgodzić się z Albertem Rosinem, który sformułował metodologiczny postulat unikania fantasmagorycznych interpretacji resp. kazuistycznych argumentów (1997: 73): „[…] przy rozwiązywaniu złożonych kwestii rozwoju morfologii należy zrezygnować z atomistycznych metod badawczych i przypadkowego porównywania z innymi językami indoeuropejskimi, których dane, jeśli nie zbada się motywów ich wewnętrznego rozwoju, często mogą sprowadzić na manowce. fakt każdego języka należy badać z punktu widzenia systemowych powiązań tego języka (lub dialektu), z punktu widzenia kontekstów jego użycia i pragmatyki, poszukując wewnętrznych motywów jego zmian w samym języku.челов? ze względu na wewnętrzne motywy jego zmian w samym języku.челов? ze względu na wewnętrzne motywy jego zmian w samym języku.челов? 9 . ze względu na wewnętrzne motywy jego zmian w samym języku.челов? ze względu na wewnętrzne motywy jego zmian w samym języku.челов? (lub dialektów) w systemie.“ 158 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV 10 . WNIOSKI 10.1. zasadniczym czynnikiem determinującym kierunek analizy etymologicznej leksemów jest ustalenie najmniejszej części wyrazu mającej znaczenie, wyodrębnionej metodą rekonstrukcyjno-pragmatyczną. 10.2. Brak najmniejszej uogólnionej części wyrazu, wzgl. alternant formalny, można zrekonstruować na podstawie uzusu wartości semantemów. 10.3. ustalono następujący rozwój morfologiczny (wzgl. etymologiczny) fitonimów litewskich i łotewskich: 10.3.1. lit. pastẽnis ‘roślina z rodziny goździkowatych (Malachium)’ ← *pas-iu-t-enis (z absorpcją rdzennego -iu) ← lit. dial. pãsiutas ‘wściekłość, szał, harce’ (↔ lit. dial. pasiutỹs, pasiuts ‘to samo’) + (wtórny) suff. *-enŏ-; 10.3.2. lit. núokana ‘trująca roślina z rodziny baldaszkowatych (Cicuta)’ ← praef. nuo- + subst. lit. dial. kãnas ‘koniec’ (< lit. dial. kãpana ‘konanie, umieranie’) < praef. nuo- + lit. ka-pa-na ‘koniec, śmierć’ (← *‘to, co powoduje śmierć, wzgl. roślina śmierci’); 10.3.3. subst. lit. padaukas ‘koźlarz czerwony (Leccinum aurantiacum)’ < subst. lit. dial. (zapoż.) *padaukas ‘grzyb o nierównej, pomarszczonej („kudłatej”) trzonie’ < adj. lit. dial. (pożycz.) *padalkinis ‘nierówny (pomarszczony, ponieważ zszyty) jak padurek’ ← lit. (pożycz.) padálka ‘dolny brzeg odzieży, dół, podołek’ (z -al- > -au-, właściwym zapożyczeniom); 10.3.4. lit. pasienis ‘roślina z rodziny astrowatych, dzięgielnica (Hypochoeris)’ < *pasie-ty-nis ‘taki (-a) jak sietynas’ wzgl. ‘sucha, wyschnięta trawa = dzięgielnica’ < praef. pa- + subst. lit. sietýnas „ozdoba ze słomy; taka trawa rosnąca na brzegach rzek”; 10.3.5. lit. posanis „džiugūnė (Hypochoeris)” ← *po-su-kainis „ten, który jest zatykany, pleciony, grodzony” (z absorpcją -uk) < praef. po- + czas. lit. dial. sukáinioti ‘sfilcować, splątać’ ↔ czasownik. lit. dial. káinioti ‘zatykać, pleść, grodzić (jako tako, na razie, byle jak)’; ‘zatykać przestrzenie między ścianami mchem, pakułami lub czymś innym’ itd. (∼ rzecz. lit. kainė ‘(bot.) Coremium, tj. część odżywiająca grzyb, złożona ze skupienia konidioforów’); nis *‘roślina 10.3.6. lie. póminis ‘eraičinas (Festuca)’ ← a) (apeliatyvas) lie. dial. (žem.) pomirosnąca nad rzeką wzgl. w wilgotnych miejscach’ < top. lit. dial. (żm.) *Pominys (< *Paminys ‘t. p.’ (z absorpcją -iji -a- > -o-, por. lit. pa-ežerys ‘miejsce nad jeziorem’ ↔ topon. lit. (żm.) Pó-žerė ‘wieś niedaleko Tauragė’) < topon. *Paminijys ‘miejscowość nad rzeką Miniją’ < topon. kłam. (żm.) Pomenie (= Paminijės) ‘6 miejscowości nad rzeką Miniją, na zachód od Żarėnów i na północ od rietavo’; b) lie. dial. (žem.) póminis *‘augalas, augantis drėgnose vietose’ < lie. *po-ne-minis ‘t. p.’ (su -neabsorbcija dėl fonologiškai tapačių skiemenų kartojimosi, t. y. -ne-…-ni-; -i- < -udėl regresyvinės asimiliacijos) < subst. rytų baltų fitonimų morfeminio skaidymo ypatumai (etninės žodžių identifikacijos problematika) 159publikacje dyskusyjne / discussion papers kłam. *po-ne-munis ‘t. s. (substantywizacja) < adj. bl. *nemuna- ‘to, co charakteryzuje się wilgotnym miejscem’; 10.3.7. лит. pamienis «кострец (Dactylis glomerata)» ← *pa-ka-mienis «трава, растущая только в тенистых местах, на опушках, в предгорьях, на вырубках, то есть там, где есть деревья» (с абсорбцией начального -ka) < praef. pa- + subst. лит. kamenas «ствол растения, дерева, стебель» и др. ; 10.3.8. лит. palpštis / palepštis «многолетнее декоративное растение семейства бобовых (Cytisus)» ← *palkštis «растение, образующее плоские стручки» (с p-k- > p-p вследствие отдалённой ассимиляции) < praef. лит. pa- + przym. lie. lkštas, -à ‘płaski, równy, gładki’; 10.3.9. lie. dial. paliepa ‘nasturcja większa (Tropaeolum majus)’ < ← *paliep-sn-a ‘roślina o czerwono nakrapianych kwiatach, jakby opryskanych krwią’ (-sn absorpcja) < praef. lie. pa- + subst. lit. liepsnà ‘ugień, płomień unoszący się z płonącego przedmiotu’ ↔ lit. liepsnẽlė ‘(bot.) roślina z rodziny goździkowatych o jaskrawo ubarwionych kwiatach, firletka (Lychnis)’; 10.3.10. lit. padraika ‘kanianka (Cuscuta); widłak (Lycopodium); rdest ptasi (Polygonum aviculare)’ < praef. lit. pa- + adj. lit. drakas, -à „rozpostarty, smukły”; 10.3.11. lit. pãtaisas „zarodnikowa wieloletnia roślina leśna z rodziny widłakowatych, o rozgałęzionej łodyżce i igiełkowatych listkach (Lycopodium)” – hipernormalizm (z rdzeniem -azamiast etymologicznego -ą-), powiązany z subst. lit. patąsa „(bot.) zarodnikowa wieloletnia roślina leśna z rodziny widłakowatych, o rozgałęzionej łodyżce i igiełkowatych listkach (Lycopodium)” < praef. lit. pa- + przym. litew. dial. *taisus ‘giętki, elastyczny’ (hipernormalizm) ↔ przym. litew. tąsùs, - ‘który rozciągany wydłuża się, rozciąga się, nie kruszy się; elastyczny, giętki, podobny do rzemienia, nieskłacalny’ itd. ; 10.3.12. łot. dial. apdziŗas, apdziras, apdzires, taisas (Lycopodium)’ < praef. la. ap- ‘(žymi daiktą, esantį aplink ką nors)’ + subst. la. dziŗa (dzre) ‘miškas’. apdzirenes, apdziŗu-/apdziru-zāles ‘paŠaLtiniai būga i–iii – būg a kazim ieras. Wybrane pisma 1–3, opracował Z. Zinkevičius. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1958–1961. dūnŽ – Vitkauskas Vytautas. Słownik gwar dunininków północno-wschodnich. Wilno: Mokslas, 1976. iew – Pokorny julius. Indoeuropejski słownik etymologiczny 1–2. bern und krŽ i–ii – München: francke Verlag, 1959–1969. Pupkis aldonas. Słownik gwary Kazlų Rūda 1–2. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008–2009. 160 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV kŠŽ – Vilutytė ang elė. Słownik gwary roLandas kregŽdys Kaltanėnai. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, LatŽ – informator administracyjno-terytorialnego podziału Litewskiej SRR 2. Wilno: Mintis, Lew – 2008. fraenkel er nst. Litewski słownik etymologiczny, 1–2. Heidelberg: Vandenhoeck & 1976 . Le I–XXXVII – Lietuvių enciklopedija 1–37. bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1953–1985 . Ruprecht, 1962–1965. LeŽ – smoczyński wojciech. Słownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: Printer Polyglott, 2007. LkŽe – Słownik języka litewskiego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego (t. 1–20, 1941–2002). Dostęp w internecie: www.lkz.lt. LPŽ i–ii – Słownik litewskich nazwisk 1–2. Wilno: Mokslas, 1985–1989. Ls – Liddell Henry George, Scott Robert. Leksykon grecko-angielski. Nowy Jork i Cincinnati: American Book Company, 1882 (wydanie ósme). Lte I–XIII – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 1–13. Wilno: Mokslas, 1976–1985. Me i–iV – M ǖle nbachs kārl is. Latviešu valodas vārdnīca 1–4, red. jānis endzelīns. rīga: izglītības ministerija (t. 1), kultūras fonds (t. 2–4), 1923–1932. PeŽ i–iV – Mažiulis Vytautas. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4. Wilno: Mokslas (t. 1), Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii (t. 2, 3), Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii (t. 4), 1988–1997. Skardžius I–V – Skardžius Pranas. Pisma wybrane 1–5, opracował Albert Rosinas. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1996–1999. sPw XV – Słownik Polszczyzny XVI wieku 15. wrocław & Łódź: wydawnictwo Polskiej akademii nauk, 1984. BSE i–XXXi – Wielka Encyklopedia Radziecka, red. Б. А. Введенский. Москва: Большая советская энциклопедия, 1969–1981. Dal i–iV – Dal Władimi r. Słownik objaśniający żywego wielkoruskiego języka 1–4. Москва: Русский язык, 1989–1991. Кернеръ фонъ-Марилаунъ I–II – Кернеръ фонъ-Марилаунъ А. Życie roślin. С.-Петербургъ: Просвѣщенie, 1896. Preobrażeński i–iV – Preobrażeński Aleksander Grigorjewicz. Этимологический словарь русского языка. Москва: Типография Г. Лисснера и Д. Совко, 1910– 1914 (т. 1–2); Москва & Ленинград: Издательство академии наук СССР, 1949 (т. 3). rytų baltų fitonimų morfeminio skaidymo ypatumai (etninės žodžių identifikacijos problematika) 161diskusinės publikacijos / discussion papers СРНГ i–XLiii – Словарь русских народных говоров 1–43. Ленинград (Санкт Петербург): Наука, 1965–2009. Fasmer i–iV – Fasme r Mak s. Etymologiczny słownik języka rosyjskiego 1–4. Москва: Прогресс, 1986–1987. ESSJa i–XXXii – Etymologiczny słownik języków słowiańskich 1–32, red. ред. О. Н. Трубачёв. Москва: Наука, 1974–2005. Literatūra balevičien ė j a nina 1995: flora ir fauna. – Lietuvininkų kraštas. kaunas: Litterae universitatis, 45–63. bilkis Laimutis 2008: Lietuvių helonimų daryba. Helo nimy sufiksalne i sufiksowane. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. brückner alexander 1957: Słownik etymologiczny języka polskiego. warszawa: wiedza powszechna. bussmann hadumod 2006: Routledge Dictionary of Language and Linguistics. London & new york: routledge. butkus alvydas 1995: Litewskie przezwiska. kaunas: Æsti. Crystal David 2008: Słownik językoznawstwa i fonetyki. oxford: blackwell Publishing. Endzelīns Jānis 1957: Dźwięki i formy języków bałtyckich. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Endzelīns Jānis 1951: Gramatyka języka łotewskiego. Ryga: Państwowe Wydawnictwo Łotewskiej SRR. erzepki bolesław 1900: Słownik Łacińsko-Polski Bartłomieja z Bydgoszczy. Poznań: drukarnia dziennika Poznańskiego. Gliwa Berndas 2002: Nazwy trujących roślin núokana ‘cicuta virosa L.’ oraz núokanis ‘trujący grzyb, Lactarius turpis Weinm.’ w języku litewskim. – Onomasiology Online 3, 1–7. gliwa ber nd 2009: Nazwy roślin z prefiksem pau i pokrewnymi w języku litewskim i Łotewskiego. – Baltistica 44(1), 77–90. Gliwa B e r n d, Stukonis Vaclova s 2008: Etymologisches zu den Namen der Schwingel (Festuca spp.). – Baltu filoloģija 17(1/2), 61–72. Gritėnienė Aurelija 2006: Motywacja nazw roślin w gwarze północnoponiewieskiej. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. kregždys rol a n d as 2009: ide. suff. *-kosemantinė sklaida baltų kalbose. – Res humaNitariae 6, 112–132.