Aldonas Pupkis. „Juozas Balčikonis ir didysis „Lietuvių kalbos žodynas“

ALDONA PAULAUSKIENĖ Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: teoria gramatyki, historia nauki o gramatyce, lingwistyka społeczna. Aldonas Pupkis JUOZAS BALČIKONIS I WIELKI SŁOWNIK JĘZYKA LITEWSKIEGO Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013, 478 p. ISBN 978-609-411-3 Każde dzieło naukowe zaczynamy czytać od przedmowy, ponieważ autor wskazuje w niej cel swojej pracy i wybraną metodę. Tutaj wyjaśniono, jak zrodził się pomysł podjęcia szerszych, syntetyzujących badań nad historią litewskiej leksykografii. Autor przyznaje jednak, że mniej zależało mu na dokonaniu syntezy, a bardziej na opowiedzeniu o początkach prac nad Słownikiem języka litewskiego oraz o innych przedsięwzięciach związanych z działalnością leksykograficzną prof. Juozasa Balčikonisa, a także na przedstawieniu informacji o osobach, które w taki czy inny sposób wspierały redakcję słownika. Oceny, na ile mu się to udało, pozostawia czytelnikowi. To nieco przesadna skromność: każdy pisze tak, jak uważa za najwłaściwsze, a czyta tak, jak potrafi zrozumieć. Balčikonis wyobrażał sobie słownik jako pomnik narodu, a wyobrażenie to zdeterminowało typ słownika. Istnieją też gałęzie językoznawstwa niezwiązane z narodowością. Nie będę ich tu wszystkich wymieniać; wystarczy wspomnieć o gramatyce historyczno-porównawczej, ponieważ na początku litewskiej leksykografii ten kierunek językoznawstwa dominował (na Litwie nawet zbyt długo), a idea językoznawstwa ogólnego, która pojawiła się we Francji na początku XX wieku i zachęcała do oddzielenia diachronii od synchronii oraz większego zainteresowania językiem jako systemem, jeszcze do Litwy nie dotarła. Dlatego, zgodnie z poglądem ugruntowanym w Niemczech w drugiej połowie XIX wieku, że naukowe językoznawstwo może być wyłącznie historyczne, przez długi czas także litewskich językoznawców dzielono na naukowców i praktyków, a ich prace – na naukowe i praktyczne, niemające nic wspólnego z nauką. Oto Kazimieras Jaunius i Kazimieras Būga – prawdziwi naukowcy, natomiast Jonas Jablonskis i Juozas Balčikonis – praktycy; Balčikonis był ponadto stylistą (s. 24). Słowniki również dzielono na naukowe i praktyczne. Taki podział językoznawców i prac językoznawczych był i pozostaje zasadniczo błędny. Litewscy uczeni z pierwszej połowy XX wieku, którzy studiowali w Niemczech, nie rozumieli jeszcze, że jarzmo historyczno-porównawczego językoznawstwa bardzo ograniczałoby słownik. Sądzili, że tylko kwalifikacje, które zdobyli, pozwalają na prowadzenie szeroko zakrojonej pracy naukowej (s. 24). 212 Acta Linguistica Lithuanica LXX Aldonas Pupkis Juozas Balčikonis i wielki Słownik języka litewskiego Ale co wówczas uważano za naukę? Etymologie wyrazów to niewątpliwie imponująca dziedzina nauki, ale łatwo je krytykować: Būga skrytykował słownik etymologiczny Preobrażenskiego, a znacznie później Vincas Urbutis — etymologiczny słownik języka łotewskiego Konstantinasa Karulisa, ponieważ nawet kilka etymologii tego samego wyrazu może być jednakowo wiarygodnych. Na przykład znam cztery etymologie nazwy Litwy — i kto powie, która z nich jest prawdziwa? Historia form gramatycznych, opierająca się na faktach z różnych języków i dążąca do rekonstrukcji form gramatycznych nawet aż do języka praindoeuropejskiego, również może się w wielu miejscach okazać hipotetyczna. Zastanówmy się dobrze, co by się stało, gdyby do 2002 r. Słownik języka litewskiego był tworzony metodą historyczno-porównawczą, z etymologiami wyrazów? Taki słownik nie miałby ani znaczenia praktycznego, ani naukowego, ponieważ nauka nie stoi w miejscu, a Słownik języka litewskiego powstawał przez dziesięciolecia i miał służyć na zawsze. Jeśli za początek słownika uznamy nie wystąpienie Būgi, w którym zapowiedział jego opracowanie (1212), lecz prośbę Balčikonisa o mianowanie go redaktorem naczelnym (1930), prace nad słownikiem trwały nieco ponad siedemdziesiąt lat. W tym czasie przeżyto wojnę, okupacje i kult jednostki wraz ze wszystkimi jego konsekwencjami; zmieniali się redaktorzy, pokolenia autorów słownika i zbieraczy wyrazów, ale prace nad słownikiem nie ustawały nawet w najtrudniejszych czasach. Co stałoby się z tym słownikiem historycznym, gdyby sama językoznawcza metoda historyczno-porównawcza wyczerpała swój potencjał? Jak bardzo byłby potrzebny narodowi litewskiemu? A teraz mamy aż dwudziestotomowy „wieżowiec” i „daliśmy odpór Rosjanom” — jak pod koniec XX w. napisał kiedyś w Literaturze i sztuce (1991 VI 13) nasz słynny rodak Algirdas Julius Greimas. W czasach rosyjskiej okupacji objętość słownika została sztucznie ograniczona: nie mógł być większy od słownika języka rosyjskiego. Słownik języka rosyjskiego ma liczyć siedemnaście tomów — więc broń Boże, maluczcy, nie przekraczajcie tej granicy! A przecież bogactwo języka zależy nie od wielkości narodu, lecz od jego geniuszu i zdolności pracowitych pszczół do zebrania większej ilości miodu. Po wydaniu dwudziestu tomów, jak słychać, Instytut ma jeszcze około pół miliona fiszek i istnieje już program uzupełnienia słownika. W tym samym artykule Greimas napisał, że słownik nie wytrzymał krytyki naukowej, a jego redaktor Balčikonis był człowiekiem bardziej kochającym pracę niż język. Nawet znakomitościom zdarza się czasem powiedzieć coś od rzeczy. Co znaczy kochać język w oderwaniu od ludzi, którzy się nim posługują? Wszystkie nauki, w tym humanistyczne, dążą do poznania świata i wykorzystania tej wiedzy dla dobra człowieka. Naukę dla samej nauki znakomicie wyśmiał Jonathan Swift w Podróżach Guliwera, pokazując, jak uczeni starają się uzyskiwać światło słoneczne z ogórków. Trzeba powiedzieć, że taki Słownik języka litewskiego, jaki mamy obecnie, wytrzymuje wszelką krytykę, ponieważ, choć z obiektywnych przyczyn nie mógł uniknąć wielu braków, dostarcza wystarczająco dużo materiału faktograficznego do różnorodnych prac naukowych, w tym do słowników specjalistycznych. Z opisu mianowania Balčikonisa redaktorem naczelnym słownika, przedstawionego w monografii Aldonasa Pupkisa, można wnioskować, że zadecydowało o tym nie osobiste znajomości z Recenzijos / Reviews 213 ALDONA PAULAUSKIENĖ ministrem oświaty lub premierem, lecz zrozumienie człowieka wykształconego, dobrze znającego Balčikonisa i mającego wpływy, że tylko Balčikonis, podążający w językoznawstwie śladami Jablonskisa, mógł właściwie pokierować tak niezwykłym i potrzebnym narodowi przedsięwzięciem. Jablonskis był językoznawcą o solidnym przygotowaniu teoretycznym, ale nie uważał, by rozmaite (czasem nawet sprzeczne) rozważania poszczególnych językoznawców na temat języka mogły mieć znaczenie dla narodu. Naród potrzebuje nie teorii, lecz konkretnych prac (gramatyki, słownika). Dlatego w przedmowie do gramatyki z 1922 r. napisał: „Mnie w taki czy inny sposób chodzi przede wszystkim o kwestie praktyczne: w szkole powinniśmy uczyć nie tyle terminów gramatycznych i rozmaitych zawiłości języka, ile żywych zagadnień językowych, potrzebnych kulturalnemu Litwinowi w życiu i pracy w społeczeństwie litewskim” (Jablonskis 1957: 183–184). Nie oznacza to, że w gramatyce Jablonskisa nie ma teorii. Próbowano krytykować ujęcie aspektów, czasów i trybów czasownika u Jablonskisa, ale z czasem okazało się, że jego teoria gramatyczna wcale nie tak łatwo poddaje się krytyce. Poproszony o zrecenzowanie rozprawy kandydackiej o aspektach czasownika, Balčikonis, będąc już w podeszłym wieku, podobnie jak Jablonskis nie chciał grzebać się w „teoretycznych zawiłościach”. Zgodę na podjęcie się roli oponenta sformułował następująco: „Gdyby pani pisała o dialekcie... Zupełnie nie znam się na tych teoriach, ale cóż zrobić... Zgadzam się, bo potrzebny pani profesor, a skąd go teraz weźmie?..” Taka wypowiedź, podobnie jak wyznanie Jablonskisa, wcale nie oznacza, że Balčikonis nie interesował się językoznawstwem. Jego zdaniem językoznawstwo nie miało jednak polegać na jakichś subiektywnych teoretycznych rozważaniach, lecz na bezpośredniej pracy. Opisy dialektów są potrzebne, bo dialekty szybko zanikają, natomiast to, jak rozumieć te aspekty, nie jest aż tak ważne. 23 lutego 1930 r. Jablonskis opuścił ten padół łez, a Balčikonis był jeszcze wystarczająco młody i energiczny, jak mówi Greimas, był człowiekiem kochającym pracę; tylko taki człowiek mógł wziąć na swoje barki powierzone mu ogromne brzemię odpowiedzialności. Pupkis, zgromadziwszy wszystko, co znalazł w archiwach i prasie, wybrał akademicki sposób wykładu, wszędzie zachowuje wielką ostrożność, a jego wyjaśnienia są bardzo oględne, lecz w jego monografii można przeczytać, że „Skardžius w 1962 r. bez ogródek napisał, iż słownikiem kierował Balčikonis mianowany przez Smetonę” (s. 27). I właśnie w tym miejscu z pewnym żalem zaczyna się człowiek zastanawiać: dlaczego dziś na najwyższych stanowiskach władzy nie ma ludzi, którzy nie tylko pięknymi słowami, ale i naprawdę kochaliby Litwę i naród litewski; dlaczego przez te dziesięciolecia niepodległej Litwy nie udało się stworzyć szkoły narodowej; dlaczego spadł poziom umiejętności pisania i czytania uczniów; dlaczego tak bardzo zmalał prestiż nauczyciela i szkoły; dlaczego nawet sami językoznawcy zdradzają język?.. I można sformułować jeszcze niejeden podobny problem. W międzywojennej Litwie warunki pracy językoznawców nie były zbyt wygodne ani łatwe, ale ludzie byli dumni ze swojego narodu i jego języka. Dlatego wkrótce skodyfikowano język ogólny i stworzono szkołę narodową, która przetrwała wojnę, a także pierwszą, krwawą dekadę powojenną. 214 Acta Linguistica Lithuanica LXX Aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas Co zatem Balčikonis odziedziczył po Būdze, którego w listach tak usilnie nakłaniał, by wyjechał choćby na wieś i poświęcił się wyłącznie pracy nad słownikiem, sam zaś oferował, że weźmie na siebie wszystkie troski związane z finansowaniem słownika, a nawet bywał niezadowolony, gdy nie otrzymywał od Būgi szybko oczekiwanych odpowiedzi (Balčikonis 1982: 256–258). Balčikonis, który znał Būgę i bardzo go cenił jako uczonego, nakłaniając go w 1922 i 1923 r., by jak najszybciej pisał słownik i oferując wszelką pomoc, zapewne nawet nie wyobrażał sobie, jaki słownik Būga zamierzał opracować i jakie miał wówczas możliwości, by przekazać go do druku. Przystępując do pisania słownika, Būga czuł się w obowiązku wyjaśnić sprawę. Lietuvių kalbos žodynoWe wstępie do pierwszego zeszytu pisał, że poświęcił się słownikowi w 1912 r. Wskazał tam również okoliczności, w jakich zbierano materiał, a także ile go zebrano i skąd pochodził. Būga nie liczył karteczek (listków), ale gdy przystępował do pisania słownika, miał ich 14–17 pudów, z czego 10–13 pudów zebrano w Kownie od 1921 r. do pierwszego dnia grudnia 1923 r. Zgromadzony materiał nie pozwalał jednak jeszcze na druk słownika, ponieważ widział, że będzie on niekompletny i niedoskonały. „Jeśli zgodziłem się wydać słownik taki, jaki jest dzisiaj, na światło dzienne, winę za to ponosi nasze społeczeństwo i władza, zwłaszcza ta ostatnia, która od dawna nie przestaje mnie nakłaniać za pośrednictwem ministra oświaty, by jak najszybciej rozpocząć drukowanie.” „W tym miejscu w imieniu własnym i innych językoznawców muszę podziękować naszemu rządowi – władzy ustawodawczej (sejmowi) i wykonawczej (gabinetowi ministrów) –, który nie szczędził wielkich nakładów na tę pracę kulturalną i naukową. Dziękuję również wszystkim pomocnikom przy słowniku!” (Būga 1924: VI). [Zatem... A nam, studentom, na uniwersytecie wmawiano, że władza burżuazyjna wcale nie troszczyła się o słownik, że Būga zachorował z nędzy i zmarł przedwcześnie. Tymczasem z podziękowań Būgi skierowanych do władz widać, że było zupełnie inaczej.] Dalej Būga pisze: „Dla tego mojego słownika stosowniejsza byłaby nie nazwa słownika, lecz zbioru materiałów słownikowych. Mój słownik nie jest nawet opracowany systematycznie, ponieważ cały jego materiał zbierano dorywczo, przypadkowo. Nie zamierzając od razu drukować zebranych materiałów słownikowych, nie sporządziłem nawet planu słownika” (1924: VI). „Treść słownika stanowią wszystkie, bez żadnego wyjątku, wyrazy języka litewskiego. Miejsce znajdują w nim nie tylko nazwy pospolite (appellativa) (...), lecz także nazwy własne (nomina propria) (...). Słownik wcale nie uwzględnia tego, czy wyraz jest z pochodzenia litewski, czy obcy, ponieważ wszystkie wyrazy są dla niego równe” (1924: VII). „Język objaśnień wyrazów w moim słowniku nie jest jednolity. Czytelnik znajdzie tu jeden wyraz objaśniony po litewsku, inny – po niemiecku, trzeci – po rosyjsku lub polsku, czwarty – po łacinie albo jeszcze inaczej. Nie mogłem uniknąć mieszaniny języków („Babelu”) z powodu braku czasu. Oczywiście, można było i nawet należałoby konsekwentnie stosować jeden wybrany język w całym słowniku, ale problem w tym, że taka praca wymaga dużo czasu. Chcąc więc przyspieszyć pisanie i drukowanie słownika, musiałem pozostawić przy objaśnianiu wyrazów ten język, który znalazłem w źródłach” (1924: VII). Recenzijos / Reviews 215 ALDONA PAULAUSKIENĖ Aby dowiedzieć się, co i jak zrobił Būga, trzeba czytać tekst słownika. Podaję tu tylko jeden przykład. Ponieważ język ogólny nie był jeszcze ukształtowany, obok akmuo znajdziemy także formy gwarowe akmenas, akminas, a hasłami są również ich formy zdrobniałe akmenelis i akminelis. W gnieździe samego wyrazu akmuo opisano wszystkie przypadki, ich historię i dialektologię, jak określał to Būga, oraz etymologię. Żaden człowiek (nawet Būga) ani żaden zespół nie byłby w stanie napisać słownika tego rodzaju. A Būga, naciskany przez wszystkich, zobowiązał się: „Od drugiego semestru mógłbym odejść z uniwersytetu na rok, żeby zdążyć przygotować do druku przynajmniej tom I (około 900–1000 s.). Będę jednak mógł to zrobić, gdy otrzymam konkretne gwarancje, że moje utrzymanie zostanie zapewnione poza uniwersytetem i innymi pracami” (1924: 14). Załóżmy, że Los nie postanowił inaczej i Būga napisałby taki słownik, jaki znamy z pierwszych zeszytów. Ciekawe, czy długo zachowałby on wartość naukową, skoro żadna nauka, także językoznawstwo, nie ma końca i mieć go nie może. Dlatego mianowanie Balčikonisa, który nie zabiegał nadmiernie o historyzm modny wówczas na Litwie, na stanowisko redaktora naczelnego słownika było dobrze przemyślane. Pranas Skardžius, rzecz jasna, musiał poczuć się urażony, że redaktorem naczelnym został nie on, uczony, lecz praktyk Balčikonis. Zgadzając się objąć stanowisko redaktora naczelnego słownika, Balčikonis przyjął na siebie nie tylko prawa formalne i moralne, o które tak troszczyli się jego oponenci, lecz także wszystkie obowiązki, którym chyba nikt inny nie potrafiłby sprostać z taką rzetelnością. Nie podjąłby się takiej odpowiedzialności, gdyby nie był pewien swoich kompetencji naukowych i zdolności administracyjnych. „Po rozpoczęciu pracy redaktor musiał zadbać o wiele spraw: przygotowanie pomieszczeń, dobór pracowników, przegląd kartotek, planowanie i organizację dalszej pracy” (32). Czytam tę monografię i wiele już wiem z Rinktinių raštų Balčikonisa, opracowanych i wydanych przez Pupkisa, a także ze wspomnień bliskich Balčikonisowi osób, współpracowników i uczniów, opublikowanych z jego inicjatywy pod tytułem Dek žodį prie žodžio – turėsi žodyną, oraz z własnych doświadczeń w kontaktach z Balčikonisem, nie tylko podczas wykładów, z rozmów z Brone Vosylyte i Antane Kučinskaite, które pracowały w redakcji słownika niemal od samego początku, z kolegą ze studiów i wiernym uczniem Balčikonisa Vytautasem Vitkauskasem, który pięknie dokończył dzieło rozpoczęte przez nauczyciela, a także z domu, gdzie mieszkałam z Jonasem Paulauskasem, którego nazwisko można znaleźć we wszystkich tomach Lietuvių kalbos žodyno wydanych zgodnie z nową instrukcją. W latach 1956–1960 mieszkałyśmy z Vosylyte w tym samym akademiku, w sąsiadujących pokojach. Gdy z powodu ciężkiej choroby nie była w stanie pójść do Instytutu, ale mogła jeszcze pisać i redagować słownik, nasze pokoje stały się jednym mieszkaniem: Paulauskas przynosił z Instytutu do domu pudełka z kartoteką i teksty słownika, a ja pomagałam w codziennych sprawach. Wraz z pracą do naszego domu zawitały również problemy słownikowe, a Balčikonis nierzadko odwiedzał Vosylyte, która pracowała w domu (przynosił jej małe plastry miodu). 216 Acta Linguistica Lithuanica LXX Aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas W takich okolicznościach przysłuchiwałem się ich rozmowom, widziałem, jak pisze się i redaguje słownik, jak wyglądają jego korekty i sprawdzanie, ponieważ arkusze słownika często leżały także na biurku Paulauskasa. Autorzy i redaktorzy słownika byli ludźmi, którzy nie szczędzili czasu ani sił na powierzoną im pracę: pracowali nawet wtedy, gdy chorowali w domu, w godzinach i dniach odpoczynku, pracowali podczas urlopów. Takiego postępowania nauczył ich Balčikonis, kochający pracę. Wykorzystane przez Pupkisa materiały archiwalne poszerzają naszą wiedzę o pracy i ideach Balčikonisa, o naturalnym, stopniowym kształtowaniu się instrukcji opracowywania słownika, a przez to tekst monografii staje się czymś na kształt historii powstawania słownika. Być może właśnie dlatego niektórym kolegom i znajomym autora mogło się wydawać, że odpowiedni byłby również tytuł monografii „Historia Wielkiego „Słownika języka litewskiego””. Nie jest to jednak cała historia. Wybrany przez autora tytuł lepiej odzwierciedla treść monografii, ponieważ Balčikonis wykonał taką pracę, że nawet po jego odejściu ze słownika i z życia, mimo wszelkich rozważań, zmieniających się czasów i ideologicznych prób, jego duch pozostał i kierował pracą nad słownikiem. Dobrze rozpoczętą przez Balčikonisa pracę mogli kontynuować tylko wychowani przez niego współpracownicy i uczniowie. Po ukazaniu się wszystkich dwudziestu tomów i podjęciu decyzji o wydaniu elektronicznej wersji słownika można było ulepszyć to, czego wcześniej nie dało się zrobić albo nie umiano zrobić. Vytautas Vitkauskas przeczytał cały słownik i, zarejestrowawszy błędy w transponowaniu wyrazów i form gwarowych, wydał je w 2006 r. w osobnej książce Lietuvių kalbos žodyno taisymai. Słowa autora: „Jesienią 1964 roku przeniesiono mnie z działu dialektologii instytutu do działu słowników, gdzie zajmowałem się przede wszystkim transponowaniem wyrazów i form gwarowych. Wiele wątpliwych kwestii zauważyłem sam, o niektórych rozmawialiśmy zarówno ze słownikarzami, jak i z dialektologami”. Tak właśnie wszystko się zaczęło. Pod koniec służby spisałem wszystko w książeczce. Zachęcali mnie do tego moi najwięksi nauczyciele: prof. Z. Zinkevičius, doc. A. Laigonaitė, koleżanki i koledzy E. Grinaveckienė, A. Jonait y tė, D. Garg asaitė, J. Paulauskas, Ž. Urbanavičiūtė-Mark evičienė i inni, a także nauka prof. Balčikonisa, by unikać błędów” (Vitkauskas 2006: 7). Byłoby bardzo dobrze, gdyby w ten sposób zarejestrowano i objaśniono również błędy w ustalaniu hierarchii gramatycznych charakterystyk wyrazów i znaczeń leksykalnych, ale nauki o gramatyce i leksykologii języka litewskiego były nieporównanie słabiej rozwinięte niż dialektologia, a żaden ze specjalistów tych dziedzin nie miał takiego związku ze słownikiem jak dialektolog Vytautas Vitkauskas. Nie będę tu mówić o sprawach moralności, trosce władzy o kulturę narodową ani o prestiżu szkoły i nauczyciela. Można się o tym przekonać zarówno z Rinktinių raštų Balčikonisa, jak i z recenzowanej monografii, w której napisano, że Balčikonis wybrał nauczyciela Napalysa Grigasa na swoją prawą rękę (sekretarza), a całą redakcję słownika tworzył przede wszystkim z nauczycieli mających wyczucie żywego języka. Zresztą wszyscy nasi wielcy językoznawcy na początku kariery byli nauczycielami, a później zostali utytułowanymi uczonymi. Recenzijos / Reviews 217 ALDONA PAULAUSKIENĖ Władza nie szczędziła pieniędzy na słownik, ale z dokumentów archiwalnych wynika, że starano się nie nadużywać tych środków i oszczędzać. Biorąc pod uwagę ówczesne życie agrarnej Litwy, kiedy za 100 litów można było kupić dobrą krowę, pensja redaktora w wysokości 1000 litów była oczywiście bardzo wysoka. Nauczyciel, a później inspektor szkolny i docent Uniwersytetu Wileńskiego Pranas Gailiūnas opowiadał, że po ukończeniu uniwersytetu znalazł pracę w szkole podstawowej. Pracy nie było zbyt wiele, a zarabiał 300 litów. Za sto litów wynajmował pokój z wyżywieniem i obsługą. W kieszeni zostawało mu jeszcze 200 litów, których jako kawaler nie wiedział, na co wydać. Rolnicy żyli zupełnie inaczej, ponieważ to, co uprawiali na swojej ziemi, było bardzo tanie, a to, co trzeba było kupić w mieście — drogie. Za centnar żyta nie można było kupić butów. Nie zagłębiajmy się jednak w gospodarkę kraju, choć te źródła archiwalne skłaniają do refleksji także na ten temat, zwłaszcza jeśli pamięta się z dzieciństwa, jak mama, chcąc rozpalić w piecu, łamała na pół gruby szwedzki zapałkę, a ojciec zaprzęgiem na skórzanych lejcach jeździł tylko do kościoła albo do miasta; jak mężczyźni zachowywali świąteczne ubranie nawet na pogrzeb (wskutek ciężkiej pracy w gospodarstwie i trosk nie mogli utyć), a na co dzień wszyscy, od małych po starych, nosili domowe ubrania, chodzili boso albo w chodakach i być może byli nawet szczęśliwsi niż dzisiejsi bogacze. Praca autora monografii nad przygotowaniem Rinktinių raštų Balčikonisa, wspomnienia współpracowników słownika oraz materiały archiwalne przedstawione w porządku chronologicznym ukazują prawdziwy obraz powstawania słownika od samego początku: w wolnej Litwie, w latach wojny oraz w powojennych trudach związanych z poszukiwaniem kartoteki ukrytej przez Salysa. W rozdziale „W okowach bolszewickiej cenzury” przydałby się jednak nieco inny sposób ujęcia tematu, aby młodsi językoznawcy, którzy wówczas jeszcze nie żyli, nie odnieśli wrażenia, że „swoi strzelali do swoich” bez żadnego powodu. Zostali do tego zmuszeni. Niewyobrażalnie brutalna przemoc ideologiczna WKP(b) przejawiała się najpierw w samym centrum imperium, a stamtąd rozprzestrzeniała się na cały jego obszar. Słownik pod redakcją Balčikonisa nie dostał się w okowy bolszewickiej cenzury z powodu wybryków Žiugždy (wybryki popełniali również Kostas Korsakas, Genrikas Zimanas oraz językoznawca i redaktor wydawnictwa Jonas Kabelka). Nie dopuściliby się tych wybryków, gdyby w 1946 r. nad rosyjską literaturą i sztuką nie wybuchła „bomba atomowa”. Nikt nie żądałby, by prace z językoznawstwa i innych nauk pisać w duchu stalinowskiej nauki o języku, gdyby w 1950 r. na łamach Pravdoje nie odbyła się wysoce zideologizowana dyskusja językoznawców z marystami, którą zakończył znany gruziński językoznawca: poprosił Stalina o wywiad, sam sformułował pytania, odpowiedział na nie w imieniu Stalina i opublikował tekst w tej samej Pravdoje (oczywiście oddając pewne ukłony także wielkoruskiemu szowinizmowi, bo inaczej Stalin nie pozwoliłby opublikować „genialnego” dzieła pod swoim nazwiskiem). W 1946 r. KC WKP(b) omawiał czasopisma Leningrad i Zvezda, operę Muradeliego Didysis gyvenimas, twórczość Michaiła Zoszczenki i Anny Achmatowej, i bardzo surowo 218 Acta Linguistica Lithuanica LXX Aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas potępił ich za apolityczność. Głównym referentem był Andriej Żdanow. Słyszano, że po tym posiedzeniu Zoszczenko doznał nawet zaburzeń psychicznych. Pupkis korzystał z wydanego w 1991 r. zbioru dokumentów Rašytojas pokario metais i zapewne zapamiętał, że zaraz potem odbył się zjazd litewskich pisarzy, na którym funkcje A. Żdanowa pełnił sekretarz KC LKP(b) Kazys Preikšas. Na tym zjeździe Związku Pisarzy musieli bić się w piersi zarówno sam przewodniczący Związku Pisarzy Petras Cvirka, jak i przedwojenny komsomolec Eduardas Mieželaitis. Najstraszniejszy zarzut wysunięto wobec Balysa Sruogi, który po powrocie z jednego obozu zrozumiał, że łatwo może trafić do następnego, i ledwie stojąc na nogach, wygłosił długą mowę „pokutną”, w której sam nie wierzył ani w jedno słowo (Rašytojas pokario metais 1991: 72). Nie pojmując szaleństwa komunistycznej polityki, po powrocie z tego strasznego zebrania Sruoga napisał list do Cvirki, sądząc, że przewodniczący Związku Pisarzy miał jeszcze jakąś władzę. Ani Cvirka, ani Žiugžda nie mieli żadnej władzy. Dlatego Balčikonis dostrzegał bezsens usprawiedliwiania się i obietnic poprawy. W latach powojennych Balčikonis wiele zawdzięczał inicjatywie Žiugždy. „W latach 1944–1959 Balčikonis pracował na Uniwersytecie Wileńskim, w 1948 r. otrzymał tytuł profesora. W latach 1944–1950 kierował katedrą języka litewskiego. W latach 1945–1952 Balčikonis był dyrektorem Instytutu Języka Litewskiego Litewskiej Akademii Nauk SRR, w 1946 r. został wybrany akademikiem Litewskiej Akademii Nauk SRR, w 1945 r. otrzymał honorowy tytuł Zasłużonego Działacza Nauki Litewskiej SRR” (Sabaliauskas 1982: 38). Sudėliokime Balčikonio paaukštinimų metus iš eilės: 1944, 1945, 1946 ir 1948 (inirtingiausių žodyno svarstymų ir kritikos) metai, ir dar pridurkime, kad Balčikonis buvo aprūpintas puikiu butu mokslininkų namuose, tai ir suprasime santūrų Balčikonio elgesį žiaurių žodyno svarstymų ir neteisingų jo darbo vertinimų metu, suprasime ir Vitkausko parašymą, kad „Tarybinė vyriausybė gražiai įvertino jo nuopelnus“ (Vitkauskas 1985: 60). O kodėl Žiugžda šėliojo, pats pasikvietęs Balčikonį dirbti į Lietuvos aukščiausias mokslo įstaigas, taip pat bus suprantama, jei kam pavyks aprašyti tuos baisius stalinizmo laikus. 1948 m. gegužės 21 d. LTSR MA Visuomeninių mokslų skyriaus išplėstiniame biuro posėdyje buvo svarstomas Lietuvių kalbos žodyno II tomas. Jame Balčikonis kalbėjo apie žodyno pobūdį, darbo eigą, apimtį ir tikslą. Ir paskui turėjo išklausyti tų, kurie išsijuosę kritikavo žodyną ir gal net patys netikėjo tuo, ką sako. Na IV konferencji partyjnej rejonu Dzierżyńskiego LKP, która odbyła się w dniach 3–4 czerwca 1950 r., Pušinis ostro skrytykował Žiugždę za to, że w czasie, gdy „bolszewizm i władza radziecka zamiatają ze swej drogi nie tylko porządek burżuazyjny, lecz także nędzne resztki partii burżuazyjnych i drobnomieszczańskich [...], zaczął przyjmować do Akademii Nauk Litewskiej SRR po parze przedstawicieli każdego gatunku, to znaczy do Akademii Nauk Litewskiej SRR przyjęto reprezentantów każdej partii burżuazyjnej. Akademia Nauk Litewskiej SRR ma teraz w swoim gronie byłych harcerzy, narodowców, chrześcijańskich demo- Recenzijos / Reviews 219 ALDONA PAULAUSKIENĖ kratów, maksymalistów albo wręcz terrorystów, szowinistów albo wręcz kapitalistów, teologów, a nawet zwierzchnika Kościoła Powszechnego” (Rašytojas pokario metais 1991: 251–252). Pušinis lżył wtedy także ekonomistę Petrasa Šalčiusa, poetę, pisarza i literaturoznawcę Vincasa Mykolaitisa-Putinasa, doktora filologii, orientalistę Seraję Šapšalę oraz lekarza onkologa Viktora Kutorgę. A o Balčikonisie powiedział tak: „Faktem jest, że działacz partii chrześcijańsko-demokratycznej, były kierownik katedry teologii Uniwersytetu Kowieńskiego, były teolog, profesor teologii Balčikonis pracuje obecnie w Akademii Nauk Litewskiej SRR jako dyrektor Instytutu Języka i Literatury Litewskiej. Pozwólcie, że zapytam sekretarza organizacji partyjnej Akademii Nauk, tow. Žiugždę, co teolog Balčikonis może wnieść do nauki radzieckiej, skoro lekką ręką mianowano go akademikiem i profesorem języka i literatury litewskiej?” (1991: 251–253). Cóż Žiugžda ma zrobić, skoro „Konferencja wymaga od organizacji partyjnej Akademii Nauk i jej sekretarza, tow. J. Žiugždy, zdecydowanego położenia kresu liberalizmowi w pracy i rzekomym uczonym – byłym członkom partii burżuazyjnych, uwzględnienia krytyki niedociągnięć w pracy wyrażonej na konferencji oraz zorganizowania pracy zgodnie z zadaniami budownictwa socjalistycznego”? (1991: 253). Žiugžda poprosił nowy komitet rejonowy partii o sprawdzenie uwag Pušinisa i pomoc Akademii Nauk w rozwiązaniu powstałych problemów. Odważył się jedynie powiedzieć, że Balčikonis nie jest teologiem, lecz filologiem, ale twierdził, że „nie wyzbył się burżuazyjnego smrodu; cały jego stosunek do pracy, jej treści i organizacji, do wychowania kadr – wszystko to jest przesiąknięte burżuazyjnym indywidualizmem, wszędzie przejawia się burżuazyjny obiektywizm i apolityczność. I prace instytutu od lat nie są wykonywane, brakuje jakiegokolwiek kierownictwa. Jak już powiedziano, obecnie pojawia się kwestia zmiany kierownictwa Instytutu Języka” (1991: 255). Czytam o tych strasznych czasach i zastanawiam się, czy kiedykolwiek zostaną właściwie zrozumiane i ocenione; myślę o godnej postawie Balčikonisa i o komuniście Žiugždzie, który zgubił językoznawcę Žiugždę. Napisałam książkę Svarbesniosios XX a. lietuvių kalbos gramatikos (nie została wydana i nie wiem, czy zdołam ją wydać). Przestudiowałam XX-wieczne językoznawstwo gramatyczne i przekonałam się, że najdoskonalszą gramatyką, najlepiej nadającą się do szkoły narodowej, jest Gramatyka języka litewskiego Jurgisa Ambraškasa i Juozasa Žiugždy z 1937 roku Lietuvių kalbos gramatika (nawiasem mówiąc, po raz pierwszy użyto w niej również terminu kirčiuotė). To znakomity, systematyczny opis gramatycznej budowy języka, nieprzeładowany różnorodnymi ćwiczeniami. Umieszczono je na końcu gramatyki, aby nauczyciel mógł sam dobierać je stosownie do omawianego tematu. I naturalnie nasunęło się pytanie, jaki był wkład każdego z autorów w tę gramatykę. W Lietuviškoje tarybinėje enciklopedijoje można znaleźć jedynie informację, że z zakresu lituanistyki Žiugžda opublikował dwie prace: w 1935 r. Žemaitės kūryba, a w 1937 r. wspólnie z Ambraškašem Lietuvių kalbos gramatiką. I to wszystko! W Lietuvių kalbos enciklopedijoje znajdziemy informacje o Jurgisie Ambrašce, ale ani słowa o Juozasie Žiugždzie. Ambraška pisał różne podręczniki dla szkoły powszechnej i zmarł w 1945 r., podczas gdy Žiugžda dożył sędziwego wieku, a jego własny 220 Acta Linguistica Lithuanica LXX Aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas Gramatyki języka litewskiego miały aż 18 wydań. (Jeśli zasadniczo ukształtowała ona także rozumienie struktury języka przez autorów naszej gramatyki akademickiej, ponieważ na gramatyce Žiugždy wyrosło niejedno pokolenie językoznawców). Część teoretyczna przez pewien czas się rozwijała i nigdzie nie pozostawała w sprzeczności z nauczaniem gramatyki Jablonskisa; jedynie przykłady ilustrujące reguły sławiły Armię Czerwoną i system sowiecki, potępiały burżuazyjnych nacjonalistów i pluły na ołtarz Boga wierszami Teofila Tilvytisa. Oczywiście w gramatyce Žiugždy znalazło się też wiele znakomitych przykładów i tekstów do ćwiczeń zaczerpniętych z klasycznej literatury litewskiej, zwłaszcza z utworów Žemaitė, jednak przykłady komunistycznej ideologii były dla wielu nie do przyjęcia i psuły całą gramatykę. Zapewne z ich powodu Balčikonis zalecał uczyć się tylko z Jablonskisa, ale nigdy nie zauważał, jeśli ktoś uczył się również z Žiugždy. Znając Balčikonisa, studenci wybierali do ilustrowania reguł gramatycznych przykłady neutralne politycznie (choć Balčikonis niezbyt często odpytywał z tych reguł). Szukałem więc jakiegoś źródła, w którym Žiugžda byłby scharakteryzowany jako językoznawca. Dopiero w monografii Pupkisa o Andriusie Ašmancie natrafiłem na zaczerpnięte z archiwów informacje o Žiugždzie-lituaniście, jednym z najaktywniejszych działaczy związku nauczycieli. Napisano, że dzięki jego staraniom organizowano zjazdy związku nauczycieli-lituanistów gimnazjum żeńskim Aušros, że „Sam aktywnie w nich uczestniczył, wygłaszał referaty, był wybierany do zarządu” (Pupkis 2010: 202). Ponadto i my pamiętamy już Žiugždę jako opiekuna i recenzenta rozpraw lituanistycznych. Recenzowana monografia skłania, by zatrzymać się jeszcze przy roli Borisa Larina. Szczęśliwie się złożyło, że właśnie Larina wysłano wówczas na Litwę. Wygłaszał wszystkie wymagane od niego przemówienia, a sam robił to, co należało (zgodnie z własnym sumieniem): troszczył się o pracę nad słownikiem, zachęcał do napisania gramatyki i kształcił dla Litwy wykwalifikowanych językoznawców. Sądzę, że doskonale znam ten okres nie z archiwów, lecz z prawdziwego życia. W 1955 r. słuchałem Larina recenzującego rozprawę kandydacką Kazysa Ulvydasa; był promotorem rozpraw Birutė Tolutienė i Jonasa Paulauskasa. Opracowanie czasowników przedrostkowych jako haseł słownikowych oraz ustalenie ich charakterystyk gramatycznych i znaczeń we wszystkich dwudziestu tomach to zasługa wspólnej pracy Larina i Paulauskasa. Sądzę, że nie jest tak ważne, co Larin wówczas mówił, lecz to, co robił. Vytautas Vitkauskas ganił Larina za jego zarzut, że w słowniku nagromadzono wszelkiego rodzaju śmieci języka potocznego, i za to, że tym mianem określił najcenniejszy skarb żywego języka. To bardzo impulsywna reakcja, wynikająca z niezrozumienia okoliczności, w jakich padły te słowa. „Balčikonis twierdził w dyskusjach, że jego zdaniem zmiana systemu redagowania słownika nie wpłynie na jego wartość naukową. Nie warto podobno niczego zmieniać w sposobie podawania czasowników, ponieważ cały kartotekowy zbiór jest już tak uporządkowany” (s. 256). Czy jednak sposób uporządkowania kartoteki jest już argumentem naukowym? W tomach redagowanych przez Balčikonisa czasowniki przedrostkowe również wpisano do gniazd czasowników bez przedrostków, ale bez jakichkolwiek Recenzijos / Reviews 221 ALDONA PAULAUSKIENĖ objaśnień ich znaczeń ani charakterystyki gramatycznej — przykłady użycia podano bezpośrednio po dwukropku. W tamtym czasie zgromadzono w kartotece niezbyt wiele takich przykładów. Dlatego też napotykano trudności zarówno przy objaśnianiu znaczeń czasowników, jak i przy rozróżnianiu czasowników przechodnich i nieprzechodnich. Na przykład czasowniki augti, bėgti, bristi są nieprzechodnie, natomiast išaugti, praaugti, apibėgti, perbristi mogą być również przechodnie, gdyż w porównaniu z formami prostymi w procesie słowotwórczym zyskują dodatkowe znaczenia (dziecko wyrosło z kurteczki, pies obiegł zagrodę i obiegł ją dookoła, łatwo przeszedł przez strumyk i przeszedł przez strumyk). Kartoteka czasowników przedrostkowych z literatury pięknej, zgromadzona przez Paulauskasa, znacznie wzbogaciła kartotekę słownika. Cytując tekst artykułu informacyjnego z 15 listopada 1950 r. w Tiesoje, zawierający zdanie, że „Instytut Języka i jego kierownictwo nie wyciągnęli i nie wyciągają należytych wniosków z genialnego dzieła towarzysza Stalina Marksizmas ir kalbos mokslo klausimai (s. 249), a także podając temat referatu Larina wygłoszonego na konferencji w 1952 r., „Zadania leksykologii litewskiej w świetle językoznawstwa J. W. Stalina” (s. 250), Pupkis, moim zdaniem, koniecznie powinien był wyjaśnić, czym było to dzieło, dlaczego i jak powstało. Wspomniałem już, że w 1950 r. na łamach Prawdy odbyła się dyskusja językoznawców ze zwolennikami Marra i że tak zwane dzieło Stalina opublikowano w tej samej Prawdzie. W czasach kultu jednostki to wystarczało. Wszystko, co drukowano pod nazwiskiem Stalina w Prawdzie, natychmiast wydawano jako osobną broszurę i tłumaczono na wszystkie języki ZSRR; zapewne przez pewien czas ukazywała się ona co roku w setkach tysięcy egzemplarzy. Oto mam w ręku wydanie z 1954 r. — niewielką broszurę liczącą łącznie nieco ponad 46 stron, w małym formacie. Nie sądzę, by Litwini zwlekali z wydaniem tego „genialnego dzieła”. Zapewne wydawali je co roku. W 1954 r. ukazało się w nakładzie 20 000 egzemplarzy i kosztowało 50 kopiejek w starych pieniądzach (po reformie walutowej w 1961 r. kosztowałoby zaledwie 5 kopiejek). Czym jest kult jednostki, widzimy dziś w Korei Północnej. W czasach kultu Stalina nie tylko humaniści, lecz także przedstawiciele tak zwanych nauk ścisłych pisali swoje dzieła w świetle językoznawstwa Stalina. Humaniści nie mogli nawet obronić rozpraw doktorskich, jeśli nie zacytowali czegoś z tego „dzieła”. Temat referatu Larina nie powinien więc rzucać na niego cienia złego człowieka. Czeski pisarz-dysydent Milan Kundera trafnie opisał tamte czasy: Maszerowaliśmy w pochodach z flagami, plakatami i mnóstwem sztucznych kwiatów, krzyczeliśmy „Niech żyje Pierwszy Maja!”, a myśleliśmy: „Niech żyje życie!” Jeśli pamiętamy, że Litwa była bardziej zniewolona niż Czechosłowacja, zrozumiemy, dlaczego właśnie w taki, a nie inny sposób krytykowano dwa pierwsze tomy słownika, a później napisano je na nowo. Larin zgodził się umieścić swoje nazwisko na liście autorów nowej instrukcji słownikowej, ale sam jej nie napisał. Choć język wszystkich monografii Pupkisa jest bardzo akademicki, czasami zdarzają się potknięcia, na przykład stwierdzenie, że na wszystkie rozważania Balčikonisa Larin odpalił (256). Czasownik odpalił nie jest stylistycznie neutralny, dlatego nie nadaje się do tekstu akademickiego. A o Larinie jako uczonym i człowieku, jako przyjacielu Litwinów, proponowałbym 222 Acta Linguistica Lithuanica LXX Aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas można o tym przeczytać w drugim tomie Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorijos Antanasa Sabaliauskasa (Sabaliauskas 1982: 114–117). Pupkis mógł porównać pierwszą redakcję dwóch tomów słownika z drugą i sam, na podstawie uzasadnionej oceny, a nie cudzych rozważań, rozstrzygnąć, czy po przepisaniu go zgodnie z nową instrukcją jego wartość naukowa się pogorszyła, czy poprawiła. Gdy po trzecim tomie na nowo opracowywano to, co wydał Balčikonis, słyszałam rozmowy Jonasa Paulauskasa z Brone Vosylyte, czasem uczestniczył w nich nawet sam Balčikonis. Uzupełnienia materiału ilustracyjnego zaczerpnięte z Tiesos i ogólnie z ówczesnej prasy opatrzono odsyłaczami do źródeł, dzięki czemu czytelnik słownika nie może się pomylić. Nie wszystkie te przykłady sławią ustrój radziecki; podano bardzo wiele całkiem neutralnych przykładów dobrej litewszczyzny, a zdania dodatkowo zebrane z utworów literackich Juliusza Janonisa, Petra Cvirki, Salomėji Nėris, Kazio Boruty, Juoza Baltušisa i innych, napisanych pięknym językiem, ukazują jedynie piękno języka litewskiego i pozwalają lepiej określić znaczenia wyrazów. Przepisany pierwszy tom powiększył się o 221 stron (format pozostał ten sam). Co roku pracownicy Instytutu i studenci uniwersytetu wyjeżdżali na ekspedycje dialektologiczne; aktywni byli także pojedynczy zbieracze wyrazów, a autorzy rozpraw naukowych wnosili zebrany materiał do zasobów słownika. W ten sposób kartoteka słownika stale wzbogacała się o nowe skarby języka, możliwości jego autorów rosły, toteż słownik rozrósł się aż do dwudziestu tomów. Balčikonis wspomina w przedmowie do pierwszego tomu słownika, że pracowano w miarę możliwości, kiedy nie były one jeszcze wielkie, oraz że redakcja dostrzega niedoskonałości. „Powiedzmy, że w tej chwili samej redakcji wydaje się, iż liczbę stron pierwszego tomu znacznie zwiększa nadmierna obfitość frazeologii. Mając piękne zdania, redakcja często nie mogła oprzeć się pokusie, by zamieścić ich jak najwięcej” (Lietuvių kalbos žodynas 1941: III). Ale to wcale nie jest wada. Skoro zgromadzono wiele pięknych zdań, później można było napisać także obszerny Frazeologijos žodyną, uhonorowany Nagrodą Państwową. Jeśli zdania pochodzą z różnych miejsc na Litwie i różnych źródeł, można na ich podstawie wnioskować o geografii użycia wyrazu i historii jego form. Być może szykowano jakąś sprawę przeciwko Balčikonisowi, ale gdy w 1959 roku odszedł (lub poproszono go o odejście) z uniwersytetu na emeryturę, miał już 74 lata. Obecnie statut uniwersytetu pozwala profesorom, z bardzo nielicznymi wyjątkami, pracować tylko do siedemdziesiątki (wyjątek uczyniono jedynie dla wieloletniego rektora uniwersytetu Jonasa Kubiliusa). Nie powiedziałabym też, że emeryt Balčikonis źle żył: nadal mógł utrzymywać znakomite mieszkanie, gosposię przygotowującą posiłki, miał „Pobiedę”, a ponieważ sam nie odważał się już prowadzić, w soboty (sobota była dniem roboczym) wynajmował kierowcę i jeździł po Litwie oraz po litewskich wsiach na Białorusi, zbierał i sprawdzał zapisane wyrazy, interesował się folklorem, odwiedzał przyjaciół. Na te wyprawy zabierał też Paulauskasa i mnie. Nigdy nie jeździł sam. Recenzijos / Reviews 223 ALDONA PAULAUSKIENĖ Od 1956 roku Balčikonis zabrał się za tłumaczenie trzeciego tomu Lietuvių kalbos gramatikos Jana Otrębskiego (Otrębski). Prawdopodobnie uzgodnili, że planowaną gramatykę w pięciu tomach zaczną pisać od tomu III (morfologii), czyli od materiału omawianego w szkołach. Obu uczonym zależało na częściowej zmianie gramatyki Žiugždy, z której uczono w szkole. Nie zmieniliby jej całkowicie, ale przynajmniej oddaliby ją do rąk nauczycielom i studentom szkół wyższych, bo w istocie jest to znakomita gramatyka (synchroniczny opis części mowy i ich form z komentarzem historycznym). Tylko językoznawcy młodszego pokolenia, o zbyt skromnej wiedzy, uznali ją za dzieło czysto historyczne i postanowili nie dopuścić do publikacji tłumaczenia, uzasadniając, że przywieziono z Warszawy wiele egzemplarzy, wszyscy naukowcy je mają i potrafią czytać po polsku, a dla uczniów będzie zbyt trudna, a nawet niepotrzebna, bo praktyka nie potrzebuje nauki. To już nie była polityka i nikt z góry niczego nie nakazywał. Sami sobie zaszkodziliśmy. Po wycofaniu z obiegu dwóch pierwszych tomów słownika redagowanego przez Balčikonisa w prasie nadal wiele pisano o „złych” poprawkach językowych Balčikonisa, a na katedrze krytykowano sposób, w jaki wykładał studentom, ale Balčikonis rozumiał, że tak trzeba. Jeśli sami nie będziemy się krytykować, wszystkich nas pożrą. Sowieci bardzo cenili krytykę i samokrytykę. Tylko z jednego powodu bardzo cierpiał: mimo usilnych, pokornych próśb Jonas Kabelka nie wykreślił jego nazwiska z redakcji Dabartinės lietuvių kalbos žodyno (1954). Ponieważ za granicą znany jest tylko Balčikonis, wszyscy nazywają ten słownik słownikiem Balčikonisa, a on nie mógł pogodzić się z tak „wzbogaconym” językiem litewskim i bardzo się tego wstydził. Ale i tu trzeba rozumieć ówczesne czasy. Znacznie później, gdy „pogoda się ociepliła”, po wydaniu dwutomowych Rinktinių raštų Jonasa Jablonskisa (1957, 1958), gdy od 1961 roku ukazywały się już co roku po dwa zeszyty Kalbos kultūros, Instytut Języka i Literatury Litewskiej wydał w 1964 roku jeszcze broszurę Lietuvių kalbos praturtėjimas tarybinės santvarkos metais. We wstępie pochwalono się, a potem pisano tak, jak należało. Cóż tu więcej mówić! W 1976 roku, poprawiając derywaty z przyrostkiem –iškas w Kalbos praktikos patarimų, zamiast poprawionego przez Balčikonisa połączenia vokiškieji okupantai zostałam zmuszona przez kolegium redakcyjne wpisać zmyślone zdania z połączeniami švediškieji sportininkai, turkiškieji grobikai. Nawet wtedy wciąż baliśmy się własnego cienia. Moim zdaniem najbardziej problematyczny rozdział monografii to „Teoretyczne zagadnienia „Słownika języka litewskiego”” (s. 261–302). Słusznie napisano: „Trzeba powiedzieć, że do tej pory nie mamy ani kompleksowych badań tej pracy, ani jej podsumowań, i jest to poważna luka w naszym językoznawstwie i leksykografii” (s. 266). Skoro istnieje luka, nie da się jej wypełnić sprzecznymi ze sobą cytatami i danymi archiwalnymi. Teoretyczne kwestie opracowywania słownika powinny wynikać z osiągnięć językoznawstwa ogólnego oraz umiejętności korzystania z nich. Leksykografia to tworzenie słowników, a jej początki sięgają starożytności. Aleksandryjscy językoznawcy wypisali wszystkie wyrazy z rękopisów zgromadzonych w bibliotece i najpierw sporządzili ich wykaz w porządku alfabetycznym. W ten sposób powstał słownik. Ułożywszy te wyrazy 224 Acta Linguistica Lithuanica LXX Aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas według ogólnych cech gramatycznych, otrzymały części mowy, czyli gramatykę. Wypisanie słów w porządku alfabetycznym nie jest aż tak trudnym zadaniem. Ale właśnie przy tej pracy pojawia się zasadniczy problem: czy wszystko, co można wypisać w porządku alfabetycznym, rzeczywiście jest słowami? Nauka o języku do dziś nie odpowiedziała na pytanie, czym jest słowo. Ustalono jedynie, że pojęcie słowa zależy od typu języka. Na przykład Tatjana Bulygina twierdziła, że słowo litewskie jest strukturą składającą się z co najmniej dwóch części, z których jedna musi być rdzeniem, a druga morfemem gramatycznym (Булыкина Т. В. Морфологическая структура слова в современном литовском языке (в его письменной форме) – Морфологическая структура слова в индоевропейских языках. Москва, 1970). Jednak przysłówek vakar ma rdzeń i należy do grupy wyrazów pokrewnych (vakaras, vakarėlis, vakarìnis, vakarienė), ale nie jest strukturą. W tym przypadku proponuje się wprowadzenie końcówki zerowej. A co zrobić z przyimkami i spójnikami, które nie należą do grup wyrazów mających odpowiednie rdzenie? Proponuje się uznać przyimek za morfem przypadka, który wraz z końcówką przypadka wskazuje relacje między wyrazami w zdaniu. Wynika z tego, że jeśli przyimek jest częścią złożonego morfemu gramatycznego przypadka, w żadnym razie nie może mieć znaczenia leksykalnego ani być słowem. Jeśli kogoś interesuje zapoznanie się ze sporną historią oceny przyimka, proponuję przeczytać moje opracowanie (Paulauskienė A. Gramatinės lietuvių kalbos vardžodžių kategorijos. Vilnius, Mokslas, 1989, p. 24–147). Przyimki łączą wyrazy relacją podrzędną, spójniki łączą wyrazy relacją współrzędną, a zdania — zarówno relacją współrzędną, jak i podrzędną; wszystkie są niepodzielne, nie mają rdzenia (a zatem nie mają też znaczenia leksykalnego). Każdy z nich ma jasno określoną funkcję, dlatego całkowicie bezzasadne są wypowiedzi o zatartym znaczeniu leksykalnym przyimków, spójników i partykuł (s. 297). Wśród wyrazów samodzielnych szczególne miejsce zajmują zaimki i liczebniki. Zaimki osobowe różnią się nie tylko od innych części mowy, lecz także od pozostałych zaimków. Na przykład zaimki aš i tu bezpośrednio wskazują uczestników aktu komunikacji (deiksa), zaimki trzeciej osoby są substytutami i wskazują osoby oraz przedmioty już wspomniane (anafora), ale wszystkie mogą też być gramatycznymi formami osoby czasownika; jest to szczególnie widoczne w językach, które nie mają końcówek osobowych. Wówczas osoby czasownika wskazują wyłącznie zaimki osobowe. Przykłady można przytoczyć z różnych języków, ale wystarczy wskazać trzecią osobę w językach bałtyckich, która nie ma końcówki osobowej, oraz rosyjski czas przeszły, w którym jedynymi wykładnikami osoby czasownika są zaimki (я делал, ты делал, он делал...). Jeśli zaimek osobowy jest wykładnikiem osoby czasownika, to jak może mieć znaczenie leksykalne i być słowem równorzędnym z rzeczownikiem lub czasownikiem? Dlatego Janisowi Endzelīnsowi niesłusznie zarzucano, że w słowniku nie opisano znaczeń wyrazów aš i aštuoni (s. 297). Jak można opisać coś, czego opisać się nie da? Recenzijos / Reviews 225 ALDONA PAULAUSKIENĖ Nie da się wyjaśnić znaczenia leksykalnego słowa, jeśli go ono nie ma (zaimki) albo ma znaczenie bardzo precyzyjne i ściśle określone (liczebniki). Dlatego tradycyjnie takie słowa jedynie wpisuje się do słowników wraz z charakterystyką gramatyczną, a właściwości ich użycia ilustruje się przykładami językowymi (frazeologią). Chociaż podczas opracowywania słownika stale pojawiają się różne problemy językoznawcze wymagające rozwiązania, pisania słowników z jakiegoś powodu w ogóle nie uznawano za naukę. Trudno chyba mówić wyłącznie o teorii leksykografii, nie zgodziłabym się jednak ani z Vilmą Zubaitienė, że leksykografia może być po prostu techniką opisu leksyki (s. 263), ani z Evaldą Jakaitienė, że leksykografia jest jedynie praktyczną częścią leksykologii i że trudno wyobrazić sobie leksykografię bez pojęć leksykologicznych i ich definicji. To wcale nie takie trudne, ponieważ 1) słowniki zawierają nie tylko wyrazy, które można nazwać leksemami, a 2) praktyka tworzenia słowników jest starsza niż nauka leksykologii. Kiedy Balčikonis zabrał się do opracowywania słownika, nie mógł nic wiedzieć o metodach współczesnej leksykologii. Nie wierzę, by leksykologia mogła w praktyce obejść się bez słowników. Wówczas należałoby mieć opracowane korpusy tekstów całego języka, ponieważ w tekstach z jednej dziedziny można po prostu nie uwzględnić dużej części znaczeń leksykalnych wyrazu. Znów dostaje się Larinowi, który twierdził, że słownik Balčikonisa, w porównaniu ze słownikiem Būgasa, stanowi krok wstecz (s. 264). Trudno zrozumieć, dlaczego tak mówił i dlaczego porównywał rzeczy, których nie da się porównać — słowniki różnych typów. Nie sposób uwierzyć, że językoznawca, który sam badał historię leksykografii litewskiej, nie czytał słownika Būgasa, w którym wyraźnie napisano, że ów językowy „Babel” powstał z braku czasu, a objaśnienia wyrazów zaczerpnięto wprost z dostępnych źródeł, w takiej postaci, w jakiej je tam znaleziono. Czy i w tym przypadku ktoś nie zlecił, by jeszcze „podgryźć” Balčikonisa? Balčikonis mógł przejąć od Būgasa jedynie puda fiszek oraz przekonanie, że w ten sposób nie da się pisać słownika. To zaś, że do słownika należy włączać wyłącznie wiarygodny, autentyczny materiał, było dla Balčikonisa jasne i bez Būgasa. Zapewne największy wpływ na wybór typu jednojęzycznego słownika objaśniającego miał na Balčikonisa „Objaśniający słownik żywego wielkoruskiego języka” Vladimira Dala (Толковый словарь живого великорусского языка. СПб, 1863–1866). Dawno go przeglądałam (wszystkie cztery tomy wydano ponownie w 1955 r.), toteż wierzę temu, co czytam w monografii Pupkisa (s. 269). Bardzo interesujący jest rozdział monografii „Pracownicy redakcji «Słownika języka litewskiego» i współpracownicy”. Informacje o bardziej znanych pracownikach można znaleźć zarówno w encyklopediach, jak i w trzytomowej Historii badań nad językiem litewskim Sabaliauskasa Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorijoje, natomiast informacje o współpracownikach i zbieraczach słownictwa są zupełnie nowe i niełatwo dostępne dla każdego. Widać tu ponownie, jak trudną pracę wykonał autor. Bez wątpienia trzeba przyznać, że nie każdy potrafiłby tak obszernie i szczegółowo opisać trud i zmagania Balčikonisa przy kładzeniu fundamentów litewskiej leksykografii, zwłaszcza tak szeroki kontekst jego pracy leksykograficznej. Aldonas Pupkis ukazał zasługi Juozasa Balčikonisa dla językoznawstwa i kultury litewskiej także w innych swoich pracach. Dlatego teraz może z dumą powiedzieć: Feci, quod potui, faciant meliora potentes. 226 Acta Linguistica Lithuanica LXX Aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas LITERATŪRA Balčikonis Juozas 1982: Rinktiniai raštai 2, sud. Aldonas Pupkis. Vilnius: Mokslas. Būga Kazimieras 1924: Lietuvių kalbos žodynas I ir II sąs. Kaunas: Švietimo ministerija. Greimas Algirdas J. 1991: [Baltos lankos]. – Literatūra ir menas, 1991-VI-13. Jablonskis Jonas 1957: Rinktiniai raštai 1, sud. Jonas Palionis. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Lietuvių kalbos žodynas I, red. Juozas Balčikonis. Vilnius: Lietuvos Mokslų Akademija, Lietuvių kalbos institutas, 1941. Pupkis Aldonas 2010: Andrius Ašmantas: gyvenimas ir kūryba. Vilnius: Trys žvaigždutės. Vitkauskas Vytautas 1985: Juozas Balčikonis. Vilnius: Mokslas. Vitkauskas Vytautas 2006: Lietuvių kalbos žodyno taisymai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Įteikta 2014 m. gegužės 2 d. ALDONA PAULAUSKIENĖ Vilniaus universitetas Balio Sruogos g. 8-1, LT-10220 Vilnius, Lietuva [email protected] Recenzijos / Reviews 227