Ar Frydrichas Vilhelmas Hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius?

292 acta Linguistica Lithuanica LXXI birutė triŠkaitė Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: historia leksykografii Małej Litwy, historia litewskiego języka piśmiennego. czy frydrych WiLheLMas hakas – VadinaMojo Prahos rankraŠtinio Autor słownika?1 is friedrich Wilhelm haack the author of the so-called Prague Manuscript dictionary?2 adnotacja W artykule analizuje się problem autorstwa tak zwanego praskiego rękopiśmiennego słownika języków niemieckiego i litewskiego (pierwsza połowa XViii wieku), który ilja Lemeškinas kilka lat temu znalazł w Bibliotece Narodowej Republiki Czeskiej (nk Čr: XVi.f.30). Celem artykułu jest ustalenie, czy leksykograf i ewangelicki ksiądz luterański z Małej Litwy frydrich Vilhelmas hakas (friedrich Wilhelm haack, 1707–1754) mógł być autorem tego słownika. Postawienie takiej 1 Artykuł przygotowano w ramach projektu Badanie i przygotowanie do druku rękopiśmiennego słownika języków niemieckiego i litewskiego przypisywanego Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi (XViii w.) (kierownik prof. dr prielaidą leidžia rankraščio pradžioje įrašyta proveniencija, kurioje teigiama: „auctor hacke“. grasilda blažienė), włączonego do programu Normalizacja, używanie, rozwój i upowszechnianie języka państwowego w latach 2006–2015. Badanie wsparła Państwowa Komisja Języka Litewskiego (umowa nr k-4/2012). 2 the article is written under the framework of the project The Research and Editing of the Manuscript German-Lithuanian Dictionary Attributed to Friedrich Wilhelm Haack (Beginning of the 18th Century) (supervisor Prof. dr. grasilda blažienė) under the programme of Standardisation, Use, Development and Dissemination of State Language in the Period of 2006–2015. badania były sponsorowane przez esMiniai ŽodŽiai: Mažosios Lietuvos leksikografija, Prahos rankraštinis žodynas, frydrichas state commission of the Lithuanian Language (contract no. k-4/2012). Vilhelmas hakas, autorystė. Słowa kluczowe: leksykografia Prus Książęcych, praski rękopiśmienny słownik, Friedrich Wilhelm Haack, autorstwo. 293straipsniai / articles aby odpowiedzieć na wspomniane pytanie, w artykule rozważa się, czy ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? wymieniony w zapisie donacyjnym rękopisu „hacke” można utożsamić z frydrychem Vilhelmem hakiem, a także omawia się charakter tekstu słownika i krótko przedstawia jego stosunek do innych XVII–XVIII-wiecznych rękopiśmiennych słowników języka niemieckiego i litewskiego z Małej Litwy; na podstawie autografów haka znalezionych w archiwach niemieckich porównuje się jego pismo z pismem kopisty słownika praskiego. annotation Przedmiotem badań jest kwestia autorstwa tak zwanego praskiego rękopiśmiennego słownika (first half of the 18th century) which was found by ilya Lemeshkin in the national Library of the czech republic few years ago (nk Čr: XVi.f.30) is analysed in the article. the aim of the article niemiecko-litewskiego, a mianowicie ustalenie, czy leksykograf i ewangelicki pastor luterański z Prus Książęcych Friedrich Wilhelm Haack (1707–1754) mógł być autorem tego słownika. Takie założenie wynika z proweniencji zamieszczonej na początku rękopisu, która stwierdza: „auctor”; inskrypcję hacke’. in order to answer this question the article discusses if the ‘hacke’ mentioned in the darczyńcy można utożsamić z Friedrichem Wilhelmem Haackiem; Ponadto analizowany jest charakter tekstu słownika, a także pokrótce omawiany jest jego związek z innymi rękopiśmiennymi słownikami niemiecko-litewskimi Prus Książęcych; Na podstawie autografów Haacka odnalezionych w niemieckich archiwach jego pismo porównano z pismem przepisywacza praskiego słownika. 1. Wstęp Latem 2010 roku w Bibliotece Narodowej Republiki Czeskiej dr hab. Ilja Lemeškin, docent Uniwersytetu Karola w Pradze, odnalazł rękopis – słownik języka niemieckiego i litewskiego (Národní knihovna České republiky [nk Čr]: XVi.f.30; dalej – P)3, który znacząco wzbogaca dziedzictwo rękopiśmiennej leksykografii Małej Litwy. Odkrycie to poszerza krąg rękopiśmiennych słowników dwujęzycznych z XVII i XVIII wieku, które zachowały się do naszych czasów. Praski słownik języka niemieckiego i litewskiego (P 2r–344v), do którego dołączono także krótkie studium etymologiczne, a właściwie tylko jego zalążki (P 345r), nie ma strony tytułowej. Jak wskazuje oprawa rękopisu, najprawdopodobniej jej nie było, a pierwsza karta rękopisu to strona tekstu słownika. a zatem nie ma autentycznych informacji ani o autorze (kompilatorze lub kopisty), ani o czasie i miejscu powstania, tym bardziej o źródłach tekstu. dlatego ten rękopis, który niedawno znalazł się w polu widzenia badaczy, jak każde anonimowe źródło, przede wszystkim skłania do postawienia pytania o atrybucję – autorstwo, datowanie i lokalizację. Na niektóre pytania dotyczące atrybucji P udzielono już częściowo odpowiedzi. Analiza papieru tego rękopisu przeprowadzona przez Lemeškina świadczy o tym, że papier użyty do słownika niemiecko-litewskiego now3 Szerzej o archeograficznym opisie tego źródła leksykograficznego, okolicznościach jego odkrycia i miejscu w czeskiej lituanistyce XiX wieku zob. Lemeškin 2012: 31–57. 294 acta Linguistica Lithuanica LXXI papier z dwoma znakami wodnymi datuje się na birutė triŠkaitė lata 1683 i 1712. papier części P poświęconej studium etymologicznemu, jak wskazuje trzeci znak wodny, zaczęto produkować w 1701 roku (Lemeškin 2012: 52–53). Zatem rok 1712 jest niewątpliwym terminus post quem tego rękopisu. Przyjmuje się, że P mógł powstać w 3.–4. dekadzie XVIII wieku (Lemeškin 2012: 31; Lemeškin 2013: W łańcuchu litewskich słowników rękopiśmiennych jego datowanie będzie musiało dopiero zostać ustalone. zob. niżej), jednak prawdopodobne jest, że P sporządzono nie tam, lecz w 269). Vis dėlto kokia tiksli P vieta chronologinėje išlikusių XViii amžiaus Mažosios Prusach Wschodnich – świadczy o tym pierwsza proweniencja, a dokładniej – wpis patikslinti galbūt padėtų ket virtojo vandenženklio identifikavimas. rankraštis, prieš patekdamas į Prahą, o prieš tai – į Vieną, kurį laiką buvo halėdonacyjny, znajdujący się na wolnej karcie na początku właśnie działających tutaj w XVII–XVIII wieku warsztatów Finken i Trutnowa (zob. także il. 1.): auctor hacke. ǁ Był pieriuje (Lemeškin 2012: 52–53; Lemeškin 2013: 278). svarstant šio žodyno autorystės klausimą išeities taškas turėtų būti rankraščio kaznodzieją na Litwie. studiował ǁ w Halle. jego gramatyka języka ǁ ma być wydrukowana w sierocińcu4. dono dedit ǁ {i. / d.}5 Baumgarten. (P 1r) Tłumaczenie: autor Hacke. był kaznodzieją na Litwie. studiował w Halle. jego podręcznik gramatyki miał zostać wydany w sierocińcu. dawca {i. / d.} baumgarten. Najprawdopodobniej darczyńcę nieustalonej osobie rękopisu należy utożsamiać ze słynnym profesorem teologii Uniwersytetu w Halle w XVIII wieku, Siegmundem Jakobem Baumgartenem (Siegmund Jakob Baumgarten, 1706–1757)6 (Lemeškin 2012: 54), w którego prywatnej bibliotece znajdowały się również książki litewskie (Kaunas 1996: 188), chociaż jak dotąd nie jest jasne, czy jest to wpis wykonany jego własnoręcznie (Lemeškin 2013: 277). W każdym razie Baumgarten musiał być jednym z pierwszych właścicieli tego rękopisu. Jak wynika z wpisu donacyjnego, jako autora P wskazuje się osobę o nazwisku „Hacke“. To nazwisko wpisano również na grzbiecie rękopisu: „hacke ǁ Lexicon Lithuani=ǁcum“. dlatego pojawia się pytanie, jaki związek ma ten rękopis ze znanym w historii leksykografii litewskiej Fryderykiem Wilhelmem Hakiem (Friedrich Wilhelm Haack, 1707–1754). 4 prawdopodobnie to słowo we wpisie należy odczytać jako auf. Niemniej jednak grafika ostatniej litery nie pozwala całkowicie wykluczyć możliwości, że wpisano tu przyimek auß. 5 W nawiasach klamrowych { } tutaj i dalej podawane są trudne do odczytania litery. W tym przypadku możliwe są dwa warianty odczytania litery – I albo D (o możliwościach ich interpretacji zob. Lemeškin 2012: 55; Lemeškin 2013: 277). 6 Szerzej na jego temat zob. artykuł prof. dr Grasildy Blažienė w niniejszym tomie Acta Linguistica Lithuanica. 295 artykuły / articles czy też Hak mógł być autorem? Kwestia ta była już ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? podnoszona (Lemeškin 2012: 55, 57; Lemeškin 2013: 277), jednak temat nie został przeanalizowany bardziej szczegółowo, dlatego jak dotąd nie ma przekonująco uzasadnionej odpowiedzi. Celem niniejszego artykułu jest ustalenie, czy autorstwo tak zwanego praskiego słownika niemiecko-litewskiego7 można przypisać Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi. dlatego ważne jest: 1) ustalenie, czy wspomniany w zapisie donacyjnym „hacke” rzeczywiście można utożsamić z Friedrichem teksto pobūdį (žr. 3.1 sk.) ir trumpai apžvelgti santykį su kitais XVii–XViii amžiaus Mažosios Lietuvos rankraštiniais žodynais (žr. 3.2 sk.); 3) atlikti žodyno bei hako Wilhelmem Haackiem (zob. rozdz. 2); 2) omówienie analizy pisma autografów słownika (zob. rozdz. 4). 2. Przegląd biografii Friedricha Wilhelma Haacka Friedrich Wilhelm Haack urodził się 8 kwietnia 1707 roku8 w Kregtingall (okręg Kłajpeda). Jego ojcem był ewangelicki pastor luterański Erdmann Haack (?–1731), jeden z weryfikatorów przekładu Małego katechizmu Marcina Lutra (1719) (Lyk 145; 7 dalej, mówiąc o autorstwie P, będzie się miało na myśli wyłącznie odnotowany w rękopisie słownik niemiecko-litewski, tzn. do badań nad autorstwem nie włącza się rozpoczętego na końcu rękopisu studium etymologicznego. 8 Zazwyczaj podaje się, że Haack urodził się w 1706 roku, jednak w dokumentach Uniwersytetu w Halle własnoręcznie wpisana przez niego dokładna data – 8 kwietnia 1707 roku (Haack [po 1728-09-02], Haack [1730-07-12 lub później]) – świadczy o tym, że w rzeczywistości urodził się rok później (zob. ryc. 5). 1 P a V. P 1r: zapis donacyjny rękopisu słownika; Praga, Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej: w Halle upłynęły najbardziej twórcze i produktywne lata życia Haka. wraz z uczestnikami seminarium przetłumaczono i wydano tutaj traktat słynnego halleńskiego pietysty Johanna Anastasiusa Freylinghausena Ordnung des XVi.f.30 296 acta Linguistica Lithuanica LXXI brž ii 67). będąc siedemnastolatkiem, 6 września 1724 birutė triŠkaitė roku Haak immatrykułował się na uniwersytecie w Królewcu („1724 [...] 6. septembris haack frdr. Wilh., Memel. Pruss.“; erler 1911/1912: 322), gdzie przez trzy lata studiował teologię. Tutaj prawdopodobnie wyróżnił się jako znakomity znawca języka litewskiego – powierzono mu bowiem korektę Nowego Testamentu wydawanego staraniem Johanna Jakoba Quandta (Johann Jacob Quandt, 1686–1772), profesora teologii na uniwersytecie królewieckim i inspektora tamtejszego seminarium języka litewskiego9. toteż zapewne nieprzypadkowo to właśnie wydanie Nowego Testamentu stało się później głównym źródłem przygotowanego przez Haaka słownika. Pod koniec 1727 roku Haak wyjechał kontynuować studia do Halle, ośrodka idei halės universitete įsiimatrikuliavo 1727 metų gruodžio 17 dieną10, lankė ten ką tik įsteigtą Lietuvių kalbos seminarą11, kuriam vadovavo gotthilfas augustas francke pietyzmu. (Gotthilf August Francke, 1696–1769), syna słynnego Augusta Hermanna Franckego. a wkrótce również sam Haak zaczął nauczać języka litewskiego wspólnie z pierwszym docentem seminarium, Johannem Richterem (Johann Richter, 1705–1754). Po jego wyjeździe z powrotem do Prus Wschodnich Haak przez cztery lata – do kwietnia 1732 roku – był docentem seminarium. Heyls (Davadnas mokslas apie dūšios išganymą, Halle, 1729; Francke 1730-11-17: 2v). Wiadomo, że w tym czasie w seminarium tłumaczono również inne dzieła pietystyczne – Compendium Theologiae Freylinghausena (Trumpas teologijos mokslas), Die Lehre vom Anfang des Christlichen Lebens Augusta Hermanna Franckego (Mokslas apie krikščioniškojo gyvenimo pradžią), jednak o losach tych przekładów jak dotąd nie znaleziono informacji (Aleknavičienė, Schiller 2002: 60, 64). Chociaż Hak nie jest bezpośrednio wymieniany jako tłumacz tych prac, jego wkład jest niewątpliwy. Najważniejszą spuścizną twórczą Haka jest jednak słownik języków litewsko-niemieckiego i niemiecko-litewskiego Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm (dalej – hŽ)12, który ukazał się pod koniec 1730 roku. Do historii piśmiennictwa litewskiego wszedł 9 tym, że Hak dokonał korekty litewskiego Nowego Testamentu wydanego w 1727 roku w Królewcu, o czym wspomina w liście z 1727-09-10 wysłanym z Kłajpedy do Gottthilfa Augusta Franckego w Halle starszy pastor (niem. Erzpriester) okręgu kościelnego Kłajpedy Johann Arnold Pauli (Pauli 1727-09-10; publikację zob. Winter 1954: 200–201). 10 Świadczy o tym wpis Haacka w metrykach uniwersytetu w Halle (Haack 1727-12-17; Juntke 1960: 195; zob. ryc. 4). 11 W Halle Seminarium Języka Litewskiego działało od 1727 do 1740 roku (Specht 1935: 36; Schiller 1994: 195). 12 O przygotowaniu tego słownika wspomina Johann Arnold Pauli w liście z 1728-01-07 do Gotthilfa Augusta Francke’ego, wysłanym z Kłajpedy do Halle (Pauli 1728-01-07; publikację zob. Winter 1954: 201–203). 297artykuły / articles miały wejść jako pierwszy drukowany słownik paralelny, ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? mający litewski wykaz haseł, tj. w nim po raz pierwszy wyrazy języka litewskiego podano w pozycji lemów13. nieco mniejsza część niemiecko-litewska, której mikrostruktura zasadniczo opierała się na gramatyce języka Daniela Kleina elementari, veikiau atliko registro, padedančio pirmojoje dalyje susirasti lietuvišką žodį, funkciją (drotvinas 1998: 86). Prie žodyno pridėta trumpa vokiška lietuvių Grammatica Litvanica (1653) i Compendium Litvanico-Germanicum (1654) (Buchienė, Palionis 1957: 42–43; Zubaitienė 2012: 122), lecz jako leksykograf Haack był oryginalny. Przygotowując swój słownik, nie opierał się na sporządzonych w Małej Litwie jeszcze w XVII wieku rękopiśmiennych słownikach, które niemal od stulecia krążyły w odpisach i były mu znane (jeden z odpisów, wykonany przez jego kolegę Richtera, przez pewien czas był używany w seminarium jako pomoc dydaktyczna14), lecz obrał zupełnie inną drogę – opracował go, wykorzystując najnowsze tłumaczenia Nowego Testamentu (1727) i Psałterza (1728) na język litewski15. A zatem w słowniku Haacka, w przeciwieństwie do sporządzonych wcześniej słowników rękopiśmiennych, zasadniczo odnotowano jedynie leksykę tych ksiąg biblijnych. Taki dobór źródeł był į adresatą – teologijos studentą ir religinių raštų vertėją. kitaip tariant, hakas stennajprawdopodobniej ukierunkowany na przygotowanie słownika odpowiadającego ówczesnym potrzebom – odpowiedniego zarówno do nauczania i uczenia się języka litewskiego przez studentów teologii, jak i do coraz intensywniejszego tłumaczenia pism religijnych na język litewski16. Wiosną 1732 roku król Fryderyk Wilhelm I (Friedrich Wilhelm I, 1688–1740) wyznaczył Haka do towarzyszenia salzburskim emigrantom przenoszącym się do Prus Wschodnich. Jak świadczą źródła archiwalne, Francke bardzo ubolewał nad utratą docenta prowadzonego przez siebie seminarium, a nawet prosił króla o pozwolenie na powrót Haka (Francke 1732-05-01). 13 Możliwe, że wcześniej istniały słowniki rękopiśmienne z litewskim hasłownikiem. Na początku rękopisu znajdują się uzupełnienia ręką Haka (Schiller 2009: 126), które 14 tai vadinamasis richterio žodynas, tebesaugomas halės francke’s įstaigų archyve (afst: j 84; žr. 3.2 sk.). mogły zostać wpisane między 1728-06-18, kiedy zakończono przepisywanie słownika, a kwietniem 1732 roku, gdy Hak wyjechał z Halle. 15 Źródła słownika Haka – Nowy Testament z 1727 roku i Psałterz z 1728 roku – wskazano zarówno na jego stronie tytułowej, jak i w przedmowie napisanej przez Franckego: „darin alle im ǁ neuen teſtament und Pſalter ǁ befindliche Wrter nach dem alpha=ǁbeth enthalten ſind“ (HŽ 1r); „ein kleines ǁ Vocabelkor“ korzystając także z innych źródeł (zob. Zubaitienė 2012: 35–36, 122). 16 W tym czasie pisma religijne buch / darin die Wrter aus ǁ dem neuen teſtament und Pſalter / ſo ǁ ſie in hnden haben / enthalten wren“ (francke 1730-11-17: 3r). naujausi šio žodyno tyrimai nepatvirtina, kad hakas būtų aktywnie tłumaczono na język litewski w dwóch instytucjach akademickich: na Uniwersytecie w Królewcu pod kierownictwem Quandta oraz na Uniwersytecie w Halle pod kierownictwem Franckego. Chociaż głównym celem założonych na obu uniwersytetach seminariów języka litewskiego było przygotowanie przyszłych ewangelickich duchownych luterańskich i nauczycieli do pracy w litewskich parafiach Prus Wschodnich, ich kierownicy, posługując się najlepszymi tłumaczeniami pism religijnych na język litewski. viškai mokančius seminaro lankytojus, kėlė ir daugiau tikslų – rengti mokomąją literatūrą ir trūkstamus 298 birutė triŠkaitė acta Linguistica Lithuanica LXXI chociaż takie zezwolenie zostało udzielone17, Hack do niego nie dotarł18. W drodze do ojczyzny, w Berlinie, Hack został ordynowany na kaznodzieję emigrujących salzburczyków. Po powrocie do Prus Wschodnich, reskryptem królewskim z 7 lutego paskirtas diakonu į gumbinę. kartu ėjo ir kunigo pareigas naujoje gerviškėnų 1733 roku19 Hack został [ustanowiony] w kościele20 (pow. gąbiński). Wkrótce, pod koniec 1733 roku, najprawdopodobniej z powodu nieporozumień z proboszczem gąbińskim Christophem Geystadtem, został przeniesiony do Pilkałów (pow. pilkałowski), gdzie pełnił posługę kapłańską aż do końca życia – do 19 listopada 1754 roku (Quandt 4 14v, 17r, 85v; Arnoldt 1777: 111, 129; Moeller 1968: 50, 110). Krótki przegląd biografii Hacka nie pozostawia zatem wątpliwości, że rzeczywiście należy go utożsamiać z wymienionym w zapisie donacyjnym „hacke”. Jak stwierdzono w niniejszym opracowaniu, Hack studiował w Halle, tutaj wydał gramatykę (wraz ze słownikiem), a po powrocie do ojczyzny aż do ostatnich dni życia pełnił posługę kapłańską w litewskich parafiach Prus Wschodnich (por. tabelę 1). 1 Tabela. Fakty dotyczące biografii Fryderyka Wilhelma Hacka oraz wymienione w zapisie donacyjnym P (1r) Fakty biograficzne Haacka Fryderyka Wilhelma (1707-04-08–1754-11-19) wymienione w zapisie darowizny P Auctor Hacke. ǁ Sam podpisywał się: Haack, Friederich Wilhelm, Haack, Friedericus Wilhelmus, Haack, Friedericus Gvilielmus; inne formy jego nazwiska: Haacke, Haak War Prediger in Lithauen. (1733), diakon w Gąbinie (1733) pastor w Gerviškėnach pastor w Pilkałniach (1733–1754) Hat ǁ ʒu Halle ſtudirt. studia teologiczne na uniwersytecie w Halle oraz nauczanie tamtejszego seminarium języka litewskiego (1727–1732) Seine Sprach=ǁlehre ſoll auf Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanicodem Waiſenhauſe ǁ gedruckt Litthvanicvm [...] Nebſt einem wydana wraz ze słownikiem, miała zostać wydrukowana w sierocińcu (niem. Waisenhaus): „seine ſeÿn. Anhang einer kurtʒgefaßten niedokładne jest jedynie przypuszczenie, że gramatyka Haacka, sprach=ǁlehre 17 tak należy wnioskować z listu Gotthilfa Augusta Franckego do króla Prus Litthauiſchen Grammatic (1730, halė, stephanus orban) Fryderyka Wilhelma I z 13.05.1732, w którym dziękuje on za pozwolenie Haackowi na powrót do Halle na pół roku (Francke 1732-05-13). 18 Tak stwierdza się w liście Haacka do Gotthilfa Augusta Franckego, napisanym 19.05.1732 w Szczecinie, do króla 19 Dokument ten wskazany jest w liście Haacka do króla Prus Fryderyka Wilhelma I z 22.06.1733 z Karagawy, diakona z Gąbin (Moeller 1968: 42). jau davus leidimą sugrįžti į halę (haack 1732-05-19; publikaciją žr. drotvinas 2001: 179–186). liaučiaus į berlyną (?) (haack 1733-06-22: 1r; žr. 7 pav.). 20 gerviškėnuose evangelikų liuteronų bažnyčia pastatyta 1730 metais. nuo 1733 iki 1746-ųjų čia kuni- 299straipsniai / artykuły mają być wydrukowane w sierocińcu ∥“ (P 1r). chociaż ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? sierociniec posiadał drukarnię, Vocabvlarivm Haacka, jak zapisano na jego stronie tytułowej, wydano w drukarni Stephanusa Orbana działającej przy uniwersytecie w Halle: „haLLe, ǁ druckts stephanus orban, univerſ. buchdr.“ (hŽ 1r). a odmienną pisownię nazwiska wyjaśniać należy tym, że jego formy były zróżnicowane. chociaż sam Haack, jak można wnioskować z zachowanych jego autografów (zob. rozdz. 4), zapisywał swoje nazwisko jako Haack (haack 1727-12-17; haack 1732-05-03; haack 1732-05-19; haack 1733-06-22), jego ojciec w Małym katechizmie podpisał się Haak21. W ten sposób nazwisko Hako zapisywali również Pauli’s i Kvantas (Pauli 1727-09-10; Pauli 1728-01-07; Quandt 4 14v, 17r, 85v). Francke pisał Haack (Francke 1730-11-17; Francke 1732-05-13). W dokumentach archiwalnych, oprócz Haack i Haak, odnotowano jeszcze jedną formę nazwiska Hako – Haacke (Friedrich Wilhelm I 1733-10-01a; Friedrich Wilhelm I 1733-10-01b). Ogólnie rzecz biorąc, nazwisko to miało i ma różne warianty ortograficzne, por. : Haack, Haacke, Haak, Haake, Hack, Hacke, Hacken, Hak, Hake, Haken, Hakius (zob. metryki uniwersytetów w Królewcu i Halle [Erler 1917: 154–155, 157; Juntke 1960: 194]; zob. także Falkenhahn 1964: 256–257; Kohlheim, Kohlheim 2005: 300–301, 304). Następnie należy wyjaśnić, czy dokładna jest informacja zawarta w zapisie donacji P, że Hako jest autorem tego rękopiśmiennego słownika. 3. Tak zwany Słownik praski – odpis wcześniejszego małolitewskiego słownika rękopiśmiennego Analizując autorstwo dowolnego tekstu, ważne jest ustalenie, jaki jest jego charakter – oryginalny autentyczny tekst, tj. autograf, czy odpis. 3.1. Cechy odpisu P powstał w wyniku parablepsis lub ditografii22. czytając protograf i kad P užfiksuotas vokiečių–lietuvių kalbų žodyno tekstas nėra originalus, o nurašytas iš ankstesnio šaltinio, liudija fiziniai teksto požymiai – taisymai, kuriuos przepisując jego tekst, wzrok kopisty z powodu zbieżnych lub podobnych słów, morfemów czy fraz może niekiedy przeskoczyć naprzód do dalszego odcinka tekstu albo cofnąć się do odcinka już wcześniej występującego, 21 Zob.: „erdmann haak Pfarrer in deutſch crottingen d[en] 18 octob[e]r 1719“ (Lyk 145). 22 O cechach tekstu charakterystycznych dla odpisów zob. Subačius 2001: 294–313. 300 acta Linguistica birutė triŠkaitė Lithuanica LXXI je, tad perrašomas arba tolesnis, arba jau nurašytas fragmentas. P pasitaiko abu atvezazwyczaj je poprawiano. częstsza P parablepsis, gdy podczas przepisywania tekstu wzrok kopisty przeskoczył dalej i z powodu zbieżności początku słów przepisał fragment dalszego artykułu słownikowego. Zauważywszy to, poprawiał, wyskrobując błędnie zapisane słowa lub zapisując na nich właściwe. oto z powodu zbieżności początków wierszy (tak zwanego homoeárktonu), dokładniej – z powodu jednakowego pierwszego członu sąsiednich lemów – złożeń Laß-, kopista słownika zamiast wpisać Laßeiſen przepisał znajdujące się w protografie o wiersz niżej Laßdünckel. Zauważywszy pomyłkę, poprawił ją, wyskrobując drugi człon złożenia -dünckel i wpisując w jego miejsce -eiſen, por. тамże. : P 156r Laßeiſen ⌈2⌉23 ‹←Laßdünckel›24 – kirſtuwas kerteklis Laßdünckel ⌈1⌉, a oto przy haśle Bratpfan początkowo przepisany odpowiednik następnego hasła Bratſpieß Gieſmas, jednak później został wydrapany, a w jego miejsce wpisano właściwy – Skaurad, por.: bratſpieß – gieſmas P 44v bratpfan – skaurad ‹←gieſmas› Podobnie stało się przy haśle Churfürſtl[ich]: tutaj od razu wpisano znajdujący się niżej, w następnym wierszu, odpowiednik wcześniejszego hasła Churfürſtin Ercikene, lecz później, po zauważeniu błędu, poprawiono na Ercikiſƶkas (-iſƶzapisane nad -ene), por.: 23 Znakiem ⌈ ⌉ wyróżniono liczby wpisane w słowniku nad wierszem. wskazują one, że przepisujący, już poprawiwszy tekst według protografu, zauważył, iż kolejność alfabetyczna słów mimo wszystko wymaga korekty, dlatego ponumerował hasła, pokazując w ten sposób, który artykuł słownikowy powinien następować po którym. 24 Tutaj i dalej w nawiasach ostrokątnych ‹ › podawane są komentarze tekstologiczne; strzałka ← wskazuje, z czego dokonano poprawki. 307artykuły / articles 2 P a V. P 19v: fragment słownika; Praga, Národní knihovna České ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? republiky: XVi.f.30 podczas analizy pisma przepisującego P i Haka oparto się na metodologii badań pisma ręcznego stosowanej przez ekspertów z dziedziny grafologii (Michel 1982; Kurapka, Malevski, Palskys, Kuklianskis 1998). Porównując oba charaktery pisma i poszukując podobieństw lub różnic, skupiono uwagę na ogólnych cechach pisma oraz na cechach szczegółowych, z których te ostatnie są najbardziej stabilne, a zatem mają największą wartość dowodową (Kurapka, Malevski, Palskys, Kuklianskis 1998: 205) . 308 acta birutė triŠkaitė Linguistica Lithuanica LXXI 3 P a V. P 109v: žodyno fragmentas; Praha, národní knihovna České republiky: XVi.f.30 4 P a V. wpis Fryderyka Wilhelma Hakego w metryce uniwersytetu w Halle, 1727-12-17; Halle, Archiv der Martin-Luther-Universität: Rep 46, nr. 3 (Matrikel 1724–1741) 309artykuły / articles 6 P a V. fragment listu Fryderyka Wilhelma ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? Hakego do Gotthilfa Augusta Franckego, 1732-05-03; Halle, Archiv der Franckeschen Stiftungen: H C 424:1 7 P a V. fragment listu Fryderyka Wilhelma Hakego do króla Prus Fryderyka Wilhelma I, 1733-06-22; Berlin, Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz: XX. HA Hist. Sta Königsberg, EM 56 E 4, nr. 22, 1r 5 P a V. wpis Fryderyka Wilhelma Hakego w Album Alumnorum, po 1728-09-02; Halle, Archiv der Franckeschen Stiftungen: W XX/III/5 310 acta birutė triŠkaitė Linguistica Lithuanica LXXI Oceniając ogólny graficzny obraz pisma kopisty P i Hakego, porównując fragmenty pisma gotyckiego i humanistycznego P z odpowiednimi fragmentami w autografach Hakego, wydaje się, że są to pisma różnych osób (por. il. 2, 3 i 4, 5, 6, 7). Wrażenie nie zmienia się, gdy skupimy uwagę na grafice pojedynczych liter danego pisma i poszczególnych ich elementów lub na sposobach łączenia. na przykład porównując przykłady gotyckiej kursywy ze słownika praskiego i autografów Haka, widać, że szczególnie różnią się formy liter D, E, G, K, T, V, a, e, g, h, k, r i innych oraz sposoby ich łączenia (por. tabelę 4^36). 4 TABELA. nowożytna gotycka kursywa w P i P perrašytojo tekstas hako autografai autografach Haka durch ewigkeit gnade herr könig, könige Pfarrer tag, tages Vater, Vaters 36 Lentelėje fragmentai iš P ir hako autografų pateikti autentiško dydžio. 311artykuły / articles o analizując przykłady pisma humanistycznego, ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? widoczne są wyraźne różnice w formach liter A, D, I, P, f, l, ſ i innych oraz w sposobach ich łączenia (por. tabelę 5^37). 5 TABELA. pismo humanistyczne w autografach P i Haka: april, aprill december, decembr. P perrašytojo tekstas hako autografai ianuari[us], ianuarij Profeſſor, Profeſſeur Z porównania pisma wynika zatem, że cechy pisma charakterystyczne dla kopisty P nie odzwierciedlają się w autografach Haka i odwrotnie. dlatego nie można uznać Haka za kopistę P. Wniosek ten potwierdza również jeszcze jeden argument, który nie pozwala utożsamiać Haka z kopistą P. Jak już wspomniano, w P znajdują się litewskie odpowiedniki błędnie przepisane z protografu (w wyniku nieprawidłowego odczytania znaków lub ustalenia granic wyrazów, zob. rozdz. 3.1), które świadczą o niezbyt wysokiej kompetencji językowej kopisty P w zakresie języka litewskiego. Wydaje się nieprawdopodobne, aby korektor Nowego Testamentu, autor słownika i gramatyki języka litewskiego, Hak, mógł pomylić się przy przepisywaniu litewskich wyrazów, zwłaszcza tych, które tworzą leksykalny rdzeń języka, np. : Prolis ‹corr. brolis› P 81v, Awaikei ‹corr. Pawaikei› P 256v i in. Przeciwnie, można nawet przypuszczać, że Hake nie przeniósłby do odpisu błędów znajdujących się w protografie, lecz by je poprawił. Wracając do rękopisu wpisu donacyjnego stwierdzającego autorstwo Hakego na początku rękopisu, należy stwierdzić, że jest on niedokładny – Hake nie jest ani meškino (Lemeškin 2013: 277), jau po hako mirties, t. y. po 1754-ųjų lapkričio autorem słownika, ani jego kopistą. Przyczyną pomyłki jest najpewniej to, że wpis sporządzono, jak wspomniano, dnia Le19 – wskazuje na to użycie czasu przeszłego dokonanego: „auctor hacke. ǁ War Prediger in Lithauen.“38 („autor hacke. Był kaznodzieją na Litwie.“). dokładniej 37 W tabeli fragmenty z autografów P i Hakego przedstawiono w autentycznym rozmiarze. 38 Wyróżnienie w cytacie. 312 acta Linguistica Lithuanica LXXI innymi słowy, proweniencja stwierdzająca birutė triŠkaitė autorstwo Hakego pojawiła się w rękopisie ponad notojas siegmundas jakobas baumgartenas haką pragyveno pustrečių metų (mirė 1757 metų liepos 4 dieną). A zatem nei dvidešimčiai metų po to, kai 1732-ųjų pavasarį hakas išvyko iš halės. toks šios proveniencijos datavimas visai įmanomas, nes labiausiai tikėtinas rankraščio dovajeśli proweniencja została wpisana ręką Baumgartena, czy trafiła do osobistej biblioteki profesora Uniwersytetu Wiedeńskiego Josepha Zlobicky’ego39. Jakkolwiek by diktuojant, ji datuotina tarp 1754-ųjų lapkričio pabaigos ir 1757-ųjų liepos pradžios, o jei įrašas kito asmens, tai gali būti dar vėlyvesnis – iki 1777-ųjų, kai rankraštis było, ten wpis donacyjny świadczy o tym, że nawet po upływie ćwierci wieku lub więcej imię Haka w pamięci halleńczyków wciąż pozostawało żywe. Rozważając, dlaczego właśnie Hak został wpisany jako autor rękopisu P, nie ma wątpliwości, że wiąże się to z jego aktywną działalnością w halleńskim seminarium języka litewskiego. Jak już wspomniano (zob. rozdz. 2), Hak był drugim docentem tego seminarium, przez cztery lata ucząc studentów teologii języka litewskiego (1728–1732-04). Właśnie wówczas w seminarium najintensywniej trwała praca twórcza. Pod kierunkiem Franckego nad piśmiennictwem litewskim pracował nie tylko sam Hak, lecz pod jego przewodnictwem do ich przygotowania włączono również uczestników seminarium. Wytrwała praca przyniosła owoce – jak wspomniano, wydano zbiorowe tłumaczenie traktatu Freylinghausena (1729), dwuczęściowy słownik Haka i gramatykę języka litewskiego (1730), a ponadto przetłumaczono więcej dzieł religijnych (zob. rozdz. 2). Decydująca rola w tej pracy przypadła, rzecz jasna, Hakowi pochodzącemu z litewskiej Kretyngi i doskonale znającemu język litewski – jego wkład był największy. W kwietniu 1732 roku, po jego wyjeździe z powrotem do ojczyzny, działalność twórcza w seminarium ustała (schiller 1994: 198). Zatem Hake – wykładowca, który pozostawił najgłębszy ślad w historii halleńskiego seminarium języka litewskiego. Najbardziej prawdopodobne jest, że darczyńca P Baumgarten powiązał tę rękopiśmienną księgę, przywiezioną do Halle najpewniej przez któregoś z uczestników seminarium, z przygotowanym przez Hakego Vocabvliarivm i uznał ją za jego rękopis. Zapewne nieprzypadkowo w zapisie donacyjnym wspomniano również gramatykę, która ukazała się wraz ze słownikiem Hakego. Zatem kwestie autorstwa P – kto napisał słownik i kto później go przepisał – nadal pozostają otwarte. Być może jedynym sposobem odpowiedzi na te ważne dla historii tekstu i rękopisu pytania jest poszukiwanie materiałów dokumentalnych oraz analiza pisma. A zatem autografów oraz dokumentów archyvuose ieškotina XVii–XViii amžiaus karaliaučiaus ir halės universiteto studentų ir rytų Prūsijos lietuviškose parapijose dirbusių kunigų ar precentorių auświadczących o ich działalności lituanistycznej, które być może pomogłyby rozwikłać zagadkę autorstwa tego rękopisu i utrwalonego w nim tekstu. 39 Zob. drugą proweniencję na niepaginowanej karcie wstępnej P: „ex Libris iosephi Ƶlobický ǁ Profeſsoris litteraturæ bo=ǁhemicæ Vienæ 1777.“ (P 1r). 313artykułów / articles ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? 5. WNIOSKI 5.1. Tekstologiczna analiza praskiego rękopiśmiennego słownika języków niemieckiego i litewskiego (pierwsza połowa XVIII wieku) świadczy o tym, że P jest wcześniejszym małolitewskim rękoraštinio žodyno nuorašas. P atsispindi XVii amžiuje parengtų anoniminių žodynų *Lex ir *Q tekstai. 5.2. Podobnie jak w tak zwanych słownikach Richtera (1728) i Krauzego (lata 30–40 XVIII wieku), przygotowujących tekst słownika języków niemieckiego i litewskiego, utrwalonego pod względem genezy jako wielowarstwowy, należy ich szukać w XVII wieku. dlatego żyjący w pierwszej połowie XVIII wieku Fryderyk Wilhelm Haack (Friedrich Wilhelm Haack, 1707–1754), któremu autorstwo P przypisuje się w jednej z proweniencji rękopisu, nie może być uznany za autora tekstu tego słownika. 5.3. Haacka nie można utożsamiać także z osobą, która sporządziła odpis słownika. Ustalono to, porównując pismo kopisty P i Haacka na podstawie jego autografów odnalezionych w archiwach Niemiec. 5.4. dopóki nie zidentyfikowano przepisywacza tego rękopiśmiennego słownika, celowe jest – tį toliau vadinti ne hako, bet miesto, kuriame jis dabar saugomas, vardu – t. y. Słownikiem praskim. Źródła i literatura Ale knav ičienė ona, Schille r chr isti ane 2002: Johannas Behrendtas – redaktor, recenzent i tłumacz modlitw dzieła Dawádno Mókſlo apie Dußiôs Ißgánim (1729). – Archivum Lithuanicum 4, 43–78. ar n o ldt dan iel hei nr i ch 1777: d. daniel heinrich arnoldts, królewskiego pruskiego starszego kaznodziei nadwornego i radcy konsystorialnego, krótkie wiadomości o wszystkich kaznodziejach sprawujących urząd w kościołach luterańskich w Prusach herausgegeben von friedrich Wilhelm benefeldt, Pfarrer in arnau, knigsberg, bey gottWschodnich od czasów reformacji. Lieb Lebrecht Hartung. 1777. BrŽA II – Vaclovas Biržiška, Aleksandrynas. Biografie, bibliografie i biobibliografie dawnych pisarzy litewskich piszących przed 1865 r. 2. XVIII–XIX wiek. Chicago: JaV Lb Fundusz Kultury, 1963. buc hienė tamara, Pa lionis jo nas 1957: Pirmosios spausdintos lietuvių kalbos c – cLaVis gramatikos. – Pirmoji lietuvių kalbos gramatika. 1653 metai. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 9–63. gerManico-LithVana [po 1680]; LMaVb rs: f. 137 13–14; wydanie faksymilowe: Clavis Germanico-Lithvana. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik języków niemieckiego i litewskiego 1–2, przygotował Vincentas drotvinas. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995–1997; 3–4, Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii, 1997. 314 acta Linguistica Lithuanica LXXI drotv inas Vincen t as 1998: f. W. haacko „Vocabvlarivm birutė triŠkaitė Litthvanico-germanicvm, franckei. – Acta Linguistica Lithuanica 45, 179–186. erler georg 1911/1912: Matrykuła i wykazy promocji Uniwersytetu Albertyńskiego w Królewcu i. Pr. 2. et germanico-Litthvanicvm“ (halle, 1730). – Lietuvių kalbotyros klausimai 39, 82–99. drotvi n as Vincen t a s 2001: friedricho Wilhelmo haacko laiškas gotthilfui augustui Die Immatrikulationen von 1657–1829. Lipsk: Nakładem erler georg 1917: Matrykuła Uniwersytetu Albertyńskiego w Królewcu i. Pr. 3. Indeks osób i wykaz miejsc pochodzenia. Lipsk: Nakładem duncker & humblot. Falkenhahn Viktor 1964: O początkach bałtystyki. – duncker & humblot. Przyczynki do historii slawistyki. Berlin: Akademie-Verlag, 256–265. fra ncke gotth ilf august 1730-11-17: Przedmowa. – HŽ, 2r–3v. Francke Gotthilf August 1732-05-01: List do króla Prus Fryderyka Wilhelma I z Halle do Berlina; AFSt: H C 424:2. Francke Gotthilf August 1732-05-13: List do króla Prus Fryderyka Wilhelma I z Halle do Berlina; AFSt: M 5 C 5:28. Fryderyk Wilhelm I 1733-10-01a: Zarządzenie króla Prus Fryderyka Wilhelma I dla głównego proboszcza okręgu kościelnego Ragainė w sprawie wprowadzenia Fryderyka Wilhelma Haka do parafii Pilkalnis; GStA PK: XX. ha hist. sta königsberg, eM 118 e 3, nr. 72. Fryderyk Wilhelm I 1733-10-01b: Zarządzenie króla Prus Fryderyka Wilhelma I dla starosty Ragainė w sprawie wprowadzenia Fryderyka Wilhelma Haka do parafii Pilkalnis; gsta Pk: XX. ha hist. sta königsberg, eM 118 e 3, nr. 72. haa c k fr i edr i ch Wilhelm 1727-12-17: Wpis w metrykach uniwersytetu w Halle; ua halle: rep 46, nr. 3 (Matrikel 1724–1741). haack friedrich Wilhelm [po 1728-09-02]: Wpis „album alumnorum Mensae regiae borusſicae provincialis ex regia liberalitate adparatae inde a cal. ian. MdccXXViii“. – Regulamin i album Królewsko-Pruskiego Prowincjonalnego Funduszu Stypendialnego; afst: W XX/iii/5. haack friedrich Wilhelm [1730-07-12 lub później]: Wpis „album alumnorum Mensae regiae borusſicae provincialis ex regia liberalitate adparatae inde a cal. ian. MdccXXViii“. – Regulamin i album Królewsko-Pruskiego Prowincjonalnego Funduszu Stypendialnego; afst: haa ck fr ie d r i c h Wilhelm 1732-05-03: Laiškas gotthilfui augustui francke’ei iš W XX/iii/5. do Berlina do Halle; afst: h c 424:1. haa ck fr ie d r i c h Wilhelm 1732-05-19: List do Gotthilfa Augusta Francke’ego ze Szczecina do Halle; afst: M 5 c 5:14. haa ck fr i e dr i ch Wilhel m 1733-06-22: List do króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I z Królewca do Berlina (?); gsta Pk: XX. ha hist. sta königsberg, eM 56 e 4, juntke fritz nr. 22, 1r–2v. 315straipsniai / articles hŽ – VOCABVLARIVM LitthVanico-gerManicVM, et ar frydrichas Vilhelmas hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius? gerManico-LitthVanicVM, darin alle im neuen teſtament und Pſalter befindliche Wrter nach dem docente im Litthauiſchen seminario ʒu halle. haLLe, druckts stephanus orban, alphabeth enthalten ſind; nebſt einem anhang einer kurtʒgefaßten Litthauiſchen graMMatic. ausgefertiget von friederich Wilhelm haack / s.s. theol. cultore, ʒur Ʒeit univerſ. buchdr. 1960: Metryka Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze 1. 1690– 1730. halle: Biblioteka Uniwersytecka i Krajowa Saksonii-Anhaltu. k – rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski Krauzego [3–4 dekada XVIII w.]; LLtib r: f. 1 – 5792. kaunas domas 1996: Księga Małej Litwy. Rozwój książki litewskiej 1547–1940. Wilno: baltos lankos. Kohlheim Rosa, Kohlheim Volker 2005: Duden Familiennamen. Pochodzenie i znaczenie. Mannheim, Lipsk, Wiedeń, Zurych: wydawnictwo Duden. Kurapka Egidijus, Malevski Hendryk, Palskys Eugenijus, Kuklianskis Samuelis 1998: Podstawy techniki kryminalistycznej. Wilno: eugrimas. Lem eškin il j a 2012: Przypisywany Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi rękopiśmienny niemiecko-litewski słownik z Pragi. – Mała Litwa: badania kultury pogranicza. Archiwa przecięć języków i kultur 3. Wilno: Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy, Lem eškin ilja 2013: W kwestii 31–58. autorstwa praskiego niemiecko-litewskiego słownika rękopiśmiennego. – Acta Linguistica Lithuanica 69, 269–279. Lex – LeXicon LithuanicuM [poł. XVII w.]; LMaVb rs: f. 137 – 10; wydanie dokumentalne: Lexicon Lithuanicum. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik języka niemieckiego i litewskiego, opracował Vincentas drotvinas. Wilno: Mokslas, 1987. Lyk – [heinrich johann Lysius] 1993: Mały katechizm, opracowany na podstawie berlińskiego rękopisu przez Pietro umberto dini. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Michel Lothar 1982: Sądowe porównywanie pisma. Wprowadzenie do podstaw, tion aż do wysiedlenia w roku 1945 1. Parafie i obsady stanowisk. Hamburg: Methoden und Praxis. berlin, new york: Walter de gruyter. Moeller friedwald 1968: Altpreußisches evangelisches Pfarrerbuch von der Reformawydawnictwo własne Towarzystwa Badań Rodzinnych w Prusach Wschodnich i Zachodnich e. V. P – oznaczenie rękopisu. Niemiecko-litewski słownik języka praskiego [pierwsza połowa XVIII w.]; NK ČR: XVI.f.30. Pauli joha nn ar n old 1727-09-10: List do Gotthilfa Augusta Francke’ego z Kłajpedy do Halle; AFSt: H C 467:3. 316 birutė triŠkaitė acta Linguistica Lithuanica LXXI Pauli joha nn ar n old 1728-01-07: List do Gotthilfa Augusta Francke’ego z Kłajpedy do Halle; AFSt: H C 467:1. Q1 – rękopiśmienny słownik języka niemieckiego i litewskiego [XVIII w. 3–4 dek.?; zaginiony; dawna sygnatura Pruskiego Archiwum Państwowego w Królewcu: Msc. 84 4o]. Quandt 4 – [Johann Jacob Quandt, przed 1772] Preuss. Presbyterologie 4; GStA PK: XX. HA Hist. StA Königsberg, Hs. 2. r – rękopiśmienny słownik słownik niemiecko-litewski Richtera, 1728; AFSt: J 84. Schiller Christiane 1994: das Litauische Seminar in Halle (1727–1740) und seine Mitglieder. na tropie. – Acta Baltica 32, 195–223. Schiller Christiane 2002: Clavis Germanico-Lithvana – dzieło Friedricha Prätoriusa starszego? – Linguistica Baltica 10, 159–172. sch iller ch r is tiane 2005: Jak stary jest słownik? Rozważania na temat względnej chronologii słowników. – Problemy historii języka i dialektologii 1. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 153–159. Leksykografia rękopiśmienna do 1744 roku. berlin (rozprawa habilitacyjna). spe c ht franz 1935: seminarium litewskie na uniwersytecie w Halle. – schiller christiane 2009: Zur Geschichte der preußisch-litauischen Lexikographie. Die Archivum Philologicum 5, 36–53. Subačius Paulius 2001: Tekstologia. Wytyczne teorii i praktyki. Wilno: aidai. Triškaitė Birutė 2008: Geneza rękopiśmiennego słownika języka Małej Litwy Clavis Germanico-Lithvana (rozprawa doktorska). Kowno: wydawnictwo Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Urbutis Vincas 1987: Leksykograficzne źródła słownika mieszkańców Kłajpedy z 1728 r. – Baltistica 23(1), 57–75. Urbutis Vincas 2008: Historia słowników. – Encyklopedia języka litewskiego. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 622–628. schen Völker. Berlin: Akademie-Verlag. Zubaitienė Vilma Winter eduard 1954: Die Pflege der Westund Südslavischen Sprachen in Halle im 18. Jahrhundert. Beiträge zur Geschichte des bürgerlichen Nationwerdens der westund südslavi2009: Fragmenty niezachowanych XVIII-wiecznych rękopiśmiennych słowników Małej Litwy. Bibliotheca Archivi Lithuanici 8. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. zub aitienė Vil ma 2012: Fryderyk Wilhelm Hak, Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm... Nebst einem Anhang einer kurtzgefaßten Litthauischen Grammatic (1730) 2. Studium, indeksy, wskaźniki. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego.