1759 metų „Ziwato“ skaitvardžių linksniavimas ir jų raida

154 acta Linguistica Lithuanica LXX esMiniai ŽodŽiai: skaitvardis, Ziwato patarmė, šiaurės žemaičiai kretingiškiai, linksniavimas, końcówka. keyWords: liczebnik, subdialekt Ziwata, północnożmudzki dialekt kretyngi, deklinacja, końcówka. sonata Vaičiakauskienė Lietuvos edukologijos universitetas Mokslinių tyrimų kryptys: sinchroninė ir diachroninė morfologija, žodžių daryba. 1759 ROKU LICZEBNIKI ZIWATA1 DEKLINACJA ICH ROZWÓJ adnotacja W artykule analizuje się odmianę przez przypadki liczebników oraz ich rozwój w najlepszym zabytku piśmiennictwa XVIII-wiecznej północnożmudzkiej gwary declension of numerals in the 1759 ZiWatas and their development kretyngskiej – w Ziwacie z 1759 r. celem badania jest przeanalizowanie i przedstawienie synchronicznego opisu deklinacji liczebnika w gwarze Ziwata oraz porównanie paradygmatów deklinacji liczebnika współczesnej północno-zachodniej gwary żmudzkiej kretyngskiej2 i analizowanej gwary. Metody rekonstrukcji wewnętrznej i porównawcza pozwoliły zrekonstruować system deklinacji liczebnika XVIII-wiecznej północno-zachodniej gwary żmudzkiej. adnotacja artykuł analizuje deklinację liczebników w najlepszym XVIII-wiecznym zabytku piśmiennictwa północnożmudzkiego subdialektu kretyngi, w Ziwatasie z 1759 roku, oraz ich rozwój. celem badania jest przeanalizowanie i przedstawienie synchronicznego opisu deklinacji 1 ZiWatas Pona yr dieWa Musu jeZusa christusa, Metuʃy Pona 1759. W języku ogólnym tytuł książki oznaczałby Żywot naszego Pana i Boga Jezusa Chrystusa. W pracach naukowych nazywana jest po prostu Ziwatem. 2 dalej w tekście ten dialekt skracany jest jako ŠVŽk. 1759 metų Ziwato skait var džių linksniavimas ir jų raida 155artykuły / liczebnika subdialektu Ziwatasa; porównać paradygmaty deklinacyjne budowy systemu deklinacyjnego liczebnika w XVIII-wiecznym północno-zachodnim żmudzkim subdialekcie the numeral in contemporary northwest samogitian sub-dialect of kretinga and the subdialect under analysis. internal reconstruction and comparative methods enabled the reconkretyngi. Wstęp badacze morfologii historycznej i dialektologii3 uważają Ziwat z 1759 r. za najlepszy zabytek dialektu kretyngiškiskiego północnych Żmudzinów z XVIII w. W publikacji przedstawiono ówczesny system wieifonologiczny oraz strukturę gramatyki i morfologii. Dość szczegółowo zbadano system fonologiczny kiausiai lenkų kalbos rašmenimis4 aiškiai ir nuosekliai pateikiama ŠVŽk patarmės i morfologiczny dialektu Ziwatu5 (szerzej zob. Girdenis, Girdenienė 1997: 19–44; zob. też przypis 3). System odmiany rzeczowników tego zabytku piśmiennictwa został również konsekwentnie zbadany i opisany6 (zob. Vaičiakauskytė 2002b). Morfologia dialektu Ziwatu jest archaiczna, dlatego jej konsekwentna analiza ukazuje rozwój morfologii rzeczownika w dialekcie ŠVŽk oraz tendencje zmian. Porównanie paradygmatów rzeczownika w dialekcie Ziwatu z ŠVŽk ukazuje cechy zmian rzeczownika w analizowanym dialekcie oraz mieszanie się tematów. 3 że Ziwatas został napisany w gwarze nadmorskich Żmudzinów z okolic Kretyngi, szerzej zob. Girdenis 2000a: 237–257; Girdenis, Girdenienė 1997: 11–19; Girdenis, Skirmantas 1998: vii–xiv; Vaičiakauskytė 2002b: 4–7. Vladas Grinaveckis (1973: 292, 365 i in.) wykorzystał tekst Ziwata, wyjaśniając powstanie różnic między afrykatami w gwarach żmudzkich. Zigmas Zinkevičius, mówiąc o stopniowym umacnianiu się cech żmudzkich w XVIII-wiecznym języku piśmiennictwa litewskiego, zaliczył Ziwat do tekstów „napisanych w całości po żmudzku” i wskazał najważniejsze cechy fonologii oraz morfologii tego zabytku piśmiennictwa (1966: 217–218 i in. ; 1980: 196 i in.). Cechami żmudzkimi książki interesował się Giedrius Subačius (1998: 38, 44–58) i ustalił cechy żmudzkie najtrudniej oraz najłatwiej zauważalne dla Żmudzinów, podkreślając nowatorstwo ówczesnej ortografii Ziwata. Jonas Palionis (1979: 114–115; 1995: 122), analizując język XVIII-wiecznych pism religijnych, podkreślił, że w Ziwacie widoczna jest tendencja do rezygnacji z pewnych form gwary nadmorskich Żmudzinów i do nadawania językowi cech auksztaickich. Autor wskazał najczęściej występujące w tekście cechy auksztaickie, których użycie najprawdopodobniej wynikało z ówczesnej tradycji ortograficznej tekstów auksztaickich. 4 O grafii i pisowni Ziwata pisano już niejednokrotnie (szerzej zob. Girdenis 2000a: 233–257; 2000b: 183–190; 2001: 292–326; Girdenis, Girdenienė 1997: 11–44; Girdenis, Skirmantas 1998: vii–xiv; Vaičiakauskytė 2001: 119–133; 2002a: 223–236; 2002b: 4–7), dlatego w niniejszym artykule nie będziemy do tego wracać. 5 Już Kazimieras Būga (1958: 561–578), analizując zmiany fonetyczne samogłosek w gwarach litewskich, często opierał się na formach odnotowanych w Ziwacie. Albertas Rosinas (1995: 25 i in.), rekonstruując paradygmaty fleksyjne zaimków języków bałtyckich, wykorzystał poświadczone w Ziwacie formy zaimków participialnych. 6 O systemie i rozwoju deklinacji rzeczowników w Ziwacie zob. także Vaičiakauskytė 2001; 2002a; Vaičiakauskienė 2005; 2013; o fleksji i rozwoju zaimków zob. Vaičiakauskienė 2004a; 2004b. 156 acta Linguistica Lithuanica LXX Celem niniejszego badania jest sonata Vaičiakauskienė przeanalizowanie i przedstawienie synchronicznego opisu fleksji liczebników w gwarze Ziwata oraz porównanie paradygmatów fleksyjnych liczebników w ŠVŽK i w analizowanej gwarze. W artykule szczegółowo analizuje się rozwój zmian rzeczownika, omawia pochodzenie końcówek oraz podejmuje próbę wyjaśnienia przyczyn i motywów tych zmian. Metody rekonstrukcji wewnętrznej i porównawczy pozwoliły zrekonstruować system odmiany liczebników w gwarze ŠVŽk z XVIII w. W tekście Ziwata używane są liczebniki główne ilościowe i porządkowe. znaleziono sakinių su dauginiais skaitvardžiais, taip pat po sakinį su kuopiniu skaitvardžiu ir ułamkowe. Najpierw omówione zostaną paradygmaty odmiany liczebników głównych, a po nich – paradygmaty odmiany liczebników porządkowych. W takim porządku liczebniki zazwyczaj przedstawiane są także w gramatykach (por. dLkg 239–244). liczebniki główne ilościowe W analizowanym tekście najczęściej używane są liczebniki główne ilościowe, które niewiele różnią się od form używanych w gwarze kretyngiskiej. najpierw omówimy właśnie je. liczebniki główne ilościowe 1. W analizowanym tekście występują wyinas 3123, wyints 4011, wyina 1322. Wspomniane liczebniki mogą również pełnić funkcje zaimków (por. Lkg 693); potwierdza to także użycie liczebników w analizowanym tekście, np. : Tada wyiny kalbieje, jog ira czernakriżniks, ne użłaykus Zokana źidu 1796–8. końcówki przypadków omawianych liczebników zarówno w Ziwacie, jak i we współczesnej gwarze kretyngskiej pokrywają się z paradygmatami przymiotników o tematach na o (f. ā) (szczegółowo zob. Vaičiakauskytė 2002b: 69–75; por. także aleksandravičius 1967: 237), dlatego w artykule omawiane są tylko te formy paradygmatów, które są istotne dla rozwoju omawianych liczebników. W gwarze Ziwatu bardzo dobrze zachowała się paradygma liczby pojedynczej wspomnianych liczebników. Liczba pojedyncza liczba mnoga M. wynts 4011, wync 10911, wyinas 3123 ~ vện(t)s M. wyiny 4827 ~ vin D. wyina 1420 ~ vệina D. – C. wyinam 20026 ~ vẹinm C. – B. wyina 7010 ~ vệina B. wyinus 12121 ~ vệinùs N. wyinu 8620 ~ vệin N. – Ms. wyinamy 3198 ~ vinàm Ms. – W. – Š. – 1759 metų Ziwato skait var džių linksniavimas ir jų raida 157artykuły / articles Liczba pojedyncza V. wyina 1322 ~ vinà k. wyinos 2422 ~ vinũos n. wyina 944 ~ vin·7 / vẹin· g. wyina 1141 ~ vệina Įn. wyinu 561 ~ vệin Vt. wyino 595, wyinoy 6611, wyinoj 698 ~ vinũo Š. wyina 17714 ~ vinà 1. Końcówki mianownika liczby pojedynczej to -as, -a, np. : Yr teyp milawʃis Pona Jezuʃas Karalus wyʃa ʃwieta, wyinas yʃzeje, nes dabar Mokityniu neturieje 5317–19; Tu Maria wyina yʃz gymynes źmoniu, kurę mes ʃigurawojom, yr apʃakiem 28921–23. W porównywanym dialekcie w końcówce mianownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego yra iškritęs balsis a, todėl turima forma su -s, o moteriškosios – -a (vệns ~ vienas, występuje vinà ~ vienà). W Ziwate przeważa litewska forma mianownika rodzaju męskiego z końcówką -as. form z żmudzką końcówką w analizowanym tekście użyto zaledwie trzy razy, np.: […] kada Motinas apʃykabyna, nes netolyi nu wyns antra buwa […] 2027–28; Giwena tyn kieles dyinas, anyi waykiele ʃzwęty Jezuʃas yr Jonas łoskaway ant wynts antra weyziedamy, yr źiertawodamy 409–11; […] jus ne źynote, muʃyi wync źmogus numyrty uź wyʃa ʃwieta, ne kaypo turietum wyʃas ʃwietas prapulty 10911–12. Samogłoska końcówki formy mianownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego omawianego liczebnika wypadła, gdy w rdzeniu nadal znajdowało się , tj. *vnas, dlatego autentyczne formy gwarowe to wyns, wync i wynts. 2. zarówno końcówka formy biernika liczby pojedynczej liczebników rodzaju męskiego, jak i żeńskiego ma postać -a, np. : O anyi pakiely akis ʃawa nieka neregieje, tyktay wyina Jezuʃa Chriʃtuʃa 8917–18; Pyrmu wyina rąka ʃugroby, yr ne aʃzry ię wyny prymuśie, jog aź giʃłas y ąntrapuʃy Kriżiaws yʃzeje 22325–26. W porównywanym dialekcie forma biernika liczby pojedynczej również uległa skróceniu do -a (vệina ~ víeną) z *-añ8. 3. Końcówka narzędnika liczby pojedynczej -u = [ọ]9, np. : Tynay priʃz anà wyinu kielu kławpynieje, yr abłudnay ij ʃweykyna kalbiedamy 20526–27; Pyrmu dydy pakara Jezuʃa milawʃe: Kurʃay ʃu wyinu Motryʃzky gylus dayktus apey yʃzganima kałbieje […] 7813–15. W porównywanym dialekcie końcówka formy narzędnika liczby pojedynczej wynosi -ọ, co odnotowuje Ziwatas (vệin ~ víenu, víena). W odniesieniu do biernika liczby pojedynczej omawianych liczebników 7 należy zwrócić uwagę na to, że w analizowanym tekście forma rodzaju żeńskiego używana jest z monoftongiem (szerzej o takich formach zob. Vaičiakauskytė 2002b: 17). 8 Szerzej na temat pochodzenia tej końcówki zob. Vaičiakauskytė 2002b: 15, 36. 9 Tu i dalej w tekście w nawiasach kwadratowych, zgodnie z grafiką i ortografią Ziwatasa, podawane są transkrybowane fonetyczne końcówki dialektu, które nie pokrywają się z pisownią tekstu. 158 acta Linguistica Lithuanica LXX fleksja formy -a, natomiast formy narzędnika – -ọ. sonata Vaičiakauskienė Dzieje się tak dlatego, że w dialekcie północnożmudzkim długie nieakcentowane końcówki cyrkumfleksowe ulegały skróceniu wcześniej niż akcentowane akutem (por. Girdenis 2001: 174; zob. także Vaičiakauskytė 2002b: 37). 4. Końcówka formy miejscownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego wynosi -amy = [amẹ], natomiast rodzaju żeńskiego – -o, -oy i -oj, np. : Zwyczajus griekiy norint wyinamy, kurʃay ant ʃugrieśiyima prymuʃyie 3198–9; Tropyios wyino dyino ʃubatos, kada buwa Baźniioy, ʃtojos yr skayte knigas izaiośiaws Praraka 595–7; Ateje dynoy wyinoy Jezuʃas milawʃis tamy Mieʃty Kaʃarnawy y namus S. Petra 6611–12; Razkaźniamʃis yr milawʃis Ponas Jezuʃas, praśitas buwa wyinoj dyinoj ant pietu pry Symona rawputoje, o taʃey ŠVŽk patarmės vienaskaitos vietininko formos galūnės yra -amẹ ir -uo (vi nàm ~ vienamè, vinũo ~ vieno[jè]). należy zwrócić uwagę na to, buwa Lycemerniku 697–9. że graficzne warianty końcówek miejscownika liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego liczebnika w tekście pokrywają się z formami rzeczownika, tj. końcówki obu rzeczowników są uzgadniane (por. podane przykłady rodzaju żeńskiego). 5. końcówką form mianownika liczby mnogiej liczebników rodzaju męskiego jest -y = [ẹ], np. : Tada wyiny kalbieje, jog ira czernakriżniks, ne użłaykus Zokana źidu 1796–8. W tekście Ziwata forma mianownika liczby mnogiej rodzaju męskiego omawianego liczebnika pokrywa się z formą używaną w gwarze ŠVŽk (vin ~ vienì). Ta końcówka liczebników ma pochodzenie zaimkowe10. 6. formy biernika liczby mnogiej rodzaju męskiego (formy rodzaju żeńskiego nie są poświadczone) mają końcówkę -us, np. : Kełʃes Enoks yr Eliośius Prarakay, kurie wyinus wieroy patwyrtins, kiytus y wiera aʃabliway żidus wers 30917–19. końcówkę -us w formie biernika liczby mnogiej mają również współcześni mieszkańcy Kretyngi (vệinùs ~ víenus). fleksja przypadka mówionego liczebników -us zapożyczona z u-tematowego11. 2. W gwarze Ziwato, oprócz omówionych przed chwilą liczebników, dość dobrze zachowały się także paradygmaty liczebników du 394, dwy 33122. nie odnotowano jedynie form miejscownika i wołacza (zob. paradygmat). M. du 394 ~ d M. dwy 33122 ~ dv D. dwyju 427 ~ dvjũ· D. dwyiu 1062 ~ dvjũ· C. dum 26610 ~ dm C. dwym 615 ~ dvm B. du 31 ~ d B. dwy 208 ~ dv N. dum 2097 ~ dm N. dwym 20516 ~ dvm Ms. – Ms. – W. – W. – 10 Więcej na temat pochodzenia i rozwoju tej końcówki zob. aleksandravičius 1967: 222; por. także Zinkevičius 1966: 271, mapa nr. 22; 309–310. 11 Więcej na temat pochodzenia i rozwoju tej końcówki zob. Vaičiakauskytė 2002b: 19. 1759 metų Ziwato skait var džių linksniavimas ir jų raida 159straipsniai / articles 1. Końcówki mianownika i biernika to -u = [ọ], -y = [ẹ], np. : Akyiʃmyrkʃniu du Aniołu ʃtojos, yr kà anims iʃakie Ponas Jezuʃas yʃz prowyje 5712–13; Kada Darżelie meldziaws yʃztekieje yʃz munæs Krawje łaʃzu aʃztunioleka tukʃtaniu du śimtu dwydeśimty yr pækiy 33121–22. kretingiškių plote vartojamos tokios pat formos, kokias fiksuoja Ziwatas (d ~ dù, dv ~ dvì). Vyriškosios giminės skaitvardžio vardininko ir galininko galūnė -ọ sutrumpėjo (turbūt dėl proklizės) iš *-ṓ , o moteriškosios giminės -ẹ – iš *- 12. 2. Końcówka dopełniacza -u, np. : Aynoʃius prakieyktaʃis yʃzwidys Jezuʃa, dwyju dayktu jo kławʃe 1743–4. W porównywanej gwarze forma dopełniacza pokrywa się z poświadczoną w analizowanym tekście (dvjũ· ~ dvij). wprawdzie w niektórych punktach gwarowych (Kretingà, budriaĩ) galūnėje išlaikytas senovinis -n arba -m: dvjũn13 (plg. aleksandravičius 1967: 238). 3. Formy celownika i narzędnika używane są z fleksjami -um = [ọm], -ym = [ẹm], np. Ponas Jezuʃas paʃyrode dum Mokitynium Eytąntyms y Emmaus 26610, Jog ąnʃay dabrawalnay diel yʃzganima Swieta norieje numyrty, o dum dayktum dydeʃney aną apkalbieje […]; Dyinu arba dwym pyrmeʃney, dieł pryʃygatawoima ant weʃeles 614–6; […] ʃpawzdamy jem ant Gałwos Szwę, tos ʃu dwym kartym […] 20515–16. W gwarze kretyngiskiej formy celownika i narzędnika nie różnią się od poświadczonych w Ziwate (dm ~ dùm, dvm ~ dvìm). Celownik rzeczowników rodzaju żeńskiego różni się od narzędnika jedynie intonacją i związanym z nią akcentem retrakcyjnym (por. paradygmat; zob. także Vaičiakauskytė 2002b: 39; aleksandravičius 1963: 105). Dzisiejsze gwarowe formy dum, dvim są żmudzkim neologizmem utworzonym od mianownika liczby pojedynczej i formantu -m, tj. dọ + -m, dvẹ + -m (por. aleksandravičius 1967: 239; girdenis 1962: 215; kazlauskas 1968: 128). 3. Paradygmat liczebnika głównego tris 501 również jest niepełny: w Ziwate nie odnotowano form miejscownika i wołacza tego liczebnika. V. trzy 501 ~ trĩ·s l. k. tryju 1422 ~ trjũ· mn. trzema 15626 ~ trms c. trzy 2014 ~ trìs Įn. trymis 11514 ~ trmìs Vt. – Š. – 12 dalej zob. o pochodzeniu du i dvi pod względem rodzaju. Zinkevičius 1981: 57–58. 13 Najprawdopodobniej także w czasach Ziwato końcówka dopełniacza rzeczowników była wymawiana z samogłoską nosową (szerzej zob. Vaičiakauskytė 2002b: 18); zob. także aleksandravičius 1963: 102. 160 acta sonata Vaičiakauskienė Linguistica Lithuanica LXX 1. Końcówką mianownika jest -is, np. : Weyziek ion źmagaw, tris cuday 501. W omawianym dialekcie forma mianownika tego liczebnika kończy się końcówką -ĩ·s (trĩ·s ~ trs). Fleksja mianownika omawianego liczebnika została przejęta z tematu na i (szerzej zob. Vaičiakauskytė 2002b: 51–52; por. też būga 1958: 566). 2. Końcówka formy dopełniacza -u, np. : Mokikes źmagaw nu tos Pagonkas tryju dayktu 8516–17. Na obszarze gwary kretyngiskiej forma dopełniacza tego liczebnika pokrywa się z formą w Ziwacie (trjũ· ~ trij). W niektórych punktach gwary (podobnie jak w przypadku innych rzeczowników i przymiotników) w dopełniaczu zachowało się -n lub -m: trjũn (por. aleksandravičius 1967: 238). 3. Formy celownika, biernika i narzędnika przejęły końcówki tematu na i: -ims, -is i -mis, np.: […] potam pradieje ʃu dydziu ʃmutku trims Mokitynems kalbiety […] 15626–27; Apey tą, ką Jezus milawʃis nu Dwilekas metu dare, yr ʃprowojos pakoł deje tris deʃimtis 511–2; Hey, Hey, Hey, Wach, kurʃay griawni Bażniiy Diewa, o trymis dyinomis ię pabudawoj 22918–20. W dialekcie ŠVŽk przypadki celownika i biernika pokrywają się z formami analizowanego tekstu (trms ~ trìms, trìs ~ trìs, trmìs ~ trimìs14). prawda, we współczesnym dialekcie kretyngskim często występują również skrócone formy narzędnika. 4. Paradygmaty liczebników od 4 do 9 również są niepełne: M. śieśy 193 ~ šèš M. kietures 3722 ~ k.tọres D. piækiu 1028 ~ pŋũ· D. kieturiu 20827 –2091 ~ kètuȓũ· C. – C. – B. kieturis 3038, kieturius 556 ~ k.tọris B. kietures 551 ~ k.tọres N. śieśies 1263, sieśieys 32224 ~ šèšẽ·s N. kieturiomis 31119 ~ kètuȓomìs Msc. – Msc. – Z. – Z. – 1. Końcówki liczebników rodzaju męskiego w mianowniku -y = [ẹ], -i, natomiast rodzaju żeńskiego – końcówka -es, np. : To paznoiyima znokay ʃeptiny 32511; Znokay to ira aʃztuni 31827–3191; Kada jaw kietures deśimtis dienu yʃz eje po pagimdima Sunaws Diewa […] 3722–23. W dialekcie ŠVŽk samogłoska i w końcówkach mianownika omawianych liczebników (šèš ~ šešì, šẽ·šẹs ~ šẽšios). atkreiptinas dėmesys, kad skaitvardžio aʃztuni 3191 rodzaju męskiego -ẹ i żeńskiego -ẹs nie uległa poszerzeniu (zob. podany przykład). najprawdopodobniej jest to przypadkowy błąd korektorski lub rezultat sporadycznego aukštaitowania. 2. końcówka dopełniacza to -’u, np. Jezuʃas milawʃis Pyłotuy nieka ne atʃakie, o tay dieł kieturiu pryinu 20827–2091. Dopełniacz liczebników w gwarze kretyngijskiej pokrywa się z poświadczoną formą w analizowanym tekście (šèũ, ~ šeši). 14 Forma narzędnika w gwarach północnożmudzkich może brzmieć również trms (por. Girdenis 1996: 25). 1759 metų Ziwato skait var džių linksniavimas ir jų raida 161 artykuły / articles 3. końcówki form biernika: -is, -’us i -es, np. O czterech rzeczach ostatecznych: o śmierci, o sądzie, o piekle i o życiu wiecznym 3038–10; Oto cztery uczynki duchowne, które pomagają, to jest szczególne życie, modlitwa, post i umartwianie ciała 556–8; Potem gdy czterdzieści dni i nocy minęło, troszka tam, gdzie cały świat cierpi i żyje 5518–20. w gwarze kretyngijskiej (šèšìs ~ šešìs, šèšs ~ šešiàs) liczebniki rodzaju męskiego mają końcówkę rdzenia spółgłoskowego -is, która, jak twierdzi Zigmas Zinkevičius (1981: 59), świadczy o śladzie dawnego rdzenia spółgłoskowego r. W gwarach północnożmudzkich obecnie zamiast formy biernika liczby mnogiej keturis mówi się również keturius (Girdenis 1996: 51, 56). Na obszarze kretyngijskim takie formy są nawet częstsze. Liczebniki przejęły tę fleksję, oczywiście, z paradygmatu przymiotników (por. žalius, gražius). Raz taka forma biernika została użyta także w analizowanym tekście (zob. podany drugi przykład). 4. Forma narzędnika ma następujące końcówki: -eys, -es = [e·s], -’omis, np. : Regi dabar wyʃa kuna muna ʃweyka, ale Petniio yszwiʃi, ʃu śieśiomis tukʃtaniomis, śieśies śimtas, śieśiomis deśimtymis, yr śieśiomis ronomis pry ʃtulpa ʃu ronita, yr dawgiesne 1262–5; Atʃakims? Sieśieys ʃpaabays 32224. W gwarze ŠVŽ formy narzędnika są następujące (šèšẽ·s ~ šešiaĩs, šèũoms ~ šešiom(ì)s). W Ziwate używana jest naprzemiennie narzędnikowa forma liczebników rodzaju męskiego z żmudzką końcówką -es, w której nastąpiło ujednolicenie samogłosek, oraz forma aukštocka (por. podane przykłady; szczegółowiej zob. Vaičiakauskytė 2002b: 17). Narzędnikowa forma liczebników rodzaju żeńskiego (podobnie jak rzeczowników i przymiotników) w Ziwate jest powszechnie używana jeszcze w postaci nieskróconej (szczegółowiej zob. Vaičiakauskytė 2002b: 44, 74). 5. W Ziwate formy liczebnika deśimtis 2251 są najczęściej używane w znaczeniu liczby mnogiej. Forma liczby pojedynczej wystąpiła tylko raz. omawiany liczebnik odmienia jamas kaip i kamieno daiktavardžiai (plg. Vaičiakauskytė 2002a: 223–236; dar žr. się Vaičiakauskytė 2002b: 50–62), dlatego w niniejszym artykule nie powtarza się tej informacji. Minėtini tik tie dalykai, kurie aktualūs kalbamojo skaitvardžio linksniavimo raidai. Šio skaitvardžio paradigma atrodo taip: V. deśimtis 2251 ~ dèšmtis k. deʃimtiu 9516, deśimtu 515 ~ dèšimũ· / dèšimtũ·n15 n. – g. deśimti 1337, deśimtis 3722 ~ dèšmti, dèšmtìs Įn. deśimtymis 1264 ~ dèšimtmìs Vt. – Š. – 15 kai kuriuose patarmės punktuose (kaip ir kitų vardažodžių) kilmininke yra išlikęs -n arba -m (plg. aleksandravičius 1967: 238; dar žr. 13 išnašą). 162 acta sonata Vaičiakauskienė Linguistica Lithuanica LXX 1. kretingiškių plote vartojamos daugiskaitos kilmininko lytys (kaip ir kitų vardažodžių) su galūne -u (dèšimũ ~ dešimči). nagrinėjamame tekste pasitaikiusi kilmininko forma deśimtu 515, t. y. galūnės balsis eina po kietojo priebalsio, „išduoda“, kad šis skaitvardis yra buvęs priebalsinio kamieno (dar žr. Vaičiakauskytė 2002b: 57). 2. Liczebniki od 1 do 9 z liczebnikiem deśimtis 2251 mogą być zapisywane jako jedno słowo, ale najczęściej zapisuje się je jako oddzielne formy, por. trisdeśimtis 29516 i tris deśimtis 1336. Analizowany tekst pokazuje, że w połowie XVIII w. mieszkańcy Kretyngi używali nieskróconych form liczebników dziesiątek. Liczebniki w języku (por. Girdenis 1962: 215) pełnią niejako funkcję etykiety, dlatego ich skład fonemowy, zwłaszcza koniec wyrazu, jest uproszczony. Jednak to uproszczenie w gwarze mieszkańców Kretyngi, jak się zdaje, nastąpiło dopiero po połowie XVIII w. 3. W porównywanej gwarze forma narzędnika jest zróżnicowana – może mieć fleksje: -ẹms i -ẹmis (dèšimtm(ì)s16~ dešimtim(ì)s), ponieważ Żmudzini północni najlepiej zachowali pełne formy liczby mnogiej narzędnika, i szczególnie dotyczy to rzeczowników tematów na i (Zinkevičius 1966: 233; zob. także Vaičiakauskytė 2002b: 59). W Ziwate formy liczby mnogiej narzędnika liczebnika dešimtis używane są w postaci nieskróconej. 6. Paradygmat liczebników od 11 do 19 w analizowanym tekście jest niepełny – nie wystąpiły formy miejscownika i wołacza. Liczebniki te są wyrazami złożonymi. ich pierwszy człon tworzą pewne formy liczebników, a drugi – element -leka17. dawne pisma pokazują, że odpowiednie liczebniki porządkowe w XVI–XVII w. były jeszcze związkami wyrazowymi, jednak liczebniki główne w XVI–XVII w. miały już formy zrośnięte typu współczesnego (Zinkevičius 1981: 60). Ziwatas nie odnotowuje takich form. V. dwileka 8110 ~ dv·leka k. dwilekas 15214 ~ dv·lekas n. dwilekay 4616 ~ dv·lek· g. dwileka 15214 ~ dv·leka Įn. dwileku 1434 ~ dv·lek Vt. – Š. – 1. formy mianownika i biernika omawianych liczebników kończą się końcówką -a, np. : Yr ʃurinka kaypo butum dwileka pintyniu, truputiu kuriu lyka kur walgius 8110–11; Muʃu milawʃis Ponas Jezuʃas, turiedamas metu dwileka, norieje uzłaykity pryʃakimus Tiewa ʃawa 4622–23. 16 Wygłosowy wtórny krótki dwugłos zamiast oczekiwanej intonacji ciągłej często ma intonację środkową (girdenis 1996: 25). 17 w sprawie pochodzenia tego elementu zob. Zinkevičius 1981: 61–63. 1759 metų Ziwato skait var džių linksniavimas ir jų raida 169artykuły / articles girdenis aleksas 1962: Morfologia i słowotwórstwo dialektu Tirkšlių (rękopis). girdenis aleksas 1996: Tak mówią mieszkańcy Tirkšlių. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. girdenis aleksas 2000a: Prace językoznawcze 1. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. girdenis aleksas 2000b: Prace językoznawcze 2. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Girdenis Aleksas 2001: Prace językoznawcze 3. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Girdenis Aleksas, Girdenienė Danutė 1997: Indeks Ziwatu z 1759 roku. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Girdenis Aleksas, Skirmantas Petras 1998: Ziwat z 1759 roku. (wydanie faksymilowe). Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. grinaveckis Vladas 1973: Historia dialektów żmudzkich. Wilno: Mintis. kazlauskas jonas 1968: Gramatyka historyczna języka litewskiego. Wilno: Mintis. Lkg – Gramatyka języka litewskiego 1. Fonetyka i morfologia, red. odp. kazys ulvydas. Wilno: Myśl, 1965. Palionis jonas 1979: Historia litewskiego języka literackiego. Wilno: Nauka. Palionis jonas 1995: Historia litewskiego języka pisanego. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Paulauskienė aldona 1994: Morfologia języka litewskiego. Wykłady dla lituanistów. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. rosinas albertas 1995: Zaimek języków bałtyckich: rozwój morfologii. Wilno: Uniwersytet Wileński. subačius giedrius 1998: Idee żmudzkiego języka ogólnego: początek XiX wieku. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Vaičiakauskytė sonata 2001: Rzeczowniki tematów o, io, iio w Ziwacie z 1759 roku i ich rozwój. – Językoznawstwo 50(1), 119–133. Vaičiakauskytė sonata 2002a: Rzeczowniki tematu i i tematu spółgłoskowego w Ziwacie z 1759 roku i ich rozwój. – Baltistica 36(2), 223–236. Vaičiakauskytė sonata 2002b: System fleksji rzeczowników w Ziwacie z 1759 roku. rozprawa doktorska. Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. Vaičiakauskienė sonata 2004a: Rodzajowe zaimki w Ziwacie z 1759 roku i ich rozwój. – Kalbotyra 53, 81–91. Vaičiakauskienė sonata 2004b: Nierodzajowe zaimki w Ziwacie z 1759 roku i ich rozwój. – Baltistica 39(2), 279–287. Vaičiakauskienė Sonata 2005: Rzeczowniki o tematach na u i iu w „Ziwacie“ z 1759 roku i ich rozwój. – Acta Linguistica Lithuanica 53, 91–99. 170 sonata Vaičiakauskienė acta Linguistica Lithuanica LXX Vaičiakauskienė Sonata 2013: Rzeczowniki rodzaju żeńskiego w „Ziwacie“ z 1759 roku i ich rozwój. – Acta Linguistica Lithuanica 68, 51–70. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska. Wilno: Mintis. PODSUMOWANIE artykuł analizuje deklinację liczebników w najlepszym XVIII-wiecznym zabytku Zinkevičius Zigmas 1980: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 1. Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1981: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 2. Vilnius: Mokslas. declension of numerals in the 1759 ZiWatas and their development piśmiennictwa północnożmudzkiego subdialektu kretyngi, w Ziwatasie z 1759 roku, oraz ich rozwój. celem badań jest analiza i przedstawienie synchronicznego opisu deklinacji analizowanego zagadnienia. artykuł koncentruje się na rozwoju rzeczownika; omówiono pochodzenie końcówek oraz podjęto próbę wyjaśnienia przyczyn i motywów zmian. rekonstrukcja wewnętrzna i metody numeral of the sub-dialect of the Ziwatas; to compare the declension paradigms of the numeral in contemporary northwest samogitian sub-dialect of kretinga and the sub-dialect porównawcze umożliwiły odtworzenie systemu deklinacyjnego liczebnika XVIII-wiecznego północnożmudzkiego subdialektu kretyngi. analiza liczebników w subdialekcie „Ziwatu“ i ich porównanie ze współczesnym północnożmudzkim subdialektem okolic Kretyngi wykazały, że w połowie XVIII wieku w subdialekcie Kretyngi nadal występowała nieskrócona forma liczebnika dešimtis (dziesięć); dlatego formy dziesiątek są powszechnie używane w formie niezredukowanej. Co więcej, forma dopełniacza liczby mnogiej liczebnika dešimtys, deśimtu 515 obok deʃimtiu 9516, pokazuje, że liczebnik ten miał niegdyś temat spółgłoskowy. Badanie liczebników w analizowanym subdialekcie pokazuje, że samogłoska drugiego członu liczebników złożonych z -leki nie została jeszcze zwężona. Analiza Ziwatas potwierdza pogląd, że -lek jest wariantem bardziej archaicznym. współczesny północnożmudzki subdialekt Kretyngi używa opcjonalnie form z -lek i -lẹk; częstsze są formy ze zwężoną samogłoską końcówki. (tysiąc) przeszedł już ze starego tematu na i do tematu na ē. the study leads to the conclusion that in the sub-dialect of the Ziwatas the numeral tūkstantis Złożono 16 kwietnia 2014 r. sonata Vaičiakauskienė Lietuvos edukologijos universitetas ul. Tarasa Szewczenki 31, LT-03111 Wilno, Litwa [email protected]