„Alšėnai“, „Alšėniškis“, „Al(i)šauskas“ ir kiti

ZIGMAS ZINKEVIČIUS ALSZENY, ALSZENISZKI, AL(I)SZAUSKAS I INNI Nazwa miejscowości Alšėnai jest obecnie powszechnie przyjęta. Utworzyliśmy od niej nazwisko Alšėniškis. Por. słynny ród Alšėniškių, Alšėnų kunigaikščių — książąt Holszańskich. Jednak nazwa ta ma wtórne pochodzenie. Litwini z okolic Dieveniškės i Lazūnai, bliżej omawianej miejscowości i niespolonizowani, nazywają ją oraz płynącą w pobliżu rzekę, od której miejscowość wzięła nazwę, Galšia. Jest to właściwa, dawna nazwa tej miejscowości, odnotowana w najstarszych źródłach historycznych, np. jako Galse w Wegeberichtuose z 1385 r. Nazwa Alšėnai została utworzona od polskiej nazwy Holszany, ta zaś pochodzi od białoruskiej Гальшаны, której rdzeń Гальш- (Halš-) jest białoruską wymową litewskiego Galš-, natomiast -аны, polskie -any — to słowiański (?) przyrostek. Rzeka Galšia, od której wzięła początek nazwa miejscowości, jest prawym dopływem Beržūny. Litewskie pochodzenie tej nazwy rzeki nie budzi wątpliwości. Jak wspomniano, dała ona początek nie tylko nazwie miejscowości, lecz także utworzonym od niej nazwiskom. Mamy niemało współczesnych nazwisk pochodzących od nazwy Galšia wymawianej po białorusku, a także od jej spolonizowanego wariantu, bez głoski h-, obcej dawnym Litwinom, np. Alš-áuskas, Alš-ėvskis, Alš-ìnskas, Alš-iùkas ir Olš-áuskas, Olš-ėvskis. Istniał też człon Alš- w dwuczłonowych nazwach osobowych, np. Alš-van gas, jest to jednak najprawdopodobniej przekształcenie formy Als-1; ponadto może to być kuronizm i nie ma żadnego związku z nazwą omawianej miejscowości. Być może taki człon Alš- kryje się w nazwach wsi Alš-ėnai w rejonie kowieńskim, Alš-ánka w rejonie wyłkowyskim, Alš-ininkai w rejonie preńskim. Por. wieś z parafii birżańskiej Rinktinių raštų Kazimierasa Būgi, wymienioną w tomie III, s. 420, 528, Alš-ynė. Istnieją też hydronimy z rdzeniem Alš-2 o niejasnym pochodzeniu. Nie należy jednak tego wszystkiego mylić z analizowaną nazwą miejscowości Alšėnai. Juozas Balčikonis już w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku proponował używać prawdziwej (autentycznej) nazwy analizowanej tu miejscowości Galšia zamiast utrwalonej nazwy Alšėnai3. 1 Zigmas Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008, 74. 2 Aleksandras Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius: Mokslas, 1981, 40–41. 3 Zigmas Zinkevičius. Historia języka litewskiego VI: Język litewski w czasach nowożytnych. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994, 225. Pastabos / Notes 143 ZIGMAS ZINKEVIČIUS Oprócz nazwiska Alšáuskas, którego podstawą był rdzeń Galš-, mamy jeszcze dłuższy wariant Ališáuskas, z samogłoską i w rdzeniu; por. Alš- i Ališ-. Mogło ono zostać utworzone na wzór takich dwuczłonowych nazw osobowych, jak Al-i-mãnas, Alg-ì-mantas, Alk-i-mìnas, Ar-ì-mantas. W takim przypadku można by dostrzec również rdzeń Al-, rozszerzony przyrostkiem -iš- (por. Al-išius, Al-išis) + obcy element -auskas. Rdzeń Al- jest bardzo popularny w litewskim imiennictwie. Występuje on nie tylko jako człon dwuczłonowych nazw osobowych, na przykład Aĩ-butas, Aĩ-gedas, Aĩ-girdas, Aĩ-mantas, Aĩ-vydas, lecz także jako skrócona forma imion chrześcijańskich Aleksandras lub Aloýzas — Alýs — oraz jego derywaty: Al-áitis, Al-iónis, Al-iùšis, Al-iš-iúnas, Al-iš-(k)-ėvičius, Al-iš-ánka i in. Tak więc w dłuższym wariancie nazwiska Ališáuskas mogły się pod względem pochodzenia splatać elementy nazwy miejscowości Galšią, litewskiego imiennictwa narodowego oraz imiennictwa chrześcijańskiego. W ten sposób należy wywodzić również białoruskie nazwisko Al-iu-эви, być może także polskie Al-isz. Trudno powiedzieć, czy litewskie nazwiska Gal-išis, Gal-iš-áuskas, Gal-iš-ánskis, Gal-iš-ánka mają coś wspólnego z tymi nazwiskami; zawierają one rdzeń Gal- o niejasnym pochodzeniu, którego pojawienie się mogło być stymulowane również przez nazwę rzeki Galšià (?). Warto zwrócić uwagę na próbę podjętą przez Vytautasa Česnaitisa, redaktora wydawanego w Ukmergė almanachu Eskizai4, by słynny ród (książąt) Alšėniškių nazywać Gal-šiškiais, przybliżając w ten sposób historycznie zniekształcone nazwisko do rzeczywistości (litewskiego oryginału) i niwelując zniekształcenie litewskiej antroponimii spowodowane slawizacją i polonizacją kraju. Nadesłano 9 marca 2012 r. 4Eskizai, nr 21, 2011, s. 17. 144 Acta Linguistica Lithuanica LXVI