„Latviešu valodas gramatika“

364 acta Linguistica Lithuanica LXXI aLdona PauLauskienė Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: teoria gramatyki, historia nauki o gramatyce, lingwistyka społeczna. LatVIeŠu VaLODaS graMatika rīga: Lu Latviešu valodas institūts, 2013, 1023 s. isbn 978-9984-742-70-0 Przede wszystkim należy pogratulować Łotyszom, którzy wydali obszerną gramatykę XXI wieku. Litwini mogą słusznie szczycić się Słownikiem, a Łotysze – gramatyką: jej teorią i praktyką. Żyliśmy w odmiennych warunkach, mieliśmy odmienne talenty. Kto w wyniszczonej nieludzkim uciskiem Litwie mógłby talentem i pracami gramatycznymi dorównać augustowi bīlenšteinui, jānisowi endzelīnsowi, kārlisowi Mīlenbahsowi? być może Kazimierz Jaunius, Kazimierz Būga, Jonas Jablonskis... jednak talentami rządzi bezlitosny los, przydzielając jednym więcej, innym mniej czasu, jednym takie, a innym inne warunki życia, nauki i pracy. jakie mogły być na Litwie podręczniki szkolne, skoro przez niemal pół wieku ciążył nad nią zakaz druku? i Łotysze żyli niełatwo, ale inaczej. dlatego Dzintra Paegle mogła napisać nawet dwutomową historię łotewskich podręczników szkolnych, obejmującą okres 1874–1922 (Bankavs, Jansone 2010: 202). Imponujący początek historycznej gramatyki języka łotewskiego: z połowy XIX w. pochodzi fundamentalne, wydane w Berlinie dzieło Augusta Bielensteina w dwóch częściach Die lettische Sprache nach ihren Lauten und Formen erklärend und vergleichend dargestellt (1. część Die Laute. Die Wortbildung wydana w 1863 r.; 2. część Die Wortbeugung – w 1864 r.). W encyklopedycznym dziele Andrejsa Bankavsa i Ilgi Jansone Valodniecība Latvijā: fakti un biogrāfijas bardzo zwięźle, lecz informacyjnie przedstawiono prehistorię łotewskiego językoznawstwa od 1211 r. do 1447 r. oraz jego historię od najstarszego znanego tekstu rękopiśmiennego (1507 r.) do 2009 r. Można tu znaleźć także dodatkowe dane biograficzne autorów tej gramatyki (podstawowe podano w gramatyce). Dla badacza historii nauki o gramatyce wyraźnie widać, że idealnie jest, gdy gramatykę od początku do końca pisze jeden autor. W monografii przynajmniej możliwa jest próba zachowania logiki wywodu. ale czy w naszych krajach było wielu, czy też obecnie jest wielu naukowców zdolnych napisać fundamentalną gramatykę języka? ponadto nie każdy okres jest sprzyjający nawet bardzo genialnemu pisarzowi. XX w. Latviešu valodas gramatika W połowie XX w. Łotysze wydali 1100-stronicową „Gramatykę języka łotewskiego” Endzelīna (Endzelīns 1951), ale została ona napisana w 1922 r. po niemiecku, Lettische Grammatik, a w 1951 r. wydano jedynie poprawione i uzupełnione tłumaczenie. W połowie XX w. zarówno Łotysze, jak i Litwini pisali już kolektywne gramatyki akademickie: dwutomową Gramatykę języka litewskiego: dwa jej tomy kas: latviai dviejų tomų gramatiką, kurios pirmasis tomas skirtas fonetikai ir morfologijai (1959), o antrasis – sintaksei (1962). Lietuviai šiek tiek vėliau išsileido poświęcono fonetyce i morfologii (I – 1965, II – 1971), jeden – składni (III – 1976). Bardzo słusznie w przedmowie do drugiego tomu „Gramatyki współczesnego łotewskiego języka literackiego” zauważono, że w pracy zespołowej trudno osiągnąć jednolite rozumienie zjawisk gramatycznych i spójność teorii gramatycznej (1962: V), ale mimo to trzeba dążyć do ich osiągnięcia. takiej orkiestrze potrzebny jest utalentowany dyrygent. dlatego w kolektywnych gramatykach połowy XX w. napisano także szersze lub węższe rozdziały wprowadzające, w których definiuje się przedmiot badań gramatycznych: znaczenie gramatyczne, formę gramatyczną, kategorię gramatyczną, pojęcia połączenia wyrazowego, części zdania i zdania. W przedmowie do najnowszej gramatyki naukowej języka łotewskiego stwierdza się, że od połowy XX wieku język łotewski i teoria językoznawcza uległy zmianie, a zatem pojawiła się konieczność podsumowania w nowej gramatyce wyników teoretycznych i praktycznych badań łotewskich językoznawców tego okresu (s. 19). Zmiany języka nie mogą być bardzo znaczące, a jak zamierza się podsumować wyniki badań, skoro każdy badacz inaczej pojmuje zjawiska gramatyczne? Tu nie bez znaczenia są doświadczenie i talent. Trudno zrozumieć, dlaczego obiecuje się podsumować osiągnięcia, zamiast w tej pracy je uzasadnić lub na nowo przemyśleć, i dlaczego tylko łotewskich, a nie wszystkich bałtystów oraz twórców językoznawstwa ogólnego, dlaczego w ogóle nie obiecuje się napisać dobrej gramatyki języka łotewskiego? Dlaczego poprzestaje się tu tylko na krótkiej przedmowie i rezygnuje z obszerniejszego teoretycznego wprowadzenia do gramatyki? Jest ono konieczne, aby pomóc zespołowi w jednolitym pojmowaniu gramatyki, zwłaszcza także dlatego, że pierwszą wersją tej gramatyki (2008–2011) kierowała Daina Nītiņa, a od 2012 r. jej koordynatorem został Juris Grigorjevs. Dlaczego zmienili się kierownicy, czytelnik nie wie, nie zostało to powiedziane. Uwagi te należy traktować jedynie jako „czepianie się” przedmowy, która dla każdej pracy jest bardzo ważna i powinna być przemyślana w najdrobniejszych szczegółach. autorzy rozdziałów recenzowanej gramatyki – nowe pokolenie, które nie mogło przyczynić się do napisania wcześniejszej gramatyki akademickiej, lecz jest już wystarczająco dojrzałe, posiada stopnie i tytuły naukowe. jednak czytając tekst, nieco się rozczarowujesz, że w gramatyce jest zbyt mało samej gramatyki, a w niewielkim stopniu wykorzystano aksjomaty ustalone przez językoznawstwo ogólne oraz prace sąsiadów, litewskich językoznawców. niegdyś Jānis Endzelīns ubolewał, że nie ma litewskiej historycznej gramatyki porównawczej, na której można byłoby się oprzeć (Endzelīns 1951: 1), ale mimo to wykorzystał wszystkie dostępne źródła, 366 acta Linguistica Lithuanica LXXI faktami ze staropism. Nie tylko gramatyka aLdona PauLauskienė historyczna, lecz także synchroniczna wymaga szerszego spojrzenia przynajmniej na języki pokrewne. Litewscy bałtyści w okresie wspomnianym w gramatyce również niemało osiągnęli we wszystkich dziedzinach językoznawstwa, także w letonistyce. Na przykład specjaliści w dziedzinie fonetyki i fonologii (ilze auzia, dace Markus, juris damentalaus girdenio praca z fonologii. bardzo prosto i jasno określił, czym zajmują grigorjevas) daug naudingos patirties būtų gavę iš alekso girdenio tyrinėjimų, bet literatūros sąraše, išskyrus bendrą Markus ir girdenio straipsnį, nėra nė vieno funsię fonologia i fonetyka: „fonologia bada plan wyrażenia systemu językowego, a nie wszystkie dźwięki mowy w ogóle. A zatem interesują ją tylko te właściwości dźwięków mowy, które pozwalają odróżniać jedne elementy treści (znaczenia przedmiotowe) od innych, – a więc kształtują wyrażenie znaków i są ich materialną podstawą” (girdenis 1995: 20). „Wszystkie cechy dźwięków występujących w aktach mowy – zarówno relewantne, jak i nierelewantne – bada inna dyscyplina, zajmująca w pewnym sensie pozycję pośrednią między językoznawstwem a naukami przyrodniczymi (przede wszystkim fizyką i fizjologią). Tradycyjnie dyscyplina ta nazywana jest f o n e t y k ą [...]. Odmiana fonetyki, w centrum której znajdują się akustyczne (fizyczne) właściwości dźwięków, pod względem niektórych swoich metod jest w istocie fizyką stosowaną; dziedzina fonetyki badająca artykulacyjne właściwości dźwięków mogłaby być uznana za fizjologię stosowaną (częściowo także anatomię)” (girdenis 1995: 22). W Gramatyce współczesnego języka litewskiego Girdenis pisze: „Podstawowa jednostka czystej fonetyki – głoska mowy – pod względem zakresu mniej więcej pokrywa się z fonemem, ale ściśle się od niego różni tym, że ma (zazwyczaj bardzo wiele) fonologicznie nieistotnych cech – fonemowi przysługują tylko cechy dystynktywne. ponadto przejście od jednego fonemu do drugiego zawsze ma charakter kategoryczny, natomiast granice wielu głosek są ciągłe. strumień mowy jesteśmy w stanie podzielić na głoski tylko dlatego, że wiemy albo przynajmniej wyczuwamy, jakim zestawom fonemów one odpowiadają” (1996: 16). badając głoski mowy metodami instrumentalnymi, nietrudno uchwycić również cechy sąsiadującej głoski. a zatem powstaje pytanie, na ile w gramatyce przeznaczonej dla różnych czytelników niezbędne są choćby opisy najnowocześniejszych instrumentalnych metod badania głosek mowy i ich wyników? wszędzie bardzo roztropnie opierał się na języku litewskim, jego dialektach; włączając studia nad systemem dźwiękowym do gramatyk tego rodzaju, być może nie należałoby nawet wyraźnie podkreślać różnicy między fonetyką a fonologią. chociaż fonologia jako samodzielna dyscyplina ukształtowała się w XX wieku, w latach trzydziestych, dzięki wysiłkom członków Praskiego Koła Lingwistycznego Nikołaja Trubieckoja i Romana Jakobsona, to największe osiągnięcie fonologii nastąpiło jednak wtedy, gdy słyszalny dźwięk można już było oznaczyć odpowiednim znakiem – literą. od tego też rozpoczęła się gramatyka (od greckiego słowa γράμμα ‘litera’, γραμματική τέχνη ‘nauka, sztuka czytania i pisania’. badając dźwięki rozróżniane słuchem (fonemy) i ich znaki, stworzono pierwszy europejski model gramatyki. gramatyka starożytnej greki powstała przede wszystkim jako komentarze do tekstów znakomitych autorów. Grecy mieli wiele tekstów wierszowanych. dlatego Latviešu valodas gramatika 367recenzijos / reviews i sylaby, ich jakość. Specjaliści w dziedzinie metryki przeprowadzili najbardziej subtelne badania w tej dziedzinie. i obecnie wiele osób nadal wyobraża sobie, że głównym celem nauki gramatyki jest nauczenie się poprawnego mówienia i pisania (rosyjskie słowo грамотный ‘piśmienny’ – poznawczy, istnieje także tiesioginis vertinys iš graikų kalbos). teorinę europos gramatiką kūrė graikų filosofai. išsiaiškinę, kad, be empirinio konceptualny, ustalili oni pojęcie nazwy elementarnej jednostki gramatyki (λόγος). (greckie słowo λόγος oznacza zarówno ‘słowo’, jak i ‘zdanie’, i ‘naukę’.) autorzy gramatyk antycznych twierdzili, że nauka gramatyki daje człowiekowi klucz do poznania świata, pomaga wyrażać własne myśli i ideologię społeczną. a zatem także współcześnie można by oddzielić instrumentalne badanie dźwięków od gramatyki teoretycznej. w gramatyce prawdopodobnie wystarczyłaby fonologia. jednak nawet po ukształtowaniu się nauki o fonologii gramatyki nadal wyjaśniają relację między fonetyką a fonologią. Po przeczytaniu tego rozdziału można zrozumieć, jak szczegółowo badane są dźwięki języka łotewskiego oraz różne zjawiska fonetyczne. Znajduje się tu sporo informacji o zbiegach dźwięków, sylabach, intonacjach sylab, zagadnieniach prozodii i akcencie. Godne uznania jest to, że zwrócono uwagę również na problemy poprawnej wymowy, czyli ortoepii, oraz ustalono normy wymowy. Bardzo chciałoby się, aby recenzja ta została zrozumiana nie jako krytyka starannej pracy wykonanej przez autorów gramatyki, lecz jako dalsze rozważania osoby mającej własny pogląd na gramatykę nad tym, czym jest gramatyka i co tutaj o niej napisano. Aby coś poznać, trzeba analizować, tzn. rozkładać całość na części. Język jako całość najpierw dzielimy na składowe części tekstu. Następnie dzielimy je na zdania, zdania dzielimy na połączenia wyrazowe, połączenia – na wyrazy, wyrazy – na nazwy i wykładniki relacji, a nazwy dzielimy na najmniejsze części znaczące – morfemy. Podczas rozkładania morfemu znika znaczenie i przechodzi się na fonologiczny poziom analizy: bada się nie znaczenie dźwięków, lecz ich moc rozróżniającą. dlatego też niezbyt trafne wydaje się stwierdzenie, że: „dźwięk mowy, który może zmieniać znaczenie wyrazu lub morfemowej części składowej wyrazu, nazywa się fonemem” (s. 23). Słowa mainīt ‘zmieniać’ i diferencēt ‘różnicować, rozróżniać’ są niejednoznaczne. dlatego lepsza wydaje się definicja fonemu zawarta w gramatyce z 1959 r., gdzie mówi się, że fonem jest dźwiękiem mowy, który, zmieniając brzmieniową powłokę morfemu lub wyrazu, na podstawie relacji opozycyjnej rozróżnia znaczenie wyrazu lub morfemu. Na przykład kalt – malt albo saime – laime, a przy odmianie laimi – laimē ostatnia samogłoska rozróżnia przypadki tego samego wyrazu (1959: 18). Autorką rozdziału o morfemice jest anna Vulānė. Wszystkie rozdziały gramatyki rozpoczynają się od wprowadzającej części podsumowującej, w której, z nielicznymi wyjątkami, przedstawiono, co zostało zbadane przez samych Łotyszy, a następnie oparto się na uogólnionych wynikach tych prac (taki jest już zamysł gramatyki). interesowały ich nie tylko litery, lecz bodaj najbardziej znaną specjalistką w zakresie morfemiki i morfonologii łotewskiej jest Andra Kalnača (Kalnača 2004). jej studium pokazuje, że Łotysze znacznie wyprzedzili tu Litwinów: w swoich gramatykach mogą już obok fonologii uwzględniać także morfonologię, która pokazuje, że 368 acta Linguistica Lithuanica LXXI prawidłowe zmiany fonemów w obrębie morfemu aLdona PauLauskienė mogą zmieniać znaczenie zarówno wyrazów, jak i form gramatycznych. Na przykład oboczność samogłosek rdzenia towarzyszy niektórym procesom słowotwórczym i fleksyjnym. W ten sposób fonologię poprzez morfonologię można powiązać z graRozkład słów na części znaczeniowe i opisy tych części mają bardzo długą matikos dalimi, vadinama morfologija, ir net su sintakse, t. y. apskritai su gramatika (kalnača 2004: 60). tradycję, ale istnieje tu jeden bardzo ważny problem, wciąż wymagający odpowiedzi: Czy wszystko to, co zapisuje się w słownikach w porządku alfabetycznym, jest słowami? już w pierwszej połowie XX wieku ustalono opozycję morfemu (niepodzielnego znaczeniowego elementu języka) wobec słowa – struktury podzielnej (Joseph Vendryes, Le langage, 1920; przekład na język rosyjski – Вандриес 1937: 76). autor ustalił tę opozycję, badając fleksyjne języki klasyczne. Później ideę takiej opozycji wysunęła (być może nawet całkowicie niezależnie, ponieważ brak odsyłacza) Tatjana Bułygina, opierając się na ogólnym języku litewskim w odmianie pisanej. Jej zdaniem słowo języka litewskiego jest strukturą i pod tym względem stanowi wyraźną opozycję wobec elementarnych jednostek znaczeniowych (morfemów). Rozumiejąc słowo w ten sposób, przyimki, partykuły i spójniki nie mogą należeć do kategorii słów, ponieważ są nieautonomiczne, nie mają samodzielnego akcentu i nie dzielą się na morfemy z ładunkiem znaczenia leksykalnego i gramatycznego (Булыгина 1970: 8–9). Przyjmując to twierdzenie, należałoby na nowo stworzyć definicję morfemu, należałoby uznać, że w zdaniu funkcjonują nie tylko morfemy związane, lecz także wolne (spójniki) albo przynajmniej częściowo wolne (przyimki, partykuły). W książce Kalnačy i w napisanym przez Vulanę rozdziale o morfemice nie ma opozycji morfemu i słowa, ponieważ uważają one, że każde słowo ma rdzeń, który może funkcjonować w języku także jako słowo niepodzielne. Przykłady nierozkładalnych słów i rdzeni są następujące: słowa – przysłówki i partykuły (drīz, te, šeit, jo, ja ) oraz formy słów (aug, zied, tēv! māt!), które są niczym innym jak nierozkładalnymi rdzeniami (kalnača 2004: 12). Mając możliwości nie recenzji, lecz pracy badawczej, nietrudno udowodnić, że przykłady te nie obalają opozycji morfemu i słowa jako struktury rozkładalnej w językach typu fleksyjnego, ponieważ wskazane tu formy słów funkcjonują w języku nie pojedynczo, lecz jako człony paradygmatów, w których ten sam rdzeń wraz z końcówką tworzy strukturę. Dlatego błędne jest sądzić, że we wskazanym przypadku rdzenie nie tworzą struktury z końcówką zerową. Nie należy ignorować znaczenia braku formy w paradygmacie form. Na przykład kalnača wysuwa następujące cechy rdzenia: 1) ma on znaczenie leksykalne; 2) może funkcjonować samodzielnie, bez afiksów; 3) tworzy system otwarty, ponieważ liczba rdzeni jest nieokreślona; 4) rdzeń jest uniwersalną jednostką języka, ponieważ występuje w każdym słowie każdej części mowy i we wszystkich językach (kalnača 2004: 10). to już bardzo śmiałe, gdy dla tych twierdzeń brakuje poważnych argumentów. tylko dobrze przemyślmy twierdzenie, że rdzeń znajduje się w każdym słowie każdej części mowy i we wszystkich językach. tak zapewne być nie może. Latviešu valodas gramatika 369recenzijos / reviews badając zjawiska gramatyczne, udało się znaleźć niemało literatury, w której rozważa się status gramatyczny wyrazów posiłkowych. Została ona zebrana podczas pisania książki Gramatinės lietuvių kalbos veiksmažodžių kategorijos (Paulauskienė 1979: 174–186), lecz problemy poruszane w tej literaturze są i dziś bardzo aktualne, ponieważ wyrazy posiłkowe i łączniki form analitycznych nie mają znaczenia leksykalnego. A zatem, jeżeli rdzeń jest morfemem leksykalnym, wyrazów posiłkowych nie można uważać za rdzenie, a jeżeli ponadto uznamy, że rdzeń jest nie tylko podstawą znaczenia leksykalnego wyrazu, lecz ma także potencję gramatyczną do przyłączania afiksów, to wyrazy posiłkowe w analitycznych formach czasów i trybów czasownika, z wyjątkiem negacji, nie przyłączają żadnych innych afiksów. Przyłączanie negacji wyjaśnia się tym, że cała konstrukcja z czasownikiem posiłkowym jest pojmowana jako jednolita forma czasownika, występująca w zdaniu jako orzeczenie imienne: ir bijis ‘był’ – nav bijis ‘nie był’, esmu izalkusi ‘jestem głodna’ – nesmu izalkusi ‘nie jestem głodna’, natomiast wyrazy służebne (przyimki, spójniki, partykuły) nie przyłączają nawet negacji, ponieważ nie mają tego znaczenia, któremu można byłoby zaprzeczyć. Na przykład partykuły same stwierdzają albo zaprzeczają, mogą występować złożone partykuły przeczące, ale partykuły przedrostkowe nie mogą istnieć. Vulanė również uznaje, że każde słowo ma rdzeń, a rdzeń charakteryzuje się nieokreślonością; znaczenie rdzenia konkretyzują różne afiksy. jeżeli każde słowo ma rdzeń, a jego cechą jest nieokreśloność, to jak w takim razie słowa funkcyjne mogą jednak występować bez afiksów? i całkowita nowość gramatyki teoretycznej: rdzeń w słowie nie ma wyraźnie określonego miejsca (s. 142). Struktura słowa przypomina złożone zdanie podrzędne, w którym zdanie główne (podobnie jak rdzeń słowa) zawsze znajduje się na swoim miejscu, natomiast zdania podrzędne mogą występować zarówno przed zdaniem głównym, jak i po nim, mogą być wtrącone, a może ich też w ogóle nie być. Tak samo afiksy mogą występować przed rdzeniem i po nim, ich brak może mieć znaczenie (końcówka zerowa), a w rdzeniu mogą pojawiać się wrostki. Potencja rdzenia do przyłączania afiksów ma charakter nie leksykalny, lecz gramatyczny, zależny od gramatycznego (nie leksykalno-gramatycznego!) znaczenia części mowy, które ukazują systemy form, zwane paradygmatami. Od gramatycznego znaczenia części mowy zależą typy i kategorie słowotwórstwa oraz odmiany. dlatego nie znajdziemy ani zaimków, ani liczebników z przedrostkami: zaimki nie przyłączają przedrostków dlatego, że ich rdzenie nie mają znaczenia leksykalnego, a liczebniki dlatego, że znaczenie to jest jedynie dokładną liczbą, niepoddającą się modyfikacjom: inna liczba i już inny liczebnik (jeśli nie dwa, to trzy, cztery itd.). sangrąžos afiksas – ne galūnė, o ypatinga kamieno morfema, kilusi iš sangrąžinio zaimka. w niejednym języku jest on również obecnie używany jako odrębne od czasownika słowo (czeskim, polskim, częściowo rosyjskim i łotewskim). Na przykład litewskie wyrażenie Nusipirkau knygą przetłumaczymy na język rosyjski wyłącznie konstrukcją analityczną Купил себе книгу. W języku łotewskim czasownik nusipirkti będzie odpowiadał analitycznej formie nopirkt sev, a nusivesti – aizvest (novest) sev līdz (ejot). chociaż we 370 aLdona PauLauskienė acta Linguistica Lithuanica LXXI współczesnym języku łotewskim przedrostek nie odsuwa afiksu zwrotności od końca wyrazu, lecz wyraźnie pomaga tworzyć czasowniki zwrotne także z tych niezwrotnych, które bez przedrostka nie mogą być zwrotne (gulēt ‘spać’ – izgulēties ‘wyspać się’). związek słowotwórczy afiksu zwrotności z przedrostkiem tworzy cyrkumfiks i wskazuje, że nie jest on końcówką, lecz morfemem rdzenia (s. 292). nie ma znaczenia, że we współczesnym języku łotewskim afiks zwrotności znajduje się na końcu czasownika, a tylko w gwarach i dawnych tekstach występuje między przedrostkiem a rdzeniem (s. 146–147), lecz należy do struktury rdzenia. dziwne, że w jednym miejscu gramatyki końcówkę definiuje się jako zmienną część wyrazu (s.151), a w innym nawet ta sama autorka nie przestrzega tej definicji. Na przykład w gramatyce znajduje się rozdział zatytułowany „Tworzenie czasowników z końcówką derywacyjną lub fleksją” (s. 291), w którym przykładami są wyłącznie czasowniki zwrotne. analiza słowotwórcza wymaga jednak pary, której człony łączyłaby relacja słowotwórcza. gdy ta relacja zostaje zerwana, otrzymujemy albo czasowniki o zupełnie innych znaczeniach leksykalnych, albo reflexiva tantum (brīnīties, lavīties, smieties), choć w niejednym przypadku głębsza analiza derywatów odnalazłaby również niezrwrotną podstawę ich tworzenia. Na przykład litewskie juoktis występuje wyłącznie jako czasownik zwrotny, ale bez zwrotności można je znaleźć w derywatach prefiksalnych: iš-juokti, pa-juokti. W języku łotewskim obok smieties występują również iz-smiet, ap-smiet. uwzględniając wyjaśnienie pochodzenia afiksu zwrotności autorstwa Endzelīnsa (endzelīns 1951: 903, 910, 1046) oraz to wyjaśnienie przejęte przez akademicką gramatykę języka łotewskiego (1959: 554), po prostu nie można tego zignorować i uznać afiksu zwrotności za końcówkę mającą znaczenie słowotwórcze, ponieważ końcówka, nawet pełniąca funkcję słowotwórczą, musi być zmienna (nazwa fleksja pochodzi od łacińskiego słowa flexio ‘zginanie, składanie’). w gramatyce języka litewskiego Antanasa Baranauskasa występuje termin lankstygalis ‘końcówka’ i lankčiojimas ‘odmiana’, natomiast afiks zwrotności ani w języku litewskim, ani łotewskim nie poddaje się „zginaniu”, a zatem nie jest końcówką. przy tak nieodpowiedzialnym obchodzeniu się z historią i funkcjami afiksu zwrotności czasownikowi narzuca się nietypowe dla niego słowotwórstwo końcówkowe (s. 291), nietypowe jest dla niego również łączenie samodzielnych wyrazów. to zależy od syntaktycznej roli czasownika. jeżeli rdzeń charakteryzuje się znaczeniem leksykalnym i jeżeli wszystkie wyrazy mają rdzenie, to jak rozumieć rdzenie zaimków? Na przykład po odrzuceniu końcówki zaimków kas, tas pozostają rdzenie kir t-. jakie jest znaczenie tych rdzeni? w gramatyce naliczono 70 zaimków (s. 428) i powiedziano, że obecnie nie tworzy się emilis benvenistas pažymi, kad įprotis daro mus nejautrius esminiam skirtumui, nowych zaimków. A zatem zaimki stanowią zamkniętą klasę wyrazów. We wspomnianym studium Kalnačasa jedną z charakterystycznych cech rdzeni (3) jest otwartość systemu, chociaż system nie może być otwarty. znajdującego się między językiem jako określonym systemem znaków a językiem jako konkretnym aktem mowy. Zaimki są swoistymi „pustymi” znakami językowymi, same w sobie nieposiadającymi znaczenia referencyjnego, lecz wskazującymi je jedynie w akcie mowy (Бенве нист 1974: 288–289). Pod względem liczby jednostek i częstości użycia w tekście zaimki są podobne nie Latviešu valodas gramatika 371recenzijos / reviews do słów znaczących, lecz do morfemów gramatycznych. klasa, która składa się z mniej niż stu jednostek, powinna być nazywana klasą formantów, ponieważ w tym przypadku wyraźna jest tendencja do systematyzacji, natomiast klasa, która składa się z setek lub tysięcy jednostek, ma prawo nazywać się leksemami lub słowami (Pottier 1952: 121). a więc wszystkie zaimki nie są leksemami, natomiast zaimki osobowe są ponadto morfemami gramatycznymi należącymi do koniugacji czasownika. jeżeli nie ma końcówki osobowej, zaimki występujące wyłącznie jako podmiot wskazują osobę czasownika, a jeżeli występuje zarówno zaimek, jak i końcówka osobowa, mamy nadmiar formy. wówczas w językach łotewskim i litewskim można pominąć zaimek osobowy. dlatego w konstrukcji Es atnācu mamy cyrkumfiks. Po pominięcia zaimka zdanie nadal pozostaje osobowe: Kā atnācu, tā arī aiziešu. Dokładnie tak samo jest w języku litewskim: Aš atėjau. Jak przyszedłem, tak i odejdę. to jeden z modeli cyrkumfiksu, w którym, pozostawiając jego pierwszą część jedynie potencjalną, nie zmienia się ani zdanie, ani znaczenie osoby czasownika. inny model cyrkumfiksu, w którym przyimek wraz z końcówką przypadka oznacza okoliczność i którego nie można pominąć. Por. łotewskie Sēdēt pie galda i litewskie Sėdėti prie stalo. Tutaj miejsce względem czegoś wskazuje końcówka przypadka wraz z przyimkiem. Bulygina taką gramatyczną formę przypadka nazywa прерывистая морфема (dosłownie – morfemą przerywaną). jak widać na przykładach, pojęcie cyrkumfiksu Vulane jest bardzo wąskie: cyrkumfiksem nazywa ona tylko afiks, który dzieli rdzeń na dwie części: rakstīt ‘pisać’: sarākstīties ‘korespondować ze sobą, pisać do siebie’; jumts ‘dach’ : pajumte ‘schronienie, zadaszenie’, vasara : pavasaris. jednak przedrostek i przyrostek rzeczowników uznano zapewne za cyrkumfiks dlatego, że w języku łotewskim zmiana przyrostka drugiego komponentu rzeczowników przedrostkowych podczas łączenia wyrazów jest rzeczą rzadką, podczas gdy w języku litewskim jest to prawidłowość, a rola przyrostka rzeczowników przedrostkowych jest dokładnie taka sama jak w wyrazach złożonych. Kalnača bardzo subtelnie zauważyła, że w przypadku takich formacji jak gals : pagale, galds : pagalde, krāsns : aizkrāsne można również dyskutować o cyrkumfiksie (Kalnača 2004: 24). zatem dyskutujmy. na podstawie przedrostkowych i złożonych rzeczowników języka łotewskiego i litewskiego można wyciągnąć wniosek, że również rzeczowniki przedrostkowe są rezultatem nie prefiksacji, lecz derywacji syntaktycznej, tylko przyimek w składzie wyrazu staje się przedrostkiem. to znów dowód na to, że przyimki nie są rdzeniami, lecz afiksami: aizjūra ‘Zalew Kuroński’, apgabals ‘region, okręg’, bezmiegs ‘bezsenność’, dienasgrāmata ‘dziennik’, klasesbiedrs ‘kolega z klasy’, melnraksts ‘brudnopis’, puszābaki ‘półbuty’. jak widać na antrasis komponentas nepakitęs, o lietuvių kalboje sudūrimo atveju visada kinta gaprzykładach, w języku łotewskim końcówki zarówno wyrazów przedrostkowych, jak i złożonych ulegają zmianie, ale można znaleźć również kilka wyrazów o podobnej budowie: rītdiena – rytdiena, trikājis – trikojis, pusbrālis – pusbrolis. Rzadko, ale zdarzają się także w języku litewskim rzeczowniki przedrostkowe z niezmienioną końcówką drugiego członu: pamotė (: motė), podukra (: dukra), ale istnieją patėvis (: tėvas) i posūnis (: sūnus). Znaczenie słowotwórcze wszystkich tych wyrazów jest takie samo: 372 aLdona PauLauskienė acta Linguistica Lithuanica LXXI ‘w rodzinie: nieprawdziwa matka, nieprawdziwa córka, nieprawdziwy ojciec i nieprawdziwy syn; to, co przychodzi do rodziny po matce, co po ojcu, co następuje po prawdziwym’. A zatem i w tym przypadku można w myślach przyjąć potencjalną przyimkową podstawę słowotwórczą „co po czym następuje”. W gramatyce mówi się wprost, że rzeczowników przedrostkowych nie uważa się za złożenia, ponieważ przedrostek utracił znaczenie przyimka (s. 143). Trudno w to uwierzyć, ponieważ również cały derywat może być oddalony od wyrazu podstawowego. Na przykład Endzelīn nie uważał, że przyimek lub partykuła w składzie wyrazu utraciły znaczenie. Dlatego wszystkie wyrazy przedrostkowe (nawet czasowniki) uważał za złożenia (endzelīns 1951: 255–264). Przy tej okazji warto przypomnieć, że autor pierwszej gramatyki języka litewskiego, Danielius Kleinas, przyimki i przedrostki nazywał jedną nazwą – przyimkami; przyimki nazywał przyimkami rozdzielnymi, a przedrostki – nierozdzielnymi przyimkami. I dziś wydaje się, że w derywatach aizjūra (aiz jūras), bezmiegs (bez miega) znaczenie przyimka nie zostało utracone. Jeżeli rzeczywiście jest inaczej, należy odpowiedzieć na dwa pytania: 1. Jeżeli prefiksacja zachodzi wewnątrz części mowy, to dlaczego większość rzeczowników nie może mieć przedrostków? 2. Które rzeczowniki i dlaczego przyłączają przedrostki? Do Anny Vulanej należy również dział słowotwórstwa. W gramatyce z 1959 r. słowotwórstwo oddzielono od fleksji, ale traktowano je jako poddział morfologii, podczas gdy tutaj jest ono samodzielną gałęzią językoznawstwa. Jeżeli nie udowodniono, że należy postępować właśnie tak, zasadniczej różnicy nie ma: w obu przypadkach uniemożliwiono przeprowadzenie w morfologii słowotwórczej i paradygmatycznej analizy form gramatycznych, tj. właściwe opisanie kategorii gramatycznych części mowy. W morfologii pozostaje wtedy pisać tylko o znaczeniach i użyciu form pochodnych. W gramatyce bardzo brakuje prawdziwych argumentów. Ile warte są odwołania do wniosków innych, jeśli stu może się mylić, a tylko jeden mieć rację. Dlatego liczne odwołania utrudniają lekturę. W gramatyce tego rodzaju wystarczyłoby przedstawić wykaz literatury na końcu (por. jednotomowe gramatyki języka litewskiego), a autor tekstu sam powinien wziąć odpowiedzialność za to, co mówi. Vincas Urbutis, prawdopodobnie silnie pod wpływem obfitej i dość sprzecznej literatury, w studium teoretycznym jedynie rozważał, że słowotwórstwo można opisać w dowolnym miejscu gramatyki, nawet po składni (Urbutis 1978: 55), ale w innym przypadku przekonał wszystkich, że: „Słowotwórstwo języka litewskiego oraz innych języków o podobnej strukturze gramatycznej jest, tak czy inaczej, najściślej związane z morfologią. Środki słowotwórcze zasadniczo nie różnią się tutaj od środków tworzenia form, czyli odmiany. zarówno w słowotwórstwie, jak i w odmianie mamy do czynienia z morfemową strukturą wyrazu lub formy, w obu przypadkach centralne miejsce zajmuje afiksacja“ (Urbutis 1978: 35). „że w istocie nie ma priemonės dažnai darinį formuoja ir kaip tam tikros kalbos dalies žodį ar net lemia wyraźnych granic między słowotwórstwem a fleksją, jasno widać na podstawie takich zjawisk: 1) przynależność słów utworzonych za pomocą słowotwórstwa do tej czy innej paradygmy fleksyjnej [...]; 2) końcówka, choć zwykle uważa się ją za swoisty afiks Latviešu valodas gramatika 379recenzijos / reviews fleksyjny, często pełni funkcję środka słowotwórczego, nawet jedynego lub przynajmniej głównego [...]; granica między słowem a formą jest historycznie zmienna” (Urbutis zalicza do niej rzeczowniki, imiesłowy podlegające odmianie, a także częściowo liczebniki i zaimki, jednak w sposób najbardziej stały i pełny realizuje się ona w rzeczownikach” (s. 327). Przetłumaczono niemal dosłownie, mimo stylu tekstu litewskiego, aby nie oddalić się ani trochę od oryginału. co oznacza to stwierdzenie? czy rodzaj jest czymś odrębnym, co może obejmować kilka części mowy, a najtrwalej realizować się (!) tylko w rzeczownikach? to już nie jest tekst gramatyki naukowej, który powinien być zwięzły i precyzyjny. We wstępie należało napisać, że samodzielną kategorię rodzaju ma tylko rzeczownik, a wszystkie wyrazy uzgadniane mają w swoim składzie jedynie wykładniki rodzaju rzeczownika. jeżeli rzeczownik nie ma końcówek rodzajowych, wskazują na niego wyrazy uzgadniające się. rodzaj rzeczownika jest kategorią klasyfikacyjną, natomiast rodzaj wyrazów uzgadniających się — fleksyjną: ile rodzajów ma rzeczownik, tyle ma ich również przymiotnik. po dokładnym ustaleniu różnicy między rodzajem rzeczownika a rodzajem wyrazów uzgadniających się termin rodzaju wspólnego (kopdzimtes) okazałby się zbędny. I zbędne są te dygresje do gramatyki historycznej. od dawna wiadomo, że rzeczowniki łotewskie i litewskie mają tylko dwa rodzaje, a tak zwany rodzaj wspólny jest niczym innym jak jedną formą służącą do nazywania osób obu płci. Różnicę płci wskazują wyrazy uzgadniające się. ponadto użycie tych form jest nacechowane stylistycznie. niezrozumiałe jest twierdzenie, że przymiotnik nie ma konkretnego znaczenia, że jego znaczenie zależy od sytuacji i związku z określonym przedmiotem, istotą żywą lub zjawiskiem (s. 370, 372). nie wiadomo, jakie znaczenie ma się na myśli, ponieważ na przykład czarny może być stół, koń, niebo, metaforycznie mówi się także o czarnym smutku. czy zatem znaczenie czerni zależy od tego, co oznacza rzeczownik? każdy przedmiot ma różne cechy, które w języku wyrażane są przez wyrazy uzgadniane. konkretna cecha wyrażana przez przymiotnik jest właśnie konkretnym znaczeniem przymiotnika. charakteryzując przymiotnik jako część mowy, najważniejsze jest uświadomienie sobie, że uzgadnia się on z rzeczownikiem oraz że jego formy rodzaju, liczby i przypadka nie mają samodzielnego znaczenia, nie zależą od semantyki przymiotnika i są jedynie dodatkowymi morfologicznymi wykładnikami odpowiednich kategorii rzeczownika. ale przymiotnik ma także własne kategorie zależne od znaczenia tematu. tradycyjna semantyczna klasyfikacja przymiotników na jakościowe i relacyjne jest uzasadniona gramatycznie, tylko nie wiadomo, dlaczego w gramatyce ta różnica w znaczeniu tematu przymiotnika jest słabo akcentowana. autorka twierdzi, że intensywność cechy wyrażanej przez przymiotniki jakościowe może się zmieniać, podlegają one stopniowaniu i intensywność ich cechy określa się także innymi sposobami, właściwe są im antonimia i synonimia (s. 372); Antonimia przymiotników jakościowych jest wyraźna, ale synonimia nie odróżnia ich od innych części mowy. W gramatyce dużo mówi się o imiesłowach odmiennych i używanych przymiotnikowo, ale nietrafne jest twierdzenie, że mają one zanikłe gramatyczne znaczenie kategorii rodzaju (s. 382). Imiesłowy te utworzono od form czasowników prostych za pomocą gramatycznych przyrostków różnych rodzajów. Proces słowotwórczy usuwa jedynie predykatywne kategorie osoby, trybu i 380 aLdona PauLauskienė acta Linguistica Lithuanica LXXI czasu. Tematy czasów znajdują się przed końcówką odmienianego derywatu i nie mogą już mieć predykatywnego znaczenia czasu. dlatego imiesłowy odmienne wszystkich czasów (podobnie jak przymiotniki niemające czasów) pełnią w zdaniu funkcję przydawek uzgadnianych. ponieważ imiesłowy te utworzono za pomocą gramatycznych przyrostków różnych rodzajów, ich morfologiczne znaczenie rodzaju jest bardzo wyraźne: imiesłowy strony czynnej oznaczają, że cecha rzeczy powstała wskutek działania tej samej rzeczy (lub osoby) (ziedošas ievas ‘kwitnące czeremchy’), natomiast strona bierna oznacza, że rzecz otrzymuje cechę z zewnątrz, od innego sprawcy (lasāmā grāmata ‘czytana książka’). Bardzo nieoczekiwane jest twierdzenie, że forma stopnia równego (gradus pozitīvus) jest właściwa wszystkim bez wyjątku przymiotnikom (s. 402). jeżeli wyraz ma tylko jedną formę stopnia, to zgodnie z aksjomatem językoznawstwa ogólnego taki przymiotnik nie podlega stopniowaniu. W języku łotewskim (podobnie jak w innych) istnieje wiele przymiotników, zazwyczaj derywatów, oznaczających cechę niepoddającą się ani stopniowaniu, ani jakiejkolwiek innej modyfikacji (sarkanbalts ‘różowawo biały’, gaišdzeltens ‘jasnożółty’, sapuvis ‘zgniły’, pussagruvis nams ‘częściowo zawalony dom’, divgadīgs ‘dwuletni’, zābakotas kājas ‘obute w buty nogi’ itd.). charakterystyczne jest to, że nie tylko w tej, lecz także w gramatyce języka łotewskiego z 1959 r. oznaczanie ilości cechy przy stopniowaniu (labs ‘dobry’ – labāks ‘lepszy’ – vislabāks ‘najlepszy’) nie zostało oddzielone od oznaczania ilości i intensywności cechy za pomocą różnych innych środków, nawet kontekstu. dlatego też nie można mówić o morfologicznej kategorii stopnia. mówi się również o kategorii określoności / nieokreśloności (notektības / nenoteiktības), której nie można rozumieć jako gramatycznej kategorii morfologicznej ani w akademickiej gramatyce połowy XX w. (1959: 434–456), ani w XXI w. (s. 383–402). W tej ostatniej widoczny jest krok naprzód, ponieważ, opierając się na Endzelīnie, wskazano derywacyjny związek tych form: formy z końcówką określoną (ar noteikto galotni) są derywatami form bez tej końcówki (ar nenoteikto galotni) i odmieniają się odmiennie. odpowiada to w przybliżeniu opozycji przymiotników zaimkowych i niezaimkowych w języku litewskim. Endzelīns, jako specjalista w dziedzinie gramatyki historycznej, bardziej interesował się formami: ich pochodzeniem, historią, natomiast o właściwościach kategorii gramatycznych wówczas jeszcze nie myślano. Teraz koniecznie trzeba wiedzieć, czym jest ta kategoria określoności / nieokreśloności, czy jest ona właściwa wszystkim przymiotnikom, dlaczego w tym samym znaczeniu używane są zarówno formy z „rozszerzoną reikia skirti pagrindinius skaitvardžius (pamata skaitļa vārdus) ir kelintinius (kārtas końcówką” (ar paplāšināto galotni), jak i bez niej. Przed opisaniem odmiany liczebników i kategorii gramatycznych, najpierw skaitļa vārdus). Liczebniki porządkowe – wyrazy odmienne przez przypadki. Dlatego odmieniają się tak jak przymiotniki (przez rodzaje, liczby i przypadki). W tym miejscu należałoby wyjaśnić, co sprawia, że regularne derywaty posiadające właściwości gramatyczne przymiotników mimo wszystko Latviešu valodas gramatika 381recenzijos / reviews pozostały w klasie liczebników. Przecież istnieją już gramatyki, które przenoszą takie liczebniki do klasy przymiotników. Istnieją powody, by uważać je za liczebniki, ale istnieją też powody, by zaliczyć je do przymiotników. W klasie liczebników utrzymują je fakt, że temat oznacza dokładne miejsce przedmiotu w szeregu i ma specyficzne przyrostki, natomiast do przymiotników zbliżają je odmiana i funkcje w zdaniu. Liczebniki główne mają tylko jedną wspólną cechę gramatyczną – nie odmieniają się przez liczby. Końcówki liczby nie oznaczają odmiany. Jeżeli liczebnik podstawowy ma formy obu liczb, to liczba mnoga nie jest już liczebnikiem. Np. : Tu varēsi gulēt tūkstošus gadu un pat ilgāk (p. 420) – Możesz spać tysiące lat, a nawet dłużej. Tutaj liczba mnoga tūkstančius oznacza nie dokładną liczbę lat, lecz ich dużą ilość. Słowo vienas zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim ma nie tylko znaczenie liczebnika, lecz także przymiotnika i zaimka. Por. Es tālāk iešu viena – Aš toliau eisiu viena (būdvardis: viena, be tavęs, be jūsų). Papes ezers – vieniem par dziļu, citiem par seklu – Papės ežeras – vieniems per gilus, kitiems per seklus. to nie jest liczenie, lecz przeciwstawianie osób. dlatego dla jednych nie jest to liczebnik, lecz zaimek, ponieważ pozostaje w relacji opozycyjnej z zaimkiem kitiems. jeżeli już ustala się, że liczebniki charakteryzuje kategoria liczby, należy ją również opisać gramatycznie. Na przykład w zdaniu Tūkstantis po vieneto turi tris nulius wyróżnione wyrazy nie są liczebnikami, lecz rzeczownikami oznaczającymi przedmioty podlegające liczeniu, dlatego odmieniają się również przez liczby. Wyrazy šimtas, tūkstantis, milijonas, milijardas oznaczają liczby tylko w liczbie pojedynczej, liczenie w liczbie mnogiej nie jest odpowiednie, ponieważ mają znaczenie nieokreślone; Liczba mnoga jest potrzebna przy obliczaniu tylko liczebników głównych oznaczających dokładną ilość: Otrzymałem trzy, czterysta, trzy tysiące litów, łatów, euro... Od reguł zawsze istnieją wyjątki i należy je wyjaśniać. Na przykład Łotysze mówią: Jāstrādā līdz vieniem, a Litwini – Reikia dirbti iki pirmos (valandos). Jeszcze ciekawszy przypadek: Koncerts beidzās pulksten divdesmit vienos. W zdaniu łotewskim do oznaczenia dokładnego czasu nie wystarcza miejscownik złożonego liczebnika divdesmit vienos, lecz trzeba dodać także prepozycję pulksten (od pulkstenis ‘zegar’), a na język litewski tłumaczy się to tak: Koncertas baigėsi dvidešimt pirmą (valandą). Szczególne (wyjątkowe) przypadki użycia nie dowodzą, że liczebniki odmieniają się przez liczby. Mówiąc o morfemice, wspomniano już także o specyfice zaimka jako części mowy. Można tu jedynie ubolewać, że nie wyjaśniono wskazujących funkcji zaimka – deiksy i anafory. Wspomina się, że zaimkom właściwe są znaczenia wyrazów deiktycznych, ale co z tego? (s. 429). termin anafora w ogóle nie występuje. mając szczególne pragnienie odnalezienia anafory, prawdopodobnie można ją rozszyfrować na podstawie paragrafu 836, a przecież ma ona ogromne znaczenie žodžiais: jungia teksto dalis ir šalutinius sakinius prie pagrindinių. zarówno dla składni, jak i dla lingwistyki tekstu. dzięki anaforze zaimki stają się łącznikami; aby zrozumieć istotę zaimka jako części mowy, mimo wszystko nie wystarczą same studia nad językiem łotewskim. Bardzo brakuje tego, czego można dowiedzieć się z prac z zakresu językoznawstwa ogólnego e. benveniste’a, j. 382 aLdona PauLauskienė acta Linguistica Lithuanica LXXI kuryłowicza, j. stiepanowa oraz ze studium a. rosina poświęconego zaimkom języków bałtyckich Zaimki języków bałtyckich (rosinas 1988). W jego pracy wszechstronnie zbadano zaimki nie tylko języka litewskiego, lecz także łotewskiego i pruskiego, a także wskazano wiele literatury potrzebnej do badań nad zaimkiem. Czasownik charakteryzuje się różnorodnością form. dlatego, uwzględniając wyłącznie formy gramatyczne, nie można stworzyć definicji czasownika. Uważam za zasługę Andros Kalnačos to, że zauważyła opozycję czasownika wobec innych części mowy. jednak właściwa opozycja zachodzi tylko z rzeczownikiem oznaczającym rzecz lub to, co jest ujmowane jako rzecz, natomiast czasownik i przymiotnik oznaczają cechę rzeczy: przymiotnik – atrybutywną, a czasownik – predykatywną. drugą funkcją wyrazów oznaczających cechę atrybutywną (przymiotników i imiesłowów) jest występowanie z łącznikiem w orzeczeniu złożonym. Kategorie predykatywne wyrażają formy łącznika. mianowniki imiesłowów utworzonych od czasowników czynności aktywnej w pozycji orzeczenia wraz z czasownikiem posiłkowym odzyskują utracone w procesie słowotwórczym kategorie predykatywne i wraz z nim włączają się do wspólnego systemu odmiany przez osoby jako formy analityczne. mianowniki, które nie zostały policzone, lecz prawdopodobnie wchodzą w skład analitycznych form czasownika, są używane nawet częściej niż wszystkie przypadki imiesłowów używanych w funkcji przymiotnikowej. Kalnačy znakomicie udało się opisać system czasów i trybów czasowników. Opis zależy od dorobku autorki. Tematem jej rozprawy doktorskiej był „Funkcjonalny system form czasu czasownika języka łotewskiego” (Darbības vārda laika formu funkcionālā sistēma latviešu valodā). W związku z definicją czasownika chciałoby się poczynić kilka subiektywnych uwag. Aby zdefiniować czasownik jako część mowy wraz ze wszystkimi formami, należy oprzeć się wyłącznie na wspólnym rdzeniu różnych form czasownika, a wyrażaną przez niego przechodniość, aspekt i zwrotność uznać za kategorie gramatyczne. Nie ma w tym nic nadzwyczajnego: te binarne kategorie mają formę gramatyczną (model zdania, formanty słowotwórcze, tworzą opozycje gramatyczne). Za gramatyczną należałoby uznać potencję wszystkich form do rządzenia przypadkami i posiadania przyłączonych przysłówków. Aspekt w gramatyce uważa się nie za kategorię gramatyczną, lecz za semantyczną kategorię słowotwórstwa przedrostkowego. Stało się tak z kilku przyczyn: 1) z powodu oddzielenia słowotwórstwa przedrostkowego czasowników od morfologii; 2) w języku łotewskim nie ma czasu przeszłego częstotliwego, którego powstanie można by, podobnie jak w języku litewskim, wyjaśnić wyłącznie na podstawie aspektu (Paulauskienė 1994: 326–332); 3) w oddzielonym od morfologii rozdziale dotyczącym słowotwórstwa nie uwypuklono modyfikacyjnej funkcji przedrostków, pozwalającej zrównać przyimek z wyrazem podstawowym i derywatem pod względem voje 1906 m. endzelīno veikalo Латышские предлоги pirmąją dalį ir staltmanės znaczenia leksykalnego oraz pojmować taką parę jako formy różnych aspektów tego samego działania (Endzelīnsowi, który dostrzegał wspólność przedrostków i przyimków, oraz Veltai Staltmane powodziło się lepiej. Mówiąc to, mam na myśli pracę doktorską); 3) prawdopodobnie także z powodu niezrozumienia przez akademickie gramatyki języka litewskiego, że za pomocą środków słowotwórczych można wyrażać te różnice aspektowe, które w innych językach wyrażane są przez tematy czasowe. według danych językoznawstwa ogólnego środki słowotwórcze mogą przejmować funkcje fleksyjne, potrzebne są tylko odpowiednie warunki kontekstowe. Latviešu valodas gramatika 383recenzijos / reviews bezokolicznik (nenoteiksme, infinitivus) ma tylko kategorie właściwe tematowi czasownika (przechodniość, aspekt, zwrotność), ale nie ma predykatywnych kategorii trybu, czasu i osoby. dlatego jego użycie jest różnorodne (s. 461). ze względu na pochodzenie od rzeczownika bezokolicznikowi właściwsze są składniowe pozycje rzeczownika: w zdaniu może być podmiotem, dopełnieniem, przydawką przyłączoną, okolicznikiem. W funkcji orzeczenia bezokolicznik występuje zwykle z czasownikami modalnymi. prawdą, Kalnača podaje zdania z bezokolicznikiem bez czasowników modalnych, np. : Jak ona wiedziała, gdzie nas szukać? – Jak ona wiedziała, gdzie nas szukać? Kaut reizi mūžā redzēt Spaniju! – Chociaż raz w życiu zobaczyć Hiszpanię! (s. 461–462). jednak we wszystkich przypadkach użycia jednego bezokolicznika domyślne są także potencjalne czasowniki modalne: Jak ona wiedziała, gdzie nas (trzeba) szukać? Oby chociaż raz w życiu (mogła, można było) zobaczyć Hiszpanię! słusznie powiedziano, że czasowniki modalne wraz z bezokolicznikiem występują w orzeczeniu, a po tym stwierdzeniu przeprowadzono bardzo szczegółową analizę semantyki czasowników modalnych (s. 468), ale byłoby jeszcze lepiej, gdyby te czasowniki modalne zostały opisane nie po czasownikach posiłkowych i łącznikach, lecz razem z bezokolicznikiem. wtedy bardziej ujawniłaby się gramatyczna rola bezokolicznika. być może autorka doszłaby do wniosku, że bezokolicznik może występować w orzeczeniu tylko z czasownikami modalnymi, realnymi i potencjalnymi. pisząc o kategoriach predykatywnych, Kalnačaitė powinna była więcej przemyśleć wspólnie z Ilze Lokmane, ponieważ modalność, osoba i czas są kategoriami nie czasownika, lecz zdania. ponieważ głównym wyrazicielem orzeczenia jest czasownik, uważa się, że te kategorie predykacji jedynie z nim się pokryły i uzyskały w nim specjalne morfologiczne formy wyrazu. w ten sposób stosunek wypowiedzi do rzeczywistości pojawia się w morfologii jako kategoria trybu, stosunek czynności do osoby – jako kategoria osoby, stosunek do momentu mówienia lub innego punktu odniesienia w czasie – jako kategoria czasu (Literaturę zob. Paulauskienė 1979: 129–130). w rozdziale składni Lokmane znajdujemy pojęcia: czas syntaktyczny, modalność syntaktyczna, osoba syntaktyczna (s. 708). tylko tutaj potrzebne jest szersze wyjaśnienie. gramatyka ma dużą objętość, lecz przedmiot badań jest jeszcze szerszy. i wciąż wydaje się, że w tym zaledwie dającym się podnieść tomie jest ciasno dla myśli gramatycznej. niemało w tej gramatyce jest tak zwanych leksykalnych kategorii gramatycznych. jest to już odziedziczone po bogatej literaturze światowej (zwłaszcza rosyjskiej), w której nie całkiem dobrze rozumiano, czym jest gramatyka. Leksikalne kategorie gramatyczne są rezultatem wspomnianego „fetyszyzmu fleksyjnego”. Rodzaj czasownika w gramatyce również zaliczono do leksykalnych kategorii gramatycznych dlatego, że opozycja kalbų veiksmažodžių galūnėmis. Šią priešpriešą sudaro analitinių veiksmažodžio aktywum / pasywum nie jest wyrażana włączeniem bałtyckich form z imiesłowem biernym do ogólnego systemu koniugacji osobowej. tworzenie imiesłowów biernych zależy od przechodniości czasownika, a ta, jeśli nie dostrzega się jej syntaktycznej 384 aLdona PauLauskienė acta Linguistica Lithuanica LXXI formy gramatycznej (modelu zdania) lub nie wiąże się składni z morfologią, tradycyjnie uważana jest za leksykalne znaczenie rdzenia czasownika, dlatego też rodzaj jawi się jako leksykalna kategoria gramatyczna. czyż to, że czasowniki zwrotne charakteryzują się wieloznacznością (jak uważały Axel Holvoet oraz autorki tego rozdziału A. Kalnača i I. Lokmane), pozwala uznać je za trzeci człon kategorii rodzaju (s. 502)? aby tego dowieść, należałoby ustalić niezmienne znaczenie paradygmatu oraz cechy dystynktywne tworzących go członów (taka jest już arytmetyka teorii gramatyki ogólnej). medium języka starogreckiego jest niczym innym jak rezultatem neutralizacji opozycji strony czynnej i biernej, mającym własną formę morfologiczną, lecz zachowującym cechy zarówno strony czynnej, jak i biernej. „[...] twierdzenie, że czasowniki zwrotne języków bałtyckich zastępują indoeuropejskie medium, pojawiło się wówczas, gdy w nauce o języku ugruntowała się tak zwana szkoła «młodogramatyków»” (kaukienė 2006: 4). Mimo wszystko dobrze, że zdecydowano się pozostawić w gramatyce dwuczłonową kategorię strony. W gramatykach języka litewskiego czasowniki zwrotne wpisywano jako trzecią stronę. Z czasem jednak upewniono się, że nie są one trzecią stroną. Ta ewolucja myśli gramatycznej widoczna jest także w gramatykach jednego autora, jono jablonskisa: w 1901 r. twierdził on, że czasowniki odmieniają się przez strony i że są trzy strony: czynna, zwrotna (czasowniki zwrotne) i bierna, ale już w gramatyce z 1922 r. widoczna jest zupełnie inna dojrzałość myśli — zrozumiano już, że owa strona zwrotna w języku litewskim w całości należy do strony czynnej oraz że czasowniki języka litewskiego nie odmieniają się przez strony (jablonskis 1957: 107–108; 296–297). W językach bałtyckich i słowiańskich, które nie mają medium, czasowniki zwrotne łączą się ze stroną czynną, lecz mają także cechy strony biernej. Analizując wraz ze studentami przekład Dialogów Platona na język litewski (tłumacz Mer­kelis Račkauskas), wyraźnie okazało się, że przy tłumaczeniu greckiego medium aktywnego na język litewski używa się czasowników zwrotnych, natomiast medium pasywne oddaje się za pomocą form z imiesłowami biernymi. Łotewskie czasowniki zwrotne pod tym względem są bardziej podobne nie do litewskich, lecz do rosyjskich czasowników zwrotnych, które odpowiadają również części medium pasywnego. ale i w tym przypadku nie tworzą trzeciego rodzaju, a jedynie część czasowników zwrotnych zbliża się do strony biernej: Cilvēka vārds rakstās ar lielo burtu (Имя человека пишется с большой буквы) – Imię człowieka pisze się wielką literą; Šie diski pārdodas iepakoti (Эти диски продаются в упаковке) – Te dyski sprzedaje się zapakowane. W języku litewskim również zdarzają się czasowniki zwrotne użyte w znaczeniu strony biernej, ale uważa się to za błąd i poprawia. poprawne jest jedynie samoistne znaczenie czasowników zwrotnych, zbliżone do znaczenia strony biernej (drzwi się otworzyły, ubranie się zużyło, ziemniaki się zjadły, ziemia się wyjałowiła). powtarzam: czytając tę obszerną gramatykę, wciąż przychodzi na myśl, czy nie byłoby lepiej wydać jej w dwóch tomach. przecież nie ma tu miejsca na konkretne badanie (zwłaszcza w rozdziale poświęconym słowotwórstwu). poświęcono w nim nieco więcej niż połowę strony słowotwórstwu czasowników zwrotnych Latviešu valodas gramatika 385recenzijos / reviews (s. 291). czy w ten sposób można pokazać słowotwórczą rolę afiksu zwrotnego i miejsce jego derywatów w klasie czasowników? Termin pośredniego znaczenia czasowników zwrotnych, który pojawił się na s. 513, oraz semantyczna klasyfikacja czasowników zwrotnych przenoszą nas przez badania nad czasownikami zwrotnymi w językach łotewskim i litewskim z połowy XX w. aż do samego początku XX w., do studium Wiktora Porzezińskiego poświęconego litewskim i łotewskim czasownikom zwrotnym (В. К. Поржезинский. Возвратная форма глаголовъ въ литовскомъ и латышскомъ языкахъ. Москва, 1903). zaproponowany przez niego model opisu czasowników zwrotnych języków bałtyckich oddziałał zarówno na gramatyki łotewskie, jak i litewskie. w akademickiej gramatyce języka łotewskiego z 1959 r. znajdujemy również wzmiankę o stosunku do strony, a także bezpośrednie i pośrednie znaczenia czasowników zwrotnych oraz klasyfikację semantyczną, która nie uwydatnia słowotwórczej roli afiksu zwrotnego (s. 554–564). W litewskiej lingwistyce pierwszą próbę poszukiwania roli afiksu zwrotnego oraz związku czasowników zwrotnych z prostymi czasownikami nieprzechodnimi, których klasę uzupełniają one, gdy afiks ogranicza działanie do sfery podmiotu, znajdujemy w rozprawie doktorskiej (wówczas kandydackiej) Audronė Jakulienė. pomysł poszukiwań pojawił się wtedy, gdy Petronėlė Bernadišienė opublikowała kilka artykułów o litewskich czasownikach zwrotnych w pracach naukowych i w 1961 r. obroniła rozprawę Znaczenie i użycie czasowników zwrotnych we współczesnym litewskim języku literackim. (Na podstawie tej rozprawy napisano rozdział o czasownikach zwrotnych w trzytomowej Gramatyce języka litewskiego). Jakulienė, pod kierunkiem Jonasa Kazlauskasa, podjęła studia nad historią czasowników języków bałtyckich, publikowała artykuły w prasie naukowej i w 1969 r. obroniła rozprawę doktorską Historia czasowników zwrotnych języka litewskiego i innych języków bałtyckich. Drugi tom Gramatyki języka litewskiego ukazał się w 1971 r., lecz po prostu nie można było, nie zdążono w nim wykorzystać wyników badań Jakulienė. Dlatego znajduje się tam klasyfikacja czasowników zwrotnych opracowana przez Bernadišienė, bardzo podobna do tej przedstawionej również w akademickiej gramatyce języka łotewskiego z 1959 r. Wynika z tego, że opisy czasowników zwrotnych w akademickich gramatykach języka łotewskiego i litewskiego miały wspólny wzorzec analizy. Mimo że czasowniki zwrotne języka litewskiego były badane także przez innych autorów, fundamentalna praca Jakulienė nie straciła na wartości przez niemal pół wieku. Otrzymawszy nagrodę Jonasa Kazlauskasa, już nie jako Jakulienė, lecz jako Kaukienė, Audronė zrozumiała, że niegdyś wykonała wyjątkową pracę, którą po galima skelbti ir XXi a. pradžioje. taip 2006 m. pasirodė audronės kaukienės pewnej redakcji stanowi monografia Historia czasowników zwrotnych, z którą warto zapoznać wszystkich piszących o czasownikach zwrotnych języków bałtyckich. Historia nauki o gramatyce pokazuje, że najtrudniej jest opisać przysłówek z następujących powodów: 1) wszystkie wyrazy tej klasy są derywatami; 2) sposoby słowotwórcze są bardzo różnorodne: tylko niewielka część 386 aLdona PauLauskienė acta Linguistica Lithuanica LXXI przysłówków została utworzona za pomocą afiksacji, a wszystkie pozostałe są wynikiem adwerbializacji różnych części mowy i konstrukcji składniowych; Be šalie suprieveiksmėjusių linksnių, gramatinių veiksmažodžio formų ta pačia reikšme vartojamos ir atitinkamos nesuprieveiksmėjusios formos. Guntai Smiltniečei geriausiai pavyko dvi prieveiksmio skyriaus dalys: 1) kur nustatomas prieveiksmio ryšys su kitomis kalbos dalimis (p. 596–601) ir 2) prieveiksmių klasifikavimas pagal reikšmę (p. 606–617). Pačiame apibrėžime (p. 595) prieveiksmis lyginamas su būdvardžiu ir sakoma (nurodant Emīlijos Soidos 1969 m. studiją), kad prieveiksmio reikšmė platesnė ir įvairesnė už būdvardžio. Ne reikšmės platumas ir įvairumas skiria prieveiksmį nuo būdvardžio, o jo forma be galūnės, leidžianti jį šlieti tiek prie asmenuojamųjų, tiek ir prie linksniuojamųjų žodžių: būdvardis derinamas, o prieveiksmis šliejamas – du skirtingi sintaksiniai ryšiai. Prieveiksmis savų gramatinių kategorijų, apimančių visą jo formų įvairovę, neturi. Laipsnio reikšmės ir formos priklauso nuo darybos pamato, net ir priesaga iš atitinkamų būdvardžių kamienų: labs ‘geras’ (labi ‘gerai’) – labāks ‘geresnis’ (labāk ‘geriau’) – vislabākais ‘geriausias’ (vislabāk ‘geriausiai’). Tačiau laipsniavimo priskyrimas prieveiksmiui – tradicinė daugelio gramatikų klaida. Jeigu būtų atlikta laipsniuojamųjų būdvardžių trijų laipsnio pakopų paradigminė analizė, tai vargu ar būtų galima kalbėti apie morfologinę prieveiksmio laipsnio kategoriją, būtų suprasta, kad 604–605 p. nurodyti požymio kokybės ir kiekybės raiškos pavyzdžiai priklauso ne morfologinei laipsnio kategorijai, o stiprinamajai reduplikacijai, žodžių darybai, leksikai (dziļdziļi jūrā, dienu dienā, labi ilgi, stipri drēgni, mazliet par agru). Mówiąc o stopniowaniu przysłówka, znów potrzebne jest szersze spojrzenie gramatyczne: trzeba dostrzec, że przysłówek oznacza cechę cechy, a wyrazy oznaczające cechę są zarówno odmieniane przez osoby, jak i przez przypadki. Dlatego przysłówek dołączany do wyrazów oznaczających cechę musi być nieodmienny. I jest to wspólne dla wszystkich przysłówków, stanowi ich gramatyczną cechę odróżniającą. Z literatury lingwistycznej utkwiło w pamięci obrazowe porównanie, że przysłówek to „dół na śmieci”, do którego wpadły odpady samodzielnych części mowy. Jest to oczywiście twierdzenie nieodpowiednie dla poważnej gramatyki, ale obrazowo pokazuje, jak trudno ustalić ogólne znaczenie tej części mowy i zależną od niego formę. Składnia gramatyki w najlepszy sposób różni się od składni z 1962 r. (autorki Ilze Lokmane, Daina Nītiņa, Baiba Valkovska, Linda Lauze). Tutaj wyodrębniają się dwie części: 1) składnia chrestomatyczna, którą można znaleźć w wielu gramatykach, oraz 2) składnia tekstu, napisana zupełnie na nowo. Pojęcie tekstu jest bardzo szerokie: raiškos visumą – ir raštų, ir šnekamąją kalbą. Vertinti šią sintaksės dalį, neturint obejmuje kompetencję językową, byłoby po prostu nieetyczne. dlatego w recenzji uwaga zostanie zwrócona tylko na to, co jest widoczne bez specjalistycznych studiów. sytuacja dialogu lub opowiadania pozwala na różnorodne zmiany zdania, czasami wystarczy odpowiedzieć na pytanie jednym partykułą, całe zdanie mogą Latviešu valodas gramatika 387recenzijos / reviews zastąpić różne wyrazy, które ze względu na swoją strukturę, wyrwane z kontekstu, nie są nawet zdaniami: model zdania znajduje się w świadomości mówiącego i słuchacza, jest pojmowany na podstawie całego tekstu. opisanie struktur składniowych języka mówionego jest potrzebną, ale bardzo trudną pracą. dlatego należy się cieszyć, że jest ona wykonywana. być może jest to tylko drobiazg, ale na pierwszy rzut oka wydaje się, że plan „składni tekstu” (8) został ułożony nie na jednej podstawie: 8.1. – Pojęcie tekstu i jego ogólna charakterystyka; 8.2. – Redukcja, jej rodzaje i wyrażenie; 8.3. – Parcelacja jako sposób kształtowania tekstu; 8.4. – Składnia języka mówionego. Oczywiście, w tych podrozdziałach pisze się o różnych rzeczach, ale redukcja i parcelacja są środkami stylistycznymi właściwymi także językowi mówionemu. dlatego wydaje się, że należało dla wszystkich podrozdziałów poszukać bardziej ogólnej podstawy. może wtedy cały rozdział można byłoby podzielić na dwa podrozdziały – dainos nītios i Lindos Lauzės. jednak nie w tym rzecz. ważne, że w tej gramatyce mówi się zarówno o rozczłonkowaniu aktualnym, jak i o wielu innych rzeczach, których nie znajdziemy w gramatyce z 1962 r. ogólna definicja składni oraz opisy formalnej i semantycznej struktury zdania pojedynczego należą do I. Lokmane, analiza struktury komunikacyjnej zdania pojedynczego jest wspólną pracą Baiby Valkovskiej i I. Lokmane. Autorką opisu struktur rozwiniętych zdania pojedynczego i złożonego oraz opisu zdania złożonego jest Daina nītia. Najbliższe morfologii jest zdanie pojedyncze i tutaj można już coś powiedzieć. Gramatyka tradycyjna od czasów antycznych, a może nawet aż do połowy XX w., nie potrafiła oddzielić zdania pojedynczego od sądu logicznego. Nawet terminy gramatyczne wskazują, że główną częścią zdania jest podmiot (priekšmets), tj. subjekt, rzecz, wykonawca, a orzeczenie (izteicējs) mówi, czym lub jaki jest podmiot, co robi, co się z nim dzieje. Taki opis centrum zdania nie jest wyssany z palca. Jest on związany z ludzkim postrzeganiem świata, z myśleniem oraz z wynikami badań morfologicznych (treścią kategorii gramatycznych). W morfologii tylko rzeczownik oznacza to, co samodzielne, a wszystkie jego kategorie gramatyczne, łatwiej lub trudniej wyjaśnialne na podstawie postrzegania rzeczywistości, są treściowe i różnią się od kategorii odpowiednich wyrazów uzgadnianych. Na przykład stół jest rzeczą. Może mieć różne kształty, rozmiary i kolory, stoły można liczyć, natomiast jego cechy są nierozdzielne, niesamodzielne — zależą od rzeczy. dlatego słowa wyrażające cechy, występując w formach rodzaju, liczby i przypadka, wskazują na tę niesamodzielność. a formy orzeczenia również wskazują, że wyraża ono cechy podmiotu. jednak z czasem nauka o gramatyce odkryła sposób przedstawienia zdania jako odrębnego od sądu logicznego. sią jo vietą (centrą) sumanyta iškelti tai, kas nesavarankiška, kas reikalauja papildinių, Udało się oddzielić zdanie od sądu logicznego wtedy, gdy w ważniejszychargumentach. Ta idea zrodziła się podczas badania języków niemal pozbawionych końcówek. Zauważono, że to, co wyrażane jest przez fleksję, w wielu przypadkach zastępuje miejsce wyrazu w zdaniu oraz że to, co niesamodzielne, tworzy zarówno połączenie wyrazowe, jak i 388 aLdona PauLauskienė acta Linguistica Lithuanica LXXI zdanie. Na przykład labs ‘dobry’ wymaga doprecyzowania: kas geras? Po doprecyzowaniu labs cilvēks ‘dobry człowiek’ otrzymuje się połączenie wyrazowe z atrybutywną cechą przedmiotu. taipże kształtuje się również połączenie mające znaczenie posesywne: brāla ‘brata’ kas brolio? – brāla cepure ‘czapka brata’. orzeczenie, przekształcone w centrum, wierzchołek syntaktycznych relacji zdania pojedynczego, w jego jądro, dlatego że uszczegółowienie cechy predykatywnej wymaga większej liczby argumentów i tworzy całe zdanie, a wykładnikiem tego centrum jest czasownik ze wszystkimi swoimi określeniami, z określonym zestawem argumentów, które w zdaniu są realizowane przez konkretne jednostki leksykalne (balkevičius 1998: 18). ponieważ składnia jest uniwersalna, również badaczom języków fleksyjnych bardzo odpowiadało to oddzielenie zdania od sądu logicznego. ale stworzyło ono także warunki do oddalenia się od morfologii i całkowitego niedostrzegania jej związku ze składnią. dla badaczy składni języków fleksyjnych morfologia stała się nieistotna, zaczęli oni nawet nie zauważać, że właśnie końcówki, wskazujące syntaktyczne role form wyrazowych, czynią zdanie tego typu języków swobodnym i elastycznym, że nie trzeba „przybijać” wyrazu do określonego miejsca syntaktycznego. ze starego rozumienia zdania jako konstrukcji logicznie dwuczłonowej pozostały następujące spostrzeżenia: 1. Podmiot – pierwszy argument orzeczenia; 2. między podmiotem a orzeczeniem istnieje wzajemny związek (ponieważ w językach fleksyjnych nie sposób nie zauważyć uzgodnienia orzeczenia z podmiotem); 3. bezosobowy minimalny model zdania ma tendencję do przekształcania się w dwuczłonowy: Līst // Lietus līst – Lyja // Lietus lyja, a nawet tworzone są takie zdania strony czynnej i biernej: Lietus sulijo šieną – Šienas lietaus sulytas; 4. Uznawanie zdania jednoczłonowego wyrażonego wyłącznie rzeczownikiem za semantycznie równoważne zdaniu dwuczłonowemu z potencjalnymi czasownikami: Lietus. Sniegas. Vējš. Pērkons. Krusa. Visapkārt klusums. Gorące letnie popołudnie – Deszcz. Śnieg. Wiatr. Burza. Grad. Wokół cicho. Gorące letnie popołudnie (s. 715, por. s. 734). fakt, że zdania jednoczłonowe, wyrażone zarówno czasownikami nieosobowymi, jak i mianownikami różnych rzeczowników, można przekształcić w zwykłe zdania dwuczłonowe, wskazuje, że predykacja powinna znajdować się w zdaniu jeszcze głębiej, niż obecnie się ją pojmuje, ponieważ kategorie czasownika – tryb, czas i osoba – są kategoriami nie czasownika, lecz zdania, tylko w językach fleksyjnych wyrażane są za pomocą form czasownika. recenzja nie pozwala bardziej zagłębiać się w te kwestie, należy jednak zaznaczyć, że struktura zdania pojedynczego została w gramatyce doskonale i wszechstronnie zbadana – pod względem formalnym, semantycznym i komunikacyjnym. opisując zdanie pojedyncze, wyodrębniono jego modele, dążąc do przedstawienia ich całości jako określonego paradygmatu składniowego. W gramatyce z 1962 r. nie było składni tekstu. W niej jednostki tekstu opisano jako zdania pojedyncze. W nowej gramatyce formacijas, kurios pagal savo struktūrą net nėra sakiniai (pavyzdžiui, jaustukai, klasyfikacja jednostek tekstu obejmuje różne ich transdalelytės, mianowniki rzeczowników, bezokoliczniki). Jest to nowe w porównaniu z gramatyką języka łotewskiego z 1962 r., ale w lituanistyce nie uznałbym tego za nowość. ponieważ w literaturze pięknej wystarczająco dużo jest również przykładów języka potocznego įvairiuose dialoguose, tai tokie teksto vienetai (Vytauto sirtauto, Vito Labučio, Če-