Bazelio ketureilis / dvieilis – dovanų prašymo pavyzdys

11artykułów / articles iLja LeMeŠkin Prahos karolio universitetas Kierunki badań naukowych: dawna literatura i piśmiennictwo Bałtów, folklorystyka porównawcza, leksykografia, historia bałtystyki. baZeLio ketureiLis / dVieiLis – doVanų PraŠyMo PaVyZdys1 Quatrain / couplet of basel: example of a Plea for gifts streszczenie artykuł można uznać za kontynuację badań diego ardoina z 2012 r., ponieważ związek między kolofonem a tekstem pruskim zostaje tutaj rozszerzony. Zapis w języku pruskim można rozumieć jako utwór folkloru śpiewanego lub recytatywnego (czterowiersz), blisko spokrewniony z pieśniami bożonarodzeniowymi (i innymi kalendarzowymi utworami obrzędu odwiedzania domów). Z kontekstem kolędowania i proszenia o dary można wiązać zarówno figurkę pochylonego człowieka (z wyciągniętą ręką), jak i niemiecką adnotację, które wraz z zapisem pruskim tworzą swoistą kontynuację kolofonu. Potwierdza to wcześniej wyrażone przypuszczenie, że przepisujący dzieło nicola oresme’a był Prusem. proponuje się nieco odmienną lingwistyczną interpretację tekstu pruskiego. 1 Od roku akademickiego 2013–2014 na Uniwersytecie Karola został uruchomiony nowy kurs programu studiów magisterskich z bałtystyki Podstawy języka staropruskiego i lektura tekstów. Wcześniej autor niniejszego artykułu badał praską diasporę bałtycką XIV w., która mogła zadecydować o powstaniu tekstu bazylejskiego, dlatego w pierwszym semestrze znacznie dłużej skupiano się właśnie na analizie tego zabytku. Grupę słuchaczy tworzyli Lera Iwanowa i Jan Bičovský. Pracując razem z nimi, wypracowano wspólną koncepcję niniejszego artykułu, która swój obecny kształt uzyskała dzięki zachęcie prof. Grasildy Blažienė. Szczególnie ważne były uwagi i wskazówki recenzenta prof. Pietra Umberta Diniego oraz dr. Rolanda Kregždžio. Aspekty folklorystyczne dodatkowo omówiono z prof. Bronisławą Kerbelytė i prof. Jurijem Nowikowem. Nie można jednak uważać publikowanej tu pracy za ukończone studium. Materiał folklorystyczny przedstawiono w minimalnym zakresie, jedynie w takim, aby ujawnić ogólne cechy struktury porównywanych utworów. Zgodnie z założeniami historyczno-geograficznej folklorystyki opierano się przede wszystkim na materiale bałtyckim (litewskim) i słowiańskim (wschodniosłowiańskim; ze względu na możliwą dyfuzję gatunkową także czeskim). Zbiór zestawianych tekstów warto byłoby poszerzyć, ponieważ istnieje duże prawdopodobieństwo znalezienia innych tożsamości tekstologicznych, typologicznych oraz genetycznych. Niewystarczająco szczegółowo naświetlone pozostają również niektóre przedstawione tu zagadnienia gramatyczne. SŁOWA KLUCZOWE: bazylejski pruski dwuwiersz / czterowiersz, pieśni kolędowe, prośba o podarki. słowa kluczowe: pruski dwuwiersz / czterowiersz bazylejski, kolędy, prośba o dary. 12 acta Linguistica Lithuanica LXIX adnotacja artykuł można uznać za kontynuację badań zapoczątkowanych przez diego ardoino w 2012 roku, ponieważ rozwija on relację między kolofonem a tekstem pruskim w jeszcze innym aspekcie. Inskrypcję w języku pruskim rozumie się jako fragment folkloru śpiewanego lub recytowanego (czterowiersz), bardzo podobny do kolęd (i innych form kalendarzowych związanych z obrzędem odwiedzania domów). Zarówno postać kłaniającego się mężczyzny (z wyciągniętą ręką), jak i niemiecka notatka, które wraz z inskrypcją pruską tworzą swoistą ciągłość kolofonu, można powiązać z kontekstem kolędowania i proszenia o dary. Potwierdza to wcześniejsze przypuszczenie, że przepisujący, który przepisał dzieło nicola oresme’a, był Prusem. Autor proponuje nieco odmienną interpretację językową tekstu pruskiego. Не пора ли да вам, хозяин, дарить-жаловать? Не рублем-ти вам, хозяин, не полтиною, Хоть одною золотою, сударь, гривною, Хоть по рюмочке винца да по стаканчику пивца. (Обрядовая поэзия 1989: 84) Odczytanie pruskiego utworku jest ściśle związane z interpretacją przeznaczenia zapisu oraz okoliczności powstania tekstu. Od poglądu na osobę, która sporządziła zapis, zależy również lingwistyczne rozumienie tekstu. Najdłużej rozważa się autorstwo studenta: „[…] bPt jest humorystyczno-ironicznym wyrażeniem, które zostało wypowiedziane (w czasie upojenia) prawdopodobnie przez jednego studiosa do innego studiosa (przyjaciela) […]” (Mažiulis 1975: 130). To założenie pozwoliło uzasadnić niedoskonałość heksametru i dodanie litery -e „żargonowością i kalamburowością języka uczącej się młodzieży” (Mažiulis 1975: 125). Wizerunek „studiozo”, który okazał się bardzo użyteczny w interpretacji tekstu, usankcjonował swoiste „wyłapywanie błędów”. Biorąc pod uwagę niewielką objętość tekstu, liczba poprawek graficznych wydaje się nieproporcjonalnie duża. Łańcuch dostrzeganych błędów wymaga weryfikacji (bammesberger 1998; dini 2000b, 397–400), zwłaszcza gdy po odejściu od obrazu przestrzeni karczmy rozważa się inną treść dystychu (schmid 1982), a także innych pretendentów do autorstwa bazylejskiego utworku: mnicha (Purkartas 1983), studenta dobrze obeznanego z kulturą książki (ardoino 2012b), warto rozpocząć od ustalenia pierwiastka autorskiego albo przynajmniej od postawienia tego problemu galiau profesionalus perrašinėtojas (schaeken 2006; Lemeškin 2013). alternatyvų bazelio teksto perskaitymą, tokio perskaitymo pagrindimą, ko gero, metodologicznego. Dotąd bowiem nie jest jasne, czy Prus sam wymyślił całe zdanie, czy też posłużył się jakąś gotową formułą. A jeśli na czymś się opierał – czy dosłownie powtórzył ten starszy przykład? Trudno byłoby uwierzyć, że Prus dokładnie powtórzyłby zdanie przeczytane gdzieś, tj. przepisałby je, i to z licznymi błędami oryginału. Tekst mówiony, tj. folklorystyczny, przeciwnie, bywa wygładzony, zatem nie powinien mieć omawiany wierszyk, jak się wydaje, można by dobrze osadzić w kontekście prośby o jałmużnę i dawania darów. nie oznacza to, że osoba, która 13artykuły / articles mogły być niejasnymi elementami języka. Być może właśnie dlatego w osobie przepisywacza najczęściej skłonni jesteśmy dostrzegać także autora, choć brakuje poważnych argumentów na poparcie takiej możliwości. Jakkolwiek by nie było, w bazylejskim dystychu badacze odnajdują oznaki heksametru. Pierwszy tę myśl, choć bardzo ostrożnie, sformułował Vytautas Mažiulis: „wydaje się, że te dwa wersy napisane są heksametrem, chociaż jego daktyle i spondeje są dość sztuczne” (Mažiulis 1975: 125). Interesujący związek z heksametrem kolofonu Omnibus omnia non mea sompnia dicere possum ujawnił diego ardoino (ardoino 2012a: 350–354). Naturalne jest, że ze względu na budowę heksametru i sposób przedstawienia tekstu pruskiego na karcie zdanie interpretowano (synchronicznie) jako dystych: kayle rekyſe · thoneaw labonache thewelyſe · eg · koyte · poyte · nykoyte · pēnega doyte · jednakże po uwzględnieniu rytmicznego współbrzmienia2, rymu wewnętrznego (Kayle – labonache; rekyſe – thewelyſe; poyte – doyte; eg koyte – nykoyte), paralelizmu części mowy, ich form i znaczenia semantycznego (o tym dalej) zwrotkę można by podzielić na cztery wersy. W tym celu trzeba jednak usunąć thoneaw, które wydłuża wers i okazuje się fakultatywne: kayle rekyſe · ? ? ∪ − ∪ labonache thewelyſe · ? ? ? ? ∪ ∪ − ∪ eg · koyte · poyte · ∪ − ∪ − ∪ nykoyte · pēnega doyte · ∪ − ∪ − ∪ ∪ − ∪ zatem thoneaw można by uznać za wtrącenie, które, nadając nową formę metryczną (wskutek oddziaływania heksametru kolofonu), podważa pierwotny sens wierszyka „tu już nie” albo pełni jeszcze inną funkcję (o niej dalej). Innymi słowy, w tekście bazeliskim można by chyba wyodrębnić dwie warstwy: pierwotną, mówioną, i autorską. Neologiczność, autorskie przetworzenie można dostrzec we włączeniu thoneaw i dodaniu elementu -e, wskutek czego pojawia się pięciostopowa linijka pierwszej strofy, przypominająca heksametr. pozostawiła wpis, kiedykolwiek wyciągnąwszy rękę, żebrała na moście Karola czy gdzie indziej. Najwyraźniejsze motywy prośby o dary występują w kolędach. Z nimi czterowiersz bazylejski zestawiać należy przede wszystkim, i to nie tylko ze względu na tożsamość treściową czy stylistyczną. Na to pozwala, a nawet zmusza do tego fakt, że zakończenie przepisywania Estiones Super Quattuor Libros Methororum wiąże się właśnie z okresem Bożego Narodzenia – in vigilia daryti pats kolofonas, prie kurio šliejasi ir lotyniškas hegzametras, ir žmogaus figūrėlė su ištiesta ranka, ir prūsų tekstelis, mat jame nicola oresme’s veikalo Quepiphanie: w dwóch wersach bez asonansu <oy> można, jak się wydaje, dostrzec oznaki aliteracji: kayle rekyſe · / labona[t]he thewelyſe · / eg · koyte · poyte · / nykoyte · pēnega doyte. 14 acta Linguistica Lithuanica LXIX 1 PaV. fragment f. 63r – Universitätsbibliothek Basel, sygn. f.V.2. sfotografował i łaskawie zezwolił na wykorzystanie w niniejszej publikacji Diego Ardoino anno domini millesimo c˚c˚c ˚ ſexagesimo nono finite sunt que ſtiones metheororum per manus illius qui scripsit eas et c in vigilia epiphanie per manus illius qui scripsit eas omnibus omnia non mea sompnia dicere possum amen. Ostatni wers, kolofon, przesądził o epickim formacie dalszego tekstu. ale między kolofonem a następującym dalej zapisem pruskim zapewne dostrzegalny jest jeszcze jeden ścisły związek. Figurka „żebrzącego” człowieka i pruski napis odpowiadają określonemu w kolofonie czasowi przepisania źródła – wigilii Trzech Króli. Pora roku i śpiewane tylko w tym czasie piosenki prawdopodobnie skłoniły do powstania zapisu o odpowiedniej treści. 15artykuły / articles poszczególne słowa można by wyjaśnić następująco: 1. połączenie Kayle rekyſe interpretuje się jako zwrot powitalny, którym przemawia się do tego samego adresata, którego oznacza pron. tho (wtrącenia thoneaw) i słowa drugiego wersu labonache thewelyſe. z takim wyjaśnieniem można się zgodzić, można jednak zaproponować także inne rozwiązanie, które uzasadniałoby końcówkę -e w wyrazie Kayle oraz użycie leksemu pr. *rīkīs ʻPan’. Połączenie wyrazowe w tej pozycji może funkcjonować nie jako zwrot adresatywny, lecz jako pozdrowienie, a zatem oznaczać nie „witaj, panie”, lecz uniwersalne „dzień dobry, witajcie”. Pozdrowień, których podstawę stanowi czasownik w trybie rozkazującym i leksem „bóg; Bóg”, jest niemało, np.: pr. Deiwa engraudīs, lit. Skalsink Dieve, Padėk Dieve, łot. Dievs svētī, Palīdzi Dievs, woł. Grüß Gott, cz. Pozdrav pánbůh, Zdař Bůh (por. ros. спасибо od *съпаси богъ) i tym podobne oznaczałyby, że obok wołacza. rekyſe ʻbóg’ mógł być używany imperatyw. Czasownik z rdzeniem kail w zabytkach języka pruskiego nie jest poświadczony. Najbliższą paralelę znajdujemy w językach słowiańskich: scs. цѣлѣти ʻleczyć się, wyzdrowieć’, tryb rozkazujący l. цѣлѣи, цѣлѣитє; ros. исцелять, целить, ukr. цілити, br. целíць, serb. цијèлити, slo. cẹliti, ček. сеlеti, le. celić ir t. t. remiantis išlikusia prūsų leksikografine medžiaga ir adj. pr. kails ʻsveikas’ etimologija (PeŽ ii 71–73), būtų galima atstatyti infinityvą denominatyvą *kail-ētvei ʻbūti sveikam, stipriam; daryti sveiką, stiprų’ (plg. adj. blt. *kaitaʻgorący, ciepły’ → czasownik. por. kaitētvei ʻbyć rozpalanym, pobudzanym’ (zob. PeŽ i 268)). ponieważ z bogiem tradycyjnie zwraca się per „ty”, należałoby oczekiwać l.poj. 2 os. trybu rozkazującego. por. *kail-ei-s ʻ[ty] bądź zdrów, silny; uczyń zdrowym, silnym’. Mając na uwadze możliwe wtórne pochodzenie końcówki -s (endzelīns 1982: 129), można przypuszczać istnienie krótkiej formy *kail-ei, która odpowiadałaby wiln. raštai, sen. raštų pamiʃákai ak, iʃchlausai Mž, atadârai dP. sutrumpinimą galūnėje galima aiškinti ir paprasta etiketinio interjektyvo kontrakcija (plg.: labdien, labryt, padėkdie, ček. Bóh tebe poſdraw > pozdrav tě bůh > těbůh; dobro jutro > dobrojtro, dobroytro > dobrýtro, dobrejtro). taigi pr. *kailei rīkīs < *kailei[s] rīkīs ʻlaba diena’ iš pradžių reikštų „padaryk ištisą, sveiką, dieve“. dėl duomenų stokos neįmanoma pateikti neginčijamų gramatinių įrodymų tokiai lyčiai pagrįsti. siūlomas aiškinimo būdas naudingas, nes motyvuoja leksemos *rīkīs ʻViešpats’ panaudojimą (kuri atrodo kiek neįprasta kalbant apie konkretų žmogišką adresatą) ir raidę -e žodžio Kayle pabaigoje. be nurodytų paralelių kitose kalbose (visas semantinis atitikmuo būtų ček. Pozdrav pánbůh), etiketinį interjektyvą šioje pozicijoje remtų ir folkloro poetika3, kadangi tokia pasisveikinimo pradžia puikiai atitinka kalė3 dar plg. slovakų kalėdų dainą, kuri prasideda Kyrie eleison (gr. Κύριε ελέησον ʻViešpatie, pasigailėk’) sutrumpinta forma: kyrije, dobre je, kyrije, ňie je zl’e, kyrije, učiňme, ktory po vas prišieu ten nam bud’e dobre pod’me k ňemu dňeska, a na ten svet zišieu ježišek. ožkos, avys ganosi po mišką. o tai greitai nupjauna, aplankykime. (słowackie kolędy... 1992: 117) 16 acta Linguistica Lithuanica LXIX dinių dainelių inicialines formuluotes. atėjimo į kitus namus situacija, savaime suprantama, reikalavo, siekiant gauti gėrybių, jų davėjus mandagiai palabinti: Dobry wieczór, kolęda, Nasz panie randoriuszu, kolęda, Nasz panie randoriuszu, kolęda, Gospodarzu tych domów, [kolęda]. czy w domu, kolęda, Mūs ponas randorius, kalėda? (nr. 390, kl 359 – dainynas XX 632) Добрый вечер вам, Ище добрым людям! Мы не сами идем, Мы козу ведем! (Kalendarzowo-obrzędowe... 1981, nr 5). Witaj, panie Шось у вашем дворе gospodarzu, szumi i huczy, Светы вечэр! (Голас... 1995: 336–337) 2. rekonstruowane etykietalne interj. *kaileis rīkīs rozpoczynał monolog kolędnika. w ten sposób pozdrawiano wszystkich napotkanych w nowym miejscu, a następnie należało sypnąć prośbami skierowanymi do poszczególnych osób dających kolędę (im więcej – tym większy łup). a te ukierunkowane prośby były oczywiście poparte odpowiednimi zwrotami do adresata: do gospodarza, jego żony, dzieci (zależnie od konkretnej sytuacji). Rozmieszczenie adresatów dobrze ukazują na przykład następujące litewskie pieśni: in kų aisium kalėdos giedoce? Želk, žola, po žirgeliu, kalėda. in Pūcius aisium kalėdos giedoce, Želk, žola, po žirgeliu, kalėda. duos Pūcienė lašinių palcį, Želk, žola, po žirgeliu, kalėda. O Pūciūtė dešrų karcį, Želk, žola, po žirgeliu, kalėda. Pūcys duosia šnapso bonkį, Želk, žola, po žirgeliu, kalėda. (nr. 375 a1, kl 356 – śpiewnik XX 614–615) 17straipsniai / articles dai mum tatucis –dai beczułkę żyta, kaleda ej kaleda ... dai mum mamute, dai mum sesute – kaleda ei kaleda kaledzyca. kaledzyca. ... mum bralalis – beczułkę pszenicy, ej kaledzyca. kaledzyca. ... dai, paduškełį, Pūkų perynas, ei ... (nr. 377 a, kl 357, 345 – śpiewnik XX 614–615) zatem w następującym po interj. W pozycji Kayle rekyſe (1), tj. w miejscu labonache thewelyſe (2), oczekiwalibyśmy wołacza albo pełniącego jego funkcję mianownika (model semantyczny: 1. „błogosław, Boże!”; 2. „[...] gospodarzu“). choć subst. końcówka thewelyſe pokrywa się z wołaczem pełniącym funkcję rekyſe w pierwszym wierszu, zgodnie z tradycyjnym odczytaniem tekstu najczęściej traktuje się ją jako nom. sg. („nie jesteś już naszym ojcem” albo „nie jesteś już dobrym dziadkiem“). podobnie jak w pierwszym przypadku, dodaną końcówkę -e można wyjaśnić względami metrycznymi. jednak, jak się wydaje, nie mamy formalnych ani semantycznych powodów, które nie pozwalałyby interpretować thewelyſe (analogicznego do rekyſe, którego funkcja wołacza jest jakby powszechnie uznawana) jako realizacji wołacza. Słowo można rozumieć jako leksykalny gonoratyw, którym zwraca się do osoby starszej, niespokrewnionej. specyfika zwrotu również dobrze uzasadnia użycie leksemu *tevelis, ponieważ w przeciwnym razie (pracując z nom. – „nie jesteś nikim”), jesteśmy zmuszeni założyć zmianę semantyczną: „ojciec” > „brat ojca” > „wujaszek”. taki wyrażony wołaczem zwrot, jakby do ojca, jest charakterystyczny dla zwyczajów odwiedzania domów oraz towarzyszących im utworów folklorystycznych. kaimo santvarką ir gyvenimo realijas, kurių pėdsakų randama iki šiol (pavyzdžiui, bendraujant su senyvo amžiaus informantais ekspedicijų metu). kaip lietuvių kaKorzenie niewątpliwie prowadzą do tradycyjnego lėdinio; jako przykład można wskazać wcześniej przytoczoną pieśń: „dai mum tatucis / rugių bačkełį ...“ (nr 377 a, kl 357, 345 – dainynas XX 614–615). dalszych przypadków nie odnaleziono ze względu na nieliczne zachowanie się litewskiego gatunku kolędowego, można jednak przytoczyć niemało słowiańskich i innych odpowiedników. w nich prosi się o dary, kolędując, napotkanych po drodze panów ojców i panie matki. Na przykład: náš pantáto rozmilý, Poslyšte nás tu chvíli, co vám budeme zpívat, radostně vypravovat. (Zíbrt 1910: 10) 18 acta Linguistica Lithuanica LXIX Panímámo ze sousedů, „Pani matko sąsiadko, Přišla jsem si pro koledu; przyszłam po kolędę; nemáte-li dva dukáty, jeżeli nie macie dwóch dukatów, dejte aspoň ořech zlatý, dajcie przynajmniej złoty orzech, Vypůjčete se od pantáty; pożyczcie od pana ojca; przyniosę je Jezusątku, zaniosę je Jezusowi, biednemu pacholątku. biednemu dziecięciu.“ (Zíbrt 1910: 11) Хозяюшка, наш батюшка, Подари гостей колядовщиков: Парой яецек, Пирожка конецек, Пирог с локаць, Чтоб было лопаць; А не хошь дариць, Пойдзим собак дразниць, Грязь месиць, Людзей смешиць. (Новиков 2002: 196) W przypadku słowa labonache przekonuje zaproponowana przez Wolfganga P. Schmida poprawka graficzna: <-s-> zamiast <-ch->. W kontekście prośby o bożonarodzeniowe podarki pasowałoby również zaproponowane przez niego odczytanie labo(n)naxse, tj. „dobry nasz” (Schmid 1982: 288). Połączenie wyrazowe na[s]e thewelyſe ʻnasz ojczulku’ dobrze odpowiadałoby na przykład wcześniej wskazanemu zwrotowi хозяюшка, наш батюшка, który jest stale odnotowywany w pieśniach kolędniczych staroobrzędowców z pogranicza białorusko-litewskiego. Jednakże Kortlandt (Kortlandt 1998: 127) podaje w wątpliwość zasadność interpretacji Schmida, ponieważ zamiast *naxse ʻlabanakt’ (bammesberger 1998: 125). kortlandt’o kritinę pastabą, kad šio žodžių junginio negalima suderinti su teksto semantika, iš dalies sumenkina kalėdmečio oczekiwalibyśmy nuson. Pod względem formalnym akceptowalny byłby kontekst labona[kt]e proponowany przez Bammesbergera. dobrym przykładem jest początek wcześniej cytowanej litewskiej pieśni Labas vakaras, kalėda..., jednak w takim przypadku bylibyśmy ograniczeni założeniem, że kolędowanie rozpoczynało się wieczorem i mogło trwać aż do nocy i / lub że ze względów metrycznych, aliteracyjnych właśnie ta leksema była dogodna dla nowo tworzonego dystychu (por. pr. deinan, bītas). Zgodnie z poetycznym paradygmatem pieśni kolędniczych tutaj, przed zwrotem thewelyſe, również dobrze pasowałby rzeczownikowy epiteton constans, oznaczający właściciela odwiedzanego gospodarstwa, gospodarza domu, podwórza (na przykład „dobrodzieju / łaskawy / dobroczyńco ojczulku”), albo imperatyw („dobroci przynoś, ojczulku”). czy w komponencie -nase nie można by dostrzec czas. 19straipsniai / articles pr. *nesʻnešti, gabenti’ śladu (pr. nassute ʻkrovininis laivas’; według Mažiulisa z pr. *nesutīs – PeŽ iii 170)? w składzie słowa złożonego mielibyśmy wówczas utworzone od czasownika iŏ kam. nomen agentis pr. *nesīs, *ʻnešėjas’. Pierwszym członem w takim przypadku byłby albo adj. labaʻgeras’ (por. pr. labbasegīsnan, labbapodingausnan, labbaiquotīsnan), albo subst. acc. sg. labban ʻmajątek’. z suff. iŏ z czasowników tworzono nomina actionis / nomina acti (zob. Mažiulis 2004: 26), na przykład pr. boadis ʻukłucie, pchnięcie’ (zob. PŽe i 150), jednak mając na uwadze folklorystyczną specyfikę tekstu, można by rozważyć wpływ języków słowiańskich (por. słowiańskie kalki w języku litewskim z drugim członem -nešys: žinianešys, junganešys, vainiknešys itd.). Mažiulis wywodził labonache od adj. pr. *lab-nas ʻdobry’, który z czasem przekształcił się w *labanas > *lab-ants. Rdzeń słowa tradycyjnie zestawia się z „dobry”: pr. labs, lit. labas, łot. labs. jednakże, uwzględniając kontekst kolędowania, być może warto rozważyć jeszcze jedną możliwość. czy nie mógłby się tu kryć wyraz, którego znaczenie brzmiałoby „gospodyni, głowa gospodarstwa, domu”: por. lit. labnas ʻgłowa, czubek głowy, ciemię’, lit. labonis ʻgłowa; rozum’, lit. labnė „czoło; głowa”, s. s. adj. ЛЪБЬНЪ „czaszki; Miejsce czołowe”, toch. lар „czaszka, głowa”, cerk. sł. ЛЪБЪ „czaszka”, ros. лобан „człowiek, zwierzę z dużym wypukłym czołem”, s.-kr. лубина ʻczaszka’, słow. lubánja, czes. leb ʻgłowa’, le. ɫеb ʻgłowa’ i in. Por.: pr. arglobis ʻciemię’ (PŽe i 90–91), pr. lubbo ʻdeska, łuba’ (PŽe iii 84–85). podstawa semantyczna jest oczywista: „głowa” → „głowa rodziny; starszy gospodarz, głowa domu, gospodarz, главарь“.ס]}] doodle? Need valid JSON. Fix. ūkio, namų vyresnysis, šeimininkas, главарь“. wówczas do *labon mogło być dołączone suff. *-āt- (por. deiwuts ʻbłogosławiony, zbawiony’ < adj. *deivūta- < *deivātaʻboski, pobożny, błogosławiony, zbawiony’, PŽe i 193; pr. nagotis ʻżelazny garnek’ z *nagātīs ʻżelazny garnek z nóżkami’ < adj. pr. *nagātaʻz nóżkami’ < *nagā ʻstopa nogi, noga’ + suff. *-(ā)ta-; zob. PŽe iii 159); pod względem słowotwórczym por. lit. galvčius, galvótis. ze wspomnianych już pieśni bożonarodzeniowych słowu labona[t]he odpowiadałoby: ponas randorius; хозяин; пан хозяiн, a połączeniu wyrazowemu labona[t]he thewelyſe – хозяюшка, наш батюшка; pantáto… Te dwa ostatnie objaśnienia, w których funkcję epiteton constans (przed voc. thewelyſe) pełni rzeczownik, mogłyby pomóc w interpretacji vok. (?) końcówki -e4. Wreszcie w omawianym kontekście prośby o jałmużnę można ponownie włączyć do rozważań opinię wyrażoną w korespondencji Christiano Stango z Williamem R. Schmalstiegiem, według której thoneaw oznacza konkretną osobę o imieniu (An)tonijus: „Dzień dobry, Antoni, nasz dobry ojczulku”. (McCluskey, Schmalstieg, Zeps 1975: 162; Dini 2000a: 201) taką możliwość rozważa Bammesberger (Bammesberger 1998, 125–126), Dinis (Dini 4 można by być może obrać jeszcze inną drogę i w formie labonache diachronicznie widzieć acc. sg. labban „gėrybę“ ir (pagal analogiją su pirmos eilutės *kail-ei-s) 2 sg. imperat. pr. *nes-ei-s „nešk’. istoriškai gal būtų įmanoma rekonstruoti pirmykštį folklorinio teksto pavidalą, kuris galėjo būti vartojamas, kol verb. pr. *nesnebuvo išstumtas pr. *pēdī-tvei „nešioti’: kail-e[i-s] rikis / labban nes-e[i-s] tevelis „padaryk sveiką, dieve, /gėrybę nešk, tėveli“. kadangi ši rekonstrukcija padaryta iš kitos rekonstrukcijos, savo pasvarstymą dedame į išnašą. 26 acta Linguistica Lithuanica LXIX karteczki (karteczki kolędnicze Trzech Króli), którymi kolędnicy obdarowywali bardziej znamienitych gospodarzy i za które otrzymywali hojniejszą kolędę. Obrazowi (w późniejszych czasach, rzecz jasna, drukowanemu i zunifikowanemu6) towarzyszyła odręcznie zapisana kolęda albo wierszyk kolędowy własnego autorstwa. Rozdawanie karteczek kolędowych Trzech Króli w Czechach było rozpowszechnione jeszcze w XVIII w. (Zíbrt 2006: 62–63, 199; Zíbrt 1905: 199). A zatem zestawienie tekstu bazylejskiego z kolędami może być oparte od razu na kilku poziomach. Początkowo są to zbieżności stylistyczne i treściowe. Podobnie jak w przykładach próśb kolędowych, można w nim wyróżnić kilka elementów składowych: powitanie (choć niekoniecznie) 7 , uprzejmy zwrot, zachętę wyrażoną w trybie rozkazującym. Prośby dotyczące napoju lub pieniędzy, zwrot do gospodarza thewelyſe, wreszcie wskazanie czasu kolędowania odsyłają do autora-wykonawcy wywodzącego się ze środowiska niższego kleru; przynajmniej tak można sądzić, uwzględniając realia czeskie XIV–XV w. nie mniej ważny jest kontekst przedstawienia pruskiego napisu w samym rękopisie. Na okres Bożego Narodzenia, a konkretnie na wigilię Trzech Króli, bezpośrednio wskazuje kolofon, do którego dołączono łaciński heksametr, wizerunek człowieka, niemiecką uwagę oraz tekst pruski. dlatego zarówno figurkę żebrzącego człowieka, jak i chorągiewkę oraz tekst w języku pruskim można interpretować jako nieodłączne składniki kolofonu. potwierdzałoby to wcześniej wyrażoną myśl, że skryba, który przepisał dzieło nicola oresme’a, był Prusakiem. Połączenie obrazu i tekstu pod względem gatunkowym przypominałoby odległy odpowiednik toastów (Trinksprüche) – bożonarodzeniową kartkę Trzech Króli (tříkrálové lístky). uwzględniwszy możliwe źródła tekstu pruskiego, które prowadzą do zwyczajów odwiedzania domów oraz folkloru kalendarzowego, prawdopodobnie staje się możliwe naświetlenie genezy pruskiego utworu. najpewniej podobny do heksametru dystych rozwinął się z czterowiersza, który został przekształcony, prawdopodobnie ze względów metrycznych, dwojako: włączono fakultatywne (An)thoneaw, a do rekyſ, thewelyſ dodano końcówkę -e. Nowo proponowana interpretacja okoliczności powstania tekstu pruskiego skłania do nieco innej analizy lingwistycznej, szczególnie w przypadku drugiej części utworu, gdzie należy kierować się przede wszystkim kryterium formalnym. tradycyjne rozumienie tekstu opiera się na modelu: zwrot – negatywna charakterystyka adresata – uzasadnienie tej charakterystyki. to jest: „witaj, gospodarzu, nie jesteś naszym dobrym wujkiem; jeśli chcesz pić, ale nie chcesz dać pieniędzy.“ jako alternatywę proponuje się: powitanie – uprzejmy zwrot (kolędnika do gospodarza) – wyrażony bezokolicznikiem rozkaz-prośbę. to jest: „Dzień dobry, gospodarzu tatusiu; jeśli chcecie (odwiedzający, Jezusik) – pojcie, nie chcecie – dajcie pieniądze“ albo „witaj, panie, dobry nasz tatusiu; jeśli chcecie (odwiedzający, Jezusik) – pojcie, nie chcecie – dajcie pieniądze.“ 6 Parę z nich opublikował Zíbrt (1905). 7 Interiekcja urozmaiciłaby tekst inną funkcją, ale poza tym nie jest konieczna. można się też obejść tradycyjnym „witaj, panie“ . w takim przypadku mielibyśmy dwa następujące po sobie zwroty i jest to normalne – w folklorze istnieje wiele tautologii: „zdrowy, panie, dobrodzieju, ojczulku...” 27artykuły / articles višku 1262 roku. od sagi o Sovijuszu różniłby się on zasadniczo siūlomas teksto perskaitymas prūsų kūrinėlį iškeltų į garbingą rašytinių paminklų gretą, kuri prasideda Gilgamešu, o artimai giminingoje aplinkoje baigiasi lietujęzykiem. a zatem najstarszy tekst bałtycki może być jednocześnie najstarszym utworem bałtyckiego folkloru, zapisanym w języku oryginału. Literatura ardoino diego 2012a: on the current location of the old Prussian trace of basel. – kodykologicznego, paleograficznego i filologicznego. – Językoznawstwo Baltistica 47(2), 349–358. ardoino diego 2012b: La traccia di basilea nel suo contesto tedesco-latino: aspetti indoeuropejskie i filologia klasyczna-XVI (czytania ku pamięci I.M. Tronskiego), red. Николай Н. Казанский. Санктbammesberger alfred 1998: anmerkungen zum baseler Петербург: Наука, 19–33. epigramm. – Bałtystyka: zadania i metody. heidelberg: c. Winter, 121–126. dainynas XX – Litewski śpiewnik ludowy 20. Pieśni adwentowe i bożonarodzeniowe. Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru, 2007. dini Pietro umber to 2000a: o „fragmencie bazylejskim” i innych niepublikowanych materiałach w korespondencji między chr. stangiem a W. r. schmalstiegem. – Res Balticae 6, 195–209. dini Pietro u. 2000b: Języki bałtyckie. Historia porównawcza. Wilno: Instytut Wydawniczy Literatury Naukowej i Encyklopedii. Endzelīns Jānis 1982: Darbu izlase 4. Ryga: Zinātne. pieśni husyckie 1952: Pieśni husyckie. Praga: Československý spisovatel. kortlandt freder ik 1998: Kto jest kim w staropruskim epigramacie. – Bałtystyka: zadania i metody. Heidelberg: C. Winter, 127–128. Lemeškin Ilja 2013: Bazelio glosos Prūsas ir Prahos baltai. – Baltistica 48(1), 103–117. Mccluskey stephen c., schmalstieg William r., Zeps Valdis j. 1975: Epigramat bazylejski: nowy krótki tekst w języku staropruskim. – General Linguistics 15, 159–165. Mažiulis Vytautas 1975: Seniausias baltų rašto paminklas. – Baltistica 11(2), 125–131. Mažiulis Vytautas 2004: Historyczna gramatyka języka pruskiego. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. PeŽ i–iV – Mažiulis V. Słownik etymologiczny języka pruskiego 1–4. Wilno: Mokslas, 1988– 1997. Purkart josef 1983: stary pruski epigram bazylejski: interpretacja. – General Linguistics 23, 29–36. 28 acta Linguistica Lithuanica LXIX schaeken jos 2006: uwagi na temat starego pruskiego epigramu bazylejskiego. – International Journal of Slavic Linguistics and Poetics 44–45, 331–342. schmid Wolfgang P. 1982: jezu, cierpię. – Innsbrucker Beitrage zur Kulturwissenschaft, sonderheft 50. innsbruck: institut fur sprachwissenschaft der universitat innsbruck, slovenské koledy 1992: Slovenské koledy: Od Štedrého večera do Troch král’ov. bratysława: 205–208. Praca. Zíbrt Čeněk 1889: Staroczeskie zwyczaje doroczne, przesądy, uroczystości i zabawy ludowe, o ile opowiadają o nich zabytki piśmiennictwa aż po nasze czasy. Przyczynek do czeskich dziejów kultury. Praga: nakładem j.r. Vilímka. Zíbrt Čeněk 1905: Kartki rozdawane podczas kolędowych obchodów Trzech Króli. – Český lid 14, 199–201. Zíbrt Čeněk 1910: Hej, ty Szczodry wieczorze… (Od Bożego Narodzenia z kolędą do Nowego Roku). Praga: wydawnictwo f. Šimáčka. Zíbrt Čeněk 2006: Veselé chvíle v životě lidu českého. Praha: Višehrad. Афанасьевский сборник 2005: Афанасьевский сборник. Материалы и исследования. Wydanie III. Obrzędy kalendarzowe i poezja obrzędowa obwodu woroneskiego. Woroneż: Издательство Воронежского государственного университета. Golас... 1995: Golас z niewyczerpalnego i życiodajnego źródła. Mińsk: Nauka i technika. Заленский Эдуард 1912: Что поет современная деревня Псковского уезда. Псков: Электрическая типо-литография губернского земства. Календарно-обрядовая... 1981: Календарно-обрядовая поэзия сибиряков. Новосибирск: Наука. Корепова Клара 2009: Русские календарные обряды и праздники Нижегородского Поволжья. Санкт-Петербург: Тропа Троянова. Новиков Юрий 2002: Волочебный обряд у старообрядцев Литвы и Беларуси (teksty). – Slavistica Vilnensis (Kalbotyra 51(2)), 185–196. Обрядовая поэзия. Москва: Современник, 1989. Quatrain / couplet of basel: example of a Plea for gifts suMMary słynna inskrypcja pruska, znaleziona w 1975 roku w jednym z kodeksów Biblioteki Publicznej i Uniwersyteckiej w bazylei, jest nadal uważana za najstarszy tekst bałtycki, który często interpretuje się w kontekście żartu studenckiego, niezbyt udanego pod względem gramatycznym. konwencjonalny 29straipsniai / articles to rozumienie wymaga już weryfikacji, do której aktywnie przyczynia się odmienne rozumienie treści tekstu oraz wskazywanie innych kandydatów na autorów pruskiego dwuwiersza. alternatywna lektura rozpoczyna się od etymologii tekstu. krótko rozważono kwestię autorstwa: czy Prus samodzielnie ułożył całe zdanie, czy też posłużył się jakimś gotowym sformułowaniem. umożliwia to rozdzielenie warstwy ustnych, tj. folklorystycznych, cech tekstu od warstwy autorskiej w inskrypcji pruskiej. poprzez usunięcie wstawek podejmuje się próby odtworzenia formy pierwotnej, tj. faktycznie używanej strofy śpiewanej lub recytatywnej. autor skupia się ponadto na relacji między pruskim tekstem a łacińskim kolofonem, który określa czas przepisania źródła, tj. wigilię Objawienia Pańskiego. pora roku i pieśni odnoszące się do tego okresu umożliwiają, a nawet zmuszają nas do podjęcia próby prześledzenia tożsamości w kierunku kolęd zawierających wyraźne motywy próśb o podarunki. analiza poszczególnych słów rozpoczyna się od frazy Kayle rekyſe, która nie jest interpretowana jako pozdrowienie „witaj, panie”, lecz jako pozdrowienie „dzień dobry”, co przypomina np. litewskie Skalsink dieve i czeskie Pozdrav pánbůh pod względem budowy. tryb rozkazujący uzasadniałby użycie „addytywnego” -e w słowie Kayle oraz leksemu rekyſe „bóg”. użycie wykrzyknika w tej pozycji byłoby również wspierane przez poetykę kolęd, ponieważ przybycie do czyjegoś domu było ściśle związane z właściwym pozdrowieniem gospodarza i gospodyni. zgodnie z budową kolęd, zwrot(y) do napotkanych osób mógł/mogły zajmować następującą pozycję. jest wyrażone przez formę wołacza thewelyſe w tekście pruskim. Poprzedzające je słowo labonache jest interpretowane zgodnie z Schmidem jako „nasz dobry”. Również interpretuje się epiteton constans „czyniący dobro”, formę imperatywną „przynieś bogactwo” oraz rzeczownik w wołaczu „gospodarz”, co także wspierałoby tradycję kolędowania. Rozważa się możliwość, że słowo thoneaw wskazuje na konkretną osobę o imieniu (An) tonio. Podaje się przykłady pokazujące, że używanie imion osobowych w kolędach jest zjawiskiem powszechnym, co z kolei potwierdza fakultatywny charakter thoneaw. Interpretacja zakończenia tekstu pruskiego opiera się na kryterium formalnym, które pozwala zrekonstruować element prośby o poczęstunek w kolędach, wyrażony w trybie rozkazującym: „jeśli (kolędnik) tego chce — daj mu pić, jeśli nie — przynieś mu grosz”. Podobieństwo można dostrzec na poziomie składni. Podczas gdy rzeczy, o które proszą kolędnicy, opisują ich przynależność społeczną, w centrum uwagi znajdują się czeskie zwyczaje z XIV–XV wieku. stwierdza się, że tekst takiego sformułowania byłby bardziej odpowiedni dla duchownych niższej rangi. Złożono 20 grudnia 2013 r. iLja LeMeŠkin Prahos Karolio universitetas Jana Palacha 2, 116 38 Praha 1, Czech Republic [email protected]