Mikalojaus Daukšos raštų ilgosios šaknies „sta“ kamieno veiksmažodžiai

9artykuły / articles esMiniai žodžiai: daukša, veiksmažodis, intarpas, sta kamienas, šaknies struktūra, tarmės, senieji raštai. słowa kluczowe: Daukša, czasownik, infiks, temat sta, struktura rdzenia, dialekty, teksty dawne. raiMonda Šarkytė Uniwersytet Kłajpedzki Kierunki badań naukowych: bałtystyka, historia czasownika. Czasowniki o długim rdzeniu tematu sta w pismach Mikalojusa Daukšy Czasowniki tematu sta o długim rdzeniu attested in the texts of Mikalojus Daukša adnotacja W artykule analizowane są czasowniki tematu sta o długim rdzeniu występujące w pismach Mikalojusa Daukšy. Poświadczone czasowniki badanego typu analizowane są w różnych aspektach: omawiana jest morfologia czasowników (struktura czasu teraźniejszego i przeszłego), morfonologia (wokalizm, konsonantyzm, przypadki alternacji samogłosek), a także osobliwości konstrukcyjnego kodowania w odniesieniu do semantyki kategorialnej. Czasowniki Daukšy są porównywane z systemami czasownikowymi Martynasa Mažvydasa i Jonasa Bretkūnasa, z danymi litewskich gwar oraz współczesnego języka litewskiego, w celu wyjaśnienia lokalizacji i chronologii leksemów oraz motywów zmian strukturalnych. adnotacja artykuł analizuje czasowniki o rdzeniu sta z długim rdzeniem, poświadczone w pismach Mikołaja Daukšy. Analizowane czasowniki rozpatruje się pod kątem różnych aspektów: morfologicznego (struktura form czasu teraźniejszego i przeszłego), morfonologicznego (wokalizm, konsonantyzm, przypadki gradacji samogłosek), a także uwzględnia się osobliwości konstruktywnego kodowania w odniesieniu do semantyki kategorialnej. Struktura czasowników zarejestrowanych w dziełach Daukšy jest ponadto porównywana ze strukturą występującą w starych pismach Bretkūnasa i Mažvydasa, a także w dialektach litewskich i we współczesnym języku litewskim. Celem badań jest ustalenie lokalizacji i warstw chronologicznych zarejestrowanych leksemów oraz zaproponowanie motywów zmian večia / vista, gržia / the verbs in question. 10 Acta raiMonda Šarkytė Linguistica Lithuanica LXVII 0. UWAGI WSTĘPNE 0.1. Przedmiotem niniejszego artykułu są czasowniki rdzenno-długosamogłoskowe o temacie sta, odnotowane w pismach Mikołaja Daukšy (w Postylli i Katechizmie)1. W pracach tego autora odnotowano 87 czasowników o temacie wstawianym i sta, z których 30 to czasowniki o temacie wstawianym, a 57 – o temacie sta; spośród nich 49 ma długą samogłoskę w rdzeniu. Dla szerszej perspektywy kontekstowej system czasowników Daukšy porównuje się z systemami jego współczesnych – Martynasa Mažvydasa i Jonasa Bretkūnasa. W pismach Mažvydasa odnotowano 17, a w Biblii Bretkūnasa poświadczono 43 czasowniki o rdzeniu długosamogłoskowym i temacie lietuvių kalbos duomenimis. daukšos raštai, iliustruojantys vidurinį lietuvių kalbos variantą, tirti įvairiais aspektais2, tačiau išsamaus ilgosios šaknies sta kamieno veiksmažodžių aprašo šio sta. Cechy systemów czasownikowych tych autorów są dalej porównywane z systemami litewskich dialektów i współczesnego języka litewskiego, jednak w pismach autora jeszcze ich nie ma. Czasowniki o temacie sta stanowią liczną grupę czasowników, najszerzej rozpowszechnioną w językach bałtyckich wschodnich i mającą swoiste cechy, które wyróżniają te czasowniki spośród innych typów strukturalnych. Dla rozwoju czasowników o temacie sta szczególne znaczenie miała semantyka kategorialna – we współczesnym języku litewskim formant sta najczęściej utrwala czynność samoistną, terminatywną oraz stopniową zmianę stanu, niektóre czasowniki o temacie sta tworzą opozycję causatva / resultatva (por. gržta, ráugia /rgsta, deg ia / dýgsta ir pan.) i oznacza proces rezultatywny (więcej o czasownikach o temacie sta i ich rozwoju zob. Pakalniškienė 1995, t. p. Kazlauskas 1968: 333, Kuiper 1937: 202–203). Znaczna część czasowników o temacie sta to denominalia lub deadjektywa, dlatego najczęściej oznaczają stan transformacyjny, jego zmianę, związaną ze słowem podstawowym: sipti, vagti, álkti, lgti, kasti (więcej zob. Pakalniškienė 2000: 71–89). we współczesnym języku litewskim (z rzadkimi wyjątkami) formy tematu sta optymalnie realizują asymetrię kodowania semantycznego i morfologicznego oraz odpowiadają zasadzie ikoniczności konstrukcyjnej, ponieważ temat sta formalizuje znaczenie czynności samoistnej i / lub kategorię nieprzechodniości3. Pod względem struktury morfonologicznej czasowniki typu sta mogą mieć w rdzeniu krótką albo długą samogłoskę rdzeniową (czasowniki z wrostkiem o krótkim rdzeniu typu pas1 oraz czasowniki typu sta, odnalezione w dziełach Mikołaja Daukšy, zostały już omówione, zob. Pakalniškienė, Šarkytė 2012. 2 Zagadnienia akcentologii Daukšy badał Pranas Skardžius, strukturę zaimków opisał Albertas Rosinas (2001), styl pisarski Daukšy, leksykę i właściwości języka przekładu analizował Jonas Palionis (1979, 1995); Jurgis Lebedys (1963, 1977), czasowniki atematyczne badał Algirdas Sabaliauskas (1957: 77–114), analizę czasowników zwrotnych w dawnych pismach przedstawiła Audronė Kaukienė (2006); poszczególne typy czasowników z wrostkiem i typu sta opisała Vitalija Kapsevičienė ( 2002, 2003). 3 tylko niewielka liczba czasowników charakteryzuje się kategorią przechodniości, najczęściej występuje ona w formach przedrostkowych, por.: išvysta, užmiršta, išgirsta, mėgsta . 11artykuły / articles Mikalojaus daukšos raštų ilgosios šaknies sta kamieno veiksmažodžiai Do typu tematycznego zalicza się takie czasowniki typu sta, których wokalizm rdzenia nie ulega zmianie – podstawę stanowi długa samogłoska, dyftong lub mieszany dwugłos), dla czasu przeszłego charakterystyczne są formy typu o. Czasowniki na sta o nowszej warstwie (podwójnych charakterystykach morfologicznych) mają w rdzeniu czasu teraźniejszego wydłużone samogłoski ą, ę, y, ū, które powstały wskutek zaniku infiksu n przed s, š, z, ž: mąžta, šąšta, gęsta, vysta, dūžta. Oboczność samogłosek w formach podstawowych czasowników na sta nie jest charakterystyczna; najczęściej dąży się do uogólnienia wokalizmu we wszystkich formach podstawowych. Konsonantyczna struktura czasowników na sta jest bardzo zróżnicowana, bardziej złożone struktury rdzenia są szczególnie charakterystyczne dla czasowników o długim rdzeniu. 1 . MikaLojaus daukŠos iLgosios Šaknies sta kaMieno Czasowniki 1.1. W pismach Daukšy odnotowano 49 czasowników o długim rdzeniu, z których 25 ma w rdzeniu długą samogłoskę, centrum rdzenia 4 czasowników stanowi dwugłoska, a 20 czasowników ma w rdzeniu dwugłoskę mieszaną. Do tego strukturalnego typu czasowników należą wyłącznie czasowniki na sta. W tabeli 1 przedstawiono wszystkie przykłady odnotowane w tekstach Daukšy, Mažvydasa i Bretkūnasa. Oznaczanie długości samogłoski rdzennej w pismach badanego autora jest problematyczne; w większości przypadków samogłoskę oznacza się diakrytycznym znakiem akcentu, który raczej nie odzwierciedla jej długości, dlatego brak dystynktywnego graficznego wyrazu długiej samogłoski (por. formy nuluſta dP 213,44, płuſta dP 580,14, vrikßta dP 463,10, wikſta dP 508,46, idikſta dP 487,11 / idîgſta dP 99,33 itp.). Porównanie interesujących czasowników z danymi innych dawnych pism również budzi wątpliwości, ponieważ ani w pismach Mażwida, ani Bretkūnasa nie ma konsekwentnego graficznego wyrażania długich samogłosek, z wyjątkiem niektórych form użytych przez Bretkūnasa, w których jak gdyby odzwierciedlona jest długa samogłoska rdzenia, por. papijkſti bb12, 6, pakljda bb154, 3 (j i ij = y), plſta bb293, 25, iſchpld bb141, 314 . Za uznaniem badanych czasowników za czasowniki z długim rdzeniem przemawia ich porównanie z danymi litewskich gwar i ogólnego języka litewskiego, ponieważ w gwarach i we współczesnym języku litewskim struktura tych czasowników jest stabilna, we wszystkich paradygmatach zachowana jest długa samogłoska, form alternujących nie ma, dlatego nie ma podstaw, by sądzić, że w poświadczonych przez Daukšę formach dominował krótki wokalizm rdzenia. Poniżej przedstawiono rejestr form czasu teraźniejszego w dawnych pismach, z uwzględnieniem wokalizmu rdzenia czasowników: 4 z drugiej strony długość samogłoski ū w pismach tego autora oznaczana jest bardzo niekonsekwentnie, por. formy bb pluſtan cʒẹ, plſtancʒẹ, plſtancʒẹ, bezok. pakrti – czas przeszły. k. l. pakre, szerzej zob. raudienė 2001: 16. 12 acta raiMonda Šarkytė Linguistica Lithuanica LXVII 1 TABELA. Rejestr form czasu teraźniejszego w dawnych daukša Mažvydas bretkūnas pismach 1A . Czasowniki z długą samogłoską w rdzeniu vbłéſtncʒ dk 161,13 – – idîgſta dP 99,33 –iſchdigſta bb552, 23 idikſta dP 487,11 iůſta dP 462,29 – – ißiůſtá dP 312,15 ſulîgſta ſulígſtame dP 296,5 ſulígſtncʒius dP 217,27 prałobſta dP dP 59,28 – – 4,9 – pralobſta bb326, 47 nuluſta dP 213,44 – – nulúſta dP 484,19 megſta dP pamêgſta dP 378,4; dP 435,38 pamêkſta 40,13 megſta gk ii 452 mekſta bb551, 19 dP 213,48; pamégſta dP 395,5 panókſta mêgſti dP 10,28 [mêġeme dP 110,26] [pamegiáma DP 623,50] dP 489(490),22 –noksta panókſtama dP mekſta gkii 338 406,21 prinókſtami dP 389,47 [nepanókamoy’ dP 46,39] bbjoz2,16 ––papijkſti bb12, 6 płûſta dk 180,19 plſta bb293, 25 płuſta dP 238(138),48; 2] płuſtá dP 580,40 apipłûſta dP 626,23; 86,42∞ –– ipłuſta dP 251,2; nupłúſta dP 626,23 dP 370,1; –[plduncʒis dP 580,14 bb354, vrikßta dP 463,10 – – aṕrûgſta dP ſprógſta dP 13,1∞ – – praßókſta dP 104,8 praßokſta dP 500,17, trokßt’ dk 175,16 dk 169,4 –bb18, 10] [praſchoka praßókſtu dk 169,3 trokſcht gkii 447 – trokßta dP 36,10 13straipsniai / artykuły trôkßta dk 104,17; dk 155,22 Mikalojaus daukšos raštų ilgosios šaknies sta kamieno veiksmažodžiai daukša Mažvydas bretkūnas trôkßtu dk 135,7; dk 140,22 trókßtam dk 51,10 trôkßtnti dk 106,4; trókßtſis dP 399,20 wikſta dP 508,46 –– ißwîſta dP 287,4 – iſchwiſta bb284, 50 praîſta dP 303,42 – – 1b. Czasowniki z mieszanym dwuzgłoskowym rdzeniem ałkſta dP 533,39, dk 104,16 alkſtat gam – ałkſtáncʒius dP 475,29; ałkſtncíam alxtancзus gk i 170 dP 523,5 âłpſta dP 66,11, –apalpſtant bb544, 32 âłpſtt dk 162,20 nugſtaś dP 80,40 teſſinſigąſt gk ii 514 – 24 grßta dP 236,4 tegriſcht gk ii 514 ſugrinſchta tegrinſchta bb529, 11 nugrßtadP 328,50; pagrîßta nenuſigſt’ dP 446,37∞ igîrſta dP 248,22 – – grîßta bb290, 43 aṗgrïßta dP 9,16; atgrßta dP 549,1; dP 236,4; dP 162,45 sugriſcht gk i 153 grinſchta bb334, dP 382,45; ſugrßta dP 120,36; dP 188,32; dP 433,30; dP ſugrßtncʒiús dP 542a(542),29 paiłſṫ dP –atſijlſta 477,48; ſugrîßta dP 206,25; dP 280,2; dP 282,42; bb12, 7 paiłſtamę dP 357,19 vmirßta dP 560,25, dk 586,33 vſchmirſtam gk ii vmîrßtamę dP 18,37 452 114,9 vßumirſta gk ii 522 – vmîrßta dP 274,35; dP ſkſta dP 222,36 – – skſtncǯi dP 78,20 615,40 iſchtirpſt gk ii 278 – wârgſtáte dP patârpſta dP 61,13 – – iǯtirpſtſis dP 32,4 wargſtancзuiu 136 pawargſta bb324, 25 wargſtancзę gk ii 39 pawîrſta dP 39,39; dk 12,1 pawirſṫ gk ii 334 pawirſta bb280, 16 pawirſta dk 11,13; dk 99,3 14 acta raiMonda Šarkytė Linguistica Lithuanica LXVII daukša Mažvydas bretkūnas 1c. Czasowniki z dyftongiem w rdzeniu – – aſta bb73, 25 auſtant bb73, 24 igâißta dP 582,33 –iſchgaiſchtam bb400, noṗgâißta dP 81,3 12 paſwéikſta dP 369,45 –– 1.2. W pismach Daukšy dominują regularne paradygmaty, semantyczne i konstrukcyjne kodowanie badanych czasowników jest optymalne – semantyczne charakterystyki czasowników (czynność samoistna / terminatywna) są utrwalane za pomocą morfologicznego wykładnika -sta. W pracach Daukšy dominują stabilne formy czasu teraźniejszego czasowników o temacie sta (zob. tabelę 1), które podporządkowują się warunkom struktury paradygmatów; większość poświadczonych przez autora czasowników o temacie sta i długim rdzeniu utrwaliła się również we współczesnym języku litewskim. Tylko dwa czasowniki w pismach badanego autora mają dwojakie formy czasu teraźniejszego pamêgſta dP ǁ mêġeme dP; nepa nókſta ma ‘niespostrzegalna’ dP ǁ nepanókamoy’ ‘niezrównanej’ dP, które pozwalają przypuszczać, że ekspansja tematu sta w języku litewskim zachodziła stopniowo, przy konkurencji kilku form. Czasownik drsti w Postylli Daukšy nadal był a-tematowy (por. drſa dP 23,47).5 1.3. Z zebranych danych wynika, że formy czasu przeszłego w pismach badanego autora nie wykazują zróżnicowania, poświadczone są jedynie formy o-tematowe, odpowiadające warunkom paradygmatów czasowników o temacie sta (zob. tabelę 2). Z drugiej strony formy czasu przeszłego znacznej części czasowników nie są poświadczone lub nie wskazują na temat. TABELA 2. Rejestr form czasu przeszłego daukša Mažvydas bretkūnas Áłko dP 242,49, íßáłko dP 106,40; ißałkuſi dk 162,18 –iſchalkens bb546, 48 Ißâußo dP 427,15 –praaſcha bb90, 8 váußuśiu dk 93,2 – – idîgo dP 82,35∞; dP 84,13; dP 610,44 –iſchdjga 97,22∞ bb91, 23 idîguś dP 97,21∞; idîg dP 5 we współczesnym języku litewskim czasownik ten ma już nową strukturę morfologiczną. można stwierdzić, że rozwój tego czasownika został uwarunkowany nie tylko przez semantykę kategorialną, lecz także przez dążenie do wyrównania paradygmatu, dlatego ta sama samogłoska została uogólniona we wszystkich formach tego czasownika i nastąpiło przejście do tematu sta. 15artykuły / articles igndȯs dP Mikalojaus daukšos raštų ilgosios šaknies sta kamieno veiksmažodžiai daukša Mažvydas bretkūnas 440,38; igndoś dP 41,16; nſiganda dP 194,14∞; nugndos nſsiganda perſsiganda bb95, 28 nuſigdo dP gk ii 277 iſsiganda bb95, 28 igndotes bb101, 3 dP 6,36; nugándoś dP 337,14; 590,29 ſugêdo ſuſigéds dP 400,25 dP 576,52 – – pragîdo dP 159,2 – – grîmʒdo dP 290,3 grîmdo dP 288,3∞ – dP 179,14 ſugrißai gk ii 462 nogrimzdij gk ii 522 nugrimʒdus dP 595,4 grîo atgrißa bb20,10 gro dP pagrîo dP 189,33; pagro pagríuſios dP 393,28; dP 213,1; ſugrío dP 390,6; ſugriǯo dP 49,16; dP 65,38; dP 479,47 ſugrio dP 65,38; dP 58,18∞; dP 63,27∞; dP 381,9∞ ſugrîo dP 49,16; dk 121,10; dP 122,38; dP 189,38∞; dP 193,50; dP 195,10; dP 302,33; dP 386,22∞; dP 471,23∞; dP 591,4; ſugro dP 384,13; ſugro dP 63,11; dP 93,28; dP 185,23; dP 228,42; dP 229,21; dP 229,36; dP 311,35; dP 465,21; ſugrǯo dP 419,44; ſugrîomę dP 282,7; ſugrîǯome dP 58,35; ſugrîs dP 149,8; dP 385,24 ſugries dP 381,22∞; ſugris s dP dP 274,18∞; ſugres dP 296,11; dP 496,40; ſugrs dP 391,19; ſu gr- 385,25; ſugreś dP 204,35; ſugrîe dP 188,35; ſugrî dP 276,54; dP 412,17; ſugríuſios dP 180,11; ſugruſiam’ dP 561,43; ſugruſi dP 280,6 paiłſuſiu dP 174,33 nilſau gk ii 513 – 61,37 atgrinßa bb20, 9 dP 444,53; apsigrißa bb142, 6 sugrîo paſsigrißa bb95, 24 iſchilſis gk ii 447 apilſa gk ii 528 16 acta Linguistica Lithuanica LXVII raiMonda Šarkytė paíko dP 285,29 paiunkai gk ii 359 daukša Mažvydas bretkūnas paíkau dP 308,6; paíks dP 168a nukałts dP 432,29 – – paklîdo dP 136,39; paiunkta gk ii 481 – paiunktoſes gk ii 501 dP 136,41; –pakljda bb154, 3 dP 165,39; dP 246,37; paklîduſios dP 218,13; dP 232,12 218,4 paklido dP 469,47; paklîduſes dP paklîduſius dP 534,16; paklíduſiái dP 441,2 palínk dP 422,3 palinkus dP 52,21; palînkuśî dP 189,33 – – ſulîgo dP 344,2 – – prałôb dP 290,31; prałóbs dP 579,12 –praloba bb57, 13 Nulûdo dP 359,10∞; nulûdote dP 216,8; nulûde dP 191,11; nulûduſsi dk 106,19; nulduſsi dP 334,43 – – mego dP 492,42 pamega gki 216 pamego dP 598,47; pamégo dP 27,5; pamégos dP 625,28; pamêgo dP 28,32; – dP 35,5; dP 46,8; dP 280,35; dP 425,35; dP 595,31; pamêgau dP 432,17; pamegtś dP 397,23 dP 602,21 vßmirſchau gk ii 472 ußmirſchai bb533, 19 vmírßs dk 122,6; vmîrßs dP 602,33; pranóko –nunokens bb566, 14 dP 602,29; dP 616,25 panoka bb69, 23 panoko bb1Moz31,23 plîßo dP 288,1∞ –perpliſcha bb397, 31 perplißo 179,1 płûdo dP 169,2 –iſchpld bb141, 31 ißpłúdo dP 176,2; ipłûdo dk 142,5 ißrîßko dP 33,8 iſſiriſka gkii 280 – vrißko dP 418,23 591,42∞; pamêgai dP 435,7 pamegau dP 593,8; pamégau dP 77,20; 431 dP 361,4; vmîrß dP 94,36 pranôko dP 399,43; vmirßo dk 124,16; vmîrßo dP 355,36; paſkndo dP 60,48 – – paſkdo dP 523,13; dP 418,43 vmîrßome dP 135,2 451 itroſchkens bb546, 48 nuwârg dP 8,14 pawarguſi pawarguſiuiu gk ii vʒwêſſuśiu dk 93,2; vwęſs dP vßmirſcha gk ii 525 vſprîngo dP 140,5 – – paſwéiko praßóko dP 5,2; nevßmirſcha gk ii gk ii 524 pawarguſio bb181, 6 pawargśis dP 206,30 ußumirſcha bb90, 23 praßókuſius dP 474,25 – – trôßko dP 144,32 troſka gkii 353,18; – – vwêſuſeis dP 404,26 17 straipsnių / articles Mikalojaus daukšos raštų ilgosios šaknies sta kamieno veiksmažodžiai daukša Mažvydas bretkūnas 113,36∞ – – 522 Ißwîdo dP 117,36∞; Ißwîdau dk 144,9; ISʒwide dP 208,13 iſchwida gkii 462 iſchwida bb117,6 iſwjda bb118, 11 wiko dP 50,31 – – pawirto dP 491,14; pawîrto dP 43,9∞; pawirtes gk i 182 416,27 pawito dP 463,14 – – pawîte dP pawirta bb42, 26 pérwirtuſius dP 582,39 praîdo dP 398,22 – – 1.4. Struktura rdzenia czasowników wielokrotnych jest różnorodna. Dominują czasowniki o dość nieskomplikowanej strukturze spółgłoskowej, por.: CVC (dwadzieścia czasowników), CCVC (płûdo dP 169,2; paklido dP 469,47; plîßo dP 288,1∞, paſwéi ko VCC (iłgtis dP 454,22, paiłſuſiu dP 174,33, âłpſta dP 66,11, Áłko dP 242,49), 113,36∞), dvinarę finalę turi dvylika veiksmažodžių (CVCC tipas). Pasitaiko ir retesnių struktūrų, dažnesnių veiksmažodžiuose su mišriuoju dvigarsiu veiksmažodžių šaknyje, plg.: CCCVCC (vſprîngo dP 140,5), CCVCCC (grîmʒdo dP 290,3), CCCVC (ſprógſta dP 13,1), VC (Ißâußo dP 427,15). nie ma udokumentowanych czasowników z alternacją samogłosek w formach podstawowych6 . 1.5. Czasowniki o temacie sta autorów porównywanych – Daukszy, Mażwida i Bretkūna – nie wykazują wyraźnych różnic strukturalnych; w wielu przypadkach w pismach wszystkich trzech autorów formy zarówno czasu teraźniejszego, jak i przeszłego są zgodne: konsekwentnie stosowane są formy czasu teraźniejszego o temacie sta oraz czasu przeszłego o temacie o. Należy wspomnieć jedynie o użytej przez Bretkūna formie o temacie a praſchoka bb 18, 10, chociaż u Daukszy pis6 tylko jeden czasownik dręsa (historycznie o temacie a) w pismach badanego autora ilustruje jakościową alternację samogłosek drſa dP 23,47 – drſſo dP 76,35. W pismach Bretkūna poświadczona forma drinsa wskazuje, że proces wyrównania paradygmatu tego czasownika już się rozpoczął.