Das geistliche Lied im Forschungsspektrum der Theolinguistik

120 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV aLbrecht greuLe kierunki badań naukowych: (szczególnie teolingwistyka i pieśń religijna), gramatyka tekstu, onomastyka, składnia historyczna. pieśń religijna w spektrum badań teolingwistycznych Uwaga teolingwistyka opisuje, w jaki sposób ludziom udaje się komunikować za pomocą języka o tym, co boskie. Jednym z zadań der theoLinguistik teolingwistyki jest opracowanie taksonomii tekstów teolektalnych. Ważną rolę odgrywają przy tym teksty tłumaczone, np. tłumaczenia Biblii, które są również wykorzystywane w nabożeństwach w języku narodowym. Ponadto od czasów reformacji w obszarze niemieckojęzycznym pieśni religijne odgrywają w nabożeństwach znaczącą rolę. Zadaniem teolingwistyki jest również krytyczna analiza tekstów pieśni pod kątem ich przydatności w nabożeństwie. Adnotacja: teolingwistyka opisuje, w jaki sposób ludzie potrafią komunikować się o tym, co boskie, za pomocą języka. Zadaniem teolingwistyki jest ustalenie taksonomii tekstów teolektalnych. Tym samym teksty przekładów odgrywają ważną rolę, np. przekłady Biblii, które są również wykorzystywane podczas nabożeństw odprawianych w języku ojczystym. Ponadto, od czasów reformacji protestanckiej pieśni odgrywają ważną rolę w nabożeństwach na obszarze niemieckojęzycznym. Zadaniem teolingwistyki jest także krytyczna analiza tekstów pieśni pod względem językowym, z uwzględnieniem przydatności tych tekstów podczas nabożeństw. 1 . teolingwistyka „nie jeszcze jedna lingwistyka z łącznikiem!” Dobrze rozumiem ten zarzut wobec terminu teolingwistyka; długo też zmagałem się ze sobą, jak sŁowa kLuczowe: teolingwistyka, język religijny, język sakralny, pieśń religijna, krytyka języka. Słowa kluczowe: teolingwistyka, język religijny, język sakralny, hymn, krytyka językowa. das geistliche Lied im forschungsspektrum der theolinguistik 121 artykułów / articles to, co mnie w tym obszarze użycia języka interesuje i fascynuje, powinno określać. Początkowo używałem w tym celu terminu „język sakralny”; inni mówią o „języku religii” lub o „języku religijnym”. W obliczu niemal nieogarnionej różnorodności tematycznej i ogromnego potencjału badawczego, który z czasem zgromadził się szczególnie poza germanistyką, coraz wyraźniej uświadamiałem sobie, że termin teolingwistyka najlepiej nadaje się do tego, by w miarę trafnie, wykraczając poza granice języków narodowych i religioznawstwa, nazwać to, o co chodzi. nas, czym jest język kultury, to widzimy, że katalog kryteriów, według których język określa się jako język kultury, nie może obejść się bez uwzględnienia kryterium, woher kommt das interesse an theolinguistischen fragestellungen? fragen wir czy występuje w nim odmiana religijna lub rejestr religijny, czyli – w innej terminologii – bez kryterium „sakralności” (Greule 2004: 140 i n.). Kto zapozna się z kształtem i powstawaniem języków kultury w Europie (Janich, Greule 2002), stwierdzi, że często tłumaczenie Biblii na „język ludowy”, nierzadko jako następstwo reformacji, było decydującym impulsem dla powstania języka standardowego, a nawet dla samego piśmiennego utrwalenia języka ludowego. Niemiecki „język jedności” jest tego najlepszym przykładem. sformułowane w ramach lingwistyki wariantów oznacza to, że zgodnie ze wszystkimi doświadczeniami historii języka w każdej wspólnocie językowej, która przecież każdorazowo definiuje się poprzez historyczny język jednostkowy, istnieje mniej lub bardziej silnie wykształcona domena językowa zdefiniowana przez jedną lub więcej religii. Jej manifestację w układzie odmian językowych można nazwać „teolektem”. Może on być realizowany w mowie, śpiewie i piśmie. Jeśli rozumiem religię jako więź ludzi z – zwykle nazywanym Bogiem (po grecku theós) – osobowym, transcendentnym bytem, to teolingwistyka jest nauką zajmującą się formami językowymi, w których ludzie wyrażali i wyrażają tę relację z theosem. Termin „teolingwistyka” został wprowadzony do badań przez JeanPierre’a van Noppena, który po raz pierwszy użył go w połowie lat 70. XX wieku, a w późniejszych pracach definiował go coraz precyzyjniej. W 1995 roku van Noppen pisze: teolingwistyka dąży do opisania, w jaki sposób dyskurs ludzki może być wykorzystywany do odnoszenia się do tego, co boskie, a ponadto, jak język funkcjonuje w „religijnych” sytuacjach w sposób, który może nie spełniać wąskich standardów bezpośredniego, jednoznacznego odniesienia, lecz mimo to opiera się na logice, którą można wyodrębnić w kategoriach znanych procesów językowych (metafora, akty mowy, ...) Do właściwego rozpowszechnienia i recepcji tego terminu przyczynił się David Crystal, który w 1987 roku w The Cambridge Encyclopedia of Language („Encyklopedii 122 Acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV wydanie 1993): „teolingwistyka. badanie języka aLbrecht greuLe biblistów, teologów i innych osób zajmujących się teorią i praktyką religijną”. nadal, jeśli zasięgnąć informacji w internecie, większość dowodów na użycie tego terminu pochodzi ze źródeł anglojęzycznych. W namiętnym apelu na rzecz badań teolingwistycznych Wagner wskazuje korzyści, jakie dla obu dyscyplin mogłyby wynikać ze współpracy językoznawców i teologów. Celowo omawia liczne luki an dieser stelle muss der programmatische aufsatz von andreas wagner Theolinguistik? – Theolinguistik! (wagner 1999) hervorgehoben werden. in diesem leibadawcze i postuluje konkretne projekty badawcze. Żadna religia nie jest wykluczona z badań teolingwistycznych — ani tak zwane religie pogańskie (przedchrześcijańskie), ani religie naturalne. jednakże termin „teolingwistyka” właśnie pod tym względem nie jest bezproblemowy. Theos oznacza bowiem boga (w monoteizmie) względnie bogów (w politeizmie) w postaci osobowej; tym samym teolingwistyka wykluczałaby – przynajmniej jeśli pozwolimy się kierować etymologią tego słowa – religie, które np. czczą manę, tj. przenikającą świat, właśnie nieosobową, nadprzyrodzoną moc lub energię. ponadto jest oczywiste, że teolingwistykę – mówiąc w uproszczeniu – należy umiejscowić na pograniczu lingwistyki i teologii, podobnie jak etno-, psycholinguistyka czy socjolingwistyka sytuują się na granicy między lingwistyką a – odpowiednio – etnologią, psychologią i socjologią. tyle że termin „teologia” ma bardzo wyrazisty profil: wprawdzie wywodzi się z tradycji hellenistycznej (kultowo-mitycznej), lecz w IV wieku został włączony do chrześcijańskiego języka. ze względu na jego odniesienie do „pogańskich” korzeni minęło następnie jeszcze całe osiem stuleci, zanim mógł stać się pojęciem nadrzędnym dla naukowego zajmowania się kwestiami wiary tradycji chrześcijańskiej, jednak dziś jest on zakorzeniony najsilniej właśnie w tej tradycji. Mówiąc dosadnie, „teolingwistyka” byłaby zatem dość euro-, a nawet chrystocentryczna. dlatego w dłuższej perspektywie pilnie potrzebne jest tu rozwiązanie zdolne do uzyskania konsensusu, aby nie powstało wrażenie, że jedna tradycja chce zawłaszczyć dla siebie całość naukowej refleksji nad językiem religijnym – zarzut ten coraz częściej pojawia się w kręgach antropologicznych, etnologicznych i częściowo religioznawczych. języka Cambridge’a” przy założeniu tej zgody badania teolingwistyczne nie powinny wykluczać z analizy żadnego języka ani żadnej religii. Pod pojęciem „języków” rozumie się nie tylko języki standardowe lub pisane; przedmiotem badań są zasadniczo wszelkie ludzkie wypowiedzi, które konstytuują teolektalną sytuację komunikacyjną lub z niej wynikają. Ponadto teolingwistyka nie ogranicza się do synchronii— das geistliche Lied im forschungsspektrum der theolinguistik 123straipsniai / articles jeśli nadaje głębię historyczną, możliwe jest również schränkt, sie hat durchaus auch historische tiefe. so wie es den Vergleich in der porównanie interlingwalne i kontrastywne, podobnie jak międzyreligijne. Mam na myśli przez to ostatnie, że na przykład, jak już się zdarzało, modlitwa żydowska jest porównywana z chrześcijańską. Do tego obszaru należy wielki problem przekładu tekstów kanonicznych na języki narodowe. Badania teolektalne mogą być prowadzone w ramach wyznaczonego, bardzo szerokiego zakresu badań na wszystkich poziomach systemu językowego, a więc na poziomie fonetyki (np. retoryka podczas kazania, ale także śpiewy), grafetyki (np. tetragram), morfologii (np. morfemy wyznaczające sakralność), leksyki, składni, frazeologii, gramatyki tekstu (np. gramatyka tekstu modlitwy) oraz pragmatyki. Nie należy zapominać o kategorii teonimu, która zajmuje się imionami i przydomkami Boga i bogów. Badanie może również dotyczyć teolektalnych gatunków tekstu, nawet jeśli wciąż daleko nam do choćby w przybliżeniu wiążącej taksonomii teolektalnych klas tekstu; Wypracowanie jej – religia po religii i język po języku – jest jednym z przyszłych zadań teolingwistyki. Złożoność takiej taksonomii w pełni odpowiada złożoności terminu „teolekt”, który chciałbym zrównać ze starszym terminem „język religijny”. W obliczu tej złożoności poniższe rozważania dotyczące możliwych kategorii teolektalnych klas tekstu są logicznie niepełne i opierają się głównie na dotychczasowych doświadczeniach w obszarze religii chrześcijańskiej. 1. Stosunkowo łatwo wyodrębnić kategorię tekstów kanonicznych, do której należą między innymi Biblia i jej przekłady, Tora, Koran oraz inne – podobnie fundamentalne – pisma. 2. Znacznie bardziej heterogeniczny jest obszar kultowo-rytualny, do którego można zaliczyć wszystkie teksty i egzemplarze tekstów, niezależnie od języka, które są wykorzystywane w nabożeństwie i modlitwie. Spektrum tych tekstów w przypadku katolickiego nabożeństwa (jako przykładu) rozciąga się od sporządzonych w języku hieratycznym stałych elementów liturgii, poprzez teksty kanoniczne odczytywane jako czytania, kazanie, które może posługiwać się bardzo różnymi odmianami języka, dalej poprzez pieśni kościelne często charakteryzujące się archaizmami, aż po spontaniczne modlitwy powszechne (np. podczas nabożeństwa dla dzieci, młodzieży lub grupy), formułowane w większym stopniu w religijnym języku potocznym. 3. Kolejnym obszarem byłoby osobiste doświadczenie Boga przez jednostkę, które najpełniej wyraża się w prywatnych (często samodzielnie i spontanicznie formułowanych) modlitwach oraz w tzw. Świadectwach, ale także w wypowiedziach buntujących się przeciwko Bogu. 124 acta Linguistica aLbrecht greuLe Lithuanica LXIV–LXV 4. Odrębnym obszarem jest obszar języka urzędowego, w przypadku gdy religia jest zinstytucjonalizowana. 5. Trudne do ostrego rozgraniczenia są obszar dydaktyki religii i obszar teologiczno-naukowy, w którym mówi się i pisze w szczególnej odmianie teolektu. 6. Nie należy wreszcie pomijać również dziedziny artystycznej, obejmującej teksty poezji religijnej, względnie piśmiennictwa religijnego (w tym przypadku jednak nie teologiczno-naukowego ani publicystycznego). Ponieważ nierzadko właśnie osobiste doświadczenie Boga inspiruje poetę lub pisarza, teksty takie mogą przyjmować formę modlitwy lub świadectwa. 7. Jeśli odważymy się następnie zająć „religijnym” językiem w środkach masowego przekazu, stwierdzimy wprawdzie dalsze osobliwości, ale także liczne podobieństwa do wymienionych dotąd obszarów. Z tego zestawienia wynika zatem, że pytanie o taksonomię tekstów teolektalnych jest przede wszystkim pytaniem o kryteria, względnie o katalog kryteriów. Szeroko rozumiany kontekst komunikacyjny, odmiana językowa, poziom stylistyczny, funkcja, intencjonalność czy medium – wszystkie one (i z pewnością wiele innych zmiennych) odgrywają tu rolę. Należy wypracować obraz tego, jak ta struktura ostatecznie wygląda i co rzeczywiście z niej wynika. 2. Badania teolingwistyczne w praktyce Przebieg badań teolingwistycznych opisuję na podstawie własnych doświadczeń: z perspektywy germanistycznego językoznawcy i filologa. Z tej perspektywy należy jednak stwierdzić, że zajmowanie się „religijnym” językiem we współczesnym językoznawstwie germanistycznym i w językoznawstwie najnowszej przeszłości traktuje się marginalnie – by nie powiedzieć: ignoruje się je – mimo że, jak wspomniałem wyżej, „teoglosja”, jak można również nazwać mówienie do Boga lub o Bogu, należy do istotnych elementów opisu poziomu kultury językowej wspólnoty językowej. Wydaje się, że w tym względzie zaczyna się zmiana podejścia, ponieważ niedawno ukazał się ważny tom zbiorowy Sprache und Religion, podsumowujący aktualny stan badań (Gerber, Hoberg 2009). Również badania nad językiem luterańskiego przekładu Biblii są niezwykle ważnym i wciąż aktualnym nurtem badań germanistycznych. Do tego obszaru stopniowo włączono także das geistliche Lied im forschungsspektrum der theolinguistik 125straipsniai / articles teksty pieśni napisane przez Marcina Lutra (zob. niżej rozdział 4). Teolingwistycznie ważnym wynikiem tych badań jest stwierdzenie, że niemiecki język ludowy otrzymał nie tylko tytuł „czwartego języka świętego”, lecz także stał się językiem ewangelickiego nabożeństwa wurlische kirche aż do 2. Soboru Watykańskiego, który zmagał się z problemem konieczności sprawowania liturgii w de. damit war für die evangelischen kirchen das Problem, mit dem sich die kathoobcym i martwym języku. Jaką atrakcyjność tłumaczenie Biblii wciąż ma dla germanistów i jaki potencjał konfliktu w stosunkach międzykościelnych się w nim kryje, pokazują problemy związane z powstawaniem „przekładu jedności”. Jeszcze w 2005 roku komunikat prasowy EKD opatrzono brzmiącym dramatycznie tytułem: „Udział ewangelików w ‚przekładzie jedności’ Biblii nie jest już możliwy”. Chodziło o rewizję przekładu jedności na tle rygorystycznej rzymskiej instrukcji „Liturgiam authenticam” z 2001 roku. To właśnie instrukcja Liturgiam authenticam doprowadziła do fiaska zakrojonego na szeroką skalę projektu rewizji mszału („Mszał 2000”). w roku 1988 „międzynarodowa wspólnota robocza komisji liturgicznych na obszarze języka niemieckiego” powołała komisję studialną, która ostatecznie miała przygotować nowe wydanie niemieckiego mszału stworzonego po II Soborze Watykańskim, z 1975 roku. O mojej pracy w komisji wielokrotnie informowałem. Rewizja i nowe tłumaczenie tysięcy tekstów liturgicznych, praca wykonana przez około 10 członków AG3, ostatecznie – niestety – była przeznaczona do kosza. W ramach projektu „Mszał 2000” poznałem jednak również stan badań nad polskim językiem sakralnym. Porównanie badań niemieckich z polskimi jest niezwykle pouczające. Pozostają one względem siebie w jaskrawej sprzeczności. Po pierwsze, w Polsce to poloniści rozwijają badania teolingwistyczne. Zweitens wird sie, nachdem die erforschung der religiösen sprache in Polen vor der wende so gut wie verhindert war, jetzt umso dynamischer betrieben. die Język religijny stał się tymczasem jednym z najpopularniejszych przedmiotów badań w polskim językoznawstwie w ogóle. Istnieje mnóstwo mniejszych i większych opracowań dotyczących poszczególnych religijnych gatunków tekstu (modlitwa, kazanie, pieśń kościelna, przekłady Biblii); bada się wiele ważnych aspektów teoretycznych i praktycznych zarówno synchronicznie, jak i diachronicznie; i choć kilka obszarów jest dopiero wstępnie zbadanych, istnieją niezbędne możliwości, a także stworzono sprzyjające warunki dla dalszego rozwoju. Po trzecie, w Polsce cyklicznie odbywają się duże konferencje interdyscyplinarne poświęcone językowi stosowane w liturgii teksty, ich styl językowy oraz kwestia ich klasyfikacji nie były tu, aLbrecht greuLe co zrozumiałe, przedmiotem zainteresowania germanistyki, nauki o „żywym” języku etnicznym, jego historii i jego 1965), który uznał używanie języka narodowego w liturgii za nierzadko bardzo pożyteczne dla ludu. 126 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV języku religijnym odbywają się cyklicznie dużych konferencji interdyscyplinarnych zaś kilka z nich ma charakter forum poświęconego różnorodnym kwestiom teolingwistycznym, inne przedstawiają formę przejawiania się lub aspekt języka religijnego, np. język katechezy, język religijny w mediach, funkcje poszczególnych teolektalnych gatunków tekstu, wysuwają się na pierwszy plan. Po czwarte, badania naukowe nad językiem religijnym w Polsce są obecnie także zakorzenione instytucjonalnie. Istnieje (interdyscyplinarna i ekumenicznie złożona) komisja do spraw języka religijnego, działająca przy Radzie Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk. Komisja celowo zajmuje się odnośnymi projektami, a wyniki badań są następnie publikowane. Szczegółowe omówienie u Greule, Kucharska-Dreiß, Makuchowska 2005. Z porównania ze stanem badań w Niemczech oraz ze współpracy z polskimi teolingwistkami zrodził się pomysł nadania badaniom teolingwistycznym międzynarodowych ram. Międzynarodowa grupa robocza, która po raz pierwszy zebrała się w 2006 roku we Wrocławiu, a następnie corocznie obradowała w Bochum, Kouvoli, Jenie, Fryburgu i Pradze, postawiła sobie za zadanie wspieranie badań nad różnorodnymi przejawami języka religijnego w Europie. Wyniki konferencji są publikowane w serii książkowej Theolinguistica, pod redakcją. 3 . W CENTRUM TEOlingwistyki: JĘZYK LITURGII Liturgia ogólnie oznacza religijne rytuały służące oddawaniu czci Bogu i umacnianiu wspólnotowej wiary. Jest ona w pełni realizowana językowo. Dlatego niezbędne jest dokładne zbadanie języka liturgii, a właśnie językoznawczy punkt widzenia może być przy tym bardzo pouczający i owocny. religijnemu. podczas gdy w kościołach reformowanych język niemiecki jako język nabożeństwa może poszczycić się długą tradycją, w Kościele rzymskokatolickim językiem nabożeństwa była łacina, „martwy” język. sprachkultur. die gravierende Änderung brachte das ii. Vatikanische konzil (1962Do językoznawczych przesłanek nauki o liturgicznych gatunkach tekstu i mowy, przede wszystkim w odniesieniu do katolickiego nabożeństwa, das geistliche Lied im forschungsspektrum der theolinguistik 127straipsniai / articles należy wiedza o następujących podstawowych kategoriach: (1) rytualność nabożeństwa, (2) struktura komunikacyjna nabożeństwa, (3) sposoby przejawiania się języka w nabożeństwie. Wśród sposobów, w jakich język występuje w nabożeństwie, wyróżnia się: (1) wielojęzyczność, (2) tekstowość, (3) język mówiony, (4) język pisany, (5) język śpiewany. Do języka śpiewanego, obok ważnej dla liturgistów kantylacji, należą interesujące dla hymnologów i językoznawców teksty pieśni kościelnych. Wraz z utworzeniem w 1991 roku na Uniwersytecie w Moguncji interdyscyplinarnej grupy roboczej zajmującej się badaniami nad śpiewnikami, a następnie zorganizowaniem w tej samej uczelni archiwum śpiewników, badania nad pieśnią kościelną i językiem pieśni kościelnej w Niemczech zyskały nie tylko siedzibę, lecz także stamtąd wychodzą decydujące impulsy badawcze. Można twierdzić, że dzięki utworzeniu Kolegium Doktoranckiego „Geistliches Lied und Kirchenlied interdisziplinär” (1996–2005) Moguncja stała się centrum badań hymnologicznych w Niemczech. Wprawdzie nie powstały na tej podstawie monografie wyraźnie językoznawcze dotyczące języka niemieckiej pieśni kościelnej, jednak językoznawstwo znajduje posłuch, a jego wiedza przyczynia się do wyjaśnienia tematyki, jak wynika na przykład ze standardowego dzieła „Geistliches Wunderhorn” (Becker 2001). Podobnie językoznawcy uczestniczą w rewizji „Gotteslob”. Wymagana jest tu przede wszystkim krytyka językowa, a w szczególności oparta na językoznawstwie krytyka nowej pieśni religijnej. 4 . PIEŚŃ RELIGIJNA – STARA I NOWA 4 .1 . historia Przedmiotem poniższego przedstawienia są teksty pieśni religijnych, nazywanych również pieśniami kościelnymi, które zachowały się (po raz pierwszy) w okresie między około 1450 a około 1550 rokiem. Za najstarszą niemieckojęzyczną pieśń kościelną, pomijając staro-wysoko-niemiecką Pieśń o Piotrze, uważa się „Christ ist erstanden”. Nie tylko initium, lecz także cały tekst pierwotnie jednogłoskowej, czterowersowej pieśni oraz pełny zapis neum po raz pierwszy zawiera rękopis z Klosterneuburga z XIV wieku (faksymile u Beckera 2001: 29). Najstarsze świadectwo tego, że i gdzie „Christ ist erstanden” było śpiewane przez lud („populus”), znajduje się w salzburskim Liber ordinarius około [brak fragmentu]. Które pieśni, kiedy w roku kościelnym, były lub miały być śpiewane przez wspólnotę podczas mszy, proboszcz Mitte des 12. jahrhunderts: in das ende der Matutin (nachtgottesdienst) des ostersonntags wurde ein „osterspiel“ integriert, ein gang zum „heiligen grab“, an 128 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV, którego punktem kulminacyjnym było aLbrecht greuLe obwieszczenie zmartwychwstania dla kleru i ludu. Odpowiedzią wspólnoty na wieść o zmartwychwstaniu była pieśń „Chrystus zmartwychwstał”. „Śpiew wspólnoty jest tutaj integralnym składnikiem liturgii, oficjalnie uregulowanym, świadomie zaprojektowanym i organicznie włączonym w jej przebieg, a w żadnym razie nieoficjalnym ‚dodatkiem’, który można by dowolnie pominąć” (Praßl 2000: 36). Paul Gössel przekazuje wspólnocie Gebenbach niedaleko Ambergu w sporządzonej przez siebie w latach 1419–1437, a więc przedreformacyjnej, księdze parafialnej (pagina 92v): od święta Matki Boskiej Gromnicznej do Niedzieli Palmowej Nu bitte wir den heilig(e)n geist, ponadto Sancta maria muter reyne meid / alle vnß(er) not die sey dir geklaid i des helf uns sancta maria; w okresie od Wielkanocy do Zesłania Ducha Świętego Crist ist erstanden oraz Also her ist dieser tag / das den nyemend mit lobe erfullen mag; w okresie Bożego Narodzenia: vns ist geborn ein kind (Greule 1998: 386). Marcin Luter rozpoczął w 1523 roku pisanie i komponowanie niemieckich pieśni religijnych. W swoich rozważaniach nad reorganizacją nabożeństwa wyraził życzenie, aby powstało jak najwięcej niemieckich pieśni, które lud miał śpiewać podczas nabożeństwa. W Genewie w 1542 roku Kalwin wprowadził śpiew kościelny za pomocą pieśni psalmowej (przed kazaniem i po nim) i zadbał o to, aby w 1562 roku powstał kompletny psałterz pieśniowy. Pieśni kościelne, które „lud” śpiewał z pamięci, są zabytkami językowymi, których zasięg komunikacyjny dzięki ich szerokiemu rozpowszechnieniu i popularności wykracza poza granice dialektalne i wyznaniowe. Dlatego od XVI wieku z bardzo dużym prawdopodobieństwem uczestniczyły również w procesie wyrównywania językowego i w powstawaniu nowowysokoniemieckiego języka pisanego. W tej kwestii istnieje jednak nadal znaczna potrzeba dalszych badań. 4.2. Przekaz „Pieśń kościelna i śpiewnik przeżywają w XVI wieku okres rozkwitu. Wiele z tego, co rozwinęło się już w średniowieczu, dzięki reformacji ponownie rozkwitło. Żywy rozwój kościelnego śpiewu w języku ludowym oraz powstałych na jego podstawie śpiewników miał także techniczną przesłankę: wynalezienie druku w 1492 roku i wynalezienie druku nutowego z ruchomymi czcionkami około 1520 roku” (Möller 2000: 69). Przekazywanie tekstów odbywało się na różne sposoby: najwcześniejsze zachowały się w rękopisach; później teksty występują w formie drukowanej. Zarówno rękopiśmienne, jak i drukowane teksty pieśni występują sporadycznie; zazwyczaj są one