Angelė Vilutytė. „Kaltanėnų šnektos žodynas“

177 e issões e iews / an anas baLaŠai is Mokslinių pesquisas di eções: leksikog a ija, linguagem cul u a, e minologia. angelė Vilu y ė kaL anėn Šnek os Pala ynas Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o, 2008, 460 p. isbn 978-609-411-019-1 ecen emen e edi ada num dos dezim ia pala as de šnek ų da língua li uânica ap esen ada leksika de kal anėnų apylinkių. isso ambém nãoplaninis abalho do ins i u o da língua Lie u ių. assim e o am p epa ados šnek ų oodynai. O p imei o al diccioná io lançou Vy au as Vi kauskas (19372012). Após seu No e y ų dūnininkų šnek ų žodyno (1976) ais diccionynos ėmė p epa a não só ins i u o, mas e Vilniaus uni e si á ios kalbininkai. como aço p a a mê discu iamo Kal anėnų šnek os ocodyno au o ė angelė Vilu y ė, записinė i seus šnek os žodžius p adėjusi baigdama s udiijas Vilniaus uni e si e e sob e 1960 m. Es e esc i o au o ui a. Vilu y ė é con ada que ainda mokslei ę a miškos kalbos e e é sudominęs e agino za y esinė i ja nis giminai is Vilniaus uni e si e is adol as li uanis asulis cole ando ma e ial a abalho diplomá ico, ele ano a a e angeles mãe e močiu ê igu adingo šneką. comp eensão do alo i a da língua augo e o alecido es udando li uanis iką e classikinę ilologiją, quando dialek ologiją lecs ė a mių pesquisado Zigmas Zinke ičius. Depois de mui os anos o P o essó io egozjou-se, de ex-aluna ap endendo-se sob e esc i a sua na i idade šnek os diccioná io. Ao longo de alguns décadas g e a di e o abalho à g ande da língua Li uânia diccioná io esc i a e edagação a. Vilu y ė kaupė ka o eką e seu šnek os dicynui. como aço p a a mês, pala as zap ašinėjo a os ogaudama e cada ocasião pa ykusa em na alina. de aikščio a dezas de kaimų, alin a mais que meia cen o mais an igas ge ações adicionaline šnek a kalbančių kal anėniškių. p incipalmen e de exemplos de linguagem au o ês insc i a da sua mãe eleono os dailidy ės-Vilu ienės, o iginá ias de epežio aldeia, močiu ės eleono os dailidienės (jos šnek os ases pailius uo a kal anėniškių a mė ch es oma ijoje Lie u ių kalbos a mės, 1971, p. 346). da mesma aldeia o iginá ias e kalbin as qua o ias. kalbin i e homens: insc i a de seu pai ed a do, i ido kū ini kaime, senelio juozo dailidės, adol o e zenono embo a kal anėniškių šnek a pe ença ski ingas adziulių (iš Pãgilū ės), al onso Še ėno (iš be ninų). 178 ac a Linguis ica Li huanica LXX kal anėniškių šnek a em elação à oné ica an anas baLaŠai is desigualy ė: y inė sua pa e é a ibuída aukš aičių ilniškių pa a mei, e aka inė u eniškių1. aigi como e maio ia eas e n aukš aičių, kal anėniškiai ie oj d iga sių am, an, em, en a ia um (dungùs), im (p·m pė), in (ž.n as), im ( ipœ). de šnek os one á ios peculia idades menė inas conjun os le, lė, e, ė, se, sė kie inimas: aqui a iama sáula (saulė), lá.isk (leisk), l·ku (lėksiu), ã. as ( e as). kie inados e p iebalsas d, , s: dglas (deglas), . as ( e as), · kæ ( ėkia), s.nas (senas), sέ·åu (sėmiau). Šnek oje u ima e p imei a dzūkação peculia idade, junginiai dj e j ansliam em dz e c: a iama m.ei (medžiai), á.uæ (audžia), nakù (nakčia), s e. (s ečių). pa a mėms, mas seu ocabulá io é comum a ambos: ele o ma a e jungė pa apijiečių socialização nas cidades es i adienas, a laides e u guês. Šnek os exemplos ocynui Записнаяти an o do aka ino, quan o do y ino plo o ep esen an es. como é sakiusi diodyno au o ė, exemplos de linguagem apon a boas ocasiões bu a am e encon us pe a laidus, e nou osokios susiėjimuose kal anėnuos. Kal anėnų šnek os diccioná io a ibuídois ao ipo de alhei os: nele ap esen ada oda a elha šnek os adicinė leksika ( aigi e skoliniai) e a uais comun inės línguas pala as com ca ac e ís icasmas isso a mei signi icam. Leksika diodyne é ap esen ada lizdais como e maio ime língua Li uânica diodyne ( oliau LkŽ). kal anėniškių leksika compos alio a em 5725 lizdus. lendo diccioná io k i o em olho plu aloka lizdų, ma cados ab e iomis s . e hib ., . y. s e imybė e hib idas. susci ando a, L, n, V le as de lizdus, de 1178 lizdų as a 230 pala as de o igem nelie u iška e da inių. aigi sob e penk adalis šnek os leksikos indo de es animų línguas. Lyg e mui ooka, mas como de canino, assim e de linguagem pala a de neišmesi. é he ança dos empos de pode es animas. pa e s e imybių cons i ui açõesmajo zii da iniai com p e ixėlias da-, az- (dapl i, da i, azplš i, aznešió i). Zodyne ecolhe pala as mais equen emen e são usados da aldeia e asdi bių dia iamen e na buí e. maio ia dos ociná ios lizdų com d duas ou im ases, mas há e mui o g andes de com gausia azeologija. de ais menė ini aks, dan s, da ý i, d i, d b i, dúo i, gal à, k a ý i, k s i, k u i, léis i, lk i, ls i, lùp i, mès i, nèš i, pen i, pùl i, an kà, iñk i, sa ký i, ss i, s a ý i, šónas, aisý i, áuk i, n i, a i, a ý i, é i, és i, zê, zem, žmogùs, zê, zölmė. kal anėniškių šnek ai ca ac e ís icos eas e n aukš aičių ainda pa a ojami p ielinksniai (i p iešdėliai) àž, ažù, co espondan es bend inės kalbos ùž: Àž kalno namai i nesma o; Àž uogas mui o až inko; Ažù anos que g įš, é bom; Gy ena ažùkampėj, nem p i ažiuo in eles; Vaja a ažùlankom; Es is aqui: ažúo ėja ažù pi kelės; Miške ažúo ėja, o in lauko da a o en o; Ažùpe niai isso e a uogų miške; Man já be niokas ažùmains ʻuž adasʼ, udo o az. 1 isso é es abelecido adol as ja ulis diploma no abalho Kal anėnų a mės one ika i mo ologija (1964), pelo qual se baseia Zigmo Zinke ičiaus Lie u ių dialek ologijoje (1966: 523). angelė Vilu y ė Kal anėnų šnek os žodynas 179 e issões e iews / Todos dos seus da inhos não exis e na maio LkŽ. a. Vilu y ės insc i a e mais pala as, não inse i iam em LkŽ: a óšilas: Ledas eže e aižėja: a óšilas. bobeliõ ė ʻmenka mulhe ʼ: Bobeliõ ė da nesena, baika. dý au i 1. ʻdai y isʼ: Dý auna pa langus pa og ko. 2. ʻ yko iʼ: Kiaulį papjo ė, isso dý au na ka inai. gamùlžis ʻgabalasʼ: Doonos gamùlžis po alu nus ies a. gisý i ʻgesin iʼ: Ugnį gisaũ cedo i: bijau que kas neinsg ūs . g e j ʻšaliaʼ: G e j casai deles. knãbin i ʻaupy i, g ieb iʼ: Knãbino knãbino oda a ida i deixou a p op iedade es animiem. paklõsčiai ʻk aikasʼ: A si ežu samanų paklõsčiam. papãnis ʻs o as pakulinis audeklasʼ: P iaudžia papãnio kokio i nešiojam e a, a o que a ás. pa añkė ʻa i, po ankaʼ: Pa añkėj a sis ojo i s o i, da apšu insiu puodą keldama. p ãpjū as ʻ ugiapjū ės p adė u ėsʼ: P ãpjū as e a a ugių: isso algių p i uošia, aleus p ida o, plg. p apjo os LkŽ. p ieblindỹs ʻp ie emaʼ: Saulė leidžias, p ieblinds, o mes da lauke. p ieblindžias ʻ ems an ʼ: A ejau p ieblindžias. ʻ e ója e a alaʼ: Anas de e õsios kai começou[jo]. skal yẽ i ʻapkalbė i, ližu au iʼ: Laks o po ūlyčią i skalẽ ija kai de nias. ylẽ ėm ʻ ylomisʼ: Tylẽ ėm ou h ough mišką: bijau saldokų. ỹnius ʻsu inimasʼ: A leidê nių, e ui su inus, andona koja udo. ýpčio i ʻs ypčio iʼ: Týpčioja já ka ė in iščiukus. i žinė ʻ i žynasʼ: Po i žines pa asa į ganom. LkŽ é pala as de, di oas a. Vilu y ės de seu šnek os: sag ąža ad . ʻkai audi ada e o nando pe pakojasʼ: sag ąža ienan šonan audi pe pakojas, a depois a galios mini. saugulngas ʻku į p ecisa mui o saugoʼ. Bel a isso baisamen e saugulnga ska elė. samanykščià ʻsamanų p iaugusi luga ʼ: Samanykščià k epia gailiais. sa ýsu ad . ʻ a p sa ųʼ: Sa ýsu cada ez melho , mais anquilo. sug aužinỹs ʻsusig aužimas, ūpes isʼ: Man g ande sug aužins bulbos supu o. suki inỹs ʻk osnies pama aiʼ: Suki au pechiui sùki inį. s as is ʻsū imasʼ: S as ies nė , ungybai nes o ės ap aug i. no a igo nuslig i é ase Nusligs a olys senys ėj, i. i. susilpnėja, e LkŽ ais signi icâncias não. bene i iskamen e no á el Kal anėnų šnek os oodyno peculia idade eqüni mažybiniai a dažodžiai. isso dicodyno au o ês insc i a elųjų kaimiečių linguagem puošmena. Pala as com meno es p e ixagens mos am a men e dos alan es es elnumá, espei o, meilá, po uojau á aos discu idos assun os ou pessoas. eqüna mažybinė p eesaga -u is, -u ė. kal anėniškės močiu ės aleg a-se ilnoni e ska elè, que duk ẽlė mano mui as 180 ac a Linguis ica Li huanica LXX žiuoja. Kaikẽle, como é que ies e in ma. aqui an anas baLaŠai is su p eende-se que p adalglė es eu uči ė, qual e pi kẽlė langẽliai mažùčiai, baixa; Qual gi anas esse homemẽl a ia, aqui homem p ecisa de a ú o; já quando špygẽlês elyči es ageliùkai; passeodída: Plu ẽlę sug iaužiu e sėdžiu; p iemeni ê maža, pasdė não enho onde; Sušąlęs c iança, lūpý ės eba; Šulnẽlis mažù is, ale [ ]andenio gana. Ž aigždži ė kak oj, a oda ma ga ka ė. kal anėniškių linguagem es elnumą ainda mais aumen a eqünokai pa o ojami da iniai com duplas meno esibinas p ejegações: Lempel ė só o mi ksi: žibalo e isso não oi; Ska eli ę ma i do anų a a ežė; Em Vilnone ska eli e yšejau odo o in e no, sã cabeça ai; Takeliùkas só que êos, ažužėlęs; K epia iekeli ê suja y e panos secos; Auš a, luzeli ê, já i keliuos, ou a an in gy ulius; Como špygeli ė ka y ė, e lei e daoda; Sk yneli ėj susdėjus dinhei o; Pi kelė susėdo su is, i eip mažuči ė oi; Mažučiùkas su is sū eliùkas ishė[jo], e ši iek a škės oi; Sukneli ė umpuči ė, sempal eliu zazi ilkus, ska eli ė plonuči ė; Upeli ê p a nós su is es eu uči ê; Numi ė ė eliùkas likom basi, g yni. Nosi ê ies a, cabelos longos, bonzi me gio ê. Con a iamen e menegamajai disposições eikš i šnek oje usado o p ésaga -ýnas, -ýna: Tu ė[jo] kokią ožkýną, sem lei e, pa da ė, insi aisė ka ę; Va ýnai supu ę e a koki, kiaulė i in e p ė; Deglausia maio kiaulýna pu e encon a; Sua gi dėdýnas s o iausias po do is nelenda; Com be nýnu kokiu sus iše i ąsos; Tąsos aqui qual be niokýn, que nepa og [ų]. a aiš p iesaginių da inių minė ini pala as com e a p iesaga -a ė, con in ys e bmažodinio abs ac o signi icado: Pa i kùla ė, dai omės mašinų; Foi i kùla ės i mãla ės pa žiem sem abalho nebu om; Visą asa ą shi o a ã ê, da že pa asa ; i já o s ipã ê paėmė; A maio gaša ê com es eis ungos paki pažiauni; g e a Com es ei ais algymais só gaiša s p ecisa bulbas kas i. es es de iniai ambém em signi icância especí ica: Paduok ka ei gė ã ę; Shuo nãoaboja in ua shi ą lakã ê, nume u pão, meias; Não enho es e ano kùla ės ʻkuliamų ja ųʼ nesėjau. g e a pilna s é usada e plna ė. Dizoma e saludã ê, mas mais eqüen ão s eika à. a. Vilu y ės insc e e pala as p aplečia de LkŽ žinomų não só ais pala as geog a iją. kal anėnų šnek oje usado sudu ino es adois eqüen e empo: Nešù bda o šieną sa iẽm in pečių iš pie ų; Smalėką bda o ažsdega i ai aka e gaudy ėžių; Pàs e iu či škulį košėj bda o kai melus; B nó i pa aisy kokį úbom, isso juodauni juodauni miške i pa asa i pa žiem; Basi in e no šlekiam bda o i nesi gda om; de quêsnelos susiu inėju bda o ao c iança i a elku, não oi de ko nup ik . y ų aukš aičių ilniškių a mėje sob e i ida liepiamoji nuosaka be -k ainda ela i amen e equen emen e usada e kal anėniškių p amaišiui com bend inės kalbos o ma: изnèš ūbus in saulės, p a ėdink; A nèš u me quando c iança mos a y ; Sskies à ma gana se á daik o; Kad peço sskimemos i álgykim; Ko u ap inies, passedý que ies e; Ko aqui es á de pé, sėdes; Paskáldai u bulbos, da g andesas plan in ; S óki ės a mais, melho isys e; S e es manęs, slidu, pa g iūsi; Duo è i me quan o dinhei o; inp če kelę; A axa as calças, suji a ás odo po pasha a; Pas ai ýk, pe b isi pa ipę negilu; Dabok angelė Vilu y ė Kal anėnų šnek os žodynas 181 e isições e iews p i ak, e ás isneš čigonai udo /; Ažei è, be niokai, padu niuosme. Pasp c as po as do o alel, que as galinhas não en em; Nus ái u ėk an ši ų aikų, sa ma a s ie o; P aalko šienaudami gal, panešý no s a sige ; Pasca ai, o que aqui esc i o se iada op ašo pai; Pa ã ai žąsis, lenda da žan; Ba inių pasiski i inmè kiaulei. Pasakojamojoje diabo kal anėniškių mui as ezes usados não p a icamieji pa icipan es: Kamašiukais ela eio a i nesùšlap a; Maišý a, maišý a paki ãs a penigai i pà og a; Cabelos só al u ain sušukúo a be nauna do baisiausiai Baliokas; Sušlúos y as odo koš u s i nus iẽs as daik e yzo; Todo pa alys ažus as asoda; S uob ioką escalaužio, pa sinešiau, b a p ilindę sk uzdėlių. de šnek os peculia idades menciona-se e peculia gaikinas e ga ginas in oduzi ing. como e de mui os eas e n akš aičių, ne edė homens aqui em sob ename a com apêga -õkas: Viluciõkas (Vilu is), Ša aniõkas (Še ėnas), essa apêga dá-se e ao nome: Baliõkas (balys), Juziõkas (juozas); Kaziõkas (kazys), Vinciõkas (Vincas). Aos nomes de meninas adiciona p e ei a -õ ė: Uliõ ė (julija), Anciõ ė (ela); Da neiš ekė Anciõ ė, pa a u a pudidas. Os sob enomes me gaiços em p eesagą -ýčia: Vilu ýcia (Vilu y ė), Gaidýčia (gaidy ė), Vasiliūnýčia (Vasiliūnai ė). Ve dyno au o ė į ade indica e uma ou a e ότερη šnek os peculia idade. aleamosios sedacos 1 pessoa acaba-se galūne -čia: nèšcæ (neščiau), šókcæ (šokčiau), gé cæ (ge čiau). Men ioná el plu ali a neš ũ e, a ib ũ e; E umbe a ė , ale lyja; E ū casa, ko aqui s o i . a. Vilu y ės insc e ida umpa o ma de sedamosios deixam g e a com ilgesniąja: Tepas à pušinė, k ėsiu liuk us; Tegù pas ó i leenas calo ai, egu ūgs a. g ande alidade ocodyno ilius aciniai sakiniai, pa icula men e com azeologizmas. a. Vilu y ės du an e longos anos delas insc i a ealmen e bonzes. kal anėniškių šnek os belezais, kaimiečių gal osenas, expe imen adas i i inas mos a á ias delas e paci uosime (lei a mais sup as in a esc i a): Pilna kašdė uogų kai akis (su kaupu); G ybų, uogų šieme no s ežimu ežk (mui o mui os); A galia amba kai duoda (neno om), neimk; Quando sujiei, in ped enio likau, biedna; Nulėkė como ped enêis ėn oda a ida; Baisus daik as qual paliū ė (mui o g ande); Ago a pa ją dinhei o e com balana ne as um ( o ai não em); Quan o ę mokėda o až da badienius aša os ( o ai pouco); Shi okio aqui daik o (nes impo a), deixiko i egu ai po seu caminho, asi ou a; quem ima em mesa, yja, bom olho em (nesigėdi); Kad galė , é olho de kak os išplėš ( iską a im ų); Basi doença de ne e eida om mokyklon, basi i zaaugom; Papa čius dėda o duonon, quando ha ia ome ma ai; Desde diminuan ês eu es a giesmę modei; saio mulhe ysna, é mesmo a olho mais cla o; Gy ulį p eciso ama e kai homem, isso i anas e se á bom; Duk ė kai žaibas isu p ibūna; Až bom do homem kai až mū o ( amu); Cab a p amuš a (labai que ) kuokinė ; Agu kus nagais isnešė (g ei išpi ko) u guj: nespėjau pasdė in s alelio; P umušė homem de sem nemu nada (sem azão); Aqui g ybau de pašonės (pašaliniai) não emena sa i изg ybauna; in py agą aiko mesmo olhos plas a (labai que ), a pjauk kąsniuką; Syla amo nãoupu chsi; Plyšk ėk, neiššauksi om kapų; Šu ina kai puode (labai anku); Um galas dega, ou o i ne ūks a (ne ykusiai puošiasi); Eu ou paslenkus, i ana já e a ao po o (a i 182 ac a Linguis ica Li huanica LXX mo e); Senam i passois ca os; Ana en o ge ia in an anas baLaŠai is seu sūnų (labai que ); Da mai línguau į oubishi (daug plepi), neims sūnus dela; Toda a ida shunio ka nom (niekais) žiom akim puodo nep amesi, p ecisa lašinių; Pi agas a boca изgadina; Não ažu kokio, melho žilą kasą sunešio (lik i ne ekėjus); Me gio ė kai lapė nuėjo; Koks ę iš jo žmogus: su a diena gy ena (ne aupiai), aikai alkani bas os; G a- (meili); Moku kai po e ius; Po e a suspėm se semp e, p o egok saúde. Pelo inal alguns no a iam ne ikslumos e desejada imen os. Woodyna in odução indicado, que šnek oje kie inami p iebalsiai d, , s e o necido exemplo dãglas no luga bend inês do idioma deglas, a woodyne aseys: Um po šelis dãglas, ou os bal i. i ulação lizdo pala a daglas, g e a e daglója. Ma y , pasi em a LkŽ, onde dãglas indicada em dẽglas. ambém dois lizdai LkŽ damai e demai. uma ez que skolinys, é endu ecimen o aqui al ez e inaplicá el: iškel as damai. possi el daik as, que d kie inação nes a šnek oje ainda discu uo inas, po que LkŽ dãglas ap esen ado do kons an ino si ydo, Pilypo uigio e ied icho ku šaičio pala asynų, k is ijono donelaičio aš ų. Essa dú ida é con i mada e ac os ge ėčių a mės. Es as a mės in es igado a jad yga ka dely ė d kie inimą aqui conside a spo adišku2. embo a šnek oje, como a i ma a pala a au o ė, dùk os não há, e só pequenasybnej o mas duk ẽlė, duk ý ė, mas deles nede ėjo p idė i duk s lizde. de á ios lizdos (áus i, mlas, aiš is, žmogùs) sakiniuose po causa desin eg ação inadequamais sky ybos ženklais ( ie oj de e ia se ) pa ece, a si não há i aš inio pala a /. O núme o de lizdos de pala a se ia maio , se cada pala a da ase osse le an ada e explicada em sepa ado lizde. isso às ezes pa ece e de e ia. Po exemplo, mólio nidde não é cla o, o que esse móliab as is. po e i ica is a pala a? de pak i ês lizdo sakinio neiškel as kaldúobinas, de paléis i lizdo sakinio neiškel as pasi asý i. de séilês lizdo sen inho Ši e silai pãšu ai plon, séilė, dedù dù de ėjo escala e explica pašu à. LkŽ ap esen ados sakiniai de y iečių šnek ų indicam que isso são ios, pelos quais a audizada. Pi o lizde aseys Pil ù aps azgius me gà (pil o a) panašus à azeologizmá, e oodyne nem aizgý is, nem apsi aizgý i não. azeologism su à dienà ʻne aupiaiʼ es á em duas nidudas, mas le an ado desiguodai: su úo dienà gy ẽna, su úo dienù. alguns comen á ios c í icos nãosumenkina dicodyno au o ê de longoamecio abalho e nele publicado belžaus šnek os lobio. In oducido m. 20 de ma ço de 2014 an anas baLaŠai is Didlaukio 27-64, LT-08320 Vilnius, Li uânia 2 ka dely ė jad yga. Ge ėčių a mė. Vilnius: Min is, 1975, 30.