Ar Frydrichas Vilhelmas Hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius?

292 acta Linguistica Lithuanica LXXI birutė triŠkaitė Lietuvių kalbos institutas Direções de pesquisas docslíneas: Mažosios Lietuvos leksikografijos istorija, lietuvių rašomosios kalbos istorija. ou frydrichas ViLheLMas hakas – VadinaMojo Prahos rankraŠtinio Žodyno autorius?1 is friedrich Wilhelm haack the author of the so-called Prague Manuscript dictionary?2 anotação no artigo analisa-se do chamado Prahos manuscriptinho vokiečiųlietuvių kalbų žodyno (XVIII século primeiro pusė), que ilja Lemeškinas há alguns anos encontrou Čekijas republikas nacional na biblioteca (nk Čr: XVi.f.30), autorystės problema. objetivo do artigo determinar, se o lexicógrafo e Mažosios Lietuvos evangelikų liuteronų kunigas frydrichas Vilhelmas hakas (friedrich Wilhelm haack, 17071754) poderia ser autor deste diccionário. levantarti tal programa 1 artigo preparado segundo projecto Friedrichui Wilhelmui Haacku atribuído manuscrito vokiečiųlietuvių kalbų žodino tyrimas ir parengimas spaudai (XVIII a. pr.) (vadovė prof. dr. grasilda blažienė), incluktą em Valstybinės kalbos norminimas, prielaidą leidžia rankraščio pradžioje įrašyta proveniencija, kurioje teigiama: „auctor hacke“. vartojimas, ugdymas ir sklaida 20062015 m investigação sėmė Valstybinė lietuvių kalbos komisija (sutarties nr. k./201-42). 2 the article is written under the framework of the project The Research and Editing of the Manuscript German-Lithuanian Dictionary Attributed to Friedrich Wilhelm Haack (Beginning of the 18th Century) (supervisor Prof. dr. grasilda blažienė) under the programme of Standardisation, Use, Development and Dissemination of State Language in the Period of 20062015. the research was sponsored by the esMiniai Žodžiai: Mažosios Lietuvos leksikografija, Prahos handraštinis žodynas, frydrichas state commission of the Lithuanian Language (contract no. k-4/2012). Vilhelmas hakas, autoridade. keyWords: lexicography of Lithuania Minor, the Prague manuscript dictionary, friedrich Wilhelm haack, authorship. 293strails article com o objetivo de responder à mencionada questão, artigo considera-se se o ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? manuscrício donações įraše mencionado hacke pode ser identificado com frydrichu Vilhelmu haku, também é discutido o vocodfais pobūdis e brevemente revisão-se a relação com outros textos XViiXViii Lituânia Mažosios amžiaus manuscriptiniais v Germanische rastaograysena, com base em archyvuos hako autograja com o Prahos per scrito. annotation the issue of authorship of the so-called Prague manuscript german-Lithuanian dictionary is to (first half of the 18th century) which was found by ilya Lemeshkin in the national Library of the czech republic few years ago (nk Čr: XVi.f.30) is analysed in the article. the aim of the article investigate if the lexicographer and evangelical Lutheran priest of Lithuania Minor friedrich Wilhelm haack (17071754) could be the author of the dictionary. such an assumption is preconditioned due to the provenience at the beginning of the manuscript which states ‘auctor donation inscription could hacke’. in order to answer this question the article discusses if the ‘hacke’ mentioned in the be identified with friedrich Wilhelm haack; also the character of dictionary text is examined and the relation to other manuscript german-Lithuanian dictionaries of Lithuania Minor is briefly reviewed; based on haacks autographs found in german archives his handwriting is compared to the handwriting of the rewriter of the Prague dictionary. 1. ĮVadas 2010-verão na biblioteca nacional da república Checa habil. dr. ilja Lemeškinas, docente da Universidade caroli de Praga, encontrou um manuscripto vokiečiųlietuvių kalbų žodyną (Národní knihovna České republiky [ Črnk XVi.f.30; a seguir P)3, que importante praturnina o património da Mažosios Lietuvos rankraštinės leksikografijos. Este radinys praplečia de XVii e XViii século nossos tempos alcançam manuscritos de dvikalbių palavrasynos rat. Prahos vokiečiųlietuvių kalbų žodynas (P 2r344v), ao qual acrescentada e trumpa etimologinė studija, mais precisamente só suas zauomazgos (P 345r), não possui titulação de página. como mostra o manuscrito entrelaçamento, deste provavelmente e não houve, e a primeira página do manuscrito é a página do texto dicionário. taigi não há informação autentiška nem sobre autores (sudarytoją ou perrašytoją), nem de ocorrência tempo e lugar, tanto mais fontes do texto. portanto este recentemente em investigadores akiratį entrado manuscrito, como cada anoniminis fonte, principalmente incentiva a levantar questão sobre atribução autorização, datação e lokalizamento. A algumas questões de P atribução em parte já respondeu. Lemeškino realizada a análise papieriaus deste manuscrito testifica, que vokiečiųlietuvių kalbų žodynui nau3 Plačiau sobre deste leksikografinio fonte archeografinį aprašą, suas circunstâncias de descoberta e lugar XiX século čekų lituanisti žrkoje. Lemeškin 2012: 3157. 294 acta Linguistica Lithuanica LXXI dotas papierius com dois vandenženkliais birutė triŠkaitė datotinas desde 1683 e 1712 ano. ao estudo etimológico destinadas papeliras da parte P, como indica o terceiro vandenženklis, começou a ser produzido em 1701 (Lemeškin 2012: 5253). Hanisi, 1712-ieji são neabejotinas deste hand raščio terminus post quem. Linkstama achar, que P pôde ocorrer XViii século 34-ąjį dešimtmetį (Lemeškin 2012: 31; Lemeškin 2013: Lietuvos handraštinių žodynų grandinėje, ainda terá ser determinada. sua dateação é (žr. mais adiante), porém é provável que P prepartas não lá, e rytų 269). Vis dėlto kokia tiksli P vieta chronologinėje išlikusių XViii amžiaus Mažosios Prūsijoje mat inscrito aqui precisamente XViiXVIII amžiuje veikusių finkeno e patikslinti galbūt padėtų ket virtojo vandenženklio identifikavimas. rankraštis, prieš patekdamas į Prahą, o prieš tai – į Vieną, kurį laiką buvo halėtrutnavas dirbtuvių popradžioje, livreame diantepagie, esanti pirmoji proveniencija, mais precisamente donação registro (žr. e 1 fig.): auctor hacke. War Prediger in pieriuje (Lemeškin 2012: 52–53; Lemeškin 2013: 278). svarstant šio žodyno autorystės klausimą išeities taškas turėtų būti rankraščio Lithauen. hat u halle studirt. seine sprach=lehre soll auf4 dem Waisenhause gedruckt seÿn. dono dedit {i. d.}5 baumgarten. / (P 1r) Vertimas autorius hacke. foi pamokslionista na Lituânia. estudou halėje. seu manual de gramatica deve ser expulso de orflaíços refúgio. donanoja {i. d.} baumgarten / Mais provavelmente, que o manuscrito a uma pessoa não estabelecida dovanotāino identificado com o notável XViii século halés universidade professor de teologia siegmundu jakob baumgartenu (siegmund jakob baumgarten, 17061757)6 (Lemeškin 2012: 54), cujo na biblioteca pessoal estiveta e Lituviškų knygų (kaunas 1996: 188), embora até o que ainda não haja clarinho, se é a sua própria mão ainda inscrita (Lemeškin 2013: 277). em qualquer caso baumgartenes devia ser um dos primeiros de proprietários deste manuscrito. como visto a partir da doação registro, P autoriumi introduzido pessoa pavarde hacke. Este sobrenome gravado e manuscrício nugarėlėje: hacke Lexicon Lithuani=cum. portanto surge a questão, qual a relação deste manuscrito com o historião da lexicografia lituana conhecido frydrich Vilhelmu hak (friedrich Wilhelm haack, 17071754). 4 é provável que esta gravação palavra cifrruotinas auf. No entanto, a grafica da última letra não permite rejeitar completamente a possibilidade de que aqui inscrito prielinksnis auß. 5 riestários skliaustues { } aqui e continuadas fornecidas dificilmente inscritais letras. Neste caso, são possíveis duas variantes de leitura da letra I ou D (sobre suas possibilidades de interpretamento veja Lemeškin 2012: 55; Lemeškin 2013: 277). 6 Mais amplamente sobre ele ver. artigo prof. dr. grasildos blažienės neste Acta Linguistica Lithuanica tome. 295straipsniai articles ou hakas podia ser P autor? / Esta questão já levantas ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? (Lemeškin 2012: 55, 57; Lemeškin 2013: 277), mas mais detalhadamente tema neanalisuata, tad confiavamente argumentuado resposta até que não. O objetivo deste artigo determinar se o so-callado Prahos vokiečiųlietuvių línguas vocodyno autorystė7 pode ser atribuído frydrich wilhelmui haku. portanto é importante: (1) esclarecer se o donação įraše mencionado hacke de fato identifica-otino com frydrich Vilhelmu haku (žr. 2 sq.); 2) discutir diccionário autografų escrita análise (žr. teksto pobūdį (žr. 3.1 sk.) ir trumpai apžvelgti santykį su kitais XVii–XViii amžiaus Mažosios Lietuvos rankraštiniais žodynais (žr. 3.2 sk.); 3) atlikti žodyno bei hako 4 c.). 2. frydricho ViLheLMo hako biografias aPŽVaLga frydrichas Vilhelmas hakas nasceu 1707 ano 8 abril8 dia kretingalėje (klaipėdos aps.). seu pai evangelikos luuteronos kunigas erdmanas hakas (?1731), um dos Martin Lutherio Majojo catechismo (1719) tradução verificadores (Lyk 145; 7 posteriormente falando sobre P autorystę omenyje será disporim só manuscrito zafiksuatas vokiečiųlietuvių kalbų žodynas, t. y. into autorystės tyrimą netraukiama manra pradšta studija etimologinė. 8 Normalmente indica-se que hakas nasceu em 1706, porém em documentos da universidade halé de sua própria mão inscrita data exacli 8 de abril de 1707 anos (haack [po 1728-09-02], haack [1730-07-12 ou mais tarde]) testemunha ele de fato nimus anos depois (žr. fig. 5). 1 P a V. P 1r: dicodyno manuscrício donação gravação; Praha, nationale knihovna České republiky: halėje prabėgo kūrybingiausi ir produktivviausi hako života metai. juntamente com os frequentadores do seminário aqui foi traduzido e editado do famoso halės pietisto johanno anastasijaus freylinghausen tratado Ordnung des Heyls (Davadnas mokslas om dūšios išganymą, halė, 1729; francke XVi.f.30 296 acta Linguistica Lithuanica LXXI brž ii 67). sendo setenniolikos, 1724 anos 6 setembro dia birutė triŠkaitė hakas įsiimatrikuliavo karaliaučiaus universitete (1724 [...] 6. septembris haack frdr. Wilh., Memel. Pruss.; erler 1911/1912: 32), onde três anos estudou teologiją. Aqui provavelmente se destacou como excelente erudito de línguas lituãs mat lhe encomendada ler jono jakūbo kvanto (johann jacob Quandt, 16861772), karaliaučiaus universidade professor de teologia e tenykščio Lietuvių kalbos seminario inspector, encarpesčiu emitamo 1727-ųjų novo testamento korektūrą9. então efetivamente não acidentamente esta edição do novo testamento e tornou-se mais tarde o diccionário preparado hako a principal fonte. No final do ano 1727 continuar estudos hakas partiu para halę, pietismo idėjų halės universitete įsiimatrikuliavo 1727 metų gruodžio 17 dieną10, lankė ten ką tik įsteigtą Lietuvių kalbos seminarą11, kuriam vadovavo gotthilfas augustas francke centrą. (gotthilf august francke, 16961769), marciojo augusto hermanno franckes sãos. e em breve e o próprio hakas ‒começou a ensinar línguas lituanas com o companheiro primeiro seminário docente jonu richteriu (johann richter, 17051754). Šiam saindo de volta em eastern Prūsiją, hakas seminaro docentu foi quatroverius anos até 1732-ųjų abril. 1730-11-17: 2v). Sabe-se que na época o seminário traduz e mais pietistines veikalų freylinghauseno Compendium Theologiae (Trumpas teologijos mokslas), augusto hermanno franckes Die Lehre vom Anfang des Christlichen Lebens (Mensagem sobre o começo da vida cristã), mas sobre estes vertimos destino de conhecimentos até hoje não encontra (aleknavičienė, schiller 2002: 60, 64). embora hakas como tradutor dessas obras diretamente não menção, sua contribuição neabejotina. No entanto, o mais importante legado criativo hako aparecido no final de 1730 anos dicionário das línguas Lituãsvokiečių e vokiečiųlietuvių Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm (toliau hŽ)12. À história dos lituãos raštijos às 9 que hakas skaitė em 1727 anos karaliaučiuje emleisto lietuviško naujojo testamento korektūrą, mini klaipėdos bažnytinės apskrities vyriausiasis kunigas (vok. Erzpriester) johannas arnoldas Paulis 1727-09-10 laiške gotthilfui augustui franckeei iš klaipėdos į halę (Pauli 1727-09-10; publicação ver. Winter 1954: 200–201). 10 isto testemunha hako inscrição halés universitária metricas (haack 1727-12-17; juntke 1960: 195; cf. fig. 4). 11 halėje Lituvians língua seminário funcionou de 1727 a 1740 anos (specht 1935: 36; schiller 1994: 195). 12 Sobre a elaboração deste dicionário zazimenta johannas arnoldas Paulis 1728-01-07 uma carta gotthilfui augustui franckeei de klaipėdos į halę (Pauli 1728-01-07; ver publicação Winter 1954: 201203). 297straipsniai articles foi destinada entrar como o primeiro imprensdito ao ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? diccionário paralelo, contendo lietuvišką antraštyną, i. i. nele pela primeira vez palavras de línguas Lituanhas incluir lemų pozicijoje13. / quanto menor a parte de línguas vokiečiųlietuvių, cuja microstrutura linguagem gramatica em essência elementari, veikiau atliko registro, padedančio pirmojoje dalyje susirasti lietuvišką žodį, funkciją (drotvinas 1998: 86). Prie žodyno pridėta trumpa vokiška lietuvių rėmėsi danieliaus kleino Grammatica Litvanica (1653) e Compendium Litvanico-Germanicum (1654) (buchienė, Palionis 1957: 4243; zubaitienė: 12 2012, mas como lexicógrafo hakas era originalus. preparando o seu diccionário, ele não baseou na Pequena Lituânia ainda séculos XVii os diccionários manuscritos preparados, que quase já um século o plito nuorašais e era a ele (um dos copotas, feito por seu colega richterio, algum tempo usado no seminário como instrumento de ensino), e pasuko completamente noutru compôs-o pautando-se no novo testamento (1727) e Psalmyno (1728) versões em língua lituanas15. taigi hako dicodyne, diferente do que até tol preparados nos manuscritos, em essência зафиксирована só desses biblias knygų leksika. tal escolha de fontes provavelmente foi orientada gėsi preparar um į adresatą – teologijos studentą ir religinių raštų vertėją. kitaip tariant, hakas stenvocabulário correspondente às necessidades da época adequante e aos estudantes de teologia para ensino e aprendizagem de lituanos, e cada vez intensivêjam para tradução de escritos religiosos para o lituano16. No ano 1732 primaveraí karalius frydrichas Wilhelmas i (friedrich Wilhelm i, 1688 1740) appointou haką lydėti into eastern Prūsiją besikraustančius zalcburgiečius. como testemunham fontes arquivivistas, francke extremamente lamentou ter perdido seu curijado docente do seminário e até pediu a permissão do rei hakui retornar (francke 1732-05-01). 13 possível coisa, que anteriormente com lietuvišku antraštynu existha manuscriptores de palavrasynų. manuscrício no início são hako mão de complementos (schiller 2009: 126), que 14 tai vadinamasis richterio žodynas, tebesaugomas halės francke’s įstaigų archyve (afst: j 84; žr. 3.2 sk.). poderiam ser gravados entre 1728-06-18, quando diccionário baigtas perescritir, e 1732-ųjų abril, quando hakas saiu de halés. 15 hako fontes vocinal novo testamento de 1727 ano e Psalmynas de 1728 ano indicar e nesta capitaisional página, e franckes escritoje pratarmėje: darin alle im neuen testament und Psalter befindliche Wrter nach dem alpha=beth enthalten sind (HŽ 1r); ein kleines Vocabelnaudojessis ainda qualques outras fontes (žr. zubaitienė 2012: 3536, 122). 16 naquele tempo escritos religiosos em língua lituãs ativamente buch / darin die Wrter aus ǁ dem neuen teſtament und Pſalter / ſo ǁ ſie in hnden haben / enthalten wren“ (francke 1730-11-17: 3r). naujausi šio žodyno tyrimai nepatvirtina, kad hakas būtų traduzidos em duas instituições acadêmicas: karaliaučiaus universitete liderando kvantui e halės universitete liderando franckeei. embora em ambas as universidades instituigtos seminários de língua Lituãs o objetivo principal futuros evangelikos liuteronos kunigus e professores preparar para trabalho em Lituviškos eastern Prússia parapijās, seus líderes, pasitelkę melhoramente lietureliginių raštų vertimus lietuvių kalba. viškai mokančius seminaro lankytojus, kėlė ir daugiau tikslų – rengti mokomąją literatūrą ir trūkstamus 298 birutė triŠkaitė acta Linguistica Lithuanica LXXI embora tal autorização tenha sido dada17, hako ele não chegasse18. Pakelui em tėviškę, berlyne, hakas ordinuotas emigruojantes zalcburgiečių pamokslininku. retornado em eastern Prússia, 7 de fevereiro de 1733 ano dia karaliaus reskriptu19 paskirtas diakonu į gumbinę. kartu ėjo ir kunigo pareigas naujoje gerviškėnų hakas (gumbinės aps.) igreja20. logo, no final de 1733-ųjų, aparentemente por causa de desentendimentos com gumbína klebonu christophu geystadtu, transferido para Pilkalnį (Pilkalnio aps.), onde kunigava até mesmo o final da vida 1754novembro 19 (Quandt 4 14v, 17r, 85v; 1777 arnoldt: 111, 129; Moeller: 1968 50, 110). taigi trumpa hako biografia revista não leva dúvidas, que ele de verdade identificitoina com donação įraše minim hacke. como neste e afirma-se, hakas estudou halėje, aqui expediu gramatiką (kartu com diccionário), e tornando-se a natividade até últimos dias de vida kunigavo Lituviškose eastern Prūsijos parapijose (plg. 1 lentelę). 1 LenteLė. frydricho Vilhelmo hako biografias e P (1r) donação įraše minimi factos P donação įraše frydricho minimi factos 1754-11-04-19) Vilhelmo hako (1707-08 factos da biografia Auctor Hacke. ǁ Autossignado: Haack, Friederich Wilhelm, Haack, Friedericus Wilhelmus, Haack, Friedericus Gvilielmus; outras formas de seu sobrenome: Haacke, Haak War Prediger in Lithauen. gumbinės diakonas (1733) gerviškėnų kunigas (1733) Sacerdote de Pilkalnio (17331754) Hat u Halle studirt. theologia estudiais halės universitete e ensino tenykščiame Lietuvių kalbos seminare (17271732) Seine Sprach=lehre soll auf Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanicodem Waisenhause gedruckt Litthvanicvm [...] Nebst einem Anhang einer kurtgefaßten (pr: Waisenhaus seine sprach=lehre 17 17 ja spręstina gotthilfo augusto hakkes 1732-05-13 frank ſeÿn. netikslus tik spynu, kad hako gramatika, saíndo su side, devia ser išspausdinta našlaičių prieglaudoje Wilhelm Wilhelm i, no qual ele deu permissão para a halkojai voltar para metade do ano (francia Litthauiſchen Grammatic (1730, halė, stephanus orban) 17-03-13). 18 Assim se afirma hako laiške gotthilfui augustui franckeei, escritoto em 1732-05-19 de Štetino, ao rei 19 Este documento é referido hako 1733-06-22 carta a rei da Prússia fridrich wilhelm i de karagavo gumbinės diakonai (Moeller 1968: 42). jau davus leidimą sugrįžti į halę (haack 1732-05-19; publikaciją žr. drotvinas 2001: 179–186). liaučiaus į berlyną (?) (haack 1733-06-22: 1r; žr. 7 pav.). 20 gerviškėnuose evangelikų liuteronų bažnyčia pastatyta 1730 metais. nuo 1733 iki 1746-ųjų čia kuni- 299straipsniai articles soll auf dem Waisenhause gedruckt seÿn (P 1r). embora ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? Nashlaičių prieglauda imprustuvę tinha, hako Vocabvlarivm, como registrada nesta titulação na página, expleistas halės universitete atuusoje stephano orbano imprustuvėje: haLLe, druckts stephanus orban, univers. buchdr. (hŽ 1r). e diferente ortografia da sobrenome explicitável pelo que suas formas variava. embora mesmo hakas, como pręstina de sobreviventes seus autógrafos (žr. 4 sk.), seu pavorem escreveu Haack (haack 1727-12-17; haack 1732-05-03; haack 1732-05-19; haack 1733-06-22), porém seu pai Mažajame catequizme pasirašė Haak21. Šitaip hako pavrę rašė i Paulis bei kvantas (Pauli 1727-09-10; Pauli 1728-01-07; Quandt 4 14v, 17r, 85v). francke escreveu Haack (francke 1730-11-17; francke 1732-05-13). em documentos arquivísticos, be Haack e Haak, observada mais uma forma de hako pavardês Haacke (friedrich Wilhelm i 1733-10-01a; friedrich Wilhelm i 1733-10-01b). em geral esta pavronês búta e exista de vários ortografários variantes, plg. : Haack, Haacke, Haak, Haake, Hack, Hacke, Hacken, Hak, Hake, Haken, Hakius (žr. karaliaučiaus i halės universitetų metrikas [erler: 154155, 157 1917; juntke 1960: 194]; também žr. falkenhahn 1964: 256257; kohlheim, kohlheim 2005: 300301, 304). é necessário continuar a esclarecer se exacli P doação įraxe fornece a informação, que hakas é o autor deste dicionário manuscrito. 3. VadinaMasis Prahos Zodynas anterioríssimo MaŽosios LietuVos manuscrŠtinio Zodyno nuoraŠas analisando qualquer texto autorismo é importante determinar, qual seu pobūdis originalus autentiškas tekstas, i. i. autografas, ou nuorašas. 3.1. nuoraço traços P lėmė parablepsis ou ditografija22. ao ler o protógrafo e anotar seu kad P užfiksuotas vokiečių–lietuvių kalbų žodyno tekstas nėra originalus, o nurašytas iš ankstesnio šaltinio, liudija fiziniai teksto požymiai – taisymai, kuriuos texto a olhadinha do copista por causa de coincidentes ou semelhantes palavras, morfemas ou frazias às vezes pode nucfar primeiro ao texto mais distante ou voltar de volta a já exusia, 21 Plg.: erdmann haak Pfarrer in deutsch crottingen d[en] 18 octob[e]r19 (Lyk 145 17). 22 sobre as anotações características do texto, veja subačius 2001: 294313. 300 acta Linguistica birutė triŠkaitė Lithuanica LXXI ela, eles tad perrašomas arba tolesnis, arba jau nurašytas fragmentas. P pasitaiko abu atvegeralmente consiti. freqüência P parablepsis, quando nurašant texto a olhadinha do reescritor nuçoco ainda e devido à coincidência de palavras de começo ele perrašė posterior do dicionário artigo atkarpą. isso notado taisê escusando erroneamente gravadas palavras ou apontando sobre elas necessáriasmas. antai por causa sutampanhãs eiluções começas (vadinamojo homoearktono), mais precisamente por umido gretimų lemų dūrinių primeirojo sando Laß-, rédito perrašytojas zauot inscritęs Laßeisen nurašė protografe eilute abaixo ex-a Laßdünckel. Pastebėjęs apsirikimą, taisê expulsando o segundo dūrinio sandá -dünckel e gravando em seu lugar -eisen, plg. : P 156r Laßeisen 223← ‹Laßdünckel›24 kirstuwas kerteklis Laßdünckel 1 o chtai junto lemos Bratpfan originalmente reescrito tolteres lemos Bratspieß correspondência Giesmas, porém posteriormente ele excluídas e em seu lugar gravado tinkamas Skaurad, plg.: bratspieß giesmas P 44v bratpfan – skaurad ‹←gieſmas› Semelhantemente nucitou e para lemos Churfürstl[ich]: aqui de imediato escrito adiante, linhaute abaixo, exusios lemos Churfürstin correspondência Ercikene, mas mais tarde, observėjus erroidą, corrigida em Ercikiskas (-isзаписата на -ене), plg.: 23 Ženklu excliriam números, dicódine escrever acima linhautės. eles mostram que já corrigindo segundo protografą, transescritor notou, que palavras abėcėlinė ordem todavia coreguotina, portanto lemas sunumeravo, assim indicando, qual, artigo do dicionário depois cujo deveria ir. 24 Aqui e adiante nos cantórios escliaustos ‹ › são fornecidos comentários texológicos; rodyklė ← indica, de co taisyta. 307straipsniai articles 2 P a V. P 19v: fragmento do vocódino /; Praha, nationale knihovna ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? České republiky: XVi.f.30 efectuando P perrašytojo i hako rašysenos analizę refertasi raštotyros ekspertų rašysenos estudo metodika (Michel 1982; kurapka, Malevski, Palskys, kuklianskis 1998). Comparando ambos escritos e em busca de coincidências ou diferenças a atenção concentrou-se em comuns sinais de escrita e especiais, dos quais os últimos são mais estáveis, portanto sua evidência valor maior (kurapka, Malevski, Palskys, kuklianskis 1998: 205) . 308 acta birutė triŠkaitė Linguistica Lithuanica LXXI 3 P a V. P 109v: žodyno fragmentas; Praha, národní knihovna České republiky: XVi.f.30 4 P a V. frydricho Wilhelmo hako inscrição halės universitose metricose, 1727-12-17; halle, archiv der Martin-Luther-universität: rep 46, nr. 3 (Matrikel 17241741) 309straipsniai articles 6 P a V. frydricho Vilhelmo hako laiško ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? gotthilfui augustui franckeei fragmentas, 1732-05-03; halle, archiv der franckeschen stiftungen: h c 424:1 / 7 P a V. frydricho Vilhelmo hako laiško prūsio rei fryd richu Vilhelmui i fragmentas, 1733-06-22; berlin, geheimes staatsarchiv Preu ßi scher kulturbesitz: XX. ha hist. sta königsberg, eM 56 e 4, nr. 22, 1r 5 P a V. frydricho Vilhelmo hako inscrição Album Alumnorum, po 1728-02-09; halle, archiv der franckeschen stiftungen: W XXiii/5 acta 310 birutė triŠkaitė Linguistica Lithuanica LXXI Avaliando a geral grafinį P copistaio e hako braižo imagem, comparando P gótico e humanista coproposto com os correspondentes hako autógrafos, parece que se trata de diferentes pessoas de caligrafia (plg. 2, 3 e 4, 5, 6, 7 fig.). Įspūdis nepasikeičia atenção sutockus em pavilenias correspondente do alfabeto letras e separos dos seus elementos gráfico ou combinação modos. por exemplo, comparando exemplares de cursivão gótico do Dicionário de Praha e hako autografų observar, que particularmente difere letras D, E, G, K, T, V, a, e, g, h, k, r e outras formas, modos de junção (plg. 4 tabelę36). 4 LenteLė. novos tempos góticinis cursyvas P e hako P perrašytojo tekstas hako autografai autografuose durch ewigkeit gnade herr könig, könige Pfarrer tag, tages Vater, Vaters 36 Lentelėje fragmentai iš P ir hako autografų pateikti autentiško dydžio. 311straipsniai articles o analisando exemplares de escrita humanistino ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? akivaizdūs letras A, D, I, P, f, l, s e outras formas e combinação maneiras de skirtumai (plg. 5 tabelę /37). 5 LenteLė. humanistinis lašt P ir hako autografuose april, aprill december, decembr. P perrašytojo tekstas hako autografai ianuari[us], ianuarij Professor, Professeur taigi a partir da escrita comparativa vê-se, que P transescritor peculiaridade da escrita neatspeindi hako autografos e vice versa. portanto hako considerar P transescritor não. Esta conclusão é apoiada e mais um argumento, não permitindo hako identificar com P perescritytoju. como já mencionado, P esama erroneamente de protografo perrašytų lietuviškų atitikmenų (neteisingai perskaičius rašmenis ar nustačius žodžių ribas, 3.1 žr. sk.), quais liudija não itin aukštą P perrašytojo lietuvių kalbos kompetenciją. parece inacreditável que do novo testamento corektūros verificador, da língua lituânica e da gramatica preparador hakas teria podėjęs apririkti perrašydamas da língua lituânica palavras, especialmente aqueles, que constituem leksinį kalbos branduolį, например. : Prolis ‹corr. brolis› P 81v, Awaikei ‹corr. Pawaikei› P 256v e pan. Contrariamente, até supõe-se, que protografe fossem erros hakas em nuorašą não tivesse transferido, e corrigido. retornando à hako autoridade afirmanço da doação gravação manuscrício começo tem que constatar, que ele nãoikslus hakas não existe nem ditino autor, nem seu transescritor. envolirikimo causa provavelmente a que a gravação feito, como meškino (Lemeškin 2013: 277), jau po hako mirties, t. y. po 1754-ųjų lapkričio mencionada Le19 dias isso indica futuro cartinio tempo consumo: auctor hacke. War Prediger in Lithauen.38 (autorius hacke. Foi pomokslininkas Lituânia.). mais precisamente 37 Lentelėje fragmentos de P e hako autografos fornecer autentiko tamanho. 38 Paryškinta citando. 312 acta Linguistica Lithuanica LXXI por terendo, hako autorystę positiva proveniencija birutė triŠkaitė manuscriptie apareceu praėjus mais notojas siegmundas jakobas baumgartenas haką pragyveno pustrečių metų (mirė 1757 metų liepos 4 diena). então se proveniencia gravou a nei dvidešimčiai metų po to, kai 1732-ųjų pavasarį hakas išvyko iš halės. toks šios proveniencijos datavimas visai įmanomas, nes labiausiai tikėtinas rankraščio dovamão baumgarteno ou lhe entrou na biblioteca pessoal do professor da Universidade de Viena josepho zlobickyo39. que e como fosse, este registro da donação testemunha, que diktuojant, ji datuotina tarp 1754-ųjų lapkričio pabaigos ir 1757-ųjų liepos pradžios, o jei įrašas kito asmens, tai gali būti dar vėlyvesnis – iki 1777-ųjų, kai rankraštis prabėgus mesmo a quarteirão século ou ainda mais hako nome na memória haliečių ainda não era vivo. considerando, por que precisamente hakas registrado como P manuscrício autório, não levanta dúvidas, que isso relacionado com atividades ativas dele halės Lietuvių kalbos seminare. já mencionada (žr. 2 pág.), que hakas foi o segundo docente deste seminário, estudantes de teologia do idioma lituanos mokęs quverius anos (17281732-04). como só então seminare intensivamente vinha trabalho criativo. kuruitando franckeei à litavichas raças trabalhava não só o próprio hakas, mas esteam dirigindo em sua preparação incluir e seminário atenciotoi. atkaklus trabalho davė vaisių como mencionada, expusista freylinghauseno traktato kolektyvinis vertimas (1729), hako dois partes dicciona e lietuvių kalbos gramatika (1730), além disso, versta e mais religinių veikalų (žr. 2 sk.). Lemiama papel neste trabalho, entendama, teve de lietuviškosios kretingalės kilusiam e puikiai lietuvių kalbą mokėjusiam hakui seu įnašas didžiausias. 1732-ųjų balandį ele partindo de volta para natividade artística e atividade seminare nutrūko (schiller 1994: 198). taigi hakas pílsaką a mais profunda halės Lituânia língua seminaro na história deixikęs seu lectorytoy. Mais provavelmente, que P dovanotojas baumgartenas ligou esta manuscrita livro, em halę ativežtą provavelmente de algum seminaro alkytojo, com hako preparadotu Vocabvliarivm e manikė deste manuscríčiu. turbūt não acidentinai donação įraxe minima e gramatica, apareciusa juntamente com hako diccionyn. taigi P autorystės questões quem dicínio escreveu e quem o mais tarde perrašê tebelieka abertos. bene a única maneira de responder a estas texto e manuscrito história importantesas perguntas é material documentária paíškos e escritaena análise. tadografos bem como seus lituanistina atividades archyvuose ieškotina XVii–XViii amžiaus karaliaučiaus ir halės universiteto studentų ir rytų Prūsijos lietuviškose parapijose dirbusių kunigų ar precentorių autestemunhanços documentos, que talvez ajudassem a lembrancer deste manuscrício e nele зафиксированного текста авторства mislę. 39 Vr. antrą proveniencję P livrevajame davanpagine: ex Libris iosephi lobický Professoris litteraturæ bo=hemicæ Vienæ 1777. (P 1r). 313straigsniai articles / ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? 5. IŠVaDOS 5.1. Prahos manuscrito vokiečiųlietuvių kalbų žodyno (XVIII século pirmoji pusė) tekstologinė analizė liudija, que P é ankstesnio Mažosios Lietuvos rankraštinio žodyno nuorašas. P atsispindi XVii amžiuje parengtų anoniminių žodynų *Lex ir *Q tekstai. 5.2. P, como e os chamadosamuosios richterio (1728) e krauzės (XVIII século 34 décadas) dicionários, zafiksaoto genezės ponto de vista keliasluoksnio vokiečiųlietuvių línguas texto de diccionei preparei ieškotini XVii amžiuje. portanto na primeira metade do século XViii vivendo frydrichas Vilhelmas hakas (friedrich Wilhelm haack, 17071754), ao qual P autorystė atribui em um dos manuscrício provenienções, não pode ser considerado autor deste texto do diccionário. 5.3. hakas não pode ser identificado e com o vocodyno nuorašą dariusiu pmeniu. isso foi determinado comparando P transescritor e hako rašysenas com base nos arquivos alemães encontris seus autografais. 5.4. até que não seja identificado o copista deste dicionário manuscrito, específica manuscriptį toliau vadinti ne hako, bet miesto, kuriame jis dabar saugomas, vardu – t. y. Prahos diccionário. ŠaLtiniai ir LiteratŪra ale knav ičienė ona, schille r chr isti ane 2002: johannas behrendtas Dawádno Mókslo sobre Dußiôs Ißgánim (1729) editor, recenzentas e intérprete de orações. Archivum Lithuanicum 4, 4378. ar n o ldt dan iel hei nr i ch 1777: d. daniel heinrich arnoldts, kniglichen Preußischen oberhofpredigers und consistorialraths, kurgefaßte nachrichten von allen seit der reformation an den Lutherischen kirchen in ostpreußen gestandenen Predigern. liebrecht herausgegeben von friedrich Wilhelm benefeldt, Pfarrer in arnau, knigsberg, bey gotthartung. 1777. brža ii Vaclovas biržiška, Aleksandrynas. Senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografias, bibliografias e biobibliografias 2. Séculos XVIIIXIX. Čikaga: jaV Lb cultura fondas, 1963. hien bucė tamara, Pa lionis jo nas 1957: Primeira imprensdintos lituãos c […] cLaVis gramatikos. – Pirmoji lietuvių kalbos gramatika. 1653 metai. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 9–63. gerManico-LithVana [po 1680]; LMaVb rs: f. 137 1314; faksimilinis edição: Clavis Germanico-Lithvana. Manuscriptinis século XVII vokiečiųlietuvių kalbų žodynas 12, parengė Vincentas drotvinas. Vilnius: Mokslo e encyclopedijų leidykla, 19951997; 34, Vilnius: Mokslo e encyclopedijų leidybos institutas, 1997. 314 acta Linguistica Lithuanica LXXI drotv inas Vincen t as 1998: f. W. haacko Vocabvlarivm birutė triŠkaitė Litthvanico-germanicvm, franckei. Acta Linguistica Lithuanica 45, 179186. erler georg 1911/1912: Die Matrikel und die Promotionsverzeichnisse der AlbertusUniversität zu et germanico-Litthvanicvm“ (halle, 1730). – Lietuvių kalbotyros klausimai 39, 82–99. drotvi n as Vincen t a s 2001: friedricho Wilhelmo haacko laiškas gotthilfui augustui Königsberg i. Pr. 2. Die Immatrikulationen von 16571829. Die Immatrikulationen von 16571829. Die Immatrikulationen von 16571829 Leipzig: Verlag von erler georg 1917: Die Matrikel der Albertus-Universität zu Königsberg i. Pr. 3. Personenregister und Heimatsverzeichnis. duncker & humblot. Leipzig: Verlag von duncker & humblot. falkenhahn Viktor 1964: zu den anfängen der baltistik. Beiträge zur Geschichte der Slawistik. berlin: akademie-Verlag, 256265. n fracke gotth ilf august 1730-11-17: Vorbericht. HŽ, 2r3v. fracke gotthilf augu st 1732-05-01: Laiškas ao rei da Prússia fridrich wilhelm i de halės into berlyną; afst: h c 424:2. fra ncke gotthilf augu st 1732-05-13: Laiškas ao rei da Prússia frydrich wilhelm i is halės į berlyną; afst: M 5 c 5:28. fr iedr ich Wilhel m i 1733-10-01a: Prússia reius frydricho wilhelmo i potvarkis ragainės bažnytinės apskrities principal priestimu devido frydricho wilhelmo hako introduzimento em Pilkalnio parapiją; gsta Pk: XX. ha hist. sta königsberg, eM 118 e 3, nr. 72. iedr ich W ilhelm i 1733-10-01b: Prússia reius frydricho wilhelmo i potvarkis ragainės seniūnui devido frydricho wilhelmo hako introduzção em Pilkalnio parapiją; gsta Pk: XX. ha hist. sta königsberg, eM 118 e 3, nr. 72. haa c k fr i edr i ch Wilhelm 1727-12-17: Įrašas halės universiteto metrikose; halle: rep 46, ua nr. 3 (Matrikel 17241741). haack friedrich Wilhelm [po 1728-09-02]: Įrašas album alumnorum Mensae regiae borussicae provincialis ex regia liberalitate adparatae inde a cal. ian. MdccXXViii. Ordnung und Album des königlich preußischen Provinzial-Freitischs; afst: W XX/iii/5. haack friedrich Wilhelm [1730-07-12 ou mais tarde]: Įrašas album alumnorum Mensae regiae borussicae provincialis ex regia liberalitate adparatae inde a cal. ian. MdccXXViii. Ordnung und Album des königlich preußischen Provinzial-Freitischs; afst: W XX/iii/5. berlyno em halę; haa ck fr ie d r i c h Wilhelm 1732-05-03: Laiškas gotthilfui augustui francke’ei iš afst: h c 424:1. haa ck fr ie d r i c h Wilhelm 1732-05-19: Laiškas gotthilfui augustui franckeei de Štetino em halę; afst: M 5 c 5:14. haa ck fr i e dr i ch Wilhel m 1733-06-22: Laiškas ao rei da Prússia frydrich wilhelm i de karaliaučiaus em berlyną (?); gsta Pk: XX. ha hist. sta königsberg, eM 56 e 4, juntke nr. 22, 1r–2v. Straipsniai articles hŽ VOCABVLARIVM LitthVanico-gerManicVM, et ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? gerManico-LitthVanicVM, darin alle im neuen testament und Psalter befindliche Wrter nach dem docente im Litthauischen seminario u halle. 315 / haLLe, druckts stephanus alphabeth enthalten ſind; nebſt einem anhang einer kurtʒgefaßten Litthauiſchen graMMatic. ausgefertiget von friederich Wilhelm haack / s.s. theol. cultore, ʒur Ʒeit orban, univers. buchdr. fritz 1960: Matrikel der Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg 1. 1690 1730. halle: universitätsund Landesbibliothek sachsen-anhalt. k manuscrito vad. krauzės vokiečiųlietuvių kalbų žodynas [XVIII a. 34 deš.]; LLtib r: f. 1 5792. kaunas domas 1996: Mažosios Lietuvos knyga. Lietuviškos knygos raida 15471940. Vilnius: baltos arcos. kohlheim rosa, kohlheim Volker 2005: Duden Familiennamen. Herkunft und Bedeutung. Mannheim, Leipzig, Wien, zürich: dudenverlag. kurapka egidijus, Malevski hendryk, Palskys eugenijus, kuklianskis samuelis 1998: Criminalistikas technikos paginsdai. Vilnius: eugrimas. Lem eškin il j a 2012: friedrich wilhelmu haackui atribuíamo Prahos manuscriptinis vokiečiųlietuvių kalbų žodynas. Majoji Lietuva: paribio kultur tyrimai. Arquivos de línguas e culturas cruzitas 3. Vilnius: europos kalbų ir kultūrų dialogo tyrėjų asociacija, Lem eškin ilja 2013: Prahos vokiečiųlietuvių manuscriptinio žodyno 31–58. autorystės klausimu. Acta Linguistica Lithuanica 69, 269279. Lex LeXicon LithuanicuM [XVii a. vid.]; LMaVb rs: f. 137 10; publicação documental: Lexicon Lithuanicum. Manuscriptinis XVII a. vokiečiųlietuvių línguas diccionar, preparė Vincentas drotvinas. Vilnius: Mokslas, 1987. Lyk [heinrich johann Lysius] 1993: Mažasis katekizmas, segundo berlyno handraštį parengė Pietro umberto dini. Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla. Michel Lothar 1982: Gerichtliche Schriftvergleichung. Eine Einführung in Grundlagen, tion bis zur Vertreibung im Jahre 1945 1. introdução em Grundlagen, tion bis zur Vertreibung im Jahre 1945 1. Methoden und Praxis. berlin, new york: Walter de gruyter. Moeller friedwald 1968: Altpreußisches evangelisches Pfarrerbuch von der Reformaintrodução em Grundlagen, tion bis zur Vertreibung im Jahre 1945 Die Kirchspiele und ihre Stellenbesetzungen. Die Kirchspiele und ihre Stellenbesetzungen. Die Kirchspiele und ihre Stellenbesetzungen. Die Kirchspiele und ihre Stellenbesetzungen. Die Kirchspiele und ihre Stellenbesetzungen. Die Kirchspiele und ihre Stellenbesetzungen. Die Kirchspiele und ihre Stellenbesetzungen. hamburg: selbstverlag des Vereins für familienforschung in ostund Westpreußen e. V. P handraštinis vad. Prahos vokiečiųlietuvių kalbų žodynas [XVIII a. primeiro pusė]; nk Čr: XVi.f.30. Pauli joha nn ar n old 1727-09-10: Laiškas gotthilfui augustui franckeei de klaipėdos em halę; afst: h c 467:3. 316 birutė triŠkaitė acta Linguistica Lithuanica LXXI Pauli joha nn ar n old 1728-01-07: Laiškas gotthilfui augustui franckeei de klaipėdos em halę; afst: h c 467:1. Q1 manuscrito diccionário de línguas vokiečiųlietuvių [XVIII a. 34 deš.?; desaparecido; ex. Prūsijos valstybinio archyvo karaliaučiuje signatūra: Msc. 84 4o]. Quandt 4 [ johann jacob Quandt, antes 1772] Preuss. Presbyterologie 4; gsta Pk: XX. ha hist. sta königsberg, hs. 2. r manuscriptinis vad. richterio vokiečiųlietuvių kalbų žodynas, 1728; afst: j 84. sch iller chr istiane 1994: das Litauische seminar in halle (17271740) und seine Mitglieder. auf spurensuche. Acta Baltica 32, 195223. schiller christiane 2002: Clavis Germanico-Lithvana ein Werk von friedrich Prätorius d.Ä.? Linguistica Baltica 10, 159172. sch iller ch r is tiane 2005: Wie alt ist ein Wörterbuch? Überlegungen zur relativen chronologie von Wörterbüchern. Problemas de história da língua e dialectologia 1. Vilnius: Editora do Instituto da Lítima Lituânia, 153159. handschriftliche Lexikographie bis 1744. berlin (habilitationsschrift). spe c ht franz 1935: das Litauische seminar an der universität halle. Archivum schiller christiane 2009: Zur Geschichte der preußisch-litauischen Lexikographie. Die Philologicum 5, 3653. subačius Paulius 2001: Tekstologija. Teorias e práticas gairês. Vilnius: aidai. triškaitė birutė 2008: Rankraštinio Mažosios Lietuvos žodyno clavis germanico-Lithvana genezė (daktaro disertacija). kaunas: Vytauto grande universitário publicação. utis Vinca s urb 1987: 1728 m. klaipėdiškių žodyno leksikografiniai šaltiniai. Baltistica 23(1), 5775. urb utis Vincas 2008: História das Zodynas. Enciclopedia da língua Lituânica. Vilnius: Móslo e Enciclopedijas Instituto de Publicação, 622628. schen Völker. berlin: akademie-Verlag. zubaitienė Winter eduard 1954: Die Pflege der Westund Südslavischen Sprachen in Halle im 18. Jahrhundert. Beiträge zur Geschichte des bürgerlichen Nationwerdens der westund südslaviVilma 2009: Neišlikusių XVIII século Mažosios Lietuvos rankraštinių žodynų fragmentai. Bibliotheca Archivi Lithuanici 8. Vilnius: Instituto das línguas Lituãs. zub aitienė Vil ma 2012: frydrichas Vilhelmas hakas, Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm... Nebst einem Anhang einer kurtzgefaßten Litthauischen Grammatic (1730) 2. Studija, indeksai, rodyklės. Vilnius: Vilniaus universitária editora.