Dėl kai kurių lietuvių vandenvardžių kilmės (II)
Full text
147artykuły / articles LaiMutis biLkis Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: toponomastyka, antroponomastyka. o pochodzeniu niektórych litewskich hydronimów (II) regarding the origins of some Lithuanian hydronyms (ii) adnotacja na podstawie szczegółowych badań nad pochodzeniem litewskich nazw miejscowych, prowadzonych przy opracowywaniu Słownika litewskich nazw miejscowych, w artykule przedstawiono nowe wersje pochodzenia nazw jezior i rzek Bldiškės ẽžeras, Drabùžis, Drančiùkas, Draudẽnių ẽžeras, Dvõliškis, Dzindzak (Dindžiak), Karčiãme tis, Kemešà, Kẽ mešė, Kemešỹs, Kūnà, Kurtinỹs, Kurtinlis, Paguž, Pãspitris, Samavà, Sãmė, Sa mãvas, Sã mis, Sã ga vas, Strta, Strtos, analizowanych już w pracach innych toponomastów, opartych na tendencjach i analogiach dotyczących tworzenia, pochodzenia i semantyki (motywacji) toponimów tej klasy, a w niektórych przypadkach także na nowych lub wcześniej niezauważonych danych związanych z autentycznością form hydronimów i właściwościami ich użycia. adnotacja artykuł omawia nowe wersje pochodzenia nazw jezior i rzek, takich jak Bl diškės ẽžeras, Drabùžis, Drančiùkas, Draudẽnių ẽžeras, Dvõliškis, Dzindzak (Dindžiak), Karčiãme tis, Kemešà, Kẽmešė, Kemešỹs, Kūnà, Kurtinỹs, Kurtinlis, Paguž, Pãspitris, Samavà, Sãmė, Samãvas, Sãmis, Sãgavas, Strta, Strtos, które wcześniej analizowali inni toponomaści; badania opierają się na gruntownym zbadaniu pochodzenia litewskich toponimów podczas opracowywania Litewskiego słownika toponimów; nowe wersje opierają się albo na tendencjach i paralelach semantyki (motywacji), derywacji toponimów i pochodzenia tej klasy, albo w niektórych przypadkach na nowych i wcześniej niezauważonych danych związanych z autentycznością i osobliwościami użycia form hydronimów. słowa kluczowe: pochodzenie hydronimów, tworzenie hydronimów, semantyka hydronimów. słowa kluczowe: pochodzenie hydronimów, derywacja hydronimów, semantyka hydronimów.
148 acta LaiMutis biLkis Linguistica Lithuanica LXXI Pochodzenie poszczególnych litewskich nazw wodnych analizowano już w parze wcześniejszych artykułów (bilkis 2006: 47–62; 2011: 9–25). Dalsze badania nad pochodzeniem litewskich nazw miejscowych podczas opracowywania Słownika litewskich nazw miejscowych1 (LVŽ) pozwalają wskazać także więcej nowych możliwości pochodzenia nazw jezior i rzek, które były już analizowane w pracach innych toponomastów; możliwości te opierają się na tendencjach i analogiach dotyczących budowy, pochodzenia oraz semantyki (motywacji) toponimów tej klasy lub, w niektórych przypadkach, na nowych (ściślej: wcześniej niedostrzeżonych) danych związanych z autentycznością form nazw wodnych i cechami ich użycia. Celem artykułu nie jest obalenie wcześniej opublikowanych hipotez dotyczących pochodzenia, lecz przedstawienie obok nich hipotez alternatywnych i uzasadnienie ich przewagi. Bldiškės ẽžeras eż. onš. W pracach Aleksandrasa Vanagasa złożona forma nazwy wywodzona jest od przypuszczalnej nazwy jakiegoś innego miejsca (łąki, pola itp.) *Bildiškė, która pochodzi od pvd. Blda (Vanagas 1981: 64). Za Vanagasem takie pochodzenie nazwy wodnej podaje się także w Słowniku litewskich nazw miejscowych (LVŽ I 478). Jednakże w ankiecie dotyczącej nazw gruntów wsi Ūta w gminie Onuškis, sporządzonej w okresie międzywojennym w 1935 r., zapisano niezłożoną formę nazwy tego jeziora – Bldiškis2. najprawdopodobniej jest autentyczna, pochodzi od lit. bildti ‘wydawać określony dźwięk przy uderzaniu w twarde przedmioty; ‘trzaskać, dudnić’3. nazw miejscowych utworzonych od czasowników za pomocą przyrostka -iškis nie jest wiele, jednak taki typ derywacji jest możliwy, por. helonimy Bld-iškis rst. Vrn, Spand-iškis lk. rdn : spándyti ‘zastawiać pułapki, pętle, sidła’, Žb-iškis b. Mlt : žibti (bilkis 2008: 86). dėl semantikos plg. ežerų vardus Bildẽlis jrb, Baršktis, Barškėtà Švnč, upėvardžius Bárškelis, Barškelỹs rd, Baršk-upỹs, Báršk-upis Dt (Vanagas 1981a: 114). Drabùžis jez. sem. Znane są dwie wersje pochodzenia: wiązany z łot. vv. Drabas, Drab- -enas, pr. vv. Drab-inow4, lit. drab-na ‘bagno, moczar’, drabà ‘opadanie mokrego śniegu, dreblius, dreblys’ (savukynas 1962: 195); rdzeń drablaikoma apofonicznym lub nawet gwarowym wariantem drob, wiązany z lit. drabùžis, dróbė i uważa się, że drab-, drobišrozwinęły się ze starszych leksemów mających ogólniejsze znaczenie łamania, darcia (Vanagas 1981: 90). oprócz wskazanych możliwości pochodzenia bardzo możliwy jest związek z lit. drabùs ‘który drży’, drebti ‘być ogarniętym częstym, wstrząsającym ruchem (z powodu zimna, strachu itd.), drżeć, trząść się; trząść się, drżeć pod wpływem sił zewnętrznych ’. takie powiązanie potwierdza analogia słowotwórcza hydronimów: por. nazwy jezior z tym przyrostkiem, zaliczane do nazw posiadaczy cech: Dubùžis dgč, ds, ob, Gilùžis aln, ktk, Mlt, r, stk, Gėlùžis ut (Vanagas 1970: 215). semantyka w tym przypadku byłaby związana z falowaniem, „dre1 autor artykułu jest jednym z autorów i redaktorem odpowiedzialnym Słownika nazw miejscowych Litwy. 2 zapisał nauczyciel Justinas Rūkas od mieszkańca wsi Ūta Juozasa Trakimavičiusa. 3 Znaczenia słów podawane są według LkŽe. 4 Szerzej na temat pruskich nazw miejscowości *Drab-n-av- / *Drabn-avžr. blažienė 2000: 31.
dėl kai kurių lietuvių vandenvardžių kilmės (ii) 149straipsniai / articles nad powierzchnią jeziora bančiu“, por. nazwę rzeki Trišikštė skdv : lit. trišti, łot. trsêt ‘drżeć, trząść się, dygotać ’ (Vanagas 1981a: 88), por. także vv. Drebùlė pv. Vrn, Drẽb-a-balis b. Lp, Drẽb-daubis db. Štk, Dreb-ù-balė pv. Lzd, Drebantỹs rastas rst. klr (Vk). Drančiùkas up. klm. wiąże się z germanizmem dránka ‘jadło, pomyje, brudy’ (Vanagas 1981: 90), jednak w takim przypadku nie jest jasne, jak rdzeniowe k przeszło w č. dlatego być może wiarygodniej wiązać z lit. (zapożyczonym) drañčyti, drañčintis ‘szaleć, hulać’, dránča ‘ten, kto szaleje’. semantyka byłaby wówczas związana z szybkim nurtem wody, pieniącą się wodą lub podobnym zjawiskiem. Draudẽnių ẽžeras jez. Żgcz. Oficjalną formę można wywodzić od nazwy sąsiedniej wsi Draudẽniai (zob. Savukynas 1962: 195; Vanagas 1981: 90). Jednakże w międzywojennym kartotece toponimów zebranych przez Komisję Nazwisk i Nazw Miejscowych zapisano formę liczby pojedynczej Draudẽnio ẽžeras, która najprawdopodobniej jest pozorną formą dopełniaczową od Draudẽnis; ponadto zapisy takich form znajdują się także na kartach kartoteki toponimów wypełnionych po wojnie. Dlatego, jak wskazują dane żywego języka, złożoną nazwę hydronimiczną Draudẽnių ẽžeras należy uznać za wtórną, natomiast autentyczna jest zapewne forma Draudẽnis, wywodząca się od lit. draũsti (draũdė) ‘mówić, żeby czegoś nie robić, nie pozwalać, ostrzegać, bronić; nie pozwalać korzystać (z czegoś), zabraniać’ ’. Tę możliwość potwierdza analogia słowotwórcza nazw wodnych: hydronimy z przyrostkiem -enis są rozpowszechnione na tym samym obszarze południowożmudzkich Raseiniaków (nawet w Žygaičiai!), co Draudẽnis (zob. Vanagas 1970: 132–133, 398). Ponadto można znaleźć także paralele semantyczne – por. niewątpliwie związany z lit. draũsti hydronim Draũstinė lub. W takim przypadku chronologia powstania nazw jeziora i wsi byłaby następująca: hydronim Draudẽnis → oikonim Draudẽniai → wtórny hydronim Draudẽnių ẽžeras. W świetle tej wersji wątpliwe staje się wywodzenie nazwy wsi Draudẽniai od im. os. *Draudẽnis, a odpowiednio także rekonstrukcja takiego nazwiska na podstawie oikonimu (por. Savukynas 1962: 195; Zinkevičius 2008: 85, 280). Dvõliškis (Dvóliškis?) rz. Šl. wyjaśniając pochodzenie hydronimu, podaje się w wątpliwość autentyczność tej postaci, uważa dvõlikis ‘saikas grūdams seikėti’ (Vanagas 1981: 99). tačiau toks lyties pasikeitimas się, że może to być późniejsze przekształcenie formy *Dvolikis, która jest fonetycznie niemożliwa w języku litewskim, ponadto, jak pokazują dane żywego języka, tak nazywa się nie tylko rzeka, lecz także znajdująca się obok łąka. dlatego Dvõliškis (Dvóliškis?) najprawdopodobniej jest formą autentyczną, którą można wiązać z apelatywem dvaliúoti ‘iść’, używanym na obszarze szawelskim, przy czym a → o rozumie się jako oboczność samogłosek rdzenia, por. lit. võliuotis, vóliuotis ‘samowolnie postępować, psocić, dokazywać, szaleć ’, võlis ‘samowola, nieposłuszeństwo’ : valià. należy zwrócić uwagę na to, że w ankiecie dotyczącej nazw pól międzywojennego powiatu szawelskiego, wsi Žvigai, zapisujący nazwę łąki5 również zaznacza, że nazwa pochodzi od płynącej, tj. dvaliuojącej, wody. dlatego można przypuszczać, że lit. dvaliúoti mogło również oznaczać *‘szybko iść, biec’. 5 zapisał nauczyciel Liudas osipauskas od mieszkańca wsi Žvigai antanasa remeiki.
150 acta LaiMutis biLkis Linguistica Lithuanica LXXI Dzindzak ‖ Dindžiak of. up. jz. nie całkiem jasne, czy Dzindzak jest formą gwarową, czy autentyczną, tzn. etymologiczną: uważa się, że oficjalna nazwa rzeki Dindžiak może być hipernormalizmem od Dzindzak lub Džindžiak, która być może jest złożeniem; jej pierwszy człon wiąże się z lit. džiñdžė, džndžė ‘domowa wódka’, a drugi – pochodzi od lit. aks ‘oczko wodne; w bagnie niezarośnięte miejsce, niewielki obszar wodny na bagnach lub w jeziorach zarastających’ (Vanagas 1981: 86, 37). z drugiej strony twierdzi się, że Jieznas nie leży na terytorium zachodnich Dzuków, dlatego Dzindzak może wskazywać na istniejący wcześniej większy obszar zachodnich Dzuków, tzn. formę tę uważa się za gwarową, ale zaprzecza się jakiemukolwiek związkowi hydronimu z przywiezionym przez emigrantów powracających z Ameryki na początku XX wieku słowem džiñdžė (Vitkauskas 1984: 83). ponieważ uznaje się, że Dzindzak nie występuje na obszarze dzisiejszych zachodnich Dzuków, można by go uznać za autentyczny złożony hydronim, którego pierwszy człon wiąże się z lit. dziñ, dzn ‘cin, din (na określenie brzęczenia)’, dzindzti, dziñdzinti ‘brzmieć, dudnić, dźwięczeć’, a drugi człon – z lit. dzàk ‘cak (powtarzany dźwięk stukotu kopyt podczas biegu, jazdy konnej); cakt (na określenie nagłego ruchu)’, dzàkoti ‘szybko iść’; w kwestii semantyki por. ww. Dziñdziliai (Dzndziliai?) wzg. gdl : dzindziliúoti ‘brzmieć, dźwięczeć’, Dzindz-iù-balis bag. gdż : dzindzti, dziñdzinti ‘brzmieć, dudnić, dźwięczeć’, Skabalas wzg. Šll, Skambnės rst. kš i Eináutas rz. grz, Einkė jez., rst. Žlv, Enupis rz. Žm (Vk). Karčiãmetis rz. Šd. Przypuszcza się, że hydronim jest skróconą formą *Karčemã-vietis > *Karčiãmvietis (dial. *Karčiãmvetis) > Karčiãmetis i pochodzi od lit. karčemà ‘karczma’ i vietà (‘miejsce karczmy’) (Vanagas 1981: 147). takie wyjaśnienie pochodzenia budzi jednak pewne wątpliwości pod względem fonetycznym i tinių pakitimų priežastys, o tokia motyvacija (‘karčemos vieta’) labiau tiktų žemėsemantycznym: niejasne są podane formy fonetyczne dla nazw miejscowości, ale nie dla hydronimów. dlatego możliwe jest inne pochodzenie tej nazwy strumienia: od lit. kártis ‘długie, cienkie drzewo, żerdź, gałąź’, kačius ‘pień, karpa’ i mèsti (mẽta, mẽtė) ‘rzucać w dal, w górę, w dół; usuwać, przestawać przechowywać (niepotrzebne, nieodpowiednie); puszczać, zanurzać w wodzie (sieć, wędkę, kotwicę)’. Taką możliwość pochodzenia bardzo wspierają derywacyjnie i semantycznie analogiczne złożenia Kanãp-ia-merkis jez. jnšM, Plaũš-mirkis str. skd i in. (Vanagas 1981a: 117– 118). Z semantycznego punktu widzenia jest to nazwa wskazująca przeznaczenie obiektu wodnego: strumień, do którego wrzuca się lub zanurza żerdzie bądź karpy, por. jeszcze vv. Kárč-ia-pievis zarośl., pv. skrót. Kemešà, pot. Kẽmešė. Lkm, jez. Kemešỹs. Lkm. ze względu na wątpliwości co do autentyczności form („czy Kemėšà, Kẽmėšė, Kemėšỹs”) wiązane z lit. kemša, kemšis, kemšius ‘niezdarny człowiek’ i uznawane za hydronimy o znaczeniu konfiguracyjnym (Vanagas 1981: 152). Przede wszystkim należy zauważyć, że autentyczne formy to Kemešà, Kẽmešė, Kemešỹs, ponieważ miejscowi mieszkańcy wymawiają samogłoskę e w przyrostkach nazw wodnych krótko. dlatego związek ze wskazanymi apelatywami jest nieco wątpliwy ze względu na nieidentyczność samogłosek przyrostków. być może należy je uznać za derywaty z przyrostkami -eša, -ešė, -ešys i wiązać z lit. kãmas ‘kula, kłąb, zwitek; uchwyt ’, kém-sas ‘ kopiec ’ oraz wywodzące się od bałt. *kem-‘zgniatać (się)’ (Mažiulis 1993: 100–103). w takim przypadku ze względu na semantykę por. hydronim Gniužà Pbs : gniùžti ‘ pochylać się; opadać; kulić się; wiotczeć; słabnąć; zmniejszać się, opadać ’ (Vanagas 1981a: 55).
dėl kai kurių lietuvių vandenvardžių kilmės (ii) 151straipsniai / artykuły Kūnà jez., rzeka Švnč. wiąże się z lit. kunė ‘grzęzawisko, bagno’ (Vanagas 1981: 172), jednak takiego apelatywu nie ma w Lietuvių kalbos žodyne, jego autentyczność budzi wątpliwości. być może hydronim wiąże się z lit. kūnas ‘organizm człowieka lub zwierzęcia’ i wywodzi się od bałt. *kū- / *kēu- ‘pokrywać się, wyginać się’ < ide. *(s)ku- (: *-ou- : *--) (zob. Mažiulis 1993: 169, 183–184; por. LiV 561). Semantyka nazwy w tym przypadku wiąże się z konfiguracją obiektów wodnych – ich zakrzywieniem itp. Kurtinỹs up. rgv, Kurtinlis jez. klt, Lkm. wiąże się z lit. kurtinỹs ‘ptak z rodziny głuszcowatych (Tetrao urogallus)’ (Vanagas 1981: 175). Według takiej wersji hydronimy byłyby utworzone od nazwy zwierzęcia: pierwszy bez dodatkowych środków słowotwórczych, a drugi z przyrostkiem -ėlis o znaczeniu nieposesywnym. jednak taki sposób tworzenia hydronimów jest rzadki. czy jednak trafniej nie byłoby zaliczyć hydronimów do nazw oznaczających posiadaczy cechy i wiązać ich z lit. kutinas ‘głuchy’, kurtina ‘na ślepo, całkowicie ’. wówczas byłoby to jezioro ślepe, tj. oślepiające, oraz rzeka o słabym nurcie, wysychająca. jezior o takiej semantyce jest bardzo dużo, por. Ãklas Lbv, Vp, rdnk, Aklẽlis gdž, Lp, rud, Aklùtis Švnčl i in. (Vanagas 1981a: 54), spotyka się też nazwy rzek, por. Ãklė dbg, imbr, krš (LueV 2). Paguž up. Šd. Nazwa wywodzona jest od innego, przypuszczalnie istniejącego wcześniej toponimu *Pagužė (Vanagas 1981: 238), jednak wobec braku takiego toponimu w rzeczywistości bardziej prawdopodobne jest, że jest to derywat prefiksalny, wywodzący się od avd. Gùžas, Gužỹs. byłby to zatem strumyk płynący przez ziemię należącą do człowieka o nazwisku gužas, gužys, lub coś w tym rodzaju. Nazwisko Gùžas, oprócz innych miejsc, jest rozpowszechnione także w okolicach Šeduvy (zob. LPdb), dlatego taka możliwość pochodzenia jest całkowicie prawdopodobna. Pãspitris, rzeka. Šd. Imię uważa się za derywat prefiksalny od avd. Sptris, Spitrỹs (Vanagas 1981: 247), ale takie nazwisko znane jest tylko na południu Litwy (LPdb); przynajmniej jak dotąd w dokumentach historycznych również nie znaleziono danych, że dawniej było używane w okolicach Šeduvy. dlatego być może bardziej przekonujące wydawałoby się powiązanie z lit. paspitrióti ‘nieco niedowidzieć’, paspitrỹs ‘dość ślepy, niedowidzący’; pod względem semantyki por. hydronim Ãklė dbg, imbr, krš (LueV 2). Samavà, rzeka dgč, Samavà, Sãmė, rzeka onš, Samãvas, jezioro dgč, Mlt, Sãmis, jezioro onš. przypuszcza się, że hydronimy zachowały formę słowa sãmana sam-, por. samti : ap-samti ‘porastać mchem’ (Vanagas 1981: 289–290). z drugiej strony mogą być związane z obocznością samogłosek w rdzeniu i z lit. sémti (sẽmia) ‘brać, nalewać płyny, nabierać substancje sypkie; zalewać, zatapiać’ < bałt. *sem- ‘(na)pełniać’ (Mažiulis 1997: 56–58). możliwość oboczności samogłosek w rdzeniu wskazują lit. samùs ‘taki, którym można dużo nabrać; taki, którym wygodnie nabierać’, samáuti ‘nabierać; łowić ryby czerpakiem’, samúoti ‘nabierać’, sámtis ‘czerpak do nabierania strawy; ilość, która się w nim mieści; czerpak do nabierania wody z łodzi; rozpięta na łuku sieć do łowienia ryb lub raków podczas brodzenia, podrywka’. semantyka (motywacja) przede wszystkim mogłaby wiązać się z zalewaniem, zatapianiem, powodzią, por. tak samo jak w przypadku nazw wodnych z sam-, południowo-wschodnio-litewskiego, jez. Tvaniùs na obszarze btr : tvnti „podnosić się, przybywać wodzie; obficie, gwałtownie płynąć, lać się, napływać, biec; być zalanym, zatopionym ’
152 acta LaiMutis biLkis Linguistica Lithuanica LXXI (Vanagas 1981a: 72), por. także rzeka Pyvesà Ps : pýti „nabrzmiewać; nieco wezbrać” (Vanagas 1981: 260). z drugiej strony, motywy czerpania i nabierania wody są również możliwe, por. helonim Sém-prūdis b. Vv (Bilkis 2008: 138), agronim Sėmyklà pv. Mrk (Vk). Sãgavas jez. srj. przypuszcza się, że może to być późniejszy twór asymilacyjny (asymilacja rozproszona?) od *Zagavas, który należy uznać za jaćwingizm od *Žagavas : žàgti ‘zanieczyszczać jedzenie, wodę’, łot. zagt ‘robić coś źle; kraść’. jednakże jednocześnie zauważa się, że możliwy jest także rdzeń sag-, por. pr. avd. Sage (Vanagas 1981: 286, 396). z drugiej strony hydronim być może jest spokrewniony z lit. sagà ‘krążek nawlekany w pętlę (dziurkę), służący do zapinania odzieży; pętla, ucho do przymocowania ’, sãgas ‘ pętla, ucho do przymocowania ’ < sègti ‘ zawieszać, mocować (szpilką, igłą itp.) lub zdejmować coś przyczepionego; zawieszać, łączyć, spinać ze sobą (guzikiem, sprzączką itp.) lub rozpinać ’, pr. sagis < * sagas ‘sprzączka’ < ‘narzędzie do zapinania’ < *‘(za)pięcie’ < *‘ zapinanie ’ (Mažiulis 1997: 35–36). Motywacja hydronimu mogłaby być związana z konfiguracją obiektu: jezioro lub podobny obiekt o formie zapiętej, tj. składający się z dwóch części łączących się przez zwężenie. Strta rz. kpč, jez. Strtos. Lp. Za najbardziej wiarygodne uważa się pochodzenie od wymienionej przez k. Būgę nazwy ryby strta ‘mała błyszcząca rybka, lubiąca pływać pod prąd ’ (Vanagas 1981: 315). jednakże te nazwy wodne mogłyby być związane z litewskim strti o bardziej abstrakcyjnym znaczeniu ‘twardnieć, stawać się nieelastycznym (zwykle podczas wysychania); sztywnieć, twardnieć (zwykle podczas marznięcia, stygnięcia) ’ < bałt. *stur- / *stir- / *ster-‘sztywnieć itp. ’ (Mažiulis 1997: 163–164). tokiu atveju semantika būtų paremta nejudriu, „zastygłą” powierzchnią wody, por. semantyczne odpowiedniki z tego samego obszaru południowoauksztockiego Stángė, Stángis : stangùs ‘twardy, nieelastyczny, sprężysty’ rz. Mrk, Vrn (Vanagas, 1981: 313). WNIOSKI złożony hydronim Bldiškės ẽžeras najprawdopodobniej jest wtórny, powstały z autentycznej formy Bldiškis, która pochodzi od lit. bildti ‘wydawać określony dźwięk przy uderzaniu w twarde przedmioty; dźwięczeć, dudnić’. nazwę jeziora Drabùžis, poza innymi możliwościami pochodzenia, można wiązać z lit. dra bùs ‘który drży’, drebti ‘być ogarniętym częstym drżącym ruchem (z powodu zimna, strachu itp.), drżeć, trząść się; trząść się, drżeć pod wpływem sił zewnętrznych związek hydronimu Drančiùkas z germanizmem dránka ‘jadło, żarcie, pomyje’ ’. jest wątpliwy ze względu na nieidentyczność spółgłosek rdzeniowych č : k, dlatego wiarygodniej jest wiązać go z lit. (zapożyczeniem) drañčyti, drañčintis ‘szaleć, hulać’, dránča ‘ten, kto szaleje’. złożony hydronim Draudẽnių ẽžeras formalnie można wywodzić od nazwy pobliskiej wsi Draudẽniai, jednak, jak wskazują dane żywego języka, autentyczna nazwa rzeki
dėl kai kurių lietuvių vandenvardžių kilmės (ii) 153straipsniai / artykuły jego forma to Draudẽnis, wywodząca się od lit. draũsti (draũdė) ‘mówić, żeby czegoś nie robił, nie pozwalać, ostrzegać, bronić; nie pozwalać korzystać (z czegoś), zabraniać Nazwa rzeki Dvõliškis (Dvóliškis?) najprawdopodobniej jest autentyczna i wiąże się z lit. dvaliúoti ‘iść’. ’. Przypuszczać, że wywodzi się ona od *Dvolikis, które od lit. dvõlikis ‘miara do odmierzania zboża’, nie ma podstaw zarówno ze względu na niezgodność fonetyczną, jak i dane żywego języka. Dzindzak może być autentycznym złożonym hydronimem, którego pierwszy człon można wiązać z lit. dziñ, dzn ‘cin, din (na określenie dźwięku)’, dzindzti, dziñdzinti ‘dźwięczeć, brzęczeć, pobrzękiwać’, a drugi człon – z lit. dzàk ‘czak (powtarzany dźwięk stukotu kopyt podczas biegu, jazdy); cakt (na określenie nagłego ruchu) ’, dzàkoti ‘szybko iść’. Nazwa rzeki Karčiãmetis może nie być skróconą formą od *Karčemã-vietis > *Karčiãmvietis (dial. *Karčiãmvetis) > Karčiãmetis : karčemà ‘karczma’ i vietà (‘miejsce karczmy’), lecz wywodzić się od lit. kártis ‘długi, cienki konar, żerdź, gałąź’, kačius ‘pień, karcz’, oraz mèsti (mẽta, mẽtė) ‘rzucać daleko, w górę, w dół; usunąć, netinkamą); leisti, gramzdinti į vandenį (tinklą, meškerę, inkarą)’. przestać trzymać (to, co niepotrzebne, Nazwy hydronimów Kemešà, Kẽmešė, Kemešỹs można wiązać z lit. kãmas ‘kula, kłąb, zwój; hak ’, kém-sas ‘ kępa ’ i wywodzić od bałt. *kem-‘zgniatać (się)’. nazwa jeziora i rzeki Kūnà być może jest spokrewniona z lit. kūnas ‘ organizm człowieka lub zwierzęcia ’ i wywodzona od bałt. *kū- / *kēu-‘ pokrywać (się), zginać (się) ’. hydronimy Kurtinỹs, Kurtinlis raczej nie mają pochodzenia „zwierzęcego”, lecz należy je zaliczyć do nazw posiadaczy cechy i wiązać z lit. kutinas ‘ głuchy ’, kurtina ‘ szczelnie, całkowicie ’. nazwę rzeki Paguž bardziej wiarygodnie wywodzić nie od innej hipotetycznie istniejącej nazwy miejscowej *Pagužė, lecz od antroponimu Gùžas, Gužỹs. Pãspitris najprawdopodobniej jest hydronimem nie pochodzenia osobowego, lecz apelatywnego, związanym z lit. paspitrióti ‘nieco niedowidzieć’, paspitrỹs ‘dość ślepy, niedowidzący’. Hydronimy Samavà, Sãmė, Samãvas, Sãmis być może wiążą się z lit. sémti (sẽmia) ‘czerpać, nalewać płyny, nabierać substancje sypkie; zalewać, zatapiać’ < bałt. *sem- ‘(na)czerpać’. Nazwa jeziora Sãgavas raczej nie jest derywatem wtórnym od *Zagavas, lecz jest spokrewniona z lit. sagà ‘krążek wprowadzany w pętlę (dziurkę) do zapinania odzieży; pętla, ucho do przymocowania czegoś ’, sãgas ‘pętla, ucho do przymocowania czegoś’ < sègti ‘wieszać, mocować (szpilką, igłą itp.) lub zdejmować coś zawieszonego; zawieszać, łączyć, wiązać jedno z drugim (guzikiem, sprzączką itp.) lub odpinać ’, pr. sagis < * sagas ‘sprzączka’ < ‘przyrząd do zapinania’ < *‘(za)pięcie’ < *‘ zapinanie ’. Hydronimy Strta, Strtos mogą być związane z lit. strti ‘twardnieć, stawać się nieelastycznym (zwykle podczas wysychania); stygnąć, twardnieć (zwykle podczas zamarzania, ochładzania się)’ < bałt. *stur- /*stir-/*sterŹródła i literatura Bilkis Laimutis 2006: O pochodzeniu niektórych litewskich hydronimów. – Badania onomastyki bałtyckiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 47–62. Bilkis Laimutis 2008: Tworzenie litewskich helonimów.
Helonimy LaiMutis biLkis sufiksalne i utworzone za pomocą sufiksów przyrostkowych.|||‘twardnieć i podobnie’|154 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Wilno: Instytut Języka Litewskiego. bilkis Laimu ti s 2011: jeszcze raz o pochodzeniu niektórych litewskich nazw wodnych. – Badania onomastyki bałtyckiej 2. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 9–25. blažien ė grasilda 2000: die baltischen ortsnamen im samland. – Hydronymia Europaea. tom specjalny 2. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. LIV – Leksykon czasowników indoeuropejskich. pod kierownictwem Helmuta Rixa i przy współpracy wielu innych opracowali Martin Kümmel, Thomas Zehnder, Reiner Lipp, Brigitte Schirmer. drugie, rozszerzone i poprawione wydanie opracowane przez Martina kümmela LkŽe – Słownik języka litewskiego (t. i–XX, 1941–2002): wersja elektroniczna. kolegium und helmut rix. Wiesbaden: dr. Ludwig reichert Verlag, 2001. redakcyjne: gertrūda naktinienė (redaktor naczelna), jonas Paulauskas, ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, jolanta zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Dostęp w internecie: www.lkz.lt LPdb – Baza danych litewskich nazwisk. Dostęp w internecie: pavardes.lki.lt LueV – Słownik nazw rzek i jezior Litewskiej SRR. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1963. LVŽ i – Słownik nazw miejscowości Litwy 1. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. Mažiulis Vytautas 1993: Pruski słownik etymologiczny 2. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Mažiulis Vytautas 1997: Pruski słownik etymologiczny 4. Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii. savukynas bronys 1962: Nazwy jezior. – Pytania językoznawstwa litewskiego 5, 191–198. Vanagas aleksandras 1970: Formacja hydronimów Litewskiej SRR. Wilno: Nauka. Vanagas aleksandras 1981: Litewski etymologiczny słownik hydronimów. Wilno: Mokslas. Vanagas al ek sandras 1981a: Lietuvių hidronimų semantika. – Lietuvių kalbotyros klausimai 21, 4–153. Vitkauska s Vyt au ta s 1984: Vanagas a. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. – Wilno: Mokslas, 1981. – 408 s. (recenzja). – Baltistica 20(1), 82–88. Vk – Kartoteka nazw miejscowych zebranych z żywego języka (przechowywana w Dziale Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego). Zinkevičius Zigmas 2008: Litewskie imiona osobowe. Wilno: Instytut Języka Litewskiego.
dėl kai kurių lietuvių vandenvardžių kilmės (ii) 155 artykułów / articles Skróty aln – alantà (rejon molacki) ob – obẽliai (rejon rosieński) onš – Õnuškis (rejon Pabáiskas (rejon Pasvalỹs db. – jar pv. – łąka r – rieš (rejon wileński) dgč – radvliškis ds – dùsetos (rejon jezioroski) rdn – nemunlio dt – dotnuvà (rejon (rejon solecznicki) ež. – jezioro rst. – moczar gdl – marijampolski) rud –rudnià sudekiai (rejon uciański) grz sem – semelškės (samorząd (rejon jezioroski) skd – skuõdas jnšM – jõniškis skaudvlė (rejon taurożański) (rejon łoździejski) jz – stãkliškės (rejon preński) Šd – kln. – kalnas klm – kemė Šll – –katanėnai (rejon święciański) Štk – płungiański) krm. – Švenčiónys krš – Kuršnai (rej. kš – Kaišiadórys Kùktiškės (rej. Utenà Lbv – Liubãvas (sam. lk. – wysmukły Lkm – Liñkmenys (rej. preński) Lp – Léipalingis (sam. (rej. tauroski) Lzd – Lazdjai Mlt – Moltai Žm – Žemiai (rej. orański) rokiski) ar – ariógala (rejon trocki) b. – bagno Pbs – wiłkomierski) btr – butrimónys (rejon olicki) Ps – dbg –dubingia (rejon molacki) degùčiai (rejon jezioroski) rd – radvliškis (rejon birżajski) kiejdański) rdnk –rdninkai gudẽliai (samorząd (rejon orański) gdž – gudžinai (rejon kiejdański) sdk – – gruzdžia (rejon szawelski) elektreński) imbr –ibradas (rejon molacki) skdv – jrb – jùrbarkas srj – seirjai jiẽznas (rejon preński) stk – Šeduvà (rejon radziwiliski) Šl – Šiaulia Šilãlė klt Šatekiai (rejon krzewy Švnč – szawelski) Švnčl – Švenčionliai (rej. święciański) up. – rzeka ktk – uciański) ut – kalwaryjska) Vp – Vẽpriai (rej. wiłkomierski) (rzecz.) Vrn – Varėnà ignaliński) Vv – Veiveria (rej. druskienicka) Žgč – Žygáičiai Žlv – Žalvaria (rej. malacki) janowski) Mrk – Merknė (rej.