Nemajūnų parapijos oikonimai ir jų kaita XIX a.

64 acta Linguistica Lithuanica LXVI jonas PaLionis Kierunki badań naukowych: historia litewskiego języka pisanego, kultura języka ogólnego, publikowanie i badanie dawnych pism litewskich, onomastyka. Oikonimy parafii niemažuńskiej i ich KaIta w XIX w. oikonyms of the nemajūnai Parish and their change in the 19th century adnotacja W artykule omówiono pięćdziesiąt jeden oikonimów parafii niemażuńskiej odnotowanych w źródłach pisanych XIX w. Po przeprowadzeniu analizy pochodzenia i budowy każdej nazwy miejscowości widać, że w XIX w. w tej parafii dominowały oikonimy pochodzenia antroponimicznego. Większość z nich utworzono za pomocą przyrostka -iškės. Za pomocą przyrostków -ūnai, -onys, -ėnai utworzono z nazw osobowych kilka oikonimów wywodzących się sių gyvenamųjų vietų vardų užfiksuota mažiau. XiX a. nemajūnų parapijos metrikuose rasta ir od apelatywów. Te ostatnie pod względem budowy morfemowej są pierwotnymi lub złożonymi nazwami miejscowości. oprócz wiedzy lingwistycznej, przy każdym oikonimie w artykule zamieszczono również komentarze o charakterze historycznym. w artykule omówiono pięćdziesiąt jeden oikonimów parafii Nemajūnai odnotowanych w XIX-wiecznych źródłach pisanych. Analiza pochodzenia i powstawania każdej nazwy miejscowości pokazuje, że w XIX wieku w parafii dominowały ojkonimy wywodzące się od imion osobowych. przeważały derywaty z sufiksem -iškės. jest mniej nazw osad z sufiksami -ūnai, -onys, -ėnai wywodzącymi się od imion osobowych. w XIX-wiecznych księgach parafii Nemajūnai znaleziono również kilka oikonimów, które można wywieść od apelatywów. Pod względem budowy morfemowej te ostatnie można podzielić na pierwotne i złożone nazwy miejscowości. Oprócz informacji językowych każdemu ojkonimowi towarzyszą komentarze o charakterze historycznym. Słowa kluczowe: parafia Nemajūnai, oikonimy, pochodzenie, słowotwórstwo. Słowa kluczowe: parafia Nemajūnai, oikonimy, pochodzenie, słowotwórstwo. nemajūnų parapijos oikonimai ir jų kaita XiX a. 65artykuły / articles 1 . Uwagi wstępne Parafia Nemajūnai1 (obecnie należąca do rejonu preńskiego) jest stosunkowo młoda: została wydzielona z istniejącej wcześniej dużej parafii Punia dopiero w 1788 r. (Palionis 2003: 12). Zarówno w Litewskim Archiwum Państwowym, jak i w archiwum kościoła w Nemajūnai znajduje się niemało źródeł pozwalających odtworzyć dość autentyczny synchroniczny i diachroniczny obraz oikonimów2 tej parafii w XIX w. W Litewskim Archiwum Państwowym przechowywane są księgi metrykalne chrztów, małżeństw i zgonów (zespoły 669 i 1044), natomiast w archiwum kościelnym – wykazy sporządzone według imion i nazwisk. Takie wykazy pochodzą z lat 1834, 1842–1847, 1852– 1857 oraz nemažai išpažinties priėjusių parapijos žmonių sąrašų su jų gyventomis vietomis ir 1888. Wykaz z 1834 r. został napisany po polsku i zatytułowany Spis Parafian Koscioła Niemoniunskiego (sp). Późniejsze wykazy (1852, 1853, 1854, 1855, 1856, 1857,1888) napisano po rosyjsku (pismem cyrylickim)3 . Dla ustalenia ilościowego i jakościowego obrazu oikonimów parafii Nemajūnai w XIX w. ważniejsze są te ostatnie wykazy, ponieważ nazwy miejscowości podano w nich w formie mianownika. W aktach metrykalnych zazwyczaj podawany jest ich dopełniacz (w zapisach polskich z przyimkiem z / ze, w (natomiast po rosyjsku miejscownik – z в, въ)). Dlatego w zamieszczonym w niniejszym artykule słowniczku oikonimów XIX w. oparto się przede wszystkim na wymienionych wykazach, a z danych metrykalnych korzystano jedynie jako ze źródła uzupełniającego. W tych spisach zapisano nie tylko imiona i nazwiska osób, które odbyły spowiedź, oraz ich miejsce zamieszkania, lecz także rodzaj miejscowości zamieszkania (dwór, folwark, wieś, miasteczko, galudvaris „zascianka”, zaścianek, wieś szlachecka „okolica”), a ponadto w spisie z 1834 r. również liczbę gospodarstw („dymów”) w miejscowości. A zatem omawiane spisy są bardzo informatywne nie tylko pod względem językowym, lecz także historycznym. Z punktu widzenia statystyki cenną informację stanowi podana na końcu spisów z lat 1852–1857, z podziałem na poszczególne lata, liczba mieszkańców parafii Nemajūnai: w 1852 r. – 2200, w 1853 r. – 2143, w 1854 r. – 2053, w 1855 r. – 2060, w 1856 r. – 2000, w 1857 r. – 1949 osób (potwierdził dziekan merecki ks. Piotr Kaminski (Каминский). Poniżej przedstawiono alfabetyczny słowniczek niemal wszystkich ojkonimów odnotowanych w spisach4, z komentarzami o charakterze językowym i historycznym, dodanymi przy każdym 1 O pochodzeniu i historii nazwy Nemajūnai zob. Palionis Jonas. O historii i pochodzeniu toponimu Nemajnai. – Archivum Lithuanicum 12, 241–248. 2 Ojkonimami nazywa się tutaj nazwy miejscowości, por. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys. Słownik terminów językoznawczych. Kaunas: Šviesa, 1990, 136. W artykule 3 opierano się głównie na spisach z lat 1834, 1852–1857 i 1888, ponieważ w spisach z lat 1842–1847 nie zauważono wyraźniejszych zmian w oikonimii. Spisy z lat 1852–1857 zebrano w księdze zatytułowanej Книга Исповiедающих и Причащающихся Римско-Католической Церкви (kn). Oddzielny spis z 1887 r. oznaczany jest dalej jako spp. Autor jest niezmiernie wdzięczny proboszczowi Birštonasu i Nemajūnai, monsignorowi Jonasowi Danilevičiusowi, za pozwolenie na korzystanie z tych ksiąg. 4. Nie uwzględniono jedynie niejasnej nazwy Galudvaris z wykazu z 1888 r. dАГЛЕБѢ (= dagilia?). 66 Acta Linguistica Lithuanica LXVI oikonimu. Wyjaśnia się w nich bezpośrednie jonas PaLionis pochodzenie oikonimu, tj. od jakiej wcześniejszej nazwy własnej lub wyrazu pospolitego powstał oikonim, najczęściej nie zagłębiając się w genezę tego ostatniego, która jest zadaniem nie oikonimiki, lecz specjalnych etymologicznych badań toponimicznych. Ponadto w gnieździe częstego oikonimu wskazuje się stosunek tego oikonimu do odpowiedników odnotowanych w metrykach parafii Punia z drugiej połowy XVII–pierwszej połowy XVIII w. (zwykle zaznacza się najwcześniejszy znaleziony w nich zapis danego oikonimu 2008). Nie pominięto również związku metai). tam tikslui remtasi šio straipsnio autoriaus darbais (Palionis 2003 ir Palionis oikonimów parafii Nemajūnai z XIX w. ze stanem obecnym: istnienie lub brak każdego oikonimu sprawdzano, porównując je z danymi starostwa birsztońskiego, do którego należy większość miejscowości tej parafii5 . 2. SŁOWNICZEK OIKONIMÓW Słowniczek oikonimów parafii Nemajūnai z XIX w. znalezionych w analizowanych źródłach ułożono tutaj w zwykłym porządku alfabetycznym. W nagłówkach jego gniazd podano odtworzone z oikonimów zapisanych po polsku lub rosyjsku autentyczne bądź za takie uznawane litewskie formy mianownika (wydrukowane pogrubioną czcionką). Po nich w nawiasach okrągłych podano odpowiedniki źródłowe, a następnie zamieszczono wspomnianego rodzaju komentarze, dłuższe lub krótsze, zależnie od posiadanych danych o oikonimie. Dla oszczędności miejsca wykorzystana w komentarzach literatura i źródła podane są za pomocą określonych skrótów, których wykaz zamieszczono na końcu artykułu. Ponieważ spisy z lat 1852–1857 sporządzone po rosyjsku prawie się od siebie nie różnią, w komentarzach najczęściej wymienia się spis z 1852 r., a z pozostałych uwypukla się różnice, których jest bardzo mało. W poszczególnych przypadkach odtworzenie form hasłowych jest problematyczne. jednak takich przypadków jest niewiele, ponieważ: 1) wiele ojkonimów odnotowanych w analizowanych źródłach z XIX w. zachowało się do czasów współczesnych i zostało ujętych w drugim tomie wydanego w 1975 r. informatora o podziale administracyjno-terytorialnym Litewskiej SRR (Latsž II), a 2) istniała możliwość sprawdzenia wielu tych ojkonimów w gminie birštońskiej, której terytorium obejmuje większą część dawnej ówczesnej parafii Nemajūnai. ponadto pewna część ojkonimów jest znana autorowi niniejszego artykułu, urodzonemu i mieszkającemu w młodości w tej parafii. Do problematycznie zrekonstruowanych form hasłowych ojkonimów należy zaliczyć następujące (oznaczone znakiem zapytania): Beržinė? // Beržynė?, Dubiai?, częściowo także ŽiūkaĨ. co do istnienia tego ostatniego ojkonimu w mowie mieszkańców Wielkiej Pętli Niemna nie ma wątpliwości: sam słyszałem go w mowie ludzi z tamtych stron. lecz że istniał on w XIX w. 5 Za pomoc informacyjną udzieloną mi podczas pisania tego artykułu jestem bardzo wdzięczny sołtysowi gminy birštońskiej Jonowi KẼderisowi. nemajūnų parapijos oikonimai ir jų kaita XiX a. 67artykuły / articles jako zamiennik Dzingeliškiai (zob. słowniczek), brak na to danych6. w sprawie ojkonimów Beržinė lub Beržynė również nie można powiedzieć nic pewnego, podobnie jak o litewskich odpowiednikach rosyjskiego ДУБiЯ. babraViČiaĨ (Bobrowicze sp, Бобровиче kn) – nazwa folwarku, znajdującego się niegdyś po lewej stronie Niemna, niedaleko dworku znanego pisarza pierwszej połowy XIX w. Stanisława Morawskiego. Nazwa ta jest wymieniona już w akcie nr 70 metryk chrztów parafii Punia z 1659 r. (kM), gdzie znajduje się również nazwisko Mykołaja babrãvičiusa (Bobrowicz), wskazujące na pochodzenie nazwy folwarku. babravičiai są wymieniani również w późniejszych aktach metrykalnych parafii Punia (zob. Palionis 2003: 159; Palionis 2008: 191, 261). W przedwojennej niepodległej Litwie używano również formy zlituanizowanej lub atberžinė?, beržynė? lietuvinta kaimo vardo forma Babrónys, kuri fiksuota ir Latsž ii 21. (Бржезина kn) – nazwa wsi, odnotowana dwukrotnie w 1852 r., lecz nieznajdująca się w sp, a także nieznana z aktów metrykalnych parafii Punia z XVII–XVIII w. być może jest to ta wieś, której nazwa w Latsž ii 33 i LVži i 449 została podana z okolic Butrymoni w rejonie olickim? W granicach dzisiejszej parafii Nemajūnai nie ma takiej wsi. Jej nazwa wiąże się z apelatywem béržas . buČinai (Buczuny sp, Бучуны kn) – nazwa wsi pochodzenia osobowego, wywodząca się od nazwiska buČinas, które z kolei pochodzi od nazwiska Bùčius lub Bučs (LPž i 326). Raczej od tego drugiego, które odnotowano w akcie Punios sM z 1664 r., nr 202. Interesujące, że ten oikonim już w 1555 r. odnotowano w źródłach Małej Litwy (zob. deltuvienė 2006: 133). Nazwa ta zachowała się do czasów obecnych. būdÀ (Buda sp, Буда kn) – nazwa wsi związana z wyrazem pospolitym būda ‘niewielki domek’. Nazwa ta jest dość częsta i używana nie tylko do oznaczania wsi, lecz także jezior, gór, lasów i innych miejsc (LVž i 588–590), a także jako nazwisko (LPž i 327). Interesujące jest to, że w wykazach kn z lat 1853, 1854, a nawet 1888 odnotowano dwie Būdy: būda toLiMoji (Буда дальша) i būda artiMoji (Буда близша). To, jak się zdaje, dało podstawę do upowszechnienia się w XIX w. obecnej liczby mnogiej nazwy wsi bdos (Latsž ii 42; LVž i 588). cegenia (Цегельня kn) – nazwa wsi, w której, jak się zdaje, znajdowała się cegielnia. jest to oczywista pożyczka z polskiego cegielnia, odnotowana już w spisie z 1888 r., lecz niezauważona w księgach metrykalnych parafii Punia z XVii–XViii w. zapewne po zniknięciu cegielni na początku XX w. nie pozostała nawet taka nazwa miejscowa (nie ma jej również w Latsž ii). diMŠeViČiaĨ (Dymszewicze sp, Дымшевиче kn) – nazwa wsi, niewątpliwie wywodząca się od nazwiska dÌMŠa, które, jak wskazują akta metrykalne parafii Punia, w drugiej połowie XVii w. nie zostało jeszcze spolonizowane (Palionis 2008: 83–84). jednak jej 6 prawda, odnotowano ją na polskiej mapie z 1921 r., lecz dość daleko na północ od wsi Dzingeliškiai. 68 acta Linguistica Lithuanica LXVI proces polonizacji już wówczas się rozpoczął. jonas PaLionis W 1659 r. w kM nr. 119 zapisano de Dimſzewicz, że pochodził Steponas Dimša, a w 1665 r. w sM nr. 210 – de Dimszewicze (Joanne Dymßa), lecz jeszcze w 1697 r. nr. 342 Dymsze, nr. 397 – de Dymszy, a zatem wieś ta była nazywana Dimšiai lub Dimšos. Być może taki dwojaki wariant nazwy wsi odzwierciedlają również spotykane w metrykach punińskich różnie spolonizowane formy nazwy wsi: sM nr. 161 de Dimszwicze // sM nr. 210 de Dimszewicze. Później, jak pokazują również analizowane źródła (przynajmniej w oficjalnych pismach), bardziej ugruntowała się ta druga forma. jednak w żywej mowie, oprócz Dimšių i Dimšų, mogła być używana również obecna nazwa wsi DÌMŠIŠKĖS, odnotowana w księdze małżeństw parafii Punia z 1738 r. (sM4 nr. 103): de Dymsyſzki . *dubiai? (Дубiя spp) – to problematyczna nazwa zaścianka („zostinków“), nazwa (de Dube) znana już z aktu punińskiego sM z 1658 r., nr 59, i dość częsta w późniejszych aktach, spisanych w randamas tik 1888 m. sąraše ir nefiksuotas ankstesniuose XiX a. sąrašuose. toks pierwszej połowie XViii w. (Palionis 2003: 162; Palionis 2008: 262). jednak dlaczego nie odnotowano jej w analizowanych wcześniejszych źródłach XiX w., można na razie tylko przypuszczać. czyżby ten zaścianek był bardzo mały albo jego mieszkańcy wcześniej należeli do innej parafii? a może po prostu sporządzający spis z 1834 r. pominęli przy pisaniu nazwę jednej osady, której nie uwzględnili również późniejsi sporządzający spisy. obecnie taka oikonima w parafii Nemajūnai nie jest znana. *duÕbės (Ямы kn) – nazwa zaścianka odnotowanego wyłącznie w spisie z 1854 r. jest to najprawdopodobniej kalka tłumacza, który sporządził spis; tutaj podano jej zrekonstruowaną formę litewską. w spisie podano, że w tym zaścianku mieszkały 3 osoby. dVarẼLiŠkės (Dworaliszki sp, Дворалишки kn) – to nazwa starej wsi o bardzo jasnym pochodzeniu, wywodząca się od rzeczownika pospolitego dvarlis, najwyraźniej istniejącego wówczas we wsi. wieś o tej nazwie odnotowano już w drugiej połowie XVII w. (1660 kM nr. 87, 88 i in.); należała do parafii Punia, a później włączono ją do obszaru parafii Nemajūnai. zachowała się do czasów współczesnych, lecz należy do parafii Jieznas. dzÌngeLiŠkės (Ƶuki lub Dzingieliſʒki sp, Дзынгелишки kn, spp) – nazwa wsi odnotowanej w akcie chrztu z 1825 r., akcie małżeństwa z 1831 r. (ze wsi Dzingeliszek) oraz w spisie z 1834 r. jako odpowiednik žiūkaĨ, którego nie ma w późniejszych spisach. W tym nr. 652 w aktach pavadinimas, be abejonės, kilęs iš pavardės dzÌngeLis7, kuri savo ruožtu iš dzÌnga (LPž i 556). iš šios pastarosios kM 1669 m. nr. 952 ir sM 1679 m. metrykalnych (Palionis 2003: 160) znajduje się również nazwa miejscowa dzingiŠkės (w „Indeksie nazw miejscowych” Palionisa 2008, s. 321, błędnie wydrukowano 7. Zlane formy tego nazwiska dzingieLoWa, dzingieLeWicz z terytorium należącego do parafii Punia odnotowano w latach 1723, 1725 i 1727 w kM3 (zob. Palionis 2008: 103). nemajūnų parapijos oikonimai ir jų kaita XiX a. 69straipsniai / articles dziÑgeLiŠkės zamiast dzÌngiŠkės)8. W wykazie sp alternatywne odsyłacze również są prawdopodobnie błędne: dzÌngeLiŠkės i žiūkaĨ, jak wskazują późniejsze źródła, powinny być odrębnymi wsiami, zob. žiūkai. džerVaĨ (Drzerwy9) zob. MÌŠiŠkės. fÙrMoniŠkės (Formaniszki sp, Фурманишки kn) – to dawna nazwa dworu i wsi pochodzenia nielitewskiego, odnotowana w metrykach kościoła w Puni już jako 1659 m. (kM nr. 27) ir buvo išlikęs ligi XX a. vidurio. dabar jis jau išnykęs, nes nepaminėtas Latsž ii. 1852 m. sąraše jis pavadintas „имѣнiе Фурманишки“, nazwa dworu, a także w wykazie z 1888 r. Nazwa ta pochodzi od nazwiska pochodzenia niemieckiego Fùrmonas = Fuhrmann ʻwoźnica’ (por. LPž i 600). Jako nazwa dworu ten ojkonim w LaV zapisano jako kurMoniŠkės (s. 16). Taka nazwa została odnotowana również w wykazie z 1844 r. (kurManiszki). geLežnai (Giełazuny sp, Гiелажуны kn) – stara nazwa pochodzenia odmiejscownikowego, sM 9 minimas kaimo pavadinimas. jis kilęs iš pavardės geLežnas (tarmišodnotowana w 1658 r. jako geLažnas, LPž i 646), która z kolei pochodzi od geLẼžius (dialektalnie geLažius). Nazwa ta, bez żadnych zmian, zachowała się aż do dziś. gLiniŠkės (Glinißki sp) – nazwa zaścianka, odnotowana tylko w wykazie z 1834 r. Wspomniano, że znajdował się w nim tylko jeden dym, tj. jedna zamieszkująca go rodzina. Nie zauważono tej nazwy ani w księgach metrykalnych XVII–XVIII, ani XIX w. Być może ma ona pochodzenie odmiejscownikowe, powstała od *gLinius lub *gLinys (por. nazwiska GLINẼVIČIUS, GLINICKAS – LPž i 683) i istniała niedługo. Nie ma jej ani w sg, ani w Latsž ii. Co prawda wieś gLiniszki odnotowano w sg jako należącą do parafii augustowskiej, ale stamtąd raczej nie mógł przybyć do parafii niemańskiej jakiś przybysz. gÕjus (Гай spp) – zaścianek, odnotowany tylko w wykazie z 1888 r. jak wynika z podanego rosyjskiego odpowiednika, jest to nazwa zapożyczona – slawizm, wywodzący się od białoruskiego lub polskiego wyrazu pospolitego gaj ‘zagajnik, lasek’. został odnotowany w Latsž ii 88 i zachował się do dziś. jackeViČiaĨ (Jackiewicze sp, Яцкевиче kn) – nazwa wsi występująca we wszystkich analizowanych wykazach, z wyjątkiem wykazu z 1888 r., powstała od nazwiska jackẼViČius (LPž i 781) o niewątpliwie słowiańskim pochodzeniu. W aktach metrykalnych Punii taka nazwa wsi, pavadinimas fiksuotas jau 1665 m. sM nr. 226, bet vėliau (turbūt XX a.) sulieprzekształcona w jackÓnys, zachowała się do czasów obecnych (odnotowana również w Latsž ii 100). 8 dzingiszki, jako nazwa wsi i folwarku, podana z parafii Daukšiai, powiatu kalwaryjskiego (sg 1881: 296). 9 Nazwa ta występuje tylko w aktach metrykalnych parafii Nemajūnai z połowy XiX w. (w okresie 1830–1870), np.: w Zascianku Dzerwy (gM 1833), w Zascianku Dzerwach (kM0 1835). czasami występuje tam również w innej formie: w zascianku Dzerwa (kM0 1830). w analizowanych wykazach wieś nie była nazywana ani Dzerwy, ani Dzerwa. 70 acta jonas PaLionis Linguistica Lithuanica LXVI JÙndiLiŠkės (Jundziliški sp, Юондзилишки kn) – dawna nazwa wsi, odnotowana we wszystkich analizowanych źródłach z XIX wieku. wspomina się o niej już w 1659 r. w Punios kM nr. 99 oraz w późniejszych aktach metrykalnych tej parafii. zachowała się do naszych czasów, lecz wymawia się ją jÙndeLiŠkės. bez wątpienia pochodzi od nazwiska jÙndiLa (LPž i 854). występujące w niej dz zamiast d najprawdopodobniej powstało pod wpływem polskiej wymowy (u Dzuków wskutek wymowy gwarowej). We wsi tej, na lewym brzegu Wierkni, znajdował się także słynny majątek Ustronė (zob. dalej ustronė), którego drewniany budynek mieszkalny zachował się do dziś. *kLebÕniŠkės (Плебанишки kn) – nazwa zaścianka odnotowana w wykazach z 1853 i 1854 r. jego już nie ma w wykazie z 1888 r. Nazwa pochodzenia słowiańskiego, istniejąca, jak się wydaje, bardzo krótko, ponieważ nie ma jej w Latsž ii. Podano tu ją z początkowym K, ponieważ P raczej nie mogło być używane przez Litwinów (P, jak się wydaje, pojawiło się pod wpływem języka polskiego, por. pol. pleban). karVẼLiŠkės (Kарвелишки spp) – nazwa zaścianka, odnotowana tylko w wykazie z 1888 r., oraz jako nazwa wsi – Latsž ii 125 z okolic Jiezna. we wcześniejszych źródłach, z XVii–XViii i pierwszej połowy XiX w., nie została zauważona. jej pochodzenie, podobnie jak większości innych, jest również odmiejscowościowe – od KARVẼLIS (LPž i 396). obecnie wieś o takiej nazwie należy do parafii Jiezno. MartinÓnys (Martynione sp, Мартынанце kn) – dawna nazwa wsi, pochodząca od nazwiska odchrzcielnego MÁrtinas (LPž i 167). Nazwa ta została odnotowana w 1675 r. w sM nr 561 i występuje niemal we wszystkich analizowanych wykazach, z wyjątkiem wykazu z 1888 r. (może niezauważonego przez autora?). Występuje również w Latsž ii 173. MatiẼŠionys (Matyaßance sp, Матешанце // Матешанцы kn) – to również nazwa starej wsi, również pochodząca od nazwiska będącego imieniem chrzestnym. Możliwe, że nazwa ta powstała od *MatiẼŠionis < *MatiẼŠius (por. le. Maciej „Motiejus“. W Punios kM nr. 3 wzmiankowana jest już w 1659 r. i bardzo często występuje w analizowanych źródłach XiX w. Jak wiadomo, z tej wsi pochodził wybitny nasz językoznawca jonas kazlauskas (1930–1970)10 . MÌŠiŠkės (Misiszki, Misziszki sp; Миcишки kn) – folwark i wieś, które powstały w drugiej połowie XViii w. W inwentarzu starostwa punskiego z 6 lutego 1767 r. rapijos kM akte nr. 450 jau minima stepo Paukščio (Ptaszynski) ir katerinos taka nazwa jeszcze nie figuruje11. jednakże 11 maja 1782 r. córka Punios pa- (Catharinae) z Mišišków (de Misiszki) ieva12. Mišiškės są również wymieniane w aktach metrykalnych chrztów z lat 1783, 1784 i późniejszych. 10 Szerzej zob. Palionis 2001: 77. 11 Oryginał inwentarza znajduje się w Dziale Rękopisów Biblioteki im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk, f136–75. 12 Księga metrykalna chrztów, zachowana w archiwum kościoła w Punii. nemajūnų parapijos oikonimai ir jų kaita XiX a. 71straipsniai / artykuły Wieś Mišiškiai składa się z dwóch części, oddzielonych lasem Vėžióngirė: wschodniej – po lewej stronie lasu (patrząc z północy) i zachodniej – po prawej, przy prawym brzegu Niemna. Ta ostatnia w XIX w. była nazywana dwojako: w połowie tego stulecia džerVaĨs, a pod koniec – zÕstinkoMis13. W czasach niepodległej Litwy zamiast tej nietkwiącej w języku litewskim, charakterystycznej dla mowy mieszkańców wsi nazwy używano także oficjalnej nazwy MiŠiŠkių antrųjų (w piśmie oznaczanej cyfrą rzymską ii)14 . Nazwę MiŠiŠkių można wywodzić od MiŠkiŠkių15 i wyjaśniać wypadnięcie pierwszej [k] jako rezultat dysymilacji, tym bardziej że ta dwuczęściowa wieś powstała na wykarczowanych obszarach lasu Vėžiongirė. Obecnie zaczyna ona zanikać, a w tzw. zostinkach, z których pochodzi także autor tego artykułu, nie pozostało już stałych mieszkańców; one zaś, zarastające lasem, przypisano do również bardzo podupadłej wsi PeLŠiŠkių (zob. dalej). MÒibeLės (Мойбалы kn, Молбиело spp) – to nazwa odnotowana w wykazie z 1852 r. jako nazwa zaścianka (односеле), w wykazie z 1888 r. jako nazwa zaścianka dworskiego (застънок), a w XX w. jako nazwa wsi (Latsž ii 189). Pochodzenie tej nazwy jest niejasne, najprawdopodobniej nie jest litewskie. nie jest zapisane sg. MLiŠkės (Mulißki sp, Мулишки kn) – podobnie jak Moibelių, w 1834 i 1852 r. odnotowana jako nazwa zaścianka, w 1888 r. jako nazwa folwarku, a później – jako nazwa wsi (Latsž ii 191). nie ma wątpliwości, że ma pochodzenie przezwiskowe, utworzona od MuLỸs lub MÙLius (zob. LPž ii 280). Wieś o tej nazwie jeszcze nie zanikła. narÃVai (Навары spp) – nazwa wsi, która znajdowała się poza granicami parafii nemajūńskiej, lecz została włączona do spisu tej parafii z 1888 r. jej rosyjska nazwa została w spisie błędnie zapisana wskutek metatezy. wówczas musiała należeć do parafii balbieryskiej. jej pochodzenie jest najprawdopodobniej patronimiczne: od przezwiska narÃVas (LPž ii 295). *naujakuriai (Новосiолки spp) – galudvario pavadinimas, nefiksuotas ankstesw późniejszych wykazach, nieznany z późniejszych źródeł (nie ma go również w Latsž ii). neČinai (Nieczuny sp, Neчуны kn) – to jedna z najstarszych nazw wsi, zapisana już w 1658 r. w akcie SM Punia nr 19. sądząc po częstotliwości jej użycia zauważalnej w księgach metrykalnych, już w XVii w. musiała być dość duża. W wykazie z 1834 r. 13 Nazwa zÕstinkos pochodzi od polskiego Zaścianki ‘miejsce za granicą’ (jako litewskiego odpowiednika zaścianka, oznaczającego pewną jednostkę terytorialną, używam terminu galùdvaris). 14 Tak została odnotowana również na polskiej mapie z 1921 r. (arkusz Prienów 023): Misiszki ii. Szerzej zob. Palionis 2010: 41–45. 15 Oikonim MiŠkiŠkiai odnotowano w latach 1685 i 1688 w metrykach parafii Molėtos, zob. 2004: 163. 72 Acta Linguistica Lithuanica LXVI podano 8 dymów (zagród). Jego pochodzenie jonas PaLionis jest patronimiczne – od neČinas (LPž II 313). Zachował się, obecnie nadal nie całkiem mały. Taki oikonim istniał również w Małej Litwie (Deltuvienė 2006: 170). zob. neManinai. Garliauskas neManinai (Niemaniuny sp, Немонюны kn) – jest to wariantywna nazwa miasteczka kościelnego i dworu badanej parafii, powstała zamiast szerzej używanej w aktach metrykalnych XVII–XVIII w. i używanej przez wieśniaków aż do naszych czasów nazwy neMajnai. Podejrzewa się, że forma neManinai mogła powstać wskutek powiązania przez któregoś z pisarzy metrykalnych nazwy neMajūnus z używaną przez miejscową polskojęzyczną szlachtę nazwą rzeki nieMan (szerzej zob. Palionis 2010). W spisie z 1834 r. wymieniono właściciela dworu neManiūnai J. W. Romualda Dankiewicza, lat 42. Paberžiai (Побержи kn) – zaścianek, wpisany tylko do spisu z 1852 r., niezauważony w innych źródłach XiX w. dlatego najprawdopodobniej istniał przez krótki czas. Pochodzenie nazwy jest wyraźnie odmiejscowe – od PabÉržis (LPž ii 358). PadVarÌŠkės (Подворишки kn) – stara nazwa wsi pochodzenia od nazwiska (od nazwiska PadVarÌŠkis), wzmiankowana już w 1658 r. sM nr 16. z jakiegoś powodu nie ma jej w spisie z 1834 r. (może wtedy nie należała do parafii nemajūńskiej?), jednak figuruje w 1888 r. w spisie. PanartÌŠkės (Ponartyßki sp, Панартышки kn) – nazwa zaścianka, odnotowana w akcie małżeństwa z 1828 r. (z Panartyszek), w spisach z 1834 i 1852 r., później stając się także nazwą wsi (Latsž ii 224). Najwidoczniej jest to nazwa niezbyt stara, ponieważ nie odnotowano jej w metrykach parafii Punia z XVII–XVIII w. Jej pochodzenie jest najprawdopodobniej patronimiczne (por. PÃnora, PÃnoras, LPž II 390). PaneMÙnė (Poniemunie sp, Понемуне kn) – nazwa dworu, folwarku i wsi, występująca we wszystkich analizowanych wykazach. Jej pochodzenie jest jasne, wiąże się z Niemnem. Wieś o tej nazwie istnieje również obecnie. Nazwa wsi, PaVerkniaĨ (Powiechnia sp, Поверхнiе kn) – galudvario, palivarko, o vėliau ir związana pod względem pochodzenia z rzeką Veknė. Ma ona długą historię: odnotowano ją w metrykach Punii w 1670 r. i zachowała się do naszych czasów. Występuje w wykazach z 1834 i 1852 r. Z formy spolonizowanej można by również odtworzyć nazwę PaVerknė, jednak mając na uwadze nietypowy dla języka litewskiego sposób jej utworzenia (z niezmienioną końcówką), a także obecną formę i ówczesne różnice w transliteracji, za autentyczną należy uznać formę liczby mnogiej rodzaju męskiego (tak została ona odnotowana również w Latsž ii 235). PeLŠiŠkės (Pieleszyszki sp, Пелешишки kn) – to osada szlachecka oddzielona niewielkim laskiem, położona tuż przy południowej części miasteczka kościelnego Nemajūnai, mająca również starą historię. jej nazwa ma niejasne pochodzenie. sądząc po nierzadkich w parafii nemajūńskiej nazwach miejscowych z formantem -iškės, pochodzących od nazwisk, można przypuszczać, że nemajūnų parapijos oikonimai ir jų kaita XiX a. 79artykuły / articles LaV – Lietuvos apgyventos vietos. Kowno, 1925. LPž i–ii – Lietuvių pavardžių žodynas 1–2. Wilno: Nauka, 1985–1989. Lsł iV – Słownik języka polskiego przez Samuela Bogumiła Linde 4. Lwów, 1860. LVž i – bilkis Laimutis, Maciejauskienė Vitalija, razmukaitė Mar ija. Słownik toponimów Litwy. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. Maciejauskienė Vitalija 2009: Oikonimy w XVII-wiecznej księdze kościelnej parafii Lankeliškiai. – Archivum Lithuanicum 11, 159–188. Morawski stanisław 1858: od Merecza do Kowna. – Teka Wileńska 6, 77. Palionis jonas 2001: Nazwy miejscowe okolic rodzinnych stron prof. Jonasa Kazlauskasa w XVII-wiecznych metrykach. – Baltistica 36(1), 77–80. Palionis jonas 2003: Nazwiska osobowe i nazwy miejscowe parafii Punia z drugiej połowy XVII wieku. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Palionis Jonas 2008: Nazwy osobowe i miejscowe parafii Punia z końca XVII–pierwszej połowy XVIII wieku. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Palionis Jonas 2010: Wieś Mišiškiai. – Dainava 2(20), 41–45. safarewicz jan 1956: Litewskie nazwy miejscowe na -iszki. – Onomastica 2, 15–63. sg – Słownik geograficzny Królewstwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa: nakł. filipa sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880–1914. oikonyms of the nemajūnai Parish and their change in the 19th century suMMary na podstawie ksiąg chrztów, małżeństw i zgonów przechowywanych w litewskich archiwach państwowych oraz list parafian przystępujących do spowiedzi, pochodzących z lat 1834, 1844–1847, 1852–1857 i 1888, które są przechowywane w archiwum kościoła w Nemajūnai, w artykule analizuje się dziewiętnastowieczną oikonimię parafii Nemajūnai. W analizie XIX-wiecznych nazw miejscowości autor opierał się głównie na spisach parafian przystępujących do spowiedzi, ponieważ podają one nazwy miejscowości w mianowniku (w księgach zazwyczaj występują one w dopełniaczu). Co więcej, wspomniane wyżej spisy zawierają nie tylko imiona, nazwiska i miejsca zamieszkania osób przystępujących do spowiedzi, lecz także typ obszaru zamieszkanego (wieś, miasteczko, pojedyncza osada wiejska itp.), a spis z 1834 roku określa również liczbę gospodarstw w danej miejscowości. Dlatego też wspomniane spisy są niezwykle cenne zarówno pod względem językowym, jak i historycznym. 80 jonas PaLionis acta Linguistica Lithuanica LXVI Analiza pochodzenia 51 oikonymów parafii Nemajūnai odnotowanych w XIX-wiecznych źródłach pisanych prowadzi do wniosku, że większość nazw osad z tej parafii można wywodzić od onimów pochodzących od nazw osobowych (około 30); Liczba derywatów, które można wywieść od terminów fizjograficznych, jest nieco mniejsza (około 13), natomiast pozostałe stanowią nazwy miejsc pochodzenia niejasnego lub nielitewskiego. pod względem struktury morfemowej niższa jest liczba oikonimów z przyrostkiem -iškės, wywodzących się od nazw osobowych osad z przyrostkami -ūnai, sonal names prevailed in nemajūnai Parish in the 19th century. in total, 14 names of settlements with this suffix were found in the sources under analysis. the recorded number of the -onys, -ėnai, wywodzącymi się od imion osobowych: -ūnai – 4 przypadki, *-onys – 3 przypadki i -ėnai – 2 przypadki. Pod względem budowy morfemowej ojkonimy wywodzące się od apelatywów można podzielić na pierwotne i złożone. Wpłynęło 5 maja 2011 r. jonas PaLionis Uniwersytet Wileński ul. Juozo Tumo-Vaižganto 9-27, LT-01108 Wilno, Litwa