„Alšėnai“, „Alšėniškis“, „Al(i)šauskas“ ir kiti

143Pastabos / uwagi zigMas zinkeViČius ALŠĖNAI, ALŠĖNIŠKIS, Al(I)ŠAUSKAS I inne nazwy miejscowości Nazwa Alšnai jest obecnie powszechnie używana. Utworzyliśmy od niej nazwisko Alšėniškis. Por. słynny ród książęcy Alšėniškiai, Alšėnai. Jednak nazwa ta ma wtórne pochodzenie. Litwini z okolic omawianej miejscowości, którzy nie ulegli jeszcze wpływom białoruskim, nazywają ją oraz przepływającą w pobliżu rzekę, od której miejscowość otrzymała nazwę, w okolicach Dieveniškės i Lazūnai Galšià. Jest to stara, prawdziwa nazwa miejscowości, odnotowana w najstarszych źródłach historycznych, np. jako Galse w Wegeberichtach z 1385 r. Nazwa Alšnai powstała od polskiego Holszany, a to z kolei od białoruskiego Гальшаны, którego rdzeń Гальш- (Halš-) jest białorusko wymawianym litewskim Galš-, zaś -аны, polskie -any – słowiańskim (?) przyrostkiem. Rzeka Galšià, od której wywodzi się nazwa osady, jest prawym dopływem Birżuny. Litewskie pochodzenie tej nazwy rzeki nie budzi wątpliwości. Dała ona początek, jak wspomniano, nie tylko nazwie osady, lecz także utworzonym od niej nazwiskom. Mamy niemało współczesnych nazwisk wywodzących się od wymawianej po białorusku nazwy Galšià, a także od jej spolonizowanego wariantu, bez obcej dawnym Litwinom spółgłoski h-, np. Alš-áuskas, Alš-èvskis, Alš-nskas, Alš-iùkas i Olš-áuskas, Olš-èvskis . Istniały również dwuczłonowe imiona osobowe z członem Alš-, np. Aš-vangas, lecz jest to najprawdopodobniej przekształcenie od Als-1, ponadto może być kuronizmem i z nazwą interesującej nas osady nie ma nic wspólnego. Być może takie Alšslypi występuje w nazwach wsi Alš-nai w rejonie kowieńskim, Alš-ánka w rejonie wyłkowyskim, Alš-iniñkai w rejonie preńskim. Por. w III tomie Rinktinių raštų Kazimierasa Būgi, s. 420, 528, wzmiankowaną wieś Alš-ynė w parafii birżowskiej. Istnieją również nazwy wodne z rdzeniem Alšo niejasnym pochodzeniu2. Nie należy jednak mylić tego wszystkiego z analizowaną nazwą osady Alšnai . Juozas Balčikonis już w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia proponował używać prawdziwej (autentycznej) nazwy analizowanej tu miejscowości Galšià zamiast rozpowszechnionej Alšnai3 . 1 Zigmas Zinkevičius. Litewskie imiona i nazwiska. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008, 74. 2 Aleksandras Vanagas. Etymologiczny słownik litewskich hydronimów. Wilno: Mokslas, 1981, 40–41. 3 Zigmas Zinkevičius. Historia języka litewskiego Vi: Język litewski w czasach nowożytnych. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994, 225. 144 acta Linguistica Lithuanica LXVI oprócz nazwiska Alšáuskas, którego początek dał zigMas zinkeViČius rdzeń Galš-, mamy jeszcze dłuższy wariant Ališáuskas, z samogłoską i w rdzeniu, por. Alšir Ališ-. może on być utworzony według modelu takich dwuczłonowych nazw osobowych jak Al-i-mãnas, Alg--mantas, Alk-i-mnas, Ar--mantas. w takim przypadku można byłoby dostrzec również rdzeń Al-, rozszerzony przyrostkiem -iš- (por. Al-šius, Al-šis) + obcy element -auskas. Rdzeń Al jest bardzo popularny w litewskim zasobie imienniczym. ma go nie tylko człon dwuczłonowych nazw osobowych, na przykład A-butas, A-gedas, A-girdas, A-mantas, A-vydas, lecz także skrót imion chrześcijańskich Aleksandras lub Alozas — Als — oraz jego derywaty Al-áitis, Al-iónis, Al-iùšis, Al-iš-inas, Al-iš-(k)-vičius, Al-iš-ánka itd. W ten sposób w dłuższym wariancie nazwiska Ališáuskas z punktu widzenia pochodzenia mogły się przeplatać elementy nazwy miejscowości Galšià oraz litewskiego i chrześcijańskiego zasobu imienniczego. Tak wywodliwe jest również białoruskie nazwisko Ал-iш-эвiч, być może także polskie Al-isz. Trudno powiedzieć, czy z tymi nazwiskami ma coś wspólnego litewskie nazwiska Gal-šis, Gal-iš-áuskas, Gal-iš-ánskis, Gal-iš-ánka z rdzeniem Galo niejasnym pochodzeniu, którego pojawienie się mogło być również stymulowane przez nazwę rzeki Galšià (?). Na uwagę zasługuje próba4 redaktora wydawanego w Wiłkomierzu almanachu Eskizai, Vytautasa Česnaitisa, by słynny ród (książąt) Olszańskich nazywać Galšysami, przybliżając w ten sposób historycznie zniekształcone nazwisko do rzeczywistości (litewskiego oryginału) i usuwając zniekształcenie litewskiej antroponimii, którego przyczyną były slawizacja oraz polonizacja regionu. Nadesłano 9 marca 2012 r. 4 Eskizai, nr 21, 2011, s. 17.