Pietinės vakarų aukštaičių šiauliškių šnektos: geolingvistinis aspektas ir jo interpretacijos

156 acta Linguistica Lithuanica LXVII Laura geržotaitė Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: badania arealne języków bałtyckich, geolingwistyka, dialektologia. Południowe gwary zachodnioauksztackie szawelskie: aspekt geolingwistyczny i jego interpretacje1 adnotacja W artykule przedstawiono badanie geolingwistyczne gwar obszaru południowej podgwary zachodnioauksztackiej szawelskiej (Jonava i jej okolice). Materiał badawczy stanowią zachodnioauksztacka gwara szawelska według klasyfikacji Zigmasego the southern subdialects of the Western aukštaitian of Šiauliai: the geolinguistic aspect and its interpretations Zinkevičiusa i Aleksego Girdenisa, auksztackie gwary środkowe według Kazimierasa Jauniusa i Antanasa Salysa oraz gwary wschodnie pierwsze według Antanasa Baranauskasa. Zestawienie wymienionych obszarów za pomocą kartografii komputerowej uwydatniło pośrednią pozycję zachodnioauksztackiej gwary szawelskiej wobec sąsiednich podgwar. Gwary południowe tej podgwary wyróżniają się tym, że we wszystkich klasyfikacjach znajdują się na samym obrzeżu i stykają się z językami słowiańskimi tych miejsc, dlatego mogą być oceniane jako peryferyjne. adnotacja Artykuł przedstawia badanie geolingwistyczne południowego obszaru (z Jonavą i jej okolicami) podgwary szawelskiej zachodnich Auksztotów. Badanym materiałem są zachodni Auksztoci szawelscy z klasyfikacji Zigmasego Zinkevičiusa i Aleksego Girdenisa, 1 Za zaproponowanie tematu artykułu i cenne uwagi serdecznie dziękuję prof. dr Danguole Mikulėniene. Słowa kluczowe: zachodni Auksztoci szawelscy, klasyfikacja gwar litewskich, geolingwistyka, mapa lingwistyczna, Jonava, gwary peryferyjne. słowa kluczowe: zachodnia aukštajtijańszczyzna okolic Szawli, klasyfikacja dialektów litewskich, geolingwistyka, mapa językowa, Jonava, subdialekty peryferyjne. Pietinės vakarų aukštaičių šiauliškių šnektos: geolingvistinis aspektas ir jo interpretacijos 157straipsniai / artykuły Środkowa aukštajtijańszczyzna według klasyfikacji Kazimierasa Jauniusa i Antanasa Salysa oraz pierwsza wschodnia według Antanasa Baranauskasa. porównanie wspomnianych obszarów z zastosowaniem metody komputerowej kartografii onstrated the intermediate situation of the Western aukštaitian of Šiauliai with regard to neighbouring subdialects. jonava and its environs are distinguished by the fact that in all clasdemsyfikacji; znajdują się one na obrzeżu tego obszaru i mają styczność z językami słowiańskimi tego obszaru; można je uznać za peryferyjne. Upowszechniająca się w dialektologii litewskiej metoda geolingwistyczna pozwala inaczej spojrzeć na prace językoznawców, klasyfikacje dialektów litewskich z różnych okresów, a także porównywać i uogólniać pod różnymi względami dane dialektalne zebrane w tym samym lub różnym czasie (Mikulėnienė, Stafecka 2009: 141–163; Mikulėnienė, Trumpa 2008: 128–146; Geržotaitė 2009: 98; 2011: 13–23; 2011a). Przedmiotem niniejszego artykułu są dotychczas mało zbadane gwary Jonavy i jej okolic, które w klasyfikacji dialektów litewskich zaliczono do najbardziej południowej części zachodniej aukštajtijańszczyzny szawelskiej (zob. rys. 1). 1 RYS. Gwary południowej zachodniej aukštajtijańszczyzny szawelskiej2 2 Numerami oznaczono wskazane miejscowości, które są również punktami Litewskiego atlasu językowego (dalej – Lka) (zob. 21–30). 158 acta Laura geržotaitė Linguistica Lithuanica LXVII Celem artykułu jest ukazanie rozwoju tej gwary, zwłaszcza jej południowej części, z zastosowaniem metody geolingwistycznej3 . Obszar omawiany, dotyczący gwar omawianego obszaru znajdujących się na wschód od linii baisógala–dotnuvà–kėdáiniai–jonavà, został krótko wspomniany w pracach wielu dialektologów (salys 1935: 68; 1992: 304; Zinkevičius 1966: 15; 2002 [1969]: 377; 2006: 205; Morkūnas 1993: 7; kazlauskaitė i in. 2007: 85–86). W obecnej klasyfikacji dialektów litewskich jona và należy do szawelskich gwar wschodnioaukštaitskich (girdenis, ir jos apylinkės priskirtos didesniam teritoriniam kalbiniam vienetui – vakarų aukšZinkevičius 1966: 139–147). Okolice te należą do zachodnich Auksztotów, ponieważ nosowe samogłoski ą, ę oraz dyftongi an, am, en, em zachowują się w całości. Od zachodnich Auksztotów kowieńskich szawelscy różnią się następującymi cechami: 1) cofają akcent z końcówki; 2) skracają nieakcentowane samogłoski długie i wydłużają akcentowane samogłoski krótkie; 3) skracają nieakcentowane końcówki (Zinkevičius 2006: 203–205; Lktch 60–63; kazlauskaitė i in. 2007: 25– 28)4. Ponadto gwary te różnią się jeszcze tym, że pozostają w kontakcie z językami słowiańskimi tych miejscowości. Obszar zachodnich wyżynnolitewskich szawelskich, obejmujący okolice Żagar, Janiszek, Kruopi, Szakyń, Stupur, Szawel, Aukštelkė, Pakapė, Szaukotu, Szyłowy, Betygały, Baisogały, Dotnuwy, Kiejdan, Szety i Janowa, tworzy długi, wąski pas, zwężający się dopiero poniżej Szawel5. Od zachodu zachodni wyżynni szawelscy graniczą z Żmudzinami, a od wschodu – ze wschodnimi wyżynnymi poniewieskimi i szyrwintyckimi. Pietiniai šiauliškiai įsiterpia tarp vakarų aukštaičių kauniškių ir pietų aukštaičių (žr. Lka i, žemėl. nr. 1; www.tarmes.lt). 3 Początki badań geolingwistycznych na świecie wiążą się z pracami niemieckiego dialektologa Georga Wenkerа, a na Litwie – z pracami Kazimierasa Būgi i Antanasa Salysa (Lke 32–33; salys 1985: 73–76; Morkūnas 1977: 7–8; 1980: 41–52). Zamiast używanych wcześniej pojęć geografia języka, geografia lingwistyczna įsigali geolingvistika (Mikulėnienė 2012; Mikulėnienė, stafecka 2009: 40–42; www.tarmes.lt). kito ir tebekinta pati metodika, be tradicinių uždavinių išsikeldama vis naujus (kalėdienė 2011; aliūkaitė 2011: 257–259). 4 Plg. rimos bakšienės, astos Leskauskaitės, daivos Vaišnienės 2011 m. projektui Šiuolaikiniai geolinobecnie coraz bardziej gvistikos tyrimai Lietuvoje: punktų tinklo optimizacija ir interaktyvioji tarminės informacijos sklaida (nr. VP1-3.1-ŠMM-07-k-01-028) sudarytą vakarų aukštaičių šiauliškių skiriamųjų tarminių ypatybių anketą (www.tarmes.lt). 5 Rūta Kazlauskaitė, opierając się na pracach innych językoznawców, mapach Atlasu języka litewskiego i Encyklopedii języka litewskiego oraz tekstach zachodnich wyżynnych szawelskich, zalicza do wspomnianego obszaru więcej miejscowości, zob. mapę (Kazlauskaitė i in. 2007: 24). W ten sposób obejmuje on także tradycyjnie, tj. według Lka I (mapa nr 1), przypisywane południowym Żmudzinom waryńskim Džiūkai (punkt 132), zachodnim wyżynnym kaunaskim – Girkalnis (399), Ariogala (400), Leńčiai (401) i Daugeliškiai (439), a wschodnim wyżynnym poniewieskim – Surviliškis (335). Do wskazanego przez autorkę obszaru (499) ir Pociūnliai (265). Pietinės vakarų aukštaičių šiauliškių šnektos: geolingvistinis aspektas ir jo interpretacijos 159 artykuły / articles W niniejszym artykule porównano współczesnych mieszkańców zachodniej części obszaru auksztaickiego z okolic Szawli z auksztaickimi dialektami środkowymi w klasyfikacji Kazimierasa Jaunisa i Antanasa Salysa oraz z pierwszymi dialektami wschodnimi w klasyfikacji Antanasa Baranauskasa. zachodnich wyżynnych szawelskich nie wchodzi od dawna przypisywana mu Gegužinė tyriMo aPžVaLga Dla tych gwar niemal nie ma większych opracowań. Pierwszy o języku tego obszaru pisał Wiktor Porżezinski (Поржезинскій 1896: 1–28), omawiając gwary dialektu wschodnolitewskiego, które wchodziły w skład ówczesnej guberni kowieńskiej w powiatach szawelskim, kowieńskim i poniewieskim; zachowanie an, am, apskritis, fonetiką. jo paminėta kaũno apskričiai priklausiusi žemių ir jų aplinkinių kaimų šnekta, tačiau atskirai neaptarta. iš šiai šnektai, kaip ir artimoms Šiauli apskrities šnektoms, būdingų ypatybių minėtinos: nosinių balsių ą, ę ir dvigarsių en, em, np.: żãsis (z ā), tãesiu (por. w środkowolitewskiej gwarze południowej żāss, taesiu), raka, âmżias (Поржезинскій 1896: 8, 12); Spółgłoska l tutaj i w całej gwarze wschodniolitewskiej wymawiana jest twardo, np.: łasu ‘lesu’, ładas (por. w gwarze środkowolitewskiej lesù, lẽdas), łangvas, paniała (Поржезинскій 1896: 24). Opis gwary kulvõskiej (oparty na mowie wsi Ručinai, położonej niegdyś około dwóch kilometrów od Kulvõs) sporządził Jurgis Gerulis (Gerullis 1930: 48–51). Opierając się na Baranauskasie, przypisał tę gwarę do pierwszych gwar wschodnich południowych i omówił właściwości jej akcentuacji, systemu samogłoskowego i spółgłoskowego. Pod względem ilościowym samogłoski są krótkie, półdługie i długie. Jego zdaniem półdługie mogą być krótkie akcentowane i, u oraz pierwsze składniki dyftongów mieszanych i, u + r, l, m, n, np.: b.βa ‘buvo’, prapú. ‘prapulti’, mú.m ‘mum’. Krótka samogłoska e na początku wyrazu, a także e o intonacji opadającej lub wznoszącej, występujące jako pierwszy składnik dyftongów mieszanych, przechodzi w a, np.: ͵a·s ‘ežys’, pɔukš∙is ‘paukštelis’, ɡ∙ȓ ‘gerti’. W gwarze skracane są długie samogłoski przedakcentowe, poakcentowe i wygłosowe, a dyftongi ie, uo ulegają monoftongizacji, np.: gru∙i ‘grūdelį’, nùtue ‘nutūpė’, bałtadɔn∙e ‘baltaduonytė’, erõ∙ ‘vieroje’. Redukowane są pierwsze składniki dyftongów (i)ai, ei, au, np.: v α ∙ka ‘vaiko’, aku∙ȓɛi ‘akulioriai’, pɔukš∙is ‘paukštelis’. inaczej realizowane są samogłoski znajdujące się na końcu wyrazu, np.: dugnὶ ‘na dnie’6, ma∙ιs ‘mamusi’ (gerullis 1930: 49–50). wskazuje się aż pięć intonacji: krótką (Kurzton), forsowną (Stoßton), przedłużoną (Dehnton), środkową (Mittelton) i ciętą (geschnittenem Dehnton). Dwie ostatnie omówiono szerzej (gerullis 1930: 48–49). Wśród cech systemu spółgłoskowego wymienia się: stwardnienie l, np.: .eła ‘dużą’, gał·tu me ‘moglibyśmy’; zmianę j w niesylabiczne i (oznaczane jako ), np. in α . (gerullis 1930: 51). 6 Por.: „7. auslaut: a) schriftlit. akcentowane -è > -ι: dugnè > dugnὶ, dievè > diβ͵ὶ“ (gerullis 1930: 50). 160 acta Laura geržotaitė Linguistica Lithuanica LXVII Wszystkie te cechy zilustrowano pięcioma krótkimi transkrybowanymi tekstami (gerullis 1930: 52–53)7, dodano przetranskrybowaną pieśń przetłumaczoną przez abraomasa kulvietisa „gott sey gelobet und gebenedeiet” albo „Pagarbints buki ir paczestawotas” (gerullis 1930: 53). Położone na obrzeżach obszaru środkowogwarowego auksztockiego miejscowości kulvõs, Vẽpriai, survliškis, baisógalos, w których redukuje się wygłosowe dyftongi ai, au, wymieniał także salys, jednak szerzej nie omówił języka tych miejscowości (1935: 68; 1992: 304). Gwary szałowskie zachodnioauksztockie w okolicach Šty i jõnavy, jako mające cechy charakterystyczne dla gwar peryferyjnych, tj. silną interakcję z językami słowiańskimi, wskazał kazys morkūnas, jednak szerzej ich nie omówił (1993: 7). O akcentowaniu, systemie samogłoskowym i spółgłoskowym języka Ùpninkai i ich okolic oraz o niektórych cechach morfologii pisał bonifacas stundžia (1980: 98–100; 1988: 111–114). Ta gwara dzieli się na dwa podgwary, różniące się cechami fonetycznymi (odpowiednikami końcowego a, końcowych a, e (< -*án, -*én) oraz ą, ę). W jednym podgwarze, do którego zalicza się wsie Dagilióniai, Varekiai, Aukštãkaimis, Ùpninkai, Kunigškiai, Saleniñkai, końcowe a realizowane jest jako samogłoska typu u, oznaczana ʋ, np.: vsarʋ, dʋkrὺs, natomiast w miejscu końcowych a, e (< -*án, -*én) oraz ą, ę wymawia się u, i, oznaczane ʋ, ι, np.: krʋ ‘karą’, šιlknι ‘šilkinę’, gιvnιmι. W drugim podgwarze, do którego należą wsie Vãnagiškis, Padaig, Keižoni8, nieakcentowane końcowe a wymawia się bez odcienia u, lecz również zredukowane, np.: vžǝ, vsъs, tvártъs (i tvártыs), natomiast w miejscu końcowych a, e (< -*án, -*én) oraz ą, ę wymawia się a, e, np.: varg, raka ‘ranką’. Samogłoski złożone an, en w temacie oraz nosowe ą, ę zachowane są na całym obszarze (Stundžia 1980: 98; 1988: 112). Pozostałe cechy, zdaniem Stundžii, są wspólne dla całej gwary Ùpninkai. Samogłoski ė, o w wsiach położonych przy granicy z wschodnimi Auksztotami širvintiškiai są dyftongizowane, np.: nepadije ‘nie pomogło’, r uvem ‘wyrywaliśmy’, natomiast dyftong uo realizowany jest jako uɔ lub ɔ, np. dudə (i ddə). Redukowany jest dyftong ai z akcentem padającym na drugi element oraz nieakcentowany, np. krúmы. Akcent, z wyjątkiem osób, dla których język litewski jest drugim językiem, zostaje cofnięty z krótkiej końcówki na przedostatnią sylabę zawierającą samogłoskę długą albo dyftong ie, uo (Stundžia 1980: 99–100). jak zauważa Stundžia (1980: 99), w mowie tych miejscowych ludzi, dla których język litewski jest językiem ojczystym, akcent intonacyjny samogłosek i dyftongów różni się, ale słabo. z cech morfologicznych należy wymienić formy pierwszej osoby czasu teraźniejszego czasownika z t, d, np.: áudiau ‘tkałem’, statiaũ ‘stawiałem’, czasowniki iteratywne, np.: apardinėja ‘orze’; przyimek iž ‘z’, np.: iž ryto (Stundžia 1980: 100). niektóre cechy akcentuacji oraz systemu samogłoskowego i spółgłoskowego gwary janowskiej, powstałe wskutek kontaktów z językami słowiańskimi, omówiła Rūta Kazlauskaitė (2008: 600–609). według świadectwa autorki w tej gwarze akcentowane ė, o są słabo dyftongizowane, np.: stuvié 7 tymi samymi tekstami przedstawiane są wszystkie jedenaście dialektów wyodrębnionych przez Baranauskasa. 8 Stundžia (1980: 98) podaje nazwę wsi Keižioni i w przypisie wyjaśnia, że nazwy wsi przytacza w takiej formie, w jakiej zostały zapisane od miejscowych mieszkańców. Pietinės vakarų aukštaičių šiauliškių šnektos: geolingvistinis aspektas ir jo interpretacijos 161straipsniai / articles ‘stać’, žmuónis ‘ludzie’; dyftongi ie, uo są monoftongizowane, np.: diẽnas ‘dni’, α rduód α p ‘sprzedaje’’. W mieszanych rodzinach wychowani wymawiają tak: jåunesn.m ‘młodszym’, atvaž. ‘przyjechać’. Mieszkańcy tych miejsc, od dzieciństwa znający kilka języków, nie używają niektórych miękkich spółgłosek. Po stwardniałych spółgłoskach zmieniają się samogłoski przednie, np.: p.sɛsɛrɛs ‘kuzynki’, ž.mes ‘ziemie’, gr.čɛ ‘chata’. Opublikowano teksty tych gwar, zapisane od mieszkańców Akmenė i Trakai (Lt ii 238–239, 246–248; kazlauskaitė 2005: 66–67): v jami nekirčiuotų galūnių balsiai, iš trumposios galūnės kirtis atitraukiamas ne tik į priešpaskutinį skiemenį, turintį ilgąjį balsį arba dvibalsį ie, uo, bet ir į dvigarsinį skiemenį. Linkstama išlyginti kirčio vietą žodžio paradigmoje. ˈ ·rʋs t ei ‿ pà(t) tur ·jʋ p e. k is; b.va lab ы . su.ku ˈ akmeniai (Lt ii 239), tur·dawọm sẹkl·če↑ vad.nam ˈ ˈ ˈ ˈ α // giv.namыs n.mыs↑ kamienie (Kazlauskaitė 2005: 66), i ‿va.ks t e . kõ · l i  paɔũ.ks vыikα . Troki (Lt ii 247); Reninų ˈ (parafii Panoteri) (Markevičienė 2001: 169–170): ˈ α tra dina v·r α i α dava lá·isti muteris; b·dava gavine (Markevičienė 2001: 169), l a b α  b·dava w maju geg.žes ażul.u vabal. // k α kvabali; vinʋs v α ik.nʋs (Markevičienė 2001: 170); Ùpninkų, Markùtiškių ir gaižnų9 (kazlauskaitė ir kt. 2007: 87–93, 95–97; Lkt 223): ta ‿ven ʋ s /vir.kis giv·nʋ upninkai (kazlauskaitė mã·ma bú·dava kaliẽdọm / klekẽ·lιs k·p α / dà pirã·ga .kæp α Markutiškiai ( kazir kt. 2007: 90), lauskaitė ir kt. 2007: 91), ·ra tr·s ježera: judʋs j·žerʋs, ·pskritʋs ir bá·ltʋs Markutiškiai (Lkt 223), te g·de g·de / liguóninẹ gul·je / t·kι sturʋ kuóje i ‿ l.[ka] gaižūnai (kazlauskaitė ir kt. 2007: 96); jaugelškių (kazlauskaitė 2005: 68–69): p α sku da↑ tuóke šun·be buå pad.rιs (kazlauskaitė 2005: 69); žemių10, Pasódos, batgalos11 ir gegužnės (Lkt 221–222, 224–225): tuk ˈ ·s vugus ·sti r·kšč us žeimiai ˈ (Lkt 221), anʋ anʋ jisa, ž ˈ ·ri – pirt·la apá·ugu(s) ž·lʋ Pasoda (Lkt 221), pàc šená·uja sẽ·nis: k·k a s veikatà, tó·ks šenã·vimas batėgala (Lkt 224), ˈ lakštigela laba gražæ č.lba; nusipika gelažni pl·gu gegužinė (Lkt 225). ˈ Przedstawione fragmenty wyraźnie odzwierciedlają omówione cechy badanego obszaru gwarowego. Gwarowe odmiany w klasyfikacji dialektów Juozasa Salysa (Salys 1933: 21–34; geoLingVistiniu Požiūriu 1935: 1–87; 1946: 1–67; 1992: 3–140) współczesnych mieszkańców okolic Szawli tworzą część zachodnich żmudzkich gwar wyżynnych oraz środkowych gwar wyżynnych (zob. rys. 2). 9 Stosuje się formę oficjalną, wskazaną w Lka i 26. 10 zapisano žemis. 11 zapisano Betgala . 162 acta Laura geržotaitė Linguistica Lithuanica LXVII 2 PaV. klasyfikacja dialektów Kazimierasa Jaunisa i Antanasa Salysa dialekty aukštajckie środkowe zachowały dwugłoski am, an, em, en oraz samogłoski nosowe ą, ę w stanie nienaruszonym, podobnie jak dialekty zachodnie, jednak pod względem wymowy twardego l przed ė są bliskie dialektom wschodnim (salys 1946: 53; 1992: 109). z przedstawionej mapy wynika, że dialekty aukštajckie środkowe według Salysa jak gdyby rozpadają się na dwa obszary: północny (poniżej Šiauli obszar ten całkowicie się urywa) oraz rozpoczynający się w okolicach Legečias obszar południowy12 . Obszary te różnią się nie tylko cechami językowymi. wyraźna jest także naturalna granica tych części: „[...] od Šiauli aż do ujścia béržė i Šùšvė rozciąga się długi pas bagien i rzadko zamieszkanych lasów” (salys 1992: 111). w rzeczywistości w tych miejscach jest wiele bagien; z opisu obszaru środkowych Auksztotów salijskich (1946: 38, 54; 1992: 77, 111) oraz dołączonej mapy dialektów litewskich wynika, że obszar tych Auksztotów nieco poniżej Šiauli zwęża się, lecz nie urywa się całkowicie. Pietinės vakarų aukštaičių šiauliškių šnektos: geolingvistinis aspektas ir jo interpretacijos 163artykuły / articles torfowisk (rėkỹvos, torfowiska sùlinkių, torfowiska týtuvėnų i Šluvos) oraz dużych kompleksów leśnych (Mažuõlių, Liaudškių i Ùžpelkių) (zob. Lk 40, 41, 56, 57). tininków) i zachodnich Dzuków. Į antrąjį aukštaičių viduriečių plotą (pietinį) pradedant Legečias įeina baisógala, gražškiai, Šlapãberžė, kėdáinių, jonavõs, kaũno, kaišiadori ir Prenų apylinkės. Šioje tarmių klasifikacijoje aukštaičiai viduriečiai atsiduria tarp aukštaičių vakariečių (žiemiečių, veliuoniečių ir pietiečių), aukštaičių rytiečių (pantininkų, punwspółcześni zachodni Auksztoci szawelscy i Auksztoci środkowi w dawnej klasyfikacji są rozmieszczeni geograficznie bardzo podobnie, jednak występują też różnice (zob. ryc. 3). z tej mapy wynika, że: 1) Auksztoci środkowi salijscy weszli we wschodnią część współczesnych Szawelczyków; 2) południowa część środkowych Auksztotów obejmowała nie tylko obszar współczesnych zachodnich Auksztotów szawelskich, lecz także znaczną część obszaru zachodnich Auksztotów kowieńskich oraz niewielką część przyległych obszarów południowych Auksztotów. 3 PaV. W 164 acta Linguistica Lithuanica LXVII gr i naveck ienė elen a, senkus juozas 1968: Laura geržotaitė nowe dzieło o naszych gwarach. – 4 PaV. Vakarų aukštaičiai šiauliškiai antano baranausko tarmių klasifikacijoje13 Pateiktasis žemėlapis rodo, kad dabartinių vakarų aukštaičių šiauliškių ir seobecnej klasyfikacji gwar wschodnich granica wschodnia obszarów gwar środkowoaukštaitijskich pokrywa się z granicą podziału aukštaitijskiego na gwary środkowe. ponadto wschodnia granica dawnego podziału gwar środkowoaukštaitijskich niemal pokrywa się z izofonami akcentowanych rdzeniowo ą, ę (zob. Lka ii, mapa nr 44) oraz przedłużonych pierwszych członów dyftongów am, an (zob. Lka ii, mapa nr 69). na wschód od tych izofonów nosówki ą, ę oraz pierwsze człony dyftongów zaczynają być zwężane (zob. ryc. 2). Zachodnia granica gwar środkowoaukštaitijskich niemal pokrywa się z izofonami l przed e, a szczególnie przed ė (zob. Lka ii, mapa nr 15, 28), na wschód od których (a więc także niemal na całym obszarze gwar środkowoaukštaitijskich) l wymawia się twardo (zob. ryc. 2). Zestawienie tych dwóch klasyfikacji13 sud. Laura geržotaitė (2011). Pietinės vakarų aukštaičių šiauliškių šnektos: geolingvistinis aspektas ir jo interpretacijos 171artykuły / articles gi rdenis aleks as, Zin kev ičius Zigma s 1966: w sprawie klasyfikacji gwar języka litewskiego. – Kalbotyra 14, 139–147. Literatūra ir menas 25, 6. gr i naveck is V ladas 1968: ważne dzieło o dialektach języka litewskiego. – Tiesa 113, 2. jankauskas Vidmantas 2000: kościół św. Jakuba w Janowie. Kościół i parafia. Wilno: wydawnictwo i drukarnia Wileńskiej Akademii Sztuk Pięknych. ka lėdienė L aima 2011: warunki powstania geolingwistyki na Litwie. – Tezy referatów Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Socjolingwistyczna dialektologia: badania dialektów bałtyckich”, 21–22 października 2011 r., Katedra Filologii Litewskiej Wydziału Humanistycznego w Kownie Uniwersytetu Wileńskiego, Dział Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego. dostęp internetowy: http://www.tarmes.lt/images/Veikla/Laima%20kaLediene.pdf. ka raliūnas sim as, sa baliausk as alg irda s 1967: kapitalne dzieło litewskiej dialektologii. – Pergalė 6, 154–156. karaliūnienė regina 1999: Jonava – kraina Lietawy. Wilno: trzy gwiazdki. ka raś ha lina, rutkowsk a k r ystyna ir kt. 2001: Język polski na Kowieńszczyźnie. Historia, sytuacja socjolingwistyczna, cechy językowe, teksty. Warszawa–Wilno: eLiPsa. Kazlauskaitė Rūta 2005: Teksty i komentarze południowych gwar poddialektu szawelskiego. Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Kazlauskaitė Rūta i in. 2007: Zachodni Auksztotowie szawelscy. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Kazlauskaitė Rūta 2008: Cechy fonetyczne gwary janowskiej. – Problemy historii języka i dialektologii 2, 600–609. Kazlauskas Jonas 1968: Gramatyka historyczna języka litewskiego. Wilno: kviklys bronius 1965: Mūsų Lietuva 2. south boston (Mass.): Lietuvių enciklopediMintis. jej wydawnictwo. Le Viii – Encyklopedia litewska 8. south boston (Mass.): wydawnictwo Encyklopedii 1956 . Litewskiej, Lk – Atlas dróg litewskich, red. nacz. Mindaugas Baltrušaitis. Wilno: briedis, 2010. LKA i–ii – Atlas języka litewskiego 1 . Leksyka; 2. Fonetyka, red. odpowiedzialny Kazys Morkūnas. Wilno: Mokslas, 1977–1982. Lke – Encyklopedia języka litewskiego, opracował kazys Morkūnas. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1999. Lkt – Dialekty języka litewskiego. Chrestomatia, red. odpowiedzialny kazys Morkūnas. Wilno: Mintis, 1970. 172 Laura geržotaitė acta Linguistica Lithuanica LXVII Lktch – b acev i č i ū t ė r i m a, i vanaus k i e n ė a u d r a, Leska u s k a i t ė a s t a, krótki edmundas. Chrestomatia dialektów języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2004. Lt ii – urbanavičiūtė-Markevičienė żaneta, grinaveckis Vladas. Dialekty litewskie 2. Wilno: Wileński Uniwersytet Pedagogiczny, 1992. Mačiulis jonas 2007: Zbiór pseudonimów (płyta kompaktowa). Wilno: Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa. Markevičienė žaneta 2001: Aukštaičių tarmių tekstai 2. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Mi kulėnien ė danguo lė 2012: Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija. – Acta Linguistica Lithuanica (oddane do druku). Mikulėnienė danguolė, stafecka anna, red., 2009: Atlas języków bałtyckich. Prospekt = Atlas języków bałtyckich . Prospektas = Atlas języków bałtyckich: perspektywa. rīga: Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Mi kulėnien ė d anguolė, tr u mpa edmu ndas 2008: nowe spojrzenie na klasyfikację dialektów kazimierasa jauniusa. – Problemy historii języka i dialektologii 2, 128–146. Mo rkūnas ka zys 1977: Wprowadzenie. – Atlas języka litewskiego 1 . Leksyka. Vilnius: Mokslas, Morkūnas kazys 1980: Zapoznanie z dialektami 7–18. języka litewskiego. Wilno: Nauka. Morkūnas kazys 1993: w sprawie pojęcia dialektu peryferyjnego. – Kwestie językoznawstwa litewskiego ri eger janusz 2006: Polszczyzna 30, 4–7. gwarowa na Litwie. – Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie. Warszawa: dig, 11–47. sa lys anta nas 1933: kilka uwag o historii dialektów. – Archivum Philologicum 4, salys antanas 1935: Dialekty języka litewskiego (na prawach rękopisu). kaunas. salys antanas 1946: Dialekty 21–34. języka litewskiego (na prawach rękopisu). Tybiąga. Salys Antanas 1985: Pisma 3. Różne artykuły. Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk. akademija. salys antanas 1992: Raštai 4 . Lietuvių kalbos tarmės. roma: Lietuvių katalikų MoksSemaškaitė Ingrida 2010: Litewskie dwory. Encyklopedyczny informator. Wilno: Algimantas. Skardžius Pranas 1968: Dialektologia języka litewskiego. – echa 5, 215–218. Pietinės vakarų aukštaičių šiauliškių šnektos: geolingvistinis aspektas ir jo interpretacijos 173artykuły / articles st undžia bonifa cas 1980: kilka uwag o gwarze upninkskiej. – Kalbotyra 31(1), st undžia boni facas 1988: sytuacja gwarowa okolic Upninków. – 98–100. Kraštotyra 22, Vabaln inko juo zas [gvildys juozas] 1910: wiadomości z Litwy. žeimė. 111–114. – Vienybė 41, Vi tkauskas Vytautas 1967: ważne dzieło językoznawcze. – Gimtasis 642. kraštas 16, 3. Vitkauskienė erlanda 2007: Historia parafii i kościoła w Gegužinė. Kaišiadorys: muzeum w Kaišiadorach. X. M. [Miežinis Matas] 1909: z Litwy. Žeimė. – Viltis 46, 2. X. M. [Miežinis Matas] 1909a: z Litwy. Žeimė. – Viltis 49, 2. Zielińska anna 2002: Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne. Warszawa: slawistyczny ośrodek Wydawniczy. ę dzy kownem a Poniewie ż em. – Problemy fonetyki i akcentologii języków bałtyckich i innych. Wilno: Zi elińs ka anna 2004: Litewskie interferencje fonetyczne w polszczyźnie na terenie mi wydawnictwo Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego, 105–109. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska. Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1992: Historia języka litewskiego 5 . Powstanie języka literackiego. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Zi nkevič ius Zigmas 2002 [1969]: apie lietuvių kalbos tarmių skirstymą. – Rinktiniai straipsniai 1. Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 365–380. Zinkevičius Zigmas 2006: Lietuvių tarmių kilmė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Бaрaновскiй aнтoнiй 1898: Замѣтки о литовскомъ языкѣ и словарѣ . Санктпетербургъ: Типогр. Императорской Акад. Наукъ. Boльтеръ Эдуард 1904: Litewska chrestomatia. Санктпетербургъ. Поржезинскiй bиктор 1896: З амѣтки по діалектологіи литовскаго языка. Санктпетербургъ: Типогpaфія Императорской Академіи Наукъ. Че кмонас Ва лерий 2001: Польский язык в Йонавском районе Литвы (социолингвистические зaметки). – Studia nad polszczyzną Kresową 10, 71–91. Явнис kaзимip 1894: [Nowoaleksandrowski ujezd] – Książka pamiątkowa guberni kowieńskiej губерніи на 1895 годъ. Ковна: Въ Типографіи Губернскаго Правленія, 174–176. Яв нис kaзимip 1897: Паневѣжскіе говоры литовскаго языка. Памятная кнuж ка Ковенской губерніи на 1898 годъ. Ковна: Въ Типографіи Губернскаго Правленія, 174–228. Явнис kaзимip 1911: Gramatyka języka litewskiego. c.-Петербургъ: Типогpaфія suMMary artykuł И. Академіи Наукъ. 174 acta Laura geržotaitė Linguistica Lithuanica LXVII the southern subdialects of the Western aukštaitian of Šiauliai: the geolinguistic aspect and its interpretations dotyczy obszaru poddialektu szawelskiego aukštaitskiego zachodniego w klasyfikacjach dialektów litewskich w różnych okresach. Nacisk położono na słabo zbadane subdialekty południowe Jonavy i jej okolic. Za pomocą metody kartografii komputerowej porównano aukštaitski zachodni szawelski w klasyfikacji Zigmasa Zinkevičiusa i Aleksasa Girdenisa ze średnim aukštaitskim w klasyfikacji Kazimierasa Jauniusa i Antanasa Salysa oraz z pierwszym wschodnim w klasyfikacji Antanasa Baranauskasa. Porównanie wspomnianych obszarów wykazało ich pośrednie położenie względem zachodu, natomiast na wschodzie graniczą one z aukštaitskim wschodnim. W klasyfikacji Baranauskasa pierwszy wschodni, który pod względem zasięgu różni się od szawelskiego aukštaitskiego zachodniego, również znajduje się między zachodnim a drugim i trzecim wschodnim. Subdialekty Jonavy i jej okolic jawią się jako regard to other subdialects. the Western Aukštaitian of Šiauliai finds itself between the žemaitian and eastern aukštaitian. With regard to the Western Aukštaitian of Šiauliai , jau nius and salys’ Middle aukštaitian that is similarly placed borders with the Western aukštaitian in peryferyjne, tj. zajmujące pozycję na obrzeżu w odniesieniu do porównywanych subdialektów. Ich peryferyjna sytuacja była uwarunkowana nie tylko ich wyjątkowym położeniem geograficznym, lecz także interakcją z językami słowiańskimi, którymi posługiwano się na tych obszarach. Wpłynęło 10 lutego 2012 r. Laura geržotaitė Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected]