Aldonas Pupkis. „Juozas Balčikonis ir didysis „Lietuvių kalbos žodynas“

212 acta Linguistica Lithuanica LXX aLdona PauLauskienė Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: teoria gramatyki, historia nauki o gramatyce, lingwistyka społeczna. aldonas Pupkis juoZas baLčikonis i wielki SŁOWNIK JĘZYKA LITEWSKIEGO Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2013, 478 s. isbn 978-609-411-3 Każde dzieło naukowe zaczynamy czytać od przedmowy, ponieważ autor wskazuje w niej cel swojej pracy i wybraną metodę. tutaj powiedziano, jak zrodziła się myśl podjęcia szerszych, uogólniających badań nad historią litewskiej leksykografii. Mimo to autor przyznaje, że nie tyle zależało mu na uogólnieniu, ile na opowiedzeniu o początkach historii opracowywania Słownika języka litewskiego i o innych pracach związanych z działalnością leksykograficzną prof. juoza balčikonisa, a także na przedstawieniu informacji o osobach, które w taki czy inny sposób pomagały redakcji słownika. Jak wszystko to się udało, pozostawia do rozstrzygnięcia czytelnikowi. Nieco przesadna skromność: każdy pisze tak, jak mu się wydaje najwłaściwiej, a czyta tak, jak potrafi zrozumieć. Balčikonis wyobrażał sobie słownik jako pomnik narodu, i to jego wyobrażenie zadecydowało o typie słownika. Istnieją także gałęzie językoznawstwa niezwiązane z narodowością. Nie będę tutaj wymieniać ich wszystkich, wystarczy gramatyka historyczno-porównawcza, ponieważ u początków litewskiej leksykografii ten kierunek językoznawstwa był dominujący (na Litwie nawet zbyt długo), a idea językoznawstwa ogólnego, która powstała we Francji na początku XX wieku, zachęcająca do oddzielania diachronii od synchronii i większego zainteresowania językiem jako systemem, jeszcze nie dotarła na Litwę. Dlatego zgodnie z ugruntowaną w Niemczech w drugiej połowie XIX wieku opinią, że językoznawstwo naukowe może być wyłącznie historyczne, przez długi czas również litewskich językoznawców dzielono na naukowców i praktyków, a ich prace – na naukowe i praktyczne, niemające nic wspólnego z nauką. Oto Kazimieras Jaunius, Kazimieras Būga – prawdziwi naukowcy, a Jonas Jablonskis, Juozas Balčikonis – praktycy, Balčikonis jeszcze i stylista (s. 24). Słowniki również dzielono na naukowe i praktyczne. Taki podział językoznawców i prac językoznawczych z gruntu był i jest wadliwy. Litewscy uczeni pierwszej połowy XX wieku, którzy studiowali w Niemczech, jeszcze nie rozumieli, że uzda historyczno-porównawczego językoznawstwa bardzo krępowałaby słownik. Wydawało im się, że tylko zdobyte przez nich kwalifikacje nadają się do szeroko zakrojonej pracy naukowej (s. 24). aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 213recenzijos / reviews ale co wówczas uważano za naukę? Etymologie słów są oczywiście imponującą dziedziną nauki, ale łatwo je krytykować: Būga skrytykował słownik etymologiczny Preobrażenskiego, a znacznie później Vincas Urbutis – etymologiczny słownik języka łotewskiego Konstantīnsa Karulisa, ponieważ równie wiarygodnych może być nawet kilka etymologii tego samego słowa. Na przykład znam cztery etymologie nazwy Litwy i kto powie, która z nich jest prawidłowa? Historia form gramatycznych, opierająca się na faktach z różnych języków, dążąca do tego, by rekonstruoti gramatines formas net iki indoeuropiečių prokalbės, taip pat gali daug gdzieś się pojawić hipotetycznie. Dobrze się zastanówmy, co by się stało, gdyby do 2002 r. pisano Słownik języka litewskiego metodą historyczno-porównawczą, z etymologiami słów? Taki słownik nie miałby ani praktycznego, ani naukowego znaczenia, ponieważ z biegiem czasu nauka nie stoi w miejscu, a Słownik języka litewskiego był pisany przez dziesięciolecia i na zawsze. Jeżeli za początek słownika uznamy nie początek jego pisania po wystąpieniu Būgisa (1212), lecz prośbę Balčikonisa o mianowanie go redaktorem naczelnym (1930), pisanie słownika trwało mniej więcej siedemdziesiąt lat z kawałkiem. W tym czasie przeżyto zarówno wojnę, jak i okupacje, a także kult jednostki ze wszystkimi jego konsekwencjami; zmieniali się redaktorzy, pokolenia autorów słownika i zbieraczy słów, lecz praca nad słownikiem nie ustawała nawet w najtrudniejszych czasach. Co stałoby się z tym historycznym słownikiem, gdyby sama porównawcza lingwistyka historyczna wyczerpała się; na ile byłby on potrzebny narodowi litewskiemu? A teraz mamy aż dwudziestotomowy „drapacz chmur” i „obstawiliśmy Rosjan”, jak kiedyś pod koniec XX wieku w „Literaturze i sztuce” (1991 VI 13) pisał nasz słynny rodak Algirdas Julius Greimas. W czasach rosyjskiej okupacji objętość słownika była sztucznie ograniczana: nie mógł on być większy od słownika języka rosyjskiego. Słownik języka rosyjskiego miał liczyć siedemnaście tomów, więc broń Boże, mniejsi, nie przekraczajcie tej granicy! A przecież bogactwo języka zależy nie od wielkości narodu, lecz od jego geniuszu i zdolności pszczół robotnic do zebrania większej ilości miodu. Po wydaniu dwudziestu tomów, jak słychać, instytut ma jeszcze około pół miliona fiszek i istnieje już program uzupełniania słownika. W tym samym artykule Greimas napisał, że słownik nie wytrzymuje krytyki naukowej, a jego redaktor Balčikonis był człowiekiem bardziej miłującym pracę niż język. Czasami zdarza się także znakomitościom powiedzieć coś niestosownego. Co oznacza kochać język niezależnie od ludzi, którzy nim mówią? Wszystkie nauki, w tym także humanistyczne, dążą do poznania świata i do przynoszenia człowiekowi pożytku dzięki temu poznaniu. Jonathan Swift, doskonale wyśmiawszy ideę nauki dla nauki w Podróżach Guliwera, pokazał, jak naukowcy starają się uzyskać światło słoneczne z ogórków. Należy powiedzieć, że taki Słownik języka litewskiego, jaki mamy obecnie, wytrzymuje wszelką krytykę, ponieważ, choć sam z obiektywnych przyczyn nie mógł uniknąć wielu braków, dostarcza wystarczająco dużo materiału faktograficznego do różnorodnych prac naukowych, w tym także do słowników specjalistycznych. Z opisanego w monografii Aldonasa Pupkisa mianowania Balčikonisa głównym redaktorem słownika można 214 acta Linguistica Lithuanica LXX ministrem oświaty lub premierem, lecz aLdona PauLauskienė wykształconego, dobrze znającego Balčikonisa i mającego władzę człowieka, który rozumiał, że tylko Balčikonis, podążający w nauce o języku śladami Jablonskisa, mógł właściwie kierować tak niezwykłą i potrzebną narodowi pracą. jablonskis buvo pakankamai teoriškai pasirengęs kalbininkas, bet jis nemanė, kad įvairūs (kartais net prieštaringi) pavienių kalbininkų samprotavimai apie kalbą wnioskować, że zadecydowały o nim nie jakieś osobiste znajomości z mogliby być znaczący dla narodu. potrzebuje nie teorii, lecz konkretnych prac (gramatyki, słownika). dlatego w przedmowie do gramatyki z 1922 r. napisał: „Mnie zależy przede wszystkim na sprawie praktycznej: w szkole powinniśmy uczyć nie tyle terminów gramatycznych i różnych zawiłości językowych, ile żywych zagadnień językowych, potrzebnych kulturalnemu Litwinowi do życia i jego pracy w społeczeństwie litewskim” (jablonskis 1957: 183–184). nie oznacza to, że w gramatyce jablonskisa nie ma teorii. Próbowano krytykować pojmowanie przez jablonskisa aspektów, czasów i trybów czasownika, lecz z czasem okazało się, że jego teoria gramatyczna wcale nie tak łatwo poddaje się krytyce. Balčikonis, poproszony o zrecenzowanie dysertacji kandydackiej o aspektach czasownika, będąc już w podeszłym wieku, podobnie jak jablonskis nie chciał grzebać się w „teoretycznych zawiłościach”. Zgoda na podjęcie się roli oponenta została sformułowana następującymi słowami: „gdyby pani pisała o gwarze... ja tych teorii zupełnie nie rozumiem, ale cóż począć... zgadzam się, bo pani potrzebuje profesora, a gdzie go teraz znajdzie?..” Takie stwierdzenie, podobnie jak wyznanie jablonskisa, wcale nie oznacza, że Balčikonis nie interesował się nauką o języku. Tylko że ta nauka o języku, w jego rozumieniu, miała być nie jakimiś subiektywnymi rozważaniami teoretycznymi, lecz bezpośrednią pracą. Opisy gwar są potrzebne, ponieważ gwary szybko zanikają, a to, jak rozumieć te aspekty, nie jest szczególnie ważne. 23 lutego 1930 r. Jablonskis opuścił ten padół łez, a Balčikonis był jeszcze wystarczająco młody i energiczny, jak mówi Greimas, człowiek kochający pracę, i tylko taki człowiek mógł wziąć na swoje barki powierzone mu ogromne brzemię odpowiedzialności. Pupkis, zgromadziwszy wszystko, co znalazł w archiwach i prasie, wybrawszy akademicki sposób wykładu, wszędzie bardzo ostrożny, wyjaśnienia bardzo ogólnikowe, ale w jego monografii można przeczytać, że „Skardžius w 1962 r. bez ogródek napisał, że słownikiem kierował mianowany przez Smetonę Balčikonis” (s. 27). I właśnie w tym miejscu z pewnym żalem i zadumą zastanawiasz się: dlaczegoż to teraz na najwyższych stanowiskach władzy nie ma ludzi nie tylko w głośnych słowach, lecz także rzeczywiście kochających Litwę i naród litewski, dlaczegoż przez te dziesięciolecia niepodległej Litwy nie udało się stworzyć szkoły narodowej, dlaczego zmniejszyła się piśmienność uczniów, dlaczego tak podupadł prestiż nauczyciela i szkoły, dlaczego nawet sami językoznawcy zdradzają język?.. i jeszcze niejedno takie pytanie można sformułować. W międzywojennej Litwie warunki pracy językoznawców nie były szczególnie wygodne ani łatwe, ale istniała duma ze swojego narodu i jego języka. Dlatego wkrótce ujednolicono język ogólny i stworzono szkołę narodową, która przetrwała zarówno wojnę, jak i pierwszą, krwawą, powojenną dekadę. aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 215recenzijos / reviews cóż odziedziczył Balčikonis po Būdze, którego w listach tak usilnie namawiał nawet do wyjazdu na wieś i poświęcenia się wyłącznie pracy nad słownikiem, a sam proponował wziąć na siebie wszystkie troski związane z finansowaniem słownika, i bywał nawet niezadowolony, gdy nie otrzymywał od Būgi szybko oczekiwanych odpowiedzi (Balčikonis 1982: 256–258). Balčikonis, który znał Bugę jako naukowca i darzył go wielkim szacunkiem, w 1922 i 1923 r. ponaglał rašyti žodyną ir siūlydamasis visu kuo patarnauti, turbūt net neįsivaizdavo, kokį go, by jak najszybciej wydał słownik, który Būga zamierzał opracować, oraz wskazywał, jakie miał wówczas możliwości przedstawienia go do druku. Przystępując do pisania słownika, Būga czuł obowiązek złożenia wyjaśnień. We wstępie do pierwszego zeszytu Słownika języka litewskiego pisał, że poświęcił się jednemu słownikowi w 1912 r.; wskazał tu również okoliczności, w jakich zbierano materiały, ile ich zebrano i skąd pochodziły. Būga nie liczył kart (karteczek), lecz rozpoczynając pisanie słownika, miał ich 14–17 pudów, z czego 10–13 pudów zebrano w Kownie od 1921 r. do pierwszego dnia grudnia 1923 r. Jednak posiadane materiały nie pozwalały jeszcze na druk słownika, ponieważ widział, że będzie on niepełny i niedoskonały. „Jeżeli zgodziłem się wydać słownik na światło dzienne w takim stanie, w jakim jest dzisiaj, to winne są temu nasze społeczeństwo i władza, zwłaszcza ta ostatnia, która od dawna nie przestaje mnie przez ministra oświaty ponaglać, bym szybciej rozpoczął prace drukarskie. Tu muszę w imieniu swoim i innych językoznawców podziękować naszemu rządowi – ustawodawczemu (Sejmowi) i wykonawczemu (gabinetowi ministrów) –, który nie poskąpił wielkich wydatków na tę pracę kulturalną i naukową. Podziękowania również wszystkim współpracownikom słownika!” (Būga 1924: VI). [a więc... nam, studentom, na uniwersytecie kłamano, że władza burżuazyjna wcale nie troszczyła się o słownik, że Būga zmarł przedwcześnie z powodu choroby wywołanej nędzą. tymczasem z podziękowania Būgi dla władz wynika, że było zupełnie inaczej.] dalej Būga pisze: „Dla tego mojego słownika bardziej odpowiednia byłaby nie nazwa słownika, lecz nazwa materiału słownikowego. Mój słownik nie jest nawet sporządzony systematycznie, ponieważ cały jego materiał zbierano dorywczo, przypadkowo. Nie zamierzając od razu drukować zebranego materiału słownikowego, nie opracowałem nawet planu słownika” (1924: Vi). „Treść słownika stanowią wszystkie, bez żadnego wyjątku, słowa języka litewskiego. Znajdują tu miejsce nie tylko nazwy pospolite (appellativa) (...), lecz także nazwy własne (nomina propria) (...). „Słownik wcale nie zwraca uwagi na to, czy słowo jest z pochodzenia litewskie, czy obce, ponieważ wszystkie słowa są dla niego równe” (1924: Vii). „Język objaśnień słów w moim słowniku nie jest jeden. tutaj czytelnik znajdzie jedno słowo objaśnione po litewsku, inne – po niemiecku, trzecie – po rosyjsku albo polsku, czwarte – po łacinie albo jeszcze inaczej. Mieszanki języków („Babelu”) nie mogłem uniknąć z powodu braku czasu. Oczywiście można było, a nawet należało, przeprowadzić przez cały słownik jeden określony język, ale problem polegał na tym, że praca ta wymagała dużo czasu. A zatem, chcąc przyspieszyć pisanie i drukowanie słownika, musiałem pozostawić do objaśniania słów ten język, który znalazłem w źródłach” (1924: Vii). 216 acta Linguistica Lithuanica LXX aby dowiedzieć się, co i jak zostało zrobione, aLdona PauLauskienė trzeba czytać tekst słownika. tutaj przytaczam tylko jeden przykład. Nieukształtowany jeszcze język literacki, dlatego obok akmuo znajdziemy także dialektyzmy akmenas, akminas, a hasłami są również ich formy zdrobniałe akmenėlis i akminėlis. a w gnieździe samego słowa akmuo opisane są wszystkie przypadki, pod naciskiem wszystkich Būga obiecał: „od drugiego semestru mógłbym wystąpić z būgos žodžiais tariant, jų istorija ir tarmėmokslis, etimologija. tokio tipo žodyno nebūtų pajėgęs parašyti joks žmogus (netgi būga) ir joks kolektyvas apskritai. o uniwersytetu na rok, zanim zdążyłbym przygotować do druku ben i tom (około 900–1000 s.). ale będę mógł to zrobić, gdy będę miał prawdziwe gwarancje, że moje utrzymanie będzie zapewnione poza uniwersytetem i innymi pracami” (1924: 14). Załóżmy, że gdyby Los nie zrządził inaczej i Būga napisałby taki słownik, jaki widzimy na podstawie pierwszych zeszytów, to ciekawe, czy długo zachowałby on wartość naukową, ponieważ żadna nauka, także lingwistyka, nie ma i nie może mieć końca. dlatego mianowanie Balčikonisa, który nie przejawiał nadmiernego zainteresowania modnym wówczas na Litwie historyzmem, głównym redaktorem słownika było dobrze przemyślane. Pranas Skardžius oczywiście nie mógł się nie obrazić, że głównym redaktorem został mianowany nie on, naukowiec, lecz praktyk Balčikonis. Zgadzając się zostać głównym redaktorem słownika, Balčikonis przyjął na siebie nie tylko prawa prawne i moralne, o które tak zabiegali jego oponenci, lecz także wszystkie obowiązki, które chyba nikt inny nie byłby w stanie tak uczciwie wykonywać. Nie podjąłby się takiej odpowiedzialności, gdyby nie był pewien swoich kompetencji naukowych i zdolności administracyjnych. „Rozpoczynając pracę, redaktor musiał zajmować się wieloma rzeczami, czytam tę monografię i wiele jest mi już znane ze dalykų: patalpų sutvarkymu, tarnautojų parinkimu, kartotekų peržiūra, tolesnio darbo planavimu ir organizavimu“ (32). zredagowanych i wydanych przez Pupkisa Wybranych pism Balčikonisa, a także wydanych z jego inicjatywy wspomnień bliskich Balčikonisa, jego współpracowników i uczniów. Dodaj słowo do słowa – będziesz mieć słownik” – oraz z tego, czego doświadczyłam, obcując z Balčikonisem nie tylko podczas wykładów, z rozmów z pracującymi w redakcji słownika niemal od samego początku Brone Vosylyte i Antane Kučinskaite, z kolegą ze studiów, wiernym uczniem Balčikonisa Vytautasem Vitkauskasem, który pięknie dokończył rozpoczęte przez nauczyciela dzieło, oraz w domu, mieszkając z Jonem Paulauskasem, którego nazwisko można znaleźć we wszystkich tomach Słownika języka litewskiego wydanych zgodnie z nową instrukcją. Od 1956 do 1960 r. mieszkałyśmy z Vosylyte w tym samym akademiku, w sąsiednich pokojach. Kiedy z powodu ciężkiej choroby nie była w stanie chodzić do instytutu, ale wciąż mogła pisać i redagować słownik, nasze pokoje stały się jednym mieszkaniem: Paulauskas przynosił z instytutu do domu pudełka kartoteki i teksty słownika, a ja pomagałam w pracach domowych. Wraz z pracą do naszego domu przybyły również problemy słownika; nierzadkie były wizyty Balčikonisa (z małymi plastrami miodu) u pracującej w domu Vosylyte. aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 217recenzijos / reviews W takich okolicznościach słyszałam ich rozmowy, widziałam, jak pisze się i redaguje słownik, jak wyglądają jego korekty i sprawdzanie, ponieważ często składki ir ant Paulausko rašomojo stalo. Žodyno rašytojai ir redaktoriai buvo tokie žmonės, słownika leżały które nie szczędziły czasu ani sił na powierzoną im pracę: pracowały także chore w domu, w godzinach i dniach odpoczynku, pracowały podczas urlopów. Takiego postępowania nauczył ich kochający pracę Balčikonis. Wykorzystane przez Pupkisa materiały archiwalne uzupełniają naszą wiedzę o pracy i ideach Balčikonisa, o naturalnym, stopniowym powstawaniu instrukcji pisania słownika, i w ten sposób tekst monografii staje się podobny do historii pisania słownika. Być może właśnie dlatego niektórym kolegom i znajomym autora mogło się wydać, że odpowiednim tytułem monografii byłby również „Historia wielkiego «Słownika języka litewskiego»” . Ale przecież to nie cała historia. A wybrany przez autora [tytuł] lepiej odzwierciedla treść monografii, ponieważ Balčikonis wykonał pracę tak, że nawet po jego odejściu ze słownika i z życia, mimo wszelkich rozważań, zmiany czasów i ideologicznych prób, jego duch pozostał i kierował pracą nad słownikiem. Dobrze rozpoczętą przez Balčikonisa pracę mogli kontynuować tylko wychowani przez niego współpracownicy i uczniowie. Po ukazaniu się wszystkich dwudziestu tomów i powzięciu zamiaru wydania elektronicznej wersji słownika stało się możliwe udoskonalenie tego, czego wcześniej nie można było lub nie umiano zrobić. Vytautas Vitkauskas przeczytał cały słownik i, zarejestrowawszy błędy w transponowaniu słów i form gwarowych, w 2006 r. wydał je w osobnej książce „Lietuvių kalbos žodyno taisymai”. Słowo autora: „Jesienią 1964 roku zostałem przeniesiony z Instytutowego Działu Dialektologii do Działu Słowników, gdzie przede wszystkim zajmowałem się transponowaniem słów i form gwarowych. Nie tylko ja zauważałem rzeczy wątpliwe, rozmawialiśmy także zarówno ze słownikarzami, jak i z dialektologami. Tak wszystko się zaczęło. pod koniec służby wszystko spisałem w notesie. do tego skłonił mnie mój największy nauczyciel, prof. Z. Zinkevičius, doc. a. Laigonaitė, koledzy e. Grinaveckienė. a. Jonaitė, d. Gargasaitė, j. Paulauskas, Ž. Urbanavičiūtė-Markevičienė i in. oraz nauka prof. Balčikonisa, by „uciekać od błędów” (Vitkauskas 2006: 7). Bardzo dobrze byłoby, gdyby tak zarejestrowano i wyjaśniono również błędy w ustalaniu hierarchii charakterystyk gramatycznych i znaczeń leksykalnych słów, ale nauki o gramatyce i leksykologii języka litewskiego były nieporównanie słabsze niż — nie dialektologiją, ir niekas iš šių sričių specialistų neturėjo tokio ryšio su žodynu, kaip dialektologas Vytautas Vitkauskas. będę tu mówić o kwestiach moralności, trosce władz o kulturę narodu, prestiżu szkoły i nauczyciela; można się o tym przekonać zarówno z Rinktinių raštų Balčikonisa, jak i z recenzowanej monografii, w której powiedziano, że Balčikonis jako swoją prawą rękę (sekretarza) wybrał nauczyciela Napalisa Grigasa i że w ogóle całą redakcję słownika kształtował z nauczycieli mających wyczucie żywego języka. Wreszcie wszyscy nasi wielcy językoznawcy na początku pracy byli nauczycielami, a później stali się utytułowanymi naukowcami. 218 acta aLdona PauLauskienė Linguistica Lithuanica LXX Władze nie szczędziły pieniędzy na słownik, ale z dokumentów archiwalnych wynika, że starano się tego nie nadużywać i oszczędzać. a wiedząc jeszcze, jak wyglądało życie agrarnej Litwy w tamtych czasach, kiedy za 100 litów można było kupić dobrą krowę, pensja redaktora w wysokości 1000 litów była oczywiście bardzo wysoka. Nauczyciel, a później inspektor szkolny i docent Uniwersytetu Wileńskiego Pranas gailiūnas opowiadał, że po ukończeniu uniwersytetu znalazł pracę w szkole początkowej. pracy nie było aż tak dużo, a otrzymywał 300 litów wynagrodzenia. za sto litów wynajmował pokój z wyżywieniem i obsługą. w kieszeni zostawało mu jeszcze 200 litów, których jako kawaler nie wiedział, jak wydać. Rolnicy żyli zupełnie inaczej, ponieważ to, co uprawiali na swojej ziemi, było bardzo tanie, a to, co trzeba było kupować w mieście – drogie. za cetnar żyta nie można było kupić butów. ale nie zagłębiajmy się w gospodarkę kraju, choć te archiwalne źródła skłaniają także do refleksji nad nią, zwłaszcza jeśli jeszcze z dzieciństwa pamiętasz, jak mama, chcąc rozpalić piec, łamała na pół grubą szwedzką zapałkę, a ojciec jeździł wozem z rzemiennymi lejcami tylko do kościoła albo do miasta, jak mężczyźni przechowywali strój ślubny także na pogrzeb (przy ciężkich pracach gospodarskich i troskach nie mogli utyć), a poza tym wszyscy, od małego do starego, chodzili w domowych ubraniach, boso albo w chodakach, i byli może nawet szczęśliwsi niż dzisiejsi bogacze. Dorobek autora monografii przy opracowywaniu „Pism wybranych” Balčikonisa, wspomnienia współpracowników słownika oraz materiały archiwalne, przedstawione w porządku chronologicznym, ukazują prawdziwy obraz powstawania słownika od samego początku: w wolnej Litwie, w latach wojny oraz powojenne trudności związane z poszukiwaniem kartoteki ukrytej przez Salysa. Jednak chciałoby się nieco innego ujęcia w rozdziale „W uścisku bolszewickiej cenzury”, aby młodszym językoznawcom, którzy w tamtych czasach jeszcze nie żyli, nie wydało się, że wtedy bez żadnego powodu „swoi strzelali do swoich”. Byli do tego zmuszeni. Niewyobrażalnie okrutna ideologiczna przemoc WKP(b) przejawiała się przede wszystkim w samym centrum imperium i stamtąd rozprzestrzeniała się na cały jego obszar. Słownik kierowany przez Balčikonisa nie z powodu harców Žiugždy znalazł się w uścisku bolszewickiej cenzury (harcowali także Kostas Korsakas, Genrikas Zimanas oraz językoznawca i redaktor wydawnictwa Jonas Kabelka). Nie harcowaliby, gdyby w 1946 r. „bomba atomowa” nie eksplodowała nad rosyjską literaturą i sztuką. Nikt nie żądałby pisania prac z językoznawstwa i innych nauk w świetle stalinowskiej nauki o języku, gdyby w 1950 r. na łamach „Prawdy” nie odbyła się niezwykle zideologizowana atsakęs ir paskelbęs toje pačioje Pravdoje (žinoma, darydamas tam tikrus reveransus dyskusja językoznawców z marksistami, której kres położył wybitny gruziński językoznawca, prosząc o wywiad ze Stalinem, sam formułując pytania i odpowiadając na nie za Stalina oraz przeciw wielkoruskiemu szowinizmowi; ponadto Stalin nie pozwoliłby opublikować „genialnego” dzieła pod swoim nazwiskiem). W 1946 r. KC WKP(b) rozpatrywał czasopisma „Leningrad” i „Zwiezda”, operę Muradeliego „Wielka przyjaźń”, twórczość Michaiła Zoszczenki i Anny Achmatowej, aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 219recenzijos / reviews potępiły ich za apolityczność. Główny referent Andrej Żdanow. Słyszano, że wskutek tego posiedzenia psychika Zoszczenki została nawet zaburzona. Pupkis korzystał z wydanego w 1991 r. zbioru dokumentów Rašytojas pokario metais i zapewne zapamiętał, że tuż po tym odbył się zjazd pisarzy litewskich, na którym funkcje A. Żdanowa pełnił sekretarz KC KP(b)L Kazys Preikšas. Na tym zjeździe Związku Pisarzy musieli bić się w piersi zarówno sam przewodniczący Związku Pisarzy Petras Cvirka, jak i przedwojenny komsomolec Eduard Mieželaitis. Najstraszniejsze oskarżenie wysunięto przeciwko Baliowi Sruodze, który po powrocie z jednego łagru zrozumiał, że z łatwością może trafić do kolejnego, i ledwo trzymając się na nogach, wygłosił długą mowę „pokutną”, w której ani w jedno słowo sam nie wierzył (Rašytojas pokario metais 1991: 72). nie rozumiejąc szaleństwa polityki komunistycznej, wróciwszy z tego makabrycznego zebrania, Sruoga napisał list do Cvirki, sądząc, że przewodniczący Związku Pisarzy miał jeszcze jakąś władzę. a Cvirka ani Žiugžda nie mieli absolutnie żadnej władzy. dlatego Balčikonis dostrzegał bezsens usprawiedliwień i obietnic poprawy. W latach powojennych Balčikonis wiele otrzymał nie bez inicjatywy Žiugždy. „W latach 1944–1959 Balčikonis pracował na Uniwersytecie Wileńskim, w 1948 r. nadano mu tytuł profesora. W latach 1944–1950 kierował katedrą języka litewskiego. W latach 1945–1952 Balčikonis był dyrektorem Instytutu Języka Litewskiego Ltsr Ma, w 1946 r. został wybrany akademikiem Ltsr Ma, w 1945 r. nadano mu honorowy tytuł Zasłużonego Działacza Nauki Ltsr” (Sabaliauskas 1982: 38). ułóżmy po kolei lata awansów Balčikonisa: 1944, 1945, 1946 i 1948 (lata najbardziej zawziętych dyskusji i krytyki słownika), i dodajmy jeszcze, że Balčikonis został wyposażony w doskonałe mieszkanie w domu naukowców, a wtedy zrozumiemy powściągliwe zachowanie Balčikonisa podczas okrutnych dyskusji nad słownikiem i niesprawiedliwych ocen jego pracy, zrozumiemy też zapis Vitkauskasa, że „rząd radziecki pięknie ocenił jego zasługi” (Vitkauskas 1985: 60). a dlaczego Žiugžda szalał, sam zapraszając Balčikonisa do pracy w najwyższych litewskich instytucjach naukowych, również stanie się zrozumiałe, jeśli komuś uda się opisać te straszne czasy stalinizmu. 21 maja 1948 r. na rozszerzonym posiedzeniu biura Wydziału Nauk Społecznych Ltsr Ma omawiano ii tom Słownika języka litewskiego. Jame Balčikonis mówił o charakterze słownika, przebiegu pracy, zakresie i celu. A potem musiał wysłuchać tych, którzy z zapałem krytykowali słownik i być może sami nie wierzyli w to, co mówią. LkP dzeržinskio rajono iV partinėje konferencijoje, vykusioje 1950 m. birželio 3–4 dienomis, Pušinis žiauriai kritikavo Žiugždą, kad jis tuo metu, kai „bolševizmas i władza radziecka jak miotłą usuwa ze swojej drogi nie tylko porządek burżuazyjny, lecz także żałosne resztki partii burżuazyjnych i drobnomieszczańskich [...], zaczęła wybierać do Litewskiej Akademii Nauk po parze przedstawicieli spośród wszelkich stworzeń, tj. do Litewskiej Akademii Nauk przyjęto przedstawicieli każdej partii burżuazyjnej. obecnie Litewska Akademia Nauk ma w swoim kolektywie byłych żygėjisów, tautininków, chrześcijańskich-demo- 220 acta Linguistica Lithuanica LXX kratów, maksymalistów lub po prostu aLdona PauLauskienė terrorystów, szowinistów lub po prostu kapitalistów, teologów, a nawet przywódcę Kościoła Powszechnego” (Rašytojas pokario metais 1991: 251–252). Pušinis lżył wówczas ekonomistę Petrasa Šalčiusa, poetę, pisarza i literaturoznawcę Vincasa Mykolaitisa-Putinasa, doktora filologii i orientalistę Seraję Šapšala oraz lekarza onkologa Viktora Kutorgę. a o Balčikonisie powiedział tak: „fakt, że działacz partii chrześcijańsko-demokratycznej, były kierownik katedry teologii Uniwersytetu Kowieńskiego, były teolog, profesor teologii Balčikonis obecnie pracuje w Litewskiej Akademii Nauk jako dyrektor Instytutu Języka i Literatury Litewskiej. Pozwólcie zapytać sekretarza organizacji partyjnej Akademii Nauk, tow. Žiugždę, co teolog Balčikonis może dać nauce radzieckiej, z łatwością wyniesiony do godności akademika-profesora języka litewskiego i literatury?” (1991: 251–253). cóż więc ma robić Žiugžda, skoro „konferencja wymaga od organizacji partyjnej Akademii Nauk i jej sekretarza tow. J. Žiugždy, aby zdecydowanie zakończyć z liberalizmem w pracy i rzekomymi naukowcami – byłymi członkami partii burżuazyjnych, uwzględnić krytykę braków w pracy wyrażoną na konferencji, organizować pracę zgodnie z zadaniami budownictwa socjalistycznego“? (1991: 253). Žiugžda poprosił nowy rejonowy komitet partii o sprawdzenie uwag Pušinisa i pomoc Akademii Nauk w rozwiązywaniu powstałych problemów. odważył się jedynie powiedzieć, że Balčikonis nie jest teologiem, lecz filologiem, twierdził jednak, że „nie pozbył się burżuazyjnego zaduchu, całe jego podejście do pracy, jej treści, organizacji, do wychowania kadr – wszystko to jest przesiąknięte burżuazyjnym indywidualizmem, wszędzie przejawia się tu burżuazyjny obiektywizm, apolityczność. a prace instytutu z roku na rok nie są wykonywane, brakuje jakiegokolwiek kierownictwa. jak już powiedziano, teraz pojawia się kwestia zmiany kierownictwa instytutu języka“ (1991: 255). czytam o tym strasznym czasie i zastanawiam się, czy kiedykolwiek zostanie on właściwie zrozumiany i oceniony, myślę o godnej postawie Balčikonisa i o komuniście Žiugždzie, który zgubił Žiugždę językoznawcę. napisałam książkę Ważniejsze gramatyki języka litewskiego XX wieku (nie została wydana i nie wiem, czy będę w stanie ją wydać). Przestudiowałem naukę o gramatyce XX wieku i zobaczyłem, że najdoskonalszą i najbardziej odpowiednią dla szkoły narodowej jest gramatyka języka litewskiego Jurgisa Ambraški i Juozasa Žiugždy z 1937 roku (swoją drogą, po raz pierwszy użyto w niej również terminu kirčiuotė). To znakomity systematyczny opis gramatycznej struktury języka, nieprzeplatany różnorodnymi ćwiczeniami. Dodano je na końcu gramatyki, aby binėje enciklopedijoje galima rasti tik tai, kad iš lituanistikos Žiugžda yra paskelbęs nauczyciel mógł sam dobrać je do omawianego tematu. I naturalnie pojawiło się pytanie: jaki jest wkład każdego z autorów w tę gramatykę? W litewskich tarydu dziełach: z 1935 r. twórczość Žemaitė i z 1937 r. wraz z Ambraška Gramatykę języka litewskiego. I wszystko! W Encyklopedii języka litewskiego znajdziemy wzmiankę o aldonas Pupkis Juozas Balčikonis ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 227recenzje / reviews Literatura balčikonis juozas 1982: Pisma wybrane 2, oprac. aldonas Pupkis. Wilno: Mokslas. būga kazimieras 1924: Słownik języka litewskiego i i ii zesz. kowno: Ministerstwo Oświaty. Jurgisie Ambrašce, ale ani słowa o Juozasie Žiugždzie. Ambraška pisał różne podręczniki dla szkoły początkowej i zmarł w 1945 r., natomiast Žiugžda przeżył długie życie, a jego jedyny gr eima s alg irdas j. 1991: [baltos lankos]. – Literatura i sztuka, 1991-VI-13. jablonskis jonas 1957: Pisma wybrane 1, oprac. jonas Palionis. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Słownik języka litewskiego i, red. juozas balčikonis. Wilno: Litewska Akademia Nauk, Instytut Języka Litewskiego, 1941. Pupkis Aldonas 2010: Andrius Ašmantas: życie i twórczość. Wilno: trzy gwiazdki. Vitkauskas Vytautas 1985: Juozas Balčikonis. Wilno: Nauka. Vitkauskas Vytautas 2006: Poprawki do słownika języka litewskiego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Nadesłano 2 maja 2014 r. aLdona PauLauskienė Vilniaus universitetas ul. Balio Sruogos 8-1, LT-10220 Wilno, Litwa [email protected]