Kristijono Donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai

23straipsniai / articles esMiniai ŽodŽiai: leksiniai skoliniai, polonizmai, semipolonizmai, kristijono donelaičio dzieła. słowa kluczowe: zapożyczenia leksykalne, polonizmy, semipolonizmy, dzieła Kristijonasa Donelaitisa. roLandas kregŽdys Lietuvių kalbos institutas K i e r u n k i b a d a ń n a u k o w y c h: gramatyka porównawcza języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich, etymologia; leksykografia, leksykologia. k r y s t i j o n a s a d o n a j t i s a Z a p o ż y c z o n a l e k s y k a d z i e ł Leksyka: P o l o n i z m y Lexical borrowings in the works by kristijonas donelaitis: Polonisms adnotacja W artykule omówiono polonizmy użyte w utworach poetyckich Kristijonasa Donelaitisa (w poemacie Metai; we wczesnym fragmencie poematu Metai „Opowieść Pričkusa o litewskim weselu”; w 6 bajkach: „Aužuols gyrpelnys“, „Lis i bocian“, „Bajka o żuku gnojowym“, „Rudikis jomarkininks“, „Pies wielkogłowy“, „Wilks provininks“) oraz w pierwszym liście napisanym w języku litewskim. łącznie w artykule omówiono 59 polonizmów i 24 ich morfofonetyczne warianty, derywaty wtórne. oprócz opisu pochodzenia polonizmów (jeśli nie są pochodzenia słowiańskiego), w artykule omówiono również kryteria systemów klasyfikacji polonizmów oraz zasady przedstawiania opisu etymologicznego. w artykule omówiono etymologię i osobliwości rozwoju polonizmów (59) oraz ich morfofonetycznych wariantów i derywatów wtórnych (24), które występują w utworach poetyckich (poemat „Pory roku” [po litewsku: „Metai“], wczesny fragment „Pór roku” – „Opowieść Pričkusa o litewskim weselu” [po litewsku: „Pričkaus pasaka apie lietuvišką svodbą“] oraz sześć bajek: „Dąb samochwała“ [po litewsku: „aužuols gyrpelnys“], „Lis i bocian“, „Bajka o żuku gnojowym“], „Rudikis jomarkininks“, „Sprytny pies“, „Wilk-sędzia“) oraz w pierwszym liście napisanym po litewsku. feast” [Lithuanian: „Lapės ir gandro česnis“], “fable of the dung beetle” [Lithuanian: „Pasaka 24 acta roLandas kregŽdys Linguistica Lithuanica LXXI [po litewsku: „Šuo didgalvis“], „Wilk-sędzia“ [po litewsku: „Vilks provininks“]) oraz w pierwszym liście napisanym po litewsku przez Kristijonasa Donelaitisa. artykuł przedstawia również metodologię i kryteria identyfikacji polonizmów w dziełach klasyka literatury litewskiej. 0. WSTĘP. POLONIZMY W JĘZYKU LITEWSKIM definicija. truMPa LeksikoLografiniŲ Przegląd dzieł poświęconych badaniu Słownika pism Kristijonasa Donelaitisa Lietuvių kalbos polonizmai – tai lenkybės, į kalbos vartoseną patekusios ne tik bezpośrednio z polskiego obszaru językowego, lecz także z sąsiednich wschodniosłowiańskich języków (przede wszystkim z kancelaryjnego języka WKL1), kiedy nie rozróżnia się zapożyczeń tych ostatnich z fologinė struktūra bei semantinė leksemų vertė. Minėtina, kad polonizmams trazachodniosłowiańskiego obszaru, morfologicznie zalicza się do nich nie tylko słowa rodzime zachodniosłowiańskie, lecz także wyrazy z języków italskich (i współczesnych romańskich), germańskich, tureckich itd., które weszły do obiegu języka litewskiego z języka polskiego (por. brückner 1877: 66nn.; skardžius iV 80nn.; LeW; aLeW; Palionis 1967: 273–286; zinkevičius 1988: 136; gaivenis, keinys 1990: 152; urbutis2 2009: 410, 419, 432; эcБМ i in.). Leksykę dzieł Kristijonasa Donelaitisa najwszechstronniej bodajże zbadał Jonas Kabelka (1964). Niemniej jednak nie jest on pierwszym badaczem osobliwości słownika dzieł tego klasyka literatury litewskiej. Autorem nieopublikowanego zestawienia leksyki dzieł tego poety jest Liud1 Zwykle twierdzi się, że niemało polonizmów w kancelaryjnym języku WKL wczesnego okresu (w sprawie terminu zob. zinkevičius 1987: 133; zinkevičius ii 7–10; kabašinskaitė 2013: 68), który należy odróżnić od języka staro-cerkiewno-słowiańskiego (uważa się, że z niego do języka litewskiego przedostały się pierwsze slawizmy [zob. būga i 350–351; zob. także zinkevičius ii 7]), zaczęto używać od przyjęcia chrztu (zob. Palionis 1987: 188), tj. końca XiV w., wzgl. 1386–1387 r. (por. smułkowa 1988: 239, 2002: 296nn.; Čekmonas 2001: 88; Коряков 2002: 17; norvilaitė 2004: 37, 40; Лавриненко 2006: 209; Гарбуль 2009: 26), natomiast terminy płaszczyzny chrześcijańskiej (polonizmy) mogły pojawić się w języku litewskim od Xiii w. (z okresu koronacji Mendoga [por. chodynicki 1914: 249; kardelis 2003: 52]). gudzkie pochodzenie litewskich terminów religijnych do dziś argumentuje się, opierając się na ad hoc twierdzeniu k. Būgi (RR I 348), zilustrowanym wykazem wschodniosłowiańskich zapożyczeń, oraz postulacie Henryka Łowmiańskiego (1957: 370), jakoby katolicyzm na Litwie powstał na fundamencie prawosławia (por. Адомавичюте 1980: 9), chociaż wiadomo, że na wprowadzenie chrześcijaństwa niezwykle duży wpływ miała działalność Polaków i zakonu krzyżackiego (szerzej zob. chodynicki 1914: 250; Liedke 2004: 34). także, jak się wydaje, nie należałoby ignorować skrybów polskiego pochodzenia, którzy w kancelarii WKL w XIV–XV w. sporządzali dokumenty w języku łacińskim (szerzej o nich zob. Ušinskienė 2014: 47–48), jako możliwego czynnika wpływającego na tworzenie terminologii. 2 W późniejszych pracach badacz ten (LKE 590–591) zalicza takie zapożyczenia do nieokreślonych slawizmów, a nie polonizmów. kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 25 Artykuły / articles Das Nesselmannas (szerzej zob. Subačius 2012: 162). Później vikas rheza (plačiau žr. citavičiūtė 2003: 328, 331), o 1865 m. pasirodė augusto schleicherio žodynėlis k. donelaičio raštų leidime, 1869 m. tokį parengė ferdinanwłaściwości użycia słów K. Donelaitisa badali Jurgis Lebedys (1972: 213, 228–232), Jonas Stoskel iūnas va Krištopaitienė (2004, 2005, 2007), Palmira Zemlevičiūtė (2007) i (1990), zigmas zinkevičius (1990: 279–280; 1993), elvyra bukevičiūtė (1993), daiin. 1. Kryteria systemu klasyfikacji polonizmów. etymologicznego opisu Zasady przedstawiania Lietuvių kalbos lenkybės šiame straipsnyje yra skirstomos į 3 g r upes: 1) monog eninių (resp. pirminių, nesuponuojančių rytų slavų polonizmų bei alternantów wtórnych zapożyczeń pochodzenia niesłowiańskiego w tych językach [resp. semipolonizmów]); 2) ich nieokreślonych, tj. zapożyczeń językowych bez archileksemów języka polskiego i semipolonizmów (a także (žr. anksčiau), kodifikuojami ir senojo ar vėlyvesniojo laikotarpio gudų bei rusų [morfologicznie] autochtonicznych semantyzmów [inne argumenty zob. przyp. 1 (o terminie zob. Durkin 2014: 136)]), odzwierciedlających swoją strukturą znaczeniową i fonemomorfologiczną pierwotny polonizm, który mógł przedostać się do języka litewskiego również z areału języków wschodniosłowiańskich (por. metodę stosowaną przez Ludmiłę Garbul [Гарбуль 2009: 42], której wcześniej przestrzegano przy opracowywaniu Rosyjskiego słownika etymologicznego Maksa Vasmera oraz Etymologicznego słownika języka białoruskiego autorstwa zespołu)3; 3 należy ubolewać, że zasady tego podziału leksemów nie stosują autorzy Etymologicznego słownika języka starolitewskiego (ALEW [2012 11 30–2014 02 17 (utrwalania liter a, b, c, č, d, e, f, g, h, i, j, l, n, o, r, u)]) (zob. s. v. abavem; abivãtelis, obivetelis; adversõrius; afierà, ofiera; afieravonė; afieravóti, ofieravoti; afiernykas; apelacja; apelować; apertura; arkebuz; anotas; atas ‘taka dawna moneta’ itd.). z tego powodu do polonizmów języka litewskiego zalicza się nie tylko gudyzmy (ãkrūtas, mimo że wskazuje się tendencje zmian elementów strukturalnych; chvoldas, chvoldavoti [zob. СБГП V 259] itd.) czy alternatywne polonizmy oraz nieokreślone slawizmy (zob. s. v. aktovà; ponadto zob. s. v. abičajus; adpustas; babkà; nestotkas), lecz przedstawia się także wysoce wątpliwy rozwój etymologiczny form słowiańskich (zob. bespiẽčnas, -à; ponadto zob. s. v. ãbazas, abãzas [zob. эcБМ i 55]; atkonyčia [zob. Miklosich 1977: 1016; СБГП V 99] itd.). opiera się także na zasadzie pozycyjnej regularności akcentu (na której zwykle opierają się etymologiczne opracowania języków słowiańskich 201, 231, 293; barszczewska, jankowiak 2012: 48]), zniekształcającej system akcentowy języka litewskiego i rzekomo zakładającej pierwotny substrat autoriai [plg. Фасмер i 509, ii 301, 581, 610, 621, 627; Шанский i5 94, ii6 102, ii9 227, ii10 95, 173, zapożyczenia – nie uwzględnia się adaptacjifonologicznej odnotowana jest również forma lie. brtonas (zob. s. jos dėsningumus (apie juos plačiau žr. Pakerys 1982: 104–106, 1991: 8–9), plg., pvz., s. lie. britõnas vedamas iš rytų slavų formų, o ne jas suponavusios viduriniojo laikotarpio lenkų kalbos lyties, nors v. britõnas, brtonas). na podstawie takiej metodologii litewskie zapożyczenia akcentowane na ultimo najwyraźniej należałoby zaliczyć do leksyki odziedziczonej, ponieważ taki model akcentowy jest nietypowy dla słowiańskich rzeczowników wielosylabowych (zob. s. v. brazalijà i wiele innych). 26 acta roLandas kregŽdys Linguistica Lithuanica LXXI 3) alte r natyviųjų, skirstytinų į 2 pogrupius: 3a. praslavų prokalbės veldinių refleksje, gdy w językach białoruskim lub4 rosyjskim nie odnotowano słowotwórczego alternantu semantycznego; 3b. dupletowe warianty leksemów prototypowych języków niesłowiańskich, gdy wyrazy języka polskiego i wschodniosłowiańskich (białoruskiego i / lub rosyjskiego), dyspozycyjnie suponujące zapożyczenie z języka litewskiego, wywodzone są z różnych substratowych płci. Do tej podgrupy zalicza się również te semipo lonizma i (resp. alternatywne po lo nizmasemitizmai5 / polonizmai-lotynizmai6-g raiki zmai), których zależność etiologiczna, oparta na strukturalnej i semantycznej tożsamości substratowej płci, jest dualna, jednak tradycyjnie identyfikowana na podstawie zachodniosłowiańskiego substratu leksykalnego (szerzej zob. Крегждис 2014). ponadto argumentacja dotycząca pozycyjnej identyczności akcentu jest całkowicie paradigma įvairuoja, plg., pavyzdžiui, neapibrėžtąjį slavizmą (apie tokius skolinius žr. 4 išn.): nieodpowiednia, gdy akcentowa pãgrebas 3b (sm.) ‘ s z c z ą t k i’ bs 84: Jog nes išliejo tą mostį ant kūno mano, padarė tai ant (prigatavojimo) pagrebo mano ch1 Mt. 26.12 ← (s. / v.) le. (dial.) pogrzeb ‘pogrzeb; kondukt pogrzebowy; trumna; stypa itp.’ (sW iV 471–472; sPW XXVi 193–195; karłowicz iV 211–212), ∥ s. blr. пoгрeбъ ‘pogrzeb’ (ГСБМ XXV 138–139), białorus. пóгрeбъ ‘t. p.’ (Носовичъ 1984: 458; (СРНГ XXVii 311; Шанский, Иванов, Шанская 1971: 346), ros. пoгрéбъ ‘pogrzeb’ (Даль iii 157) эcБМ iX 259), s. r. пoгрeбъ ‘laidotuvės ir kt.’ (СРЯВ XV 198–199), r. dial. пóгрeб ‘kapas’ < prasl. *pagrebъ (БeP V 426–427). akcentuotina, kad kai kurie senųjų lietuvių raštų žodžiai (skolinių lytys) apskritai nėra minimi (pvz., s. lie. arganykas; s. lie. árfa; s. lie. arciheretikas; s. lie. arcibýskupas; s. lie. arcibažničnykas; s. lie. arch aniolas; s. lie. **archa i wiele innych), w ten sposób uwidaczniają się błędy kodyfikacji substratu etymologicznego, na przykład nie podano s. lie. arkušas ‘arkusz papieru lub szkła’ sd 329 z frykatywnym -š-, odzwierciedlającym (w.) le. arkusz, lecz podaje się s. lie. árkužas, wywodzący się nie z wymienionej formy języka polskiego, jak twierdzą autorzy aLeW, lecz z jej dialektalnej formy arkuż. dlatego chyba nie można ufać historyczności zasad adaptacji dźwięków polonizmów języka litewskiego ustalanych przez autorów aLeW (por. na przykład stwierdzenie: Auffällig ist die unregelmäßige Wiedergabe des slavischen stimmlosen Sibilanten [ſ] im Lit. mit stimmhaftem [ʒ] in LxL, ClG und der modernen Standardsprache gegenüber erwartetem [ſ], <ß> in SzD3 [zob. aLeW – zob. s. v. árkužas]), skoro nie wspomina się o dialektalnych formach tych zachodniosłowiańskich języków odzwierciedlających archaizmy. Należy wspomnieć, że autorzy aLeW leksemy średniopolskiego okresu języka polskiego (którego w ogóle nie wymieniają) z jakiegoś powodu traktują jako staropolskie, chociaż takie ignorowanie temporalnego zróżnicowania wyrazów podczas opracowywania etymologicznego słownika wyrazów najwyraźniej jest nie tylko niewłaściwe, lecz także wyjątkowo wadliwe. identyczna metoda analizy wyrazów, stosowana w XiX w. i w pierwszej połowie XX w. w pracach alexanderiego brückneriego (1877) i Pranasa skardžiusa (rr iV), raczej nie odpowiada potrzebom współczesnego leksykografa czy leksykologa, ponieważ vienokie fonomorfologiniai kitimai būdingi Xii–XV a. senajai ir visai kitokie – XVi–XViii a. resp. językowi polskiemu okresu średniopolskiego. 4 jeśli wschodniosłowiańskie genetyczne odpowiedniki leksemów języka polskiego zostały odnotowane zarówno w leksykograficznych zbiorach języka białoruskiego, jak i rosyjskiego, takie formy należy zaliczyć do podgrupy nieokreślonych slawizmów. 5 szerzej o polonizmach-semitizmach w języku litewskim zob. kregždys 2014a. 6 szerzej o osobliwościach atrybucji polonizmów-latynizmów w języku litewskim zob. kregždys 2014. kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 27artykuły / articles Strukturalnie zapożyczenia z języka polskiego determinuje się7 jako morfologicznie czyste i hybrydowe (w aspekcie leksemów polskich)8 oraz derywacyjne semantyczne pamorfemowe (albo partytywne) kalki. Ze względu na rozpowszechnienie użycia dzielą się one na dialektyzmy, tj. wyrazy, których użycie odnotowano wyłącznie na gwarowych obszarach języka litewskiego, oraz formy języka ogólnego (te ostatnie w słowniku typu analitycznego [o nim zob. także kregždys 2012: 125–126] mogą być ponadto grupowane na zalecane z punktu widzenia norm językowych, tj. jednostki leksyki skodyfikowanej, a pozostałe – na zapożyczenia, które należy zastępować odpowiednikami rodzimej leksyki [resp. barbaryzmy]). 1.1. Monogeniniai polonizmai ãlasas 3b (sm.) ‘balsas’: Ale nedingokit, kad mes dėl ãlaso mielo ar dėl jūs dainų šventų jus šeriame tvartuos k. donel (rg 66 [kabelka 1964: 49]) ← le. dial. ałas ‘šauksmas, triukšmas; bildesys ir kt.’ (← le. dial. hałas [(v.) le. hałas]9 ‘t.p.’ < ukr. гáлac10 ‘triukšmas; krzyk; gandas’ [sgP i2 103; sW ii: 10; sPW Viii 286; karłowicz ii 163; sławski i 397; eСУМ i 458; СУМ ii 19]), ∥ ∌ blr. гáлac ‘krzyk; hałas’ (Байкоў, Некрашэвiч 1993: 76; эcБМ iii 25–26), bòstras 2 ‘bękart’: Ir aukuodamos ant alkūnių garbino bostrą blr. dial. гóлac, гóлoc ‘balsas; melodija; triukšmas’ (СБГП i 461; tc i 213) k. donel (PL 307), Irgi moma taipjau su bòstrais žolę nuėdė Vp 25 (kabelka 1964: 63; dar žr. krištopaitienė 2004: 260)11 7 Według V. urbučio (2009: 416) „za prawdziwy leksykalny slawizm może być uznane jedynie słowo (obejmujące wszystkie warianty fonetyczne lub inne możliwe warianty, niewymagające odmiennego wyjaśnienia pochodzenia), które powstało bezpośrednio z odpowiadającego mu słowa słowiańskiego”, tj. z wykazu zapożyczeń należy wyeliminować derywaty z afiksami słowiańskimi, twory hybrydalne, złożenia hybrydalne, wtórne warianty zapożyczeń pierwotnych oraz nomina propria. Niemniej jednak przy opracowywaniu Słownika polonizmów litewskich nie opiera się na twierdzeniu, że „<…> derywaty od zapożyczeń uznaje się już za własne słowa” (urbutis 2009: 434), ponieważ takie utożsamianie derywatów i niektórych elementów leksyki nadbudowanej ocenia się jako niecelowe i mistyfikujące gramatyczny system języka. 8 Termin ten obejmuje nie tylko litewskie derywaty odziedziczonej, względnie substratowej, warstwy leksyki z elementem słowotwórczym słowiańskim, lecz także czyste zapożyczenia z języka polskiego z nietypowymi dla nich afiksami. 9 Wawelazacja bocznego sonantu le. ł (< prale. *l + * [dejna 1973: 114]) (względnie „wałczenie“, tj. le. ł > //), odzwierciedlona w białoruskich przykładach leksykalnych (prawidłowość ta ma zastosowanie wyłącznie do polonizmów odnotowanych w litewskich zabytkach piśmiennych i gwarach późnego okresu). Należy wspomnieć, że wawacja, która w dialektach języka polskiego upowszechniła się od końca XVI w. (tj. w średnim okresie języka polskiego), jest nietypowa dla gwar wschodnich (w tym również suwalskich) oraz południowych Polski (dejna 1973: 115). 10 Prasłowiańskie welarne *g we wszystkich dialektach ukraińskich uległo spirantyzacji, tj. ukr. (dial.) г = /h/ (szerzej zob. Шевельов 2002: 444–445). 11 daiva krištopaitienė (tamże) tę leksemę, wbrew j. kabelce (1964: 24, 63), z jakiegoś powodu zalicza do germanizmów. 28 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXXI ← s. / v. le. baster ‘bękart; bezpłodny potomek zwierząt różnych gatunków; rodzaj wina itp.’ (< śrd.-wys.-niem. bastart ‘bękart’ ← łac. bastardus ‘dziecko duchownego, nieślubny potomek’ [sW i 103; sPW ii 26; эcБМ i 281; MLex 10; blaise 1994: 99; por. čýžė 1 (sf.) Moszyńska 1975: 163; dar žr. aLeW]) → ∌ s. blr. бастря ‘pavainikis’ (ГСБМ i 201; Булыка 1980: 125), blr. бастр ‘t. p.’ (Носовичъ 1984: 16) ‘danina, podatek, należność’: O štai man daugsyk dėl čýžės taip pasidarė k. donel (Vd 376 [kabelka 1964: 67; zob. także krištopaitienė 2004: 255]) ← niem. le. czyża ‘danina, czynsz’ (s. / niem. le. cyża ‘taki podatek’ [sW i 415; sPW iii 729; zob. także kabelka 1964: 24, 67; Palionis 1967: 282] ↔ [s.] le. czynsz ‘opłata za korzystanie z cudzej własności; podatek od majątku; zysk, majątek’ < śrd.-wys.-niem. zins ‘duobrückner 1985: 82; klė’ ← V. lo. census ‘[kelio] mokestis; pralaimėjusios [karą] pusės mokestis, kontribucija; metinis mokestis ir kt.’ [sW i 412; sPW iV 336–338; sst i 425; gs 25–26; Фасмер iV 363–364; MLex 336; niermeyer 1976: 167–168; zob. także...“}]} update dodo. 彩票天天乐? 0.1ms (server) (end) 񟿽 dodo.0.1ms... Palionis 1967: 282; Walczak 1995: 92; Филичева 2003: 141]) grẽčnas, -à 4 (adj.) „dobry, prawy, piękny, znakomity; niemały, dość duży”: Būrs nor grẽčną grūdą sulaukti k. donel (Vd 267 [LkŽe; zob. także kabelka 1964: 86]) ← (v.) le. (dial.) grzeczny „odpowiedni, dobry, doskonały, wspaniały; rozumny, mądry; piękny; zgrabny; spokojny itd.” (sW i 933; sPW Viii 214; karłowicz ii 140; zob. także zinkevičius 1990: 280; drotvinas 2012: 73; aLeW) lbauti, -auja, -avo (verb. intr.) „biesiadować, hulać, stale urządzać uczty, biesiady”: Nieprieteliau, tu lbaudams ir vis smaguriaudams lauką su tvoroms ir namą visą suėdei k. donel (PL 465–466 [LkŽe; zob. także kabelka 1964: 124]) ↔ (v.) le. labować ‘cieszyć się; być zadowolonym; bawić się’ (< stwniem. / niem. laben ‘podtrzymywać kogoś czymś; dogadzać, uspokajać; bawić i in.’ ← łac. lavare ‘oczyszczać’ [sW ii 671; sPW Xii 2; brückner 1985: 288; kluge 2002: 551; blaise 1994: 527; MLex 120]) nuõpertas, -à 3b (adj.) ‘podstępny, niegodziwy, nieprawy’ Jie tyčioms ko tykot ar pagriebt atsibastė. Krizas koliojo nuõpertą porą (Slunkių su Pelėda) matydams ↔ niem. le. (dial.) naparty ‘uparty, natrętny, zawzięty’ (sW iii 115; sPW XVi 46; karłowicz iii 249–250; dar žr. aLeW) suriko k. donel (Vd 543 [LkŽe; dar žr. kabelka 1964: 157]) ↔ st. le. podkomorze ‘geometra ziemski, rozstrzygający spory dotyczące k. donel (rg 234 [LkŽe; dar žr. kabelka 1964: 147]) przynależności ziemi; tytuł najwyższego dworzanina w Polsce i in.’ (sW iV 364; sPW XXV 443–444) – przekład partytywny (z frikatywizacją le. *ř → /ź/)12 12 Le. *ȓ frykatyzacja, czyli przejście ř /ź/ w /ś/, rozpoczęła pakamõrė 2 (sm.) ‘dvaro p r ievaizda s’: Selmui taip besiraukant, štai pakamõrė się w XIII w., jednak twarda wymowa ř utrzymywała się do XVII w. (rozWynika z tego, że zapożyczenie to weszło do języka litewskiego z zachodniosłowiańskiego obszaru językowego przed XVII w. (szerzej zob. wadowski i 192; Walczak 1995: 69–70, 76, 95, 107, 120; Ананьева 1994: 128; strutyński 2002: 69). Крегж дис 2014). kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 29straipsniai / articles paliavóti, -ója, -ójo (czas. przech.) ‘gl azūr uoti’: Bet Enskys, jo klapčius, daug ← (s. / v.) le. polewać ‘pokrywać warstwą, smarować; paliavótų kragų… sugabeno k. donel (rg 721 [kabelka 1964: 158]) szklić itp.’ (sW iV 530; sPW XXVi 445–446; boryś 2005: 460) péržegnoti (czas. przech.) ‘błogosławić’: … o aš, jus mylėdams ir péržegnodams, būsu ir pasiliksu k. donel (L 1 [kabelka 1964: 175]) ↔ (s. / v.) le. przeżegnać ‘czynić ręką znak krzyża; błogosławić’ (sW V 253; sPW XXXii 491; эcБМ iii 199; zob. także zinkevičius 1988: 137) → ∌ s. blr. пережегнатися ‘przeżegnać się’ (ГСБМ XXiV 145) – kalką partytywną (o pochodzeniu zob. žegnóti) šaltỹšius 2 (rzecz.) ‘sołtys wiejski’: Pons taipo, kaip būrs, šaltỹšių niekina seną k. donel (rg 519 [LkŽe; zob. także kabelka 1964: 223]) ← s. le. szołtys(z) (s. le. [dial.] szałtys) ([v.] le. szołtys) ‘urzędnik wiejski najniższej rangi, odpowiedzialny za kilka miejscowości mieszkalnych; wójt i in.’ (< w. w. a. schultheize ‘sołtys’ [sW Vi 266; Linde V 558; sst Viii 333–334; karłowicz V 188–189; kluge 2002: 828; dar žr. zinkevičius 1990: 63; Walczak 1991: 95; kabašinskaitė 1998: 19–20; Połomski 2010: 7]) → ∌ s. blr. шолтысъ, шолтисъ ‘sołtys’ (Булыка 1980: 25) výskupas (sm.) ‘duchowny chrześcijański posiadający najwyższe święcenia’: Štai tuo pro vartus rėdytą parvežė porą, ant kurios švents vyskupas pas diẽvstalį šventą vinčiavodams kaip reik žegnonę buvo padėjęs k. donel (rg 132 [kabelka 1964: 28, 260]) ← le. dial. (dLd [kujawy]) wiskup ‘biskup’ (< [s.] cz. biskup ‘biskup’ ← s. w. a. biscof ‘b. p.’ ← łac. episcopus ‘t. p.’ ← gr. [późn.] ἐπίσκοπος ‘najwyższy przedstawiciel kleru chrześcijańskiego, biskup; opiekun itp.’ [sW Vii 629; karłowicz Vi 131; sławski i 34; Machek 1968: 54; rejzek 2001: 80; Pleskalová 2009: 17, 34; эcБМ i 353; Аникин i 308, iii 205; Lampe 1961: 532–534; Wackernagel 1878: 36; köbler 1993: 282; seebold 2008: 173; schützeichel 2012: 51; zob. także sabaliauskas 1966: 83; Palionis 1967: 273; zinkevičius 1987: 138; Petit 2010: 82; zob. także 20; bušs 2008: 147; por. kardelis 2003: 105) Walczak 1995: 53; Титаренко 2002: 161 // skardžius iV 351; kabašinskaitė 1998: 1.1.1. Monogeninių polonizmų morfofonetiniai alternantai, antriniai vediniai adpeñtai 2 (lm. m.) ‘(kośc.) okres czterech tygodni przed Bożym Narodzeniem’: O adpeñtai su Kalėdomis jau prisiartin k. donel (rg 894 [LkŽe; kabelka 1964: atpeñtai 2 (lm. 49]) – žr. adveñtai (su sporadine struktūrinio elemento -v- > -pkaita) m.) ‘(kośc.) okres czterech tygodni przed Bożym Narodzeniem’: At peñtai nor poryt pasibaigti k. donel (Žr 16 [LkŽe; kabelka 1964: 49]) – zob. adpeñ tai (z okazjonalną zmianą elementu strukturalnego -v- > -poraz dewelaryzacją -d- > -t- [zob. także kabelka 1964: 49]) adveñtai 2 (lm. m.) ‘(kośc.) okres czterech tygodni przed Bożym 30 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXXI Narodzeniem’ Lkš: Pirmoji adveñtų nedėldienė k; Pieśni adwentowe gs czas narodzin; przybycie, nadejście’ (← [s. / v.] le. adwent ‘okres czterotygodniowego postu ← le. (dial. [ŽV-Md]) adwenty ‘4-ių savaičių pasninko laikotarpis, minint jėzaus kristaus upamiętniającego czas narodzin Jezusa Chrystusa; przybycie, nadejście’ ↔ s. cz. adwent ‘t. s.’ ← V. łac. adventus ‘post adwentowy; przybycie itp.’ [sW i 10; sPW i 87; sst i 21; sgP i1 39; Machek 1968: 34; rejzek 2001: 45; niermeyer 1976: 24; zob. też Адомавичюте 1980: 9; zinkevičius 1987: 138; kregždys 2014: 407]) česns 4 (sf.) ‘uczta’: Nugi dabar, naštas vargų visas nusikratę, jau pasilinksmykim bensyk česnỹj susikvietę k. donel (rg 372 [LkŽe; kabelka 1964: 66]) – zob. čestnis (z absorpcją elementu strukturalnego -tabs [zob. też zinkevičius 1990: 280]) čestnis (sf.) 1. ‘honor, uczta’ n; 2. ‘uczta’ Q 378, c ii 5: Čestnį kelti n; Pritaisai čestnį bt. Luk 14.13 ↔ le. dial. (sLd [katowice]) część ‘honor, szacunek, uznanie, poszanowanie; uczta, biesiada, smakołyki itp.’ (sgP V1 121; por. būga iii 771; zinkevičius 1990: 280)13 – z metatezą sonantu -n, tj. lit. *če-n-stis → če-st-n-is svklas 2 (m.) ‘(bot.) czerwony burak ( Beta vulgaris)’: Sėkite… ropių, pastarnokų, svklų beigi rapukų k. donel (PL 656 [LkŽe; zob. także kabelka 1964: 28, 221]) – zob. sviklà sviklà 2 (ż.) ‘(bot.) burak czerwony ( Beta vulgaris)’ ndŽ, P, n, čvikla (ż.) ‘burak; buraczek czerwony’: czwikla Prd kŽ – žr. čvikla 136.25 (skardžius iV 117) ← (s. / v.) le. ćwikła ‘burokas; virtų burokų garnyras’ (< č. cvikla ‘burokas’ ← gr. σεῦτλον ‘burak ćwikłowy’ [sW i 419; sPW iV 396; Ls 1382, 1546–1547; por. Фасмер iii 571; Machek 1968: 91]) delmõnas 2 (rz.) ‘sakiewka’: O pieniążek w sakiewce sprytnie schowasz? k. donel (PL 595 [kabelka 1964: 71; zob. także krištopaitienė 2004: 255]) ← le. (dial.) dolman, (zob.) tamże. dołman ‘krótki płaszczyk huzarski; „moters apsiaustėlis” (< węg. dolmány „płaszcz” ← tur. dolama ‘czerwona peleryna piechura z czasów dalmõnas 2 (sm.) ‘k išenė’ Q 444, Lex 49, k, Pgg, Šk: Kiša duoną, pyragą į dalmõną, eidamas į mokslinyčią j /\ Tuokart esi didis ponas, kad piningų pilns dalmonas sim sułtanatu tureckiego; ‘apsiaustas’ [sW i 499; sPW V 298; sgP Vi1 42; brückner 1985: 92; Wołosz 1989: 248–249; géza 1991: 52; Фасмер i 525–526; Юсипова 2005: 147; dar žr. zinkevičius 1990: 280; urbutis 2009: 426]) → ∌ s. blr. даламанъ, долo манъ ‘trumpas vyriškas apsiaustas su rankovėmis’ (ГСБМ Viii 263–264; Булыка 13 z. zinkevičiaus (ibd.), besiremiančio k. būgos (ibd.) aiškinimu, teiginys, neva lie. čestnis / česns yra gudizmai resp. vestini iš blr. чесць / чэсьць ‘garbė, pagarba; vaišės ir kt.’ (Носовичъ 1984: 698; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 346), mažai tikėtinas, mat jo autoriai nepaaiškina sonanto -ngenezės bei nemini lenkų dialektinių pavyzdžių. kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 31straipsniai / articles 1980: 113), r. долoмáнъ ‘kavalerijos kario (husaro) skraistė; długi płaszcz, zapinany na guziki’ (Даль i 463) iškãdininkas, -ė 1 (smob.) ‘ten, kto wyrządza szkodę; szkodnik’: Jūs, iškãdi nin kai, jūs, vagys, jūs, piktadėjai, ar nesibijotės žmonėms iškadą daryti? k. donel (Pš 26–27 iškadniñkas, -ė 2 j, iškãdnykas 1 (smob.) ‘ten, kto wyrządza szkody’ ds: [LkŽe; kabelka 1964: 94]) – žr. iškadniñkas, -ė (dar žr. zinkevičius 1988: 39) Kiškis didis iškadnykas ėr; Takiego szkodnika nawet do środka nie wpuszczaj Vl; Pokażę ci, ty szkodniku! Vv; Od szkodników nas broń Mž 59; iškadõrius14 2 (sm.) ‘t. p.’ [k], n, bs 87 jómarkas 1 (rz.) ‘pr ekymetis’: Włóczęga Slunkius na jarmarku ze złości ↔ v. le. zaszkodca ‘tas, kuris kenkia arba trukdo’ (sW Viii 298; Linde Vi 789) – partityvinis vertinys (dėl kilmės žr. iškadà) prawie całą mi wyrwał kiszkę k. donel (Vd 428 [LkŽe; kabelka 1964: 100–101]) – zob. jórmarkas (z absorpcją pierwszego powtarzającego się -r [zob. także jancza 1984: 117]) jómarkininkas 1 (rz.) ‘ten, kto bywa na jarmarku’: Rudikis jarmarcznik k. donel (w nagłówku rj [LkŽe; kabelka 1964: 101]) ⇦ jómarkas jórmarkas 1 (rz.) k, r 214 1. ‘pr ekymetis’: I ja dałem się skusić, żeby iść na jarmark MŽ; Po jarmarku PrL XVii 3 (LkŽe); 2. ʻtarg’: gen. sing. Iormarko 3v II3 (aleknavičienė 2012: 121, 243, 413, 515) ← s. le. jormark ‘jarmark, targ; zbiegowisko, zamęt; «podatek targowy’ (↔ [s. / v.] le. jarmark, le. dial. [dLd (Kujawy, Poznań, Kalisz), MLd (Rudawa), Psd (Llš)] jarmarek ‘jarmark, targ; zamęt, rozgardiasz; podatek targowy’ < v. w. niem. jârmarket / śr. w. niem. jârmarkât, jârmercat ‘jarmark; coroczny targ’ / niem. Jahrmarkt ‘jarmark, kiermasz, wielki targ’ [sst iii 116; sW ii 136; sPW iX 262–264; karłowicz ii 234; schützeichel sławski i 502; siatkowski 2004: 7, 40–41; Фасмер iV 561; köbler 1993: 1199; 2012: 169; zob. także Palionis 1967: 276; Адомавичюте 1982: 43; zinkevičius 1988: 131; Walczak 1995: 92; Połomski 2010: 7; Markus-narvila 2011: 176]) mãckas 4 (adj.) ‘zupełnie mały, malutki’: Giltinė su rauplėms piktoms atšokusi smaugia ar su karštlige dar tikt mãcką pasuka biẽdžių k. donel (Vd 89 [LkŽe; kabelka 1964: 128]) – zob. mãcitkas, -à (z absorpcją elementu strukturalnego -it-), mãcitkas, -à 3b (adj.) ‘zupełnie mały, malutki’: Jūs bubàs t. y. mac-it-kas → mac-kas) rãvit, tas macitkàs Dv (dvŽ i 376) ↔ le. dial. maciutki ‘bardzo mały; maleńki, malutki’ (sW ii 840, 857) šaltyšiáuti, -iáuja, -iãvo (czas. nieprzech.) ‘być šaltyšiu’: Rods, tarė Pričkus, taip ir man daugsyk pasidarė, kad aš šaltyšiáudams šen ir ten jodinėjau k. donel (rg 486 [LkŽe; zob. także kabelka 1964: 28, 223]) ⇦ šaltỹšius (o pochodzeniu zob. 1.1. pod hasłem [s. v. šaltỹšius]) 14 por. także le. dial. szkodur ‘szkodliwe zwierzę; niebezpieczny ptak’ (sW Vi 623; karłowicz V 301). 38 acta roLandas kregŽdys Linguistica Lithuanica LXXI 146; karłowicz iii 102; Фасмер ii 565; эcБМ Vi 207; MLex 133]) → s. blr. малaръ, маляръ (малeръ, мoлeръ) ‘malarz’ (ГСБМ XVii 251–252; Булыка 1980: 160), białor. малр ‘malarz; malarz’ (Байкоў, Некрашэвiч 1993: 165; эcБМ ibd.), st. rus. мoляръ ‘malarz’ (СРЯВ iX 257), ros. малръ ‘malarz’ (Даль ii 296) nõbažnas, -a 1 (adj.) ‘pobożny’: Ja, należycie złożywszy swoje chłopskie ręce, nieustannie czekam na pańskie i pobożne modlitwy k. donel (rg 300 [LkŽe; kabelka 1964:] 143–144]) ← (zob. / por.) st. le. nabożny ‘pobożny, bogobojny; budzący pobożność itp.’ (< cz. na božě ‘Bogu, Panie’ [sW iii 12; sPW XV 379–383; эcБМ Vii 166; эССРЯ i 552; zob. także Palionis 1967: 273; zinkevičius 1988: 133; kabašinskaitė 1998: 18; aLeW]) → st. błr. набoжный ‘religijny, pobożny’ (ГСБМ XViii 291–292), błr. набóжный ‘pobożny, religijny, wierzący’ (Носовичъ 1984: 298; эcБМ Vii 166), st. ros. нaбожный ‘pobożny, bogobojny, szczerze wierzący’ (СРЯВ X 20), ros. нáбожный ‘t. p.’ (Даль ii 380) padõnas 2 (sm.) ‘pavaldinys, tarnas, nelaisvas, priklausomas žmogus, baudžiauninkas’: <…> ponpalaikis, rodos, juokiasi būrui bei savo pusgyvį pa dõną laiko per šunį k. donel (Pp 129 [kabelka 1964: 155]) ← (s. / v.) le. poddany ‘pavaldinys; bernas (ūkio darbininkas), baudžiauninkas’ (< [vertinys] V. lo. subditus ‘pavaldinys; vasalas’ < V. lo. subditus ‘pavaldus; priklausomas’ ← lo. subditus ‘pavergtas; pavaldus’ [sW iV 346; sPW XXV 394–399; sst Vi 236; niermeyer 1976: 996; эcБМ Viii 104; эССРЯ ii 147; dar žr. Palionis 1967: 282; kregždys 2014: 411]) → s. blr. poddany ‘poddany’ (Булыка 1980: 21), biał. (dial.) пoддáный / паддáны ‘chłop pańszczyźniany; poddany’ (Носовичъ 1984: 440; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 208; Шатэрнік 1929: 188; Расторгуев 1973: 184), blr. dial. пaддáный ‘t. p.’ (Бяль ке вiч 1970: 304), (s.) r. подданный ‘poddany’ (СРЯВ XV 248; Даль iii 170; dar žr. Гарбуль 2009a: 528) pasiliecavóti (czas. zwr.) ‘p o ś w i ę c i ć s i ę’: O jūsų mylistai, kad švęsit rudenį riebų, daug linksmybių velydams, pasiliecavóju k. donel (Vd 710 [LkŽe; dar žr. kabelka 1964: 166]) ↔ (s. / v.) le. polecać ‘chwalić coś przy przedstawianiu, rekomendować; powierzać, zlecać opiekę, zobowiązywać’ (sW iV 527; sPW XXVi 430–431; zob. też kazak 2011: 79; aLeW [zob. s. v. liecavóti]) → s. blr. полецати, полицати ‘powierzać (komu co), oddawać, przekazywać; wskazywać; rekomendować’ (ГСБМ XXVi 136; Булыка 1972: 251) pažỹčyti (czas. przechodni) ‘dawać komuś na kredyt, zwrotnie’: „Daj”, rzekła, „dziwko, natychmiast oddaj pożyczony dług” k. donel (Šd 21 [kabelka 1964: 172]) ← (s. / v.) le. pożyczyć ‘pożyczać, użyczać; przesyłać pozdrowienia itp.’ (sW iV 930; sPW XXiX 433–435; zob. także Markus-narvila 2011: 180, 291) → s. biał. пожичити, пожычыти ‘pożyczyć; pożyczać się’ (ГСБМ XXV 391–392; Булыка 1972: 249), biał. dial. пажчыць ‘t. p.’ (СБГП iii 328) ∌ biał. (dial.) пазчыць ‘t. s. (ТСБМ iii 604; СБГП iii 334; эcБМ Viii 119), blr. dial. пoзчыць ‘pożyczyć, dać na kredyt; ukraść, porwać’ (tc iV 126), s. r. позычити ‘pożyczyć’ (Срезневскiй ii 1093), r. dial. позчить ‘pożyczać’ (Даль iii 233; СРНГ XXViii 342) kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 39straipsniai / articles põnas 2 (rzecz.) ‘człowiek ze stanu uprzywilejowanego; człowiek zamożny, ziemianin, właściciel; gospodarz; kto nie wykonuje pracy fizycznej, zarządca’: Przecież wiesz, że nie możesz służyć dwóm panom K. Donel (Pš 45 [kabelka 1964: 180]) ← (s. / v.) le. pan ‘valdovas, karalius; dievas; maitintojas; turtingas žmogus ir kt.’ (sW iV 30–31; sPW XXiii 76–139; sst Vi 17; эССРЯ ii 107; zob. także Palionis 1967: 282; Адомавичюте 1982: 43, 46; zinkevičius 1987: 139; Walczak 1995: 68, 73; Титаренко 2010: 177–178) → s. blr. панъ ‘władca, król; arystokrata; pan, ziemianin, bóg; mężczyzna itp.’ (ГСБМ XXiii 439–442; Булыка 1972: 235, 1980: 21), blr. (dial.) пан(ъ) ‘turto valdytojas; žemvaldys; ponas, bajoras; kilmingas žmogus; namų šeimibajoras, dvarininkas; emigrantas iš Lenkijos ninkas; ūkininkas’ (Носовичъ 1984: 392; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 220; СБГП iii 386; tc iV 11; эcБМ Viii 146), s. r. панъ ‘Lietuvos ir Lenkijos valstybės didikas; ar Lietuvos’ (СРЯВ XiV 143) ponavóti, -ója, -ójo (verb. tr., intr.) ‘būti ponu, valdyti’: Ponai žemės šios be jo negal ponavóti k. donel (Žr 470 [LkŽe]) ← (s. / v.) le. panować ‘valdyti, vadovauti; mieć na własność itp.’ (sW iV 39; gs 126; sPW XXiii 175–182; sst Vi 30; zob. także Palionis 1967: 282) → s. biał. пановати, пановать ‘zarządzać, kierować; być władcą; uczestniczyć; dominować; dysponować’ (ГСБМ XXiii 431–432; Булыка 1972: 235, 1980: 34), biał. панoвáць / панавáць ‘żyć po pańsku, pańczyć się; ‘valdyti’ (Носовічъ 1984: 391; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 220; эcБМ Viii 146), r. пановáть ‘ponauti; gyventi kaip bajoras’ (Даль iii 16) porà 3, 4 (sf.) 1. ‘vyras ir moteris kaip sutuoktiniai, mylimieji ir p an.’ : Uošvis su svečiais visais pasveikina põrą k. donel (Pp 38 [dar žr. krištopaitienė 2005: 295]); 2. ‘paukščių, gyvulių patinas ir patelė’: Vieversiai, porõms lakstydami, žaidė k. donel (Vd 62 [LkŽe; dar žr. kabelka 1964: 181]) ← (s. / v.) le. para ‘du vienodi dalykai, pora; žmonių pora; lyginis skaičius; kilka, jednakowy; odpowiadający; parzysty’, [sub.] ‘para, dwoje’ [sW iV 50–51; sPW XXiii 246–247; sst Vi 37; brückner 1985: 395; būga i: 109; LeW 639; Фасмер iii 203; эcБМ (ТСБМ iV 35), s. r. пара ‘t. p.’ (СРЯВ XiV 150), r. пáра ‘t. p.’ (Даль iii 17) põteriai 1 (rzecz.) ‘(kośc.) pewne modlitwy odmawiane z pamięci’: Põterių, kaip nedaug ir kt.’ (< v. v. a. pâr, par ‘lygus, vienodas; pora’ ← lo. par [adj.] ‘lygus, krikščionims reik, skaityt užsimiršo k. donel (rg 185 [LkŽe; zob. także Viii 160; MLex 157]) → s. blr. пара ‘pora’ (Булыка 1980: 154), blr. пáра ‘t. p.’ kabelka 1964: 181]) ← le. dial. Pater (noster) (zob. le. Pater noster) ‘modlitwa „Ojcze nasz”’ (sPW XXiii 313; 22 nina borowska karłowicz iV 56–57) ∌ (s. / v.) le. pacierz22 ‘tėve mūsų (malda); malda, meldimasis; (1957: 332), najwyraźniej opierając się na różnicy między afrykatą -cir w polskim leksemie a zębową -td w białoruskim, twierdzi, że litewskie põteriai zostało zapożyczone ze starobiałoruskiego (zob. także dėl tos pačios priežasties lie. dial. põterka 1 (sf.) ‘atskiras karolių rutuliukas’: Raikštelis nutrūko, ir Адомавичюте 1980: 9). pabiro põterkos Lš; Paimk siūlą, verk poterką prie poterkos Lp; Jau kap skūpi, põterkėle (toks maloninis 40 acta Linguistica Lithuanica LXXI paciorek różańca; różaniec; kręgosłup itp.’ (< s. č. roLandas kregŽdys páteř ‘ojcze nasz [modlitwa]; różaniec’ ← V. lo. paternoster ‘różaniec’ [sW iV 5; sPW XXiii 7–9; sst Vi 3; kudzinowski 1974: 100; brückner 1985: 390; эcБМ Viii 244; Machek 1968: 437–438; rejzek 2001: 453; bělič, kamiš, kučera 1978: 296; blaise 1994: 661; por. zinkevičius 1987: 139]) → s. blr. патеръ (пацеръ) ‘modlitwa’ (ГСБМ XXiV 55; Булыка 1980: 180) ∌ blr. (dial.) пáцер(ъ), (pl.) пáцеры (пáцiры) ‘modlitwa; ojcze nasz (modlitwa); różaniec’ (Носовичъ 1984: 395; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 228; СБГП iii 468; эcБМ ibd.) procià 2 (sf.) ‘praca, trud’: Ir už prõcią jums menkai dėkavos išlėkę k. donel (PL 345 [kabelka 1964: 188]) ← (s. / v.) le. praca ‘działalność człowieka, praca; wysiłki; zmęczenie; rezultat pracy itp.’ (< s. cz. prácě ‘praca, działalność; dzieło’ [sW iV 965; sPW XXX 1–20; sst Vii 20; эcБМ X 18; Machek 1968: 477–478]) → s. białor. praca ‘działalność człowieka, praca; troska; wynik pracy’ (ГСБМ XXVii 484–485; Булыка 1972: 257, 1980: 95), białorus. (dial.) pracá ‘t. s.’ (Носовичъ 1984: 493; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 249; СБГП iV 104; tc iV 215; эcБМ X 18–19), dial. ros. pracá ‘praca, działalność’ (Даль iii 382) pułokas 1 (wulg.) ‘pis toletas’: Bet ir Duraką pùloks perplyšdams pagadino k. donel (Zob. 310 [LkŽe; kabelka 1964: 190]) ← (w.) pol. pułhak, półhak ‘taka broń’ (< [przekład partytywny] n. Halbhaken ‘pół + broń’ [sW iV 943, V 432; sPW XXXiV 436; эcБМ X 212; zob. także Palionis 1967: 278; Адомавичюте 1982: 43, 46]) → st. białorus. пулгакъ (полгакъ) ‘strzelba średniej wielkości’ (ГСБМ XXVi 115, XXiX 344–345; Булыка 1980: 70), białorus. пулгáк ‘t. p.’ (эcБМ ibd.) pūstélninkas 1 (rzecz.) ‘żarłok, pijak’: Jūs pūstélninkai! Czyż Bóg codziennie i tak hojnie daje nam swoje dobra po to, żebyśmy, jedząc je wciąż jak świnie, nimi wymiotowali? k. donel (rg 433 [LkŽe; kabelka 1964: 191]) ↔ (st. / n.) pol. pustelnik ‘człowiek mieszkający w odludnym, przez innych niezamieszkanym miejscu; ‘samotnik, odludek’ vienišius, eremitas’ (sW V 438; sPW XXXiV 471) → s. blr. пустелникъ, пустэлникъ (ГСБМ XXiX 356; Булыка 1980: 175), białorus. (dial.) пустльнiк k. donel1 (LkŽe)23 ‘t. p.’ (Байкоў, Некрашэвiч 1993: 263; СБГП iV 193; эcБМ X 241) rodà 2 (sf.), róda 1 ‘pa tar im as’: Duodatės pasimokydint ir gerą rodą priimat ← (s. / v.) lit. rada ‘porada; narada; roztropność, rozum; miejsce narad; ratusz; zwrócenie się), nie patarėjas’ (< v. v. a. rât ‘patarimas, pasitarimas; taryba’ / v. Rat ‘t. p.’ [sW V 461–462; może! Lz (LkŽe) i lit. põterkos 1 (sf., lm.) ‘koraliki’ al, smn, brt: Na szyi kilka sznurów põterków ds; Kupię ci poterkėles ns 83; Žyčytos poterkáitės drsk (LkŽe; zob. też ztŽ 505), jak się zdaje, należy zaliczyć do gudyzmów, tj. wywodzić ze st. białorus. патерки ‘koraliki’ (ГСБМ XXiV 42), białorus. (dial.) пáтэркi, патэрк (пáцерки, пáцеркi, пáтыркы / пáцерка) ‘(bursztynowe lub szklane) korale’ (Носовичъ 1984: 395; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 228; ТСБМ iV 133; СБГП iii 467; эcБМ Viii 222, 244), suponuotų le. paciorka, (pl.) pacierki ‘rožinio karoliukas; rožinis; rožinio karoliukai’ (sW iV 5), mat lenkų kalboje nie odnotowano derywacyjnych alternantów z zębowym -t-. 23 Ten leksem nie został włączony do przygotowanego przez j. kabelkę k. wykazu słów donelaitisa (zob. kabelka 1964: 197). kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 41 artykuły / articles sPW XXXV 25–60; sst Vii 420; gs 166; MLex 164; эcБМ Xi 24; dar žr. LeW 741; zinkevičius 1988: 133]) → s. blr. рада ‘rada magistracka rozstrzygająca kwestie zarządzania miastem i sporów sądowych; rada’ (СЛw; Булыка 1980: 189), blr. (dial.) рáда ‘rada; środek’ (Носовичъ 1984: 544; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 267; СБГП iV 238), s. r. рада ‘rada; rada doradcza możnowładców króla Polski; rada; decyzja kolegialna; doradca królewski’ (СРЯВ XXi 120–121), r. рáда ‘rada; rada’ (Даль iV 9) rokùndas 1 (sm.) ‘rachunek, rozliczenie’: Tu, išputėli pilvots… Tikt dabok, kas bus, kad stipdams rasi rokùndą k. donel (ag 26 [kabelka 1964: 198]) ↔ (s. / v.) le. rachunek ‘obliczanie; rachunek; arytmetyka; sprawozdanie finansowe itp.’ (< st. w. a. rech[e]nunge ‘rachunek’ [sW V 458–459; sPW XXXV 6–7; sst Vii 418; siatkowski 2004: 43; Фасмер iii 450; эcБМ Xi 154; MLex 164; zob. także Walczak 1995: 80, 142; kabašinskaitė 1998: 11]) → s. błr. рахунокъ, рахункъ, рoхунокъ ‘obliczanie’ (ГСБМ XXX 34), biał. (dial.) рахнокъ / рахнак ‘dokument; obliczanie, rachunkowość; porządek; sprawozdanie’ (Носовичъ 1984: 561; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 278; СБГП iV 293) ∌ s. r. рахунка, рохунка ‘obliczanie, rachunek’ (СРЯВ XXii 119) ≠ r. dial. рахнок ‘tvarka’ (СРНГ XXXiV 346) skárbas 3 (rzecz.) ‘pieniądze, skarb’: Amtsrots, tris žakus naujų skarb pamatydams, vėl atsigavo ir sunkiai dūsauti paliovė k. donel (Žr 436 [LkŽe; dar žr. kabelka 1964: 204]) ← (s. / v.) le. skarb ‘skarb; majątek; (państwowy) skarb’ (< st.-wys.-niem. schërf / śr.-wys.-niem. skerf, skerpf, scerf ‘[drobna] moneta; lepta – drobna moneta grecka’ ← st.-wys.-niem. scarbôn, skar bôn ‘ryć; rozdrabniać’ ↔ *‘wyryta powierzchnia monety’ [sW Vi 131; isjP 18; sst Viii 216–217; Фасмер iii 633; эcБМ Xii 118; kluge 2002: 799; Wackernagel 1878: 253; köbler 1993: 1749, 1762; schützeichel 2012: 288; dar žr. zinkevičius 1988: 130]) → s. blr. скарбъ ‘pinigai; vertingi daiktai; valstybės iždas; turtas; vertybių sandėlis’ (ГСБМ XXXi 301–303; Булыка 1972: 299, 1980: 81), białorus. (dial.) скарб(ъ) ‘(państwowy) skarb; majątek; skarb; kosztowności’ (Носовичъ 1984: 581; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 288; СБГП iV 440), (st.) ros. (dial.) скарбъ ‘mienie; majątek ruchomy; przedmioty gospodarstwa domowego; (dial.) (państwowy) skarb’ (Даль iV 193; СРЯВ XXiV 177–178) skryn 4 (sf.) ‘pewnego rodzaju drewniana, z wiekiem i nóżkami, ozdobiona skrzynia do przechowywania czegoś (zwykle ubrań, wyprawy ślubnej)’: Kas iš to, kad Diksas nuogs pas kupiną skrỹnę, klūpodams ir vis vaitodams, garbina skarbus k. donel (Vd 24 [LkŽe; kabelka 1964: 206]) ← (s. / v.) le. skrzynia ‘skrzynia z pokrywą; skrzynia itp.’ (< s. cz. škřně ‘szafa; skrzynia’ ← st. g. niem. schrîn / st. g. niem. scrîni, skrîni ‘skrzynia; szafa’ ← łac. scrinium ‘okrągłe pudełko 273; būga ii 487; Фасмер iii 657; эcБМ Xii 156–157; Machek 1968: 550; rejzek 2001: 578; bělič, kamiš, kučera 1978: 503; saugoti knygoms, dokumentams’ [sW Vi 190–191; sst Viii 261–262; Linde V Wackernagel 1878: 258; köbler 1993: 1787; seebold 2008: 757; schützeichel 2012: 293; zob. także Palionis 1967: 275; zinkevičius 1987: 140; Филичева 2003: 137]) → zob. blr. скрыня, скриня ‘pudełko; 42 acta Linguistica Lithuanica LXXI pojemnik w kształcie prostokąta; schowek; roLandas kregŽdys trumna’ (ГСБМ XXXi 388–389), blr. (dial.) скрня ‘duże pudełko; wydrążona skrzynia (pudełko z otworami do przechowywania żywych ryb); skrzynia na przechowywanie mąki, zboża; ėdžios’ (Носовичъ 1984: 588; Байкоў, Некрашэвiч 1993: žr. Гарбуль 2009: 405–406), r. скрня ‘skrzynia, skrzyneczka z pokrywą’ (Даль iV 209) 291; СБГП iV 464; Сцяцко 1972: 102–103; dar žr. Прыгодзіч, Прыгодзіч 2011: 148), s. r. скрына ‘kaustyta dėžė, skrynia; dėžė su dangčiu’ (СРЯВ XXV 31; dar skūrà 4, 2 (sf.) ‘tylko zdjęta lub także wyprawiona skóra zwierzęcia, futro’: O ir kiaulių bei ožkų taip daug mėsinėjau, kad jau vos žinojau, kur skūràs pakabyti k. donel (Vd 382 [LkŽe; kabelka 1964: 206]) ← (s. / v.) le. skóra ‘skóra człowieka i zwierzęcia; tył; wyprawiona skóra; kora drzewa itp.’ (sW Vi 169–170; sst Viii 250–251; Linde V 261–262; dar žr. Mikulėnienė 2004: 78) → s. blr. скyра ‘skóra; wyprawiona skóra zwierzęcia; życie’ (ГСБМ XXXi 396), białorus. (dial.) скра ‘skóra człowieka; wyprawiona skóra zwierzęcia’ (Носовичъ 1984: 589; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 292; СБГП iV 471–472; tc V 52; эcБМ Xii 167) ∌ ros. шкра ‘niewyprawiona skóra dzikiego zwierzęcia z futrem; kora drzewa; nieudolna kobieta itp.’ (Даль iV 638–639; Фасмер iV 451) šmõtas 2 (rzecz.) ‘oddzielna część jakiejś rzeczy, kawałek’: Koło na osi, chrzęszcząc, obraca się ciężko, wyrywając brzydkie grudki ziemi, rozpryskuje je kawałkami k. donel (rg 17 [LkŽe; kabelka 1964: 227]) ← (czas.) pol. szmat ([w.] niem. szmata) ‘kawałek; skrawek; dużo i in.’ (< śr. śr. niem. snat[t]e ‘paseczek; blizna’ / niem. dial. [szwabski] Schnatte ‘nacięcie w drewnie, mięsie’ / niem. Schnat ‘granica, linia, pas’ [sW Viii 638; Linde V 554; Фасмер iV 458–459; LeW 1015; zob. także zinkevičius 1990: 35; kardelis 2003: 89]) → st. białorus. шматъ ‘kawałek; kawałek mięsa’ (СЛw; Булыка 1980: 186), białorus. (dial.) шмат(ъ) ‘kawałek; duża ilość; apimties, daug’ (Носовичъ 1984: 714; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 350; СБГП V duże 486–487), ros. шматъ ‘kawałek; odłamek; część; odległość itp.’ (Даль iV 640) szobl 4 (sf.) ‘miecz, szabla’: Zdawało mi się, że cały świat, zebrawszy się do walki, przyniósł miecze i szable na różnobarwne łąki k. donel (Vd 439 [LkŽe; zob. także kabelka 1964: 227]) ← (s. / w.) pol. szabla ‘miecz o karbowanym ostrzu itp.’ (< węg. szablya ‘zakrzywiony miecz’ [sW Vi 549; sst Viii 526–527; Linde V 500; Фасмер iii: 541; Wołosz 1989: 301–302; géza 1991: 278; tóth 2007: 130; dar žr. Palionis 1967: 278; zinkevičius 1988: 129]) → st. biał. шaбля ‘miecz’ (Булыка 1980: 70), biał. (dial.) шáбля ‘miecz; szpada’ (Носовичъ 1984: 703; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 346; СБГП V 450) (rg 501 [LkŽe; dar žr. kabelka 1964: 241]) ← (st. / w.) le. trõpytis, -ija, -ijo (verb. refl. impers.) ‘atsitikt i, pa sitaikyti’: Andai trõpijos, kad aš, į baudžiavą jodams, kaip šaltyšiui reik, įdrožiau tinginį Slunkių k. donel trafić ‘trafić w cel; rzucić się, dotknąć; spotkać, znaleźć; pojawić się we właściwym czasie; wybrać; przypodobać się; być w stanie; jasno przedstawić, wyjaśnić itp.’ (< v. v. a. trëffen ‘trafić’ [sW Vii 91–92; sst iX 179; Linde V 644–645; Фасмер iV 94; эcБМ Xiii 350]) → s. blr. трафити ‘trafić, osiągnąć; spotkać’ (Булыка 1972: 324, 1980: kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 43 artykuły / articles 189) ≠ s. białorus. трапити ‘dręczyć; zniszczyć; wypróbować; (za)atakować’ (ГСБМ XXXiii 420–422), białorus. (dial.) тpáпиць / тpáпiць, тpáфiць ‘trafić w cel; znaleźć, spotkać; zgadnąć; zdążyć, pokonać; móc itp.’ (Носовичъ 1984: 638; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 314; СБГП V 117; tc V 151; эcБМ Xiii 349–350), r. трáфить, трáпить ‘trafić w cel’ (Даль iV 426; Фасмер ibd.) võžyti, -ija, -ijo (czas. przechodni) ‘cenić, szacować’: Ty nie lubisz placków ani kołaczy i także nie cenisz najsmaczniejszego napoju pań+k. donel (PL 135 [LkŽe; torebka 1964: 262]) ← (s. / w.) le. ważyć ‘ważyć na wadze; ważyć; zdecydować; ryzykować; oceniać; machąć; zamierzać; nienawidzić; ryzykować; osiągnąć poziom, wartość itp.’ (← [s. / v.] le. [dial.] waga ‘svarstki; budynek, w którym się waży; ważenie; siła przyciągania; ścieżka zwierząt; ciężarek; zważona ilość; ciężar; znaczenie, ważność; szacunek; dźwignia; lina, sznur; zawieszane ciężarki; brankard; ciężarki krosien tkackich itp.’ < v. v. a. wâge / s. v. a. wâga / v. Wage ‘waga; ciężarek; ciężar’ [sW Vii 442–443, 476–477; Linde Vi 125–126, 150–151; sst X 34–35, 52–54; karłowicz Vi 64; brückner 1985: 598–599; Фасмер i 263; эcБМ ii 12; Wackernagel 1878: 368; köbler 1993: 2185; schützeichel 2012: 367; zob. też zinkevičius 1988: 131, 134; por. Шанский24 I3 4; Судник 1975: 142]) → zob. biał. важыти, важити ‘ważyć; kosztować; ważyć na wadze; (o)cenić, oszczędzać; rozważać; mieć wartość; zamierzać’ (ГСБМ ii 291–294; Булыка 1980: 184), białor. (dial.) вáжиць / вáжыць ‘ważyć na wadze; ryzykować; odważać się, zamierzać; oceniać; mieć na myśli’ (Носовичъ 1984: 42; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 55; СБГП i 268; эcБМ ii 23), ros. dial. вáжить ‘ważyć; (po)wiesić’ (Даль i 159) zalniẽrius 2 (sm.) ‘żołnierz’: I jak jakiś zalniẽrius, nos zostawiwszy w walce… do pańszczyzny się wlecze k. donel (Pp 180 [kabelka 1964: 262]) ← le. dial. (dLd [kujawy]) zołniér, zołniérz ‘kareivis’ (← s. le. [dial.] żołnierz / [v.] le. żołnierz)‘kareivis; armia’ < cz. žoldnéř ‘t. p.’ ← st. wys. soldenære, soldner / niem. Söldner ‘najemny żołnierz’ ← wł. soldato ‘wojownik’ [karłowicz Vi 447; sW Viii 717; sst Xi 590; isjP 69; kudzinowski 1974: 101; Machek 1968: 730; kluge 2002: 855; zob. także Palionis 1967: 279; Адомавичюте 1982: 43, 46; zinkevičius 1988: 131; Walczak 1995: 80; rejzek 2001: 751; por. Жирмунский 1948: 106]) → ros. białor. золнеръ ‘karys’ (Булыка 1980: 61) żegnõnė 2 (sf.) 1. ‘pal ai minimas’: Bet… stalą su tokiom żegnõnėms pekliškoms įżegnojęs, duoną nutveria riekt k. donel (Vd 122); 2. ‘(prk.) dievo malone gaut darbo vaisiai’: O iš mėšlo smirdinčio żegnõnė pareina k. donel (Vd 277 [LkŽe; dar žr. kabelka 1964: 264]) ← (s. / v.) le. żegnanie ‘krzyża znak naśladowanie, błogosławienie; poświęcenie i in.’ (sW Viii 703; sst Xi 580; Linde Vi 883) → blr. жегнáнне ‘błogosławienie; pożegnanie’ (Носовичъ 1984: 154) – o pochodzeniu zob. žegnóti 24 niektórzy slawiści twierdzą, że jest to wspólna pożyczka słowiańska ze st.-wys.-niem. wâga (szerzej zob. Преображенский i 61–62; Шанский ibd.; эССРЯ i 92). 44 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXXI žegnóti, -ója, -ójo (czas. przechodni) ‘błogosławić (znakiem krzyża)’: Vislab bus niekai, ką veiksim argi pradėsim, kad žegnójanti rankelė tavo negelbės k. donel (Žr 672 [LkŽe; zob. też kabelka 1964: 264]) i in.’ (< cz. žeh nati ‘błogosławić; wyrażać ← (s. / v.) le. żegnać (się) ‘daryti ranka kryžiaus ženklą; laiminti; pašvęsti; (evangelikų) sutvirtinti; užkalbėti (ligą, nužiūrėjimą); atsisveikinti, pavesti dievo valiai ir wdzięczność’ ← śr.-wys.-niem. sëgenen / niem. segnen ‘błogosławić, czynić ręką znak krzyża; obdarowywać’ ← łac. signare ‘żegnać kogoś, błogosławić; żegnać się; chrzcić; wzmocnić i in.’ [sW Viii 703; sst Xi 579–580; Linde Vi 882; brückner 1985: 664; эcБМ iii 199; Machek 1968: 724; niermeyer 1976: 970; MLex 189; zob. także Palionis 1967: 274; Судник 1975: 84, 170; zinkevičius išlydėti; krikštyti’ (ГСБМ iX 282; Булыка 1980: 182), blr. 1987: 138; Walczak 1995: 54; PeŽ iV 106; Филичева 2003: 141; plg. kardelis 2003: 66]) → s. blr. жекгнати, жегнати / жекгнатися, жегнатися ‘atsisveikinti, жегнáць (жагнáць) ‘błogosławić; czynić ręką znak krzyża’ (Носовичъ 1984: 154; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 100; эcБМ iii 199) žỹčyti, -ija, -ijo (verb. intr., tr.) ‘dawać komuś na kredyt, pożyczać’: Taip avelė… tokį matydama gvoltą ir neturėdama jau ant viso svieto pagalbos iš bėdos miežius nežỹčytus žada atduoti k. donel (Šd 25–27 [LkŽe; zob. także kabelka 1964: 265]) ← (s. / v.) le. życzyć ‘życzyć dobra, cieszyć się z czyjegoś sukcesu; przeciągnąć na swoją stronę, werbować; doradzić, udzielić rady; pozwolić, zgodzić się; pożyczyć, pozwolić korzystać’ (sW Viii 730–731; sst Xi 604; Linde Vi 1064–1065; zob. także Walczak 1991: 72; kardelis 2003: 106; kazak 2011: 80) → s. białorus. жичити, жичыти, жычити, жычыти ‘pragnąć, życzyć’ (ГСБМ X 39; Булыка 1972: 114, 1980: 133), białorus. жчиць ‘życzyć’ (Носовичъ 1984: 156), ros. dial. жчить ‘pożyczać’ (СРНГ iX 201) ∌ s. białorus. зичити, зычыти ‘pragnąć, życzyć’ (ГСБМ Xiii 271–272), białorus. (dial.) зчиць / зчыць ‘życzyć; patarti’ (Носовичъ 1984: 222; эcБМ iii 353; tc ii 170), dial. rzecz. зчить ‘życzyć’ (Даль i 697) 1.2.1. morfofonetyczne cechy nieokreślonych polonizmów čiepẽlis (sm. dem.) ‘młode szczepione drzewko’: Ogi namėj čiepeliùs gražius išdykusios lupat k. donel (Vp 29 alternantai, antriniai vediniai [kabelka 1964: 67]) ⇦ čiẽpas skie pas, įsk iepi s’ sd 361, r 276, k: Čia prastas čiẽpas, neprigis Pbs; Sprausmės, arba čiepai, tur būti viduriais nekiaurais, sveiki s. dauk; 2. ‘młode čiẽpas 4, 2 (sm.) Plv 1. ‘šakelė, atauga, kuria skiepijamas kitas augalas, szczepione drzewko, szczep’ r 327: Pernai pasodintas čiẽpas gerai auga Plv; Šią žiemą visi čiepa nušalo Pgr; Kiškis per žiemą visus čiepùs nugriaužė grž ir kt. (Lb 66, rd 73, bb Ps 128.3); 3. ‘(zwykle l.mn.) szczepionka, wak cyna’: Raupliniai čiepai rš; Mane čiepijo, tik čiepa dideli čiepa! slnt; 5. ‘l enktini o pei lio gelež tės įpiova’: Peilio čiẽpas pailgas jrb – žr. ščiepas (dar žr. roszko 2009: 76) dbóti (su inicialinio dafereze) dbóti, -ója, -ójo (verb. neprigijo kp; 4. ‘skiepijimo žymė kūne’: Jau štai to čiẽpo nė nežymu Plv; Kokie tr., intr.) ‘st ebė ti (ką), žiū rėt i (ko)’: Kursai dboja ant šauksmo paukščio ch 5Moz 18.10; Ai nedbok nieko, mano seserėlė jr 165; Nedboju nė kalbužėlių, kad į širdį bernelis jV 276 kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 45straipsniai / articles ščiẽpas 4 (sm.) ndŽ, Švnč, frnW 1. ‘gałązka, odrost, którym szczepi się kiKalti esme… įskelt jon (sielon) ščiepeliùs visokių gamtų šventųjų dP 96; 2. tas auga las, skie pas, į ski epis’ sut, MP 93: Paėmiau ščiep iš grūšios ign; (prk.): ‘młode szczepione drzewko, szczep’: Nusipirkau ščiepų oz 55 /\ Kai ščiẽpas jaunas buvau aps; Twoje dzieci jak oliwne odrostki (latorośle) Mž 386 ← (s. / v.) le. szczep ‘podkładka; szczepione drzewko itp.’ (sW Vi 581; sst Viii 538–539; Linde V 521; dar žr. aLeW [s. v. čiẽpas]), ∥ ∌ blr. (dial.) шчпа ‘podkładka’ (Байкоў, Некрашэвiч 1993: 353; Сцяшковiч 1983: 568) ≠ ros. щепá ‘drewniana drzazga, kawałek’ (Даль iV 655; por. Фасмер iV 502–503) dabóti, -ója, -ójo (czas. przechodni) ‘chronić, doglądać’: Czyż nie doglądasz pacholąt, jak ojcu należy, k. donel (Žr 299 [LkŽe; kabelka 1964: 67]) dabótis, -ója, -ójo (czas. zwrotny) 1. ‘chronić się’: A więc strzeż się przed nadętym panem šūtyt k. donel (Žr 409); 2. ‘troszczyć się, starać się’: Od małych lat starałem się przyzwoicie zachowywać k. donel (Pš 30 [LkŽe; kabelka 1964: 67]) – zob. dbóti (z epentezowym wzgl. nieetymologicznym -a- [na temat tego fenomenu fonetycznego zob. zinkevičius 1966: 135–136; ayrıca zob. Адомавичюте 1982: 47; zinkevičius 1988: 38, 130; zinkevičius ii 272]) bóti, bója, bójo (czas. nieprzechodni) ‘zważać, zwracać uwagę’: Ale nie zważaj, kogucie, nie płacz, nadmiernie się smucąc k. donel (PL 529 [LkŽe; kabelka 1964: 63]) – zob. ← (s. / v.) le. dbać ‘troszczyć się; zwracać uwagę itd.’ (sW i 431; gs 28; sPW iV 561–565; sst ii 44; эcБМ iii 129–130; urbutis 2009: 423) → s. blr. дбати ‘troszczyć się; myśleć o czymś; zwracać uwagę, zauważać’ (ГСБМ Vii 271–272; Булыка 1980: 197), białorus. (dial.) дбаць ‘troszczyć się; myśleć, zwracać uwagę’ (Носовичъ 1984: 127; Байкоў, Некра шэ вiч 1993: 92; tc ii 9), ros. dial. дбать ‘troszczyć się; gromadzić, zbierać’ (Даль i 416)25 kaštúotis, -úoja, -ãvo (czas. zwr.) ‘ponosić wydatki’: Dlatego jej rodzice… zob. kaštavóti kaštavóti, -ója, -ójo (czas. nieprzech.) ‘kosztować, kosztować’ [k]: Czy dużo kosztowały daug dėl to kaštãvos irgi steliavos k. donel (rg 142 [LkŽe; kabelka 1964: 108]) – cię buty? ds (LkŽe; zob. też ztŽ 278; zŠt i 353) V 172–173), tj. traktuje wymienione leksemy kaštúodintis (-ytis), -inasi, -inosi (verb. refl.) ‘d ar ytis išlaidas, kaštu otis’: Kiti taip daug nenorėjo kaštúodytis k. donel (LkŽe)26 – žr. kaštavóti wschodniosłowiańskie jako odziedziczone, a nie jako zapożyczenia z zachodniosłowiańskiego obszaru językowego. 25 kai kurie slavistai rekonstruoja prasl. *dъbati ‘rūpintis’ (Фасмер i 486 [o. trubačiovo intarpas]; эССЯ 26 Ta leksema nie została włączona do przygotowanego przez J. Kabelkę słownika słów K. Donelaitisa (zob. Kabelka 1964: 197). 46 Acta roLandas kregŽdys Linguistica Lithuanica LXXI ← (s. / v.) le. kosztować ‘kainuoti; turėti išlaidų, kaštuoti’ (← [s. / v.] le. [dial.] koszt ‘wydatki, środki finansowe; cena, wartość’ < cz. košt ‘t. p.’ ← st. w. a. kost[e] ‘wydatki, środki finansowe’ [sW ii 495–496; sPW XVi 14–16, 17; sst iii 357; karłowicz ii 446; sławski ii siatkowski 2004: 16; Połomski 2010: 7; plg. kluge 2002: 531; Фасмер ii 361; 545–546; эcБМ V 107; LeW 228; MLex 113; zob. też Palionis 1967: 276; Адомави чю те 1982: 43; zinkevičius 1988: 136]) → s. białorus. коштовати ‘kosztować’ (ГСБМ XVi 72), białorus. (dial.) коштовáць ‘wypróbować; kaštuoti’ (Носовичъ 1984: 250; tc ii 231), s. r. кош товати ‘kosztować, wypaść’ (СРЯВ Vii 396–397), ros. dial. коштовáть ‘kosztować; być cenionym; nadawać się i in.’ (Даль ii 183) krõmininkas 1 (m.) ‘kupiec, sprzedawca’: Rudikis… między krõmininkami i kupcami szybko zniknął k. donel (rj 6 [LkŽe; kabelka 1964: 118]) – zob. krõmninkas krõmninkas (krõmnykas), -ė 1 (m./ż.) 1. ‘kupiec, sprzedawca’: Kromnykom… po podwórkach i podwórzach włóczyć się nakazano (powinno być zabroniono) bzbk ii 119; 2. ‘(przen.) garbus’: My także garbusów nazywamy kromnykami ds; 3. ‘(przen.) łotr’: Czyj to taki krõmnykas tu nadbiega? ds ← (v.) le. kramnik ‘sprzedawca drobnych towarów; wędrowny kupiec’ (← [s. / v.] le. kram ‘kiosk handlowy; mały sklep; warsztat rzemieślniczy; towary itp.’ < v. v. a. krâm ‘towar, drobiazg itp.’ / s. v. a. krâm ‘miejsce handlu na targu itp.’ // v. Kram ‘drobne towary; odpady; sprawy itp.’ [sW ii 526, 527; sPW Xi 121–122, 124; sst iii 375; kluge 2002: 534; Wackernagel 1878: 165; köbler 1993: 1264; schützeichel 2012: 182; zob. także kabelka 1964: 25, 118; Palionis 1967: 276; Адомавичю те (ГСБМ XVi 89–90), blr. (dial.) крáмникъ ‘sprzedawca; 1979: 99–100, 1982: 43; Walczak 1995: 142]) → s. blr. крамникъ ‘pirklys, pardavėjas’ właściciel sklepu’ (Носовичъ 1984: 251; СБГП ii 514) kùknė 2 (sf.) ‘vir tuvė’: Todėl tuo drąsa lindau į atvirą kùknę k. donel (Pp 114 [Kabelka 1964: 26, 119]) – zob. kùchnė kùchnė 2 (sf.) ‘vir tu vė’ ztŽ 322; zŠt i: 254; kuchnià 2 ‘t. p.’ : Eik in kucknią, rasi užminkytos duonos ir valgyk ps. rimašiai (dvŽ i: 316; dar žr. ztŽ 322; zŠt ii: 446); ← (s. / v.) le. kuchnia ‘piec do przygotowywania jedzenia; kuchenka; pomieszczenie, w którym przygotowuje się ii 618; sPW Xi maistas; patiekalų gamybos būdas ir kt.’ (< s. č. kuchyně ‘virtuvė’ ← s. v. a. kuhhina ‘maisto gaminimo vieta; virtuvė; užeiga’ ← lo. coquina ‘virtuvė; kulinarija’ [sW 531–532; sst iii 459; Фасмер ii 436; эССРЯ i 454–455; Machek 1968: 305; Wackernagel 1878: 168; köbler 1993: 1278; seebold 2008: 482; zob. także. Palionis 1967: 277; Walczak 1995: 92; siatkowski 2004: 14; Филичева 2003: 136]) → s. białorus. кухня ‘pomieszczenie, w którym przygotowuje się jedzenie; zapasy żywności’ (ГСБМ XVi 256–257; Булыка 1980: 97), białorus. (dial.) кхня ‘kuchnia; kuchenka’ (ТСБМ ii 764; СБГП ii 592; эcБМ V 175), s. r. кухня ‘pomieszczenie przeznaczone do przygotowywania żywności; naczynia kuchenne’ (СРЯВ Viii 150), ros. кхня ‘kuchnia’ (Даль ii 228) nabãšninkas 1 (rzecz.) ‘zmarły (o zmarłym człowieku)’: Ale nabãšninks amtsrots taip nedarydavo būrui k. donel (Vd 177 [kabelka 1964: 137]) – zob. nabãš ti ninkas (z zaabsorbowanym -ti-) 47straipsniai / articles nabãščikas, -ė 1 (rzecz. os.) ‘zmarły (o zmarłym człowieku) – zob. nebãš či kas nebãštikas, -ė 1 (rzecz. os.) 1. kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai ‘zmarły’; 2. ‘zmarły (o zmarłym człowieku)’ – zob. nebãščikas, -ė (z afrykatyzacją elementu strukturalnego -čde-) nabãštikas, -ė 1 (rzecz. os.) 1.байmaktadır? ‘zmarły’; ‘numi rėli s’; 2. ‘velio nis (a pie mi r u sį žmog ų)’ – n-e-b-a-štikas → n-a-b-a-štikas) nabãštininkas, -ė 1 (smob.) 1. ‘numirėlis’; 2. ‘velionis (apie mirusį žmogų)’ – žr. nabãštikas žmogų)’: Kàp nùmirė žmõgus, žr. nebãštikas, -ė (su pirmojo sando -e- > -akaita dėl regresyvinės asimiliacijos, t. y. vẽža nebãščikų Micaičiai (dvŽ ii 9; dar žr. ztŽ 427; zŠt ii 445) nabãštninkas, -ė 1 (smob.) ‘nu mir ėlis’ – žr. nabãštininkas, -ė nebãščikas, -ė 1 (smob.) ‘velionis, amžinatilsis (kalbant apie mirusį ← (s. / v.) le. nieboszczyk ‘velionis; grietininis sūris, užkasamas žemėn, kad įgautų tam tikrą skonį’ (sW iii 260; sPW XVii 147; brückner 1985: 33) → s. blr. небожчикъ, небожсчикъ, небoжчыкъ, небожщикъ, небожщыкъ, небозчикъ, небосчикъ, небощикъ, небощыкъ ‘velionis, negyvėlis’ (ГСБМ XiX 391), blr. (dial.) нябóжчык, нябóшчык, небóшчык (blr. dial. нiбóшчык) ‘zmarły; biedak’ (Байкоў, Некрашэвiч 1993: 196; СБГП iii 242–243; эcБМ Viii 58) ponãtis (m.) ‘po naitis’: Ogi dabar jau kaip ponãtis skiauturę rodai k. donel (PL 268 [kabelka 1964: 180]) – zob. ponáitis (z monoftongizacją dyftongu ai [szerzej o niej zob. zinkevičius 1966: 91, 2006: 187; zob. też kregždys 2012a: 41]) ponáitis 1 (m.) 1. ‘młody, nieżonaty pan; syn pana; szlachcic’ r, n, i: Tuos pakajuos už stalo sėdi viena pana, o jau tų ponaičių – baisi daugybė bsP iV 47; gražiai apsitaisęs ponaičiukas ir eina drauge su juo s i 366 i in. (Šts, jd 27, jV 50, 444, 916, gmž, bso 215, krž, grk, jrg, Lkš, Škn, Ltr (brž), Vieną kartą jis ėjo per mišką ir sutiko ponaitį Ltr (bsg); Tik kaip matai atsirado ties juo dv, ad, Ml, Pnd, dglš); 2. ‘Pan’27: Garbink ponaitį, žmonelių gelbėtojį Mž 208; 3. ‘głupiec, lekkoduch, głuptas’ grž (LkŽe; zob. też dvŽ ii 121; ztŽ 502) ↔ s. / v. le. panic, (v.) le. panicz ‘piękny młodzieniec, piękniś; syn pana; bajoraitis; nevedęs jaunas ponas; dabita, dykaduonis; nevedęs vyriškis’ (sW iV 35; sPW XXiii 153) → s. białor. паничъ, паницъ ‘młody pan; pan młody’ (ГСБМ XXiii 425), białor. панчъ / панiч ‘syn pana; szlachcic młodzieniec; schludnie, czysto ubrany młodzieniec; ‘paniczyk’ (Носовичъ 1984: 391; Байкоў, Некрашэвiч 1993: 221) põniškas, -a 1 (adj.) ‘należący do panów’: Põniški vaikai, su būriškais susisėdę, kartais broliškai purvus krapštydami, žiopso k. donel (PL 309 [LkŽe; zob. także kabelka 1964: 181]) ⇦ põnskas, -à pañskas, -à 4 (adj.) ‘pański, rozpieszczony’: Kad tu labai jau pañskas pasidaręs – niekai iš tavę! Mžš; Ar tu mokėsi jį priimt – jis labai pañskas! brt; Pañskas daiktas (mówi się o 27 dominykas urbas (1996: 294) wskazuje semem ‘młody pan’, a nie znaczenie ‘Pan’. 54 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXXI kardelis Vytautas 2003: Cechy fonologii slawizmów gwar wschodnioałtackich. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. karłowicz i–Vi – k arłow icz jan. Słownik gwar polskich 1–6. kraków: drukarnia c. k. uniwersytetu jagiellońskiego, 1900–1911. kazak an želika 2011: Problem czasownikowych hybryd w tekstach Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVII w. – Kluge Friedrich 2002: Perspectives of Baltic Philology ii. Poznań: rys, 71–84. Etymologiczny słownik języka niemieckiego, wyd. 24., oprac. von elmar seebold. Berlin i Nowy Jork: Walter de Gruyter. Köbler Gerhard 1993: Słownik zasobu leksykalnego języka staro-wysoko-niemieckiego. Paderborn: f. schöningh. kregž dys r olandas 2012: Charakterystyka słownika polonizmów w języku litewskim. – LingVaria 14(2). Kraków: Księgarnia Akademicka, 125–146. kregždys rolandas 2012a: Słownik etymologii bałtyckich mitologemów I: Traktat w Christburgu. Wilno: Instytut Badań Kultury Litwy. kregž dys r olan das 2014: Cechy atrybucji polonizmów i latynizmów w języku litewskim. – Funkcjonowanie języków i literatur na Litwie. Litewsko-polskie związki naukowe i kulturowe. Monografia zbiorowa, red. Mirosław dawlewicz, irena fedorowicz, algis kalėda. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 407–421. kregždys rolandas 2014a: Zapożyczenia leksykalne – refleksja kulturowej interferencji narodów: polonizmy-semityzmy w języku litewskim. – Baltų filologija 22(2 [2013]), 55–93. Krištopaitienė Daiva 2004: Leksika ir jos redagavimas Kristijono Donelaičio raštuose. – Senoji Lietuvos literatūra, 18 knyga. Vilnius: LLTI, 252–264. Krištopaitienė Daiva 2005: Kristijono Donelaičio raštų rengimo ir redagavimo principai: ankstesnieji leidimai ir 1977 bei 1994 metų leidimai. – Archivum Lithuanicum 7, 287–302. Krištopaitienė Daiva 2007: Kristijonas Donelaitis ir brošiūra apie separacijos naudą (1769): kalbos analizė. – Archivum Lithuanicum 9, 215–234. kudzinows ki czesł aw 1974: rzeczowniki o osnowie na -e/o- w Postylli daukszy. – Studia indoeuropejskie, red. jerzy kuryłowicz. Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Wydawnictwo PAN, 97–102. Lampe Geof Frey W. H. 1961: A Patristic Greek Lexicon. Oxford: Clarendon Press. Lebedys Jurgis 1972: Lituanistikos baruose II. Recenzje, wykłady, zamysły, oprac. Juozas Girdzijauskas. Wilno: Vaga. Lehmann Winfred P. 1986: A Gothic Etymological Dictionary. Na podstawie trzeciego wydania Vergleichendes Wörterbuch der Gotischen Sprache autorstwa Sigmunda Feista. Leiden: e. j. brill. LeW – fraen kel er nst. Etymologiczny słownik języka litewskiego 1–2. Heidelberg: Vandenhoeck & Ruprecht, 1962–1965. kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 55straipsniai / articles Liedke Marzena 2004: Od prawosławia do katolicyzmu. Ruscy możni i szlachta Wielkiego Księstwa Litewskiego wobec wyznań reformacyjnych. białystok: Wydawnictwo uniwersytetu w białymstoku. Linde i–Vi – Linde M. s amuil b ogu mil. Słownik języka polskiego 1–6. Warszawa: w drukarni Xiežy Piiarów, 1807–1814. LKa I–III – Atlas języka litewskiego 1–3. Wilno: Mokslas, 1977–1991. LKe – Encyklopedia języka litewskiego, oprac. kazys Morkūnas. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1999. LkŽe – Słownik języka litewskiego 1–20, 1941–2002. drugie wydanie elektroniczne, kolegium redakcyjne: gertrūda naktinienė (redaktor naczelna), jonas Paulauskas, ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, jolanta zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013. Lötzsch ronald 1992: Duden Jiddisches Wörterbuch (2., durchgesehene auflage). Mannheim i zürich: dudenverlag. Łowmia ń ski henr yk 1957: uwagi o wpływach słowiańskich na litewską terminologię kościelną. – Studia z filologii polskiej i słowiańskiej 2. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe, 366–372. Ls – Liddell henry george, scott robert. A Greek-English lexicon. Nowy Jork i Cincinnati: American Book Company, 1882 (ósme wydanie). Machek Václav 1968: Etymologický slovnk jazyka českého. 2. wydán. Praha: Českosłowacka Akademia Nauk. Markus-narvila Liene 2011: Słownik dialektu rucawskiego: aspekt leksykograficzny i leksykalny. Praca doktorska na stopień doktora filologii w poddziedzinie diachronicznego językoznawstwa łotewskiego dziedziny językoznawstwa. Liepāja: Uniwersytet w Lipawie. Miklosich franz von 1977: Lexicon palaeoslovenico-graeco-latinum. darmstadt: scientia Verlag aalen. Mikul ėnienė dang uolė 2004: Dobór i ocena zapożyczeń w „Poradach językowych”. – Zapożyczenia i ogólny język litewski. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka MLex – Matthias Lexers Mittelhochdeutsches Taschenwörterbuch. 37 auflage. Leizig: s. hirLitewskiego, 77–89. zel Verlag, 1986. Moszyńska danuta 1975: Morfologia zapożyczeń łacińskich i greckich w nie. Wrocław & gdańsk: zakład narodowy im. ossolińskich. staropolszczyźniermeyer jan frederik 1976: Mediae Latinitatis lexicon minus. Leiden: e. j. brill. nor v ilaitė ilon a 2004: Polonizmy w tekstach modlitw z XVI–XVII wieku. – Lituanis tica 57(1), 36–42. Pakerys antanas 1982: Prozodia litewskiego języka literackiego. Wilno: Mokslas. 56 acta roLandas kregŽdys Linguistica Lithuanica LXXI Pakerys antanas 1991: Akcentuacja wyrazów międzynarodowych. kaunas: Šviesa. Palionis jonas 1967: Język literacki litewski w XVI–XVII w. Pa lion is jo nas 1987: dėl lietuvių literatūrinės kalbos kilmės „interdialektinės“ konVilnius: Mintis. cepcijos. – Baltistica 23(2), 184–192. Petit Daniel 2010: Badania nad językami bałtyckimi. Leiden & boston: brill. las (t. 1), PeŽ i–iV – Mažiulis Vytautas. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4. Vilnius: MoksMokslo ir enciklopedijų leidykla (t. 2, 3), Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (t. 4), 1988–1997. Pleskalová jana 2009: Stara czeszczyzna dla niefilologów. brno: Masarykova univerzita. Połomski Tomasz 2010: rola zapożyczeń z języka niemieckiego w procesie kształtowania się polszczyzny na przestrzeni wieków. – XV Sesja naukowa „Język i czas“. Nowy Sącz, 1–15 (dostęp w internecie: http://www.zse.nowysacz.pl/old/ publics/sprache_und_zeit.pdf). Rejzek Jiří 2001: Český etymologický slovník. Praga: Leda. roszko da nuta 2009: zapożyczenia leksykalne w litewskiej gwarze puńskiej. – Acta Baltico Slavica 33, 75–90. rozwadowski i–iii – ro zwad owski j an Mi chał. Wybór pism 1–3. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959, 1961. sabal iauskas alg irdas 1966: Rozwój leksyki języka litewskiego. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 8. Wilno, 5–141. Schützeichel Rudolf 2012: Słownik staro-wysoko-niemiecki (wyd. 7., przejrzane i poprawione). berlin &boston: Walter de gruyter gmbh & co. kg. Seebold Elmar 2008: Chronologiczny słownik niemieckiego zasobu leksykalnego 2 (Zasób leksykalny IX wieku). Berlin i Nowy Jork: Walter de Gruyter. sgP i–Viii(1–26)… – Słownik gwar polskich 1–8, red. Mieczysław karaś, jerzy reichan, stanisław urbańczyk, joanna okoniowa, barbara grabka. Wrocław & gdańsk: zakład narodowy imienia ossolińskich; Wydawnictwo Polskiej akademii nauk, 1979–1991 (i1– iii3); kraków: instytut języka Polskiego Pan, 1992–2013 (iV1–Viii3)… siatkowski janusz 2004: Studia nad wpływami obcymi w ogólnosłowiańskim atlasie językowym. Warszawa: isziP. skardžius i–Vii – sk ard žiu s Pranas. Pisma wybrane 1–7, oprac. albertas rosinas. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1996–2013. sławski i–V – sławski franciszek. Słownik etymologiczny języka polskiego 1–5 (1. a–j; ników języka Polskiego, 1952–1982. 2. k–kot; 3. kotar–kysz; 4. La–Łapucha; 5. Łasia–Łżywy). kraków: towarzystwo Miłoś- kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 57straipsniai / articles smułkowa e lżbieta 1988: o polsko-białoruskich związkach językowych w aspekcie czasowym i terytorialnym. – Studia polsko-litewsko-białoruskie. Warszawa: Państwowe Wysmułkowa dawnictwo naukowe, 220–258. elżbieta 2002: Białoruś i pogranica: studia o języku i społeczeństwie. Warszawa: Wydawnictwo uniwersytetu Warszawskiego. sokólska urszula 1999: Siedemnastowieczna polszczyzna kresów północno-wschodnich (słowotwórstwo, słownictwo, frazeologia). białystok: trans humana. sPW i–XXXVi… – Słownik polszczyzny XVI wieku 1–36. Wrocław & kraków: Wydawnictwo Polskiej akademii nauk, 1966–2012… SSt I–XI – Słownik staropolski 1–11, red. stanisław urbańczyk (t. 1, a–Ć, Warszawa 1953–1955; t. 2, d–h, Wrocław–kraków–Warszawa 1956–1959; t. 3, i–k, ków–Warszawa 1960–1962; t. 4, L–M, Wrocław–Warszawa–kraków 1963–1965; t. 5, n–Ó, Wrocław–kraWrocław–Warszawa–kraków 1965–1969; t. 6, P–Pożżenie, Wrocław–Warszawa–gdańsk 1970–1973; t. 7, Póć–rozproszyć, Wrocław–Warszawa–kraków–gdańsk 1973–1977; t. 8, rozpróchnieć–szyszki, Wrocław–Warszawa–kraków–gdańsk–Łódź: 1977–1981; t. 9, Ściadły–używowanie, Wrocław–Warszawa–kraków–gdańsk–Łódź 1982–1987; t. 10, W–Wżgim, kraków 1988–1993; t. 11, z–Ż, kraków 1995–2002). zakład narodowy imienia ossolińskich; Wydawnictwo Polskiej akademii nauk. steingass francis joseph 1963: A comprehensive Persian-English Dictionary. Londyn: Routledge & Kegan Paul Limited. Stoske Liūn As Jo Nas 1990: Styl „Metų“ Donelaitisa. – Kristijonas Donelaitis w nauce o literaturze i krytyce, oprac. Kostas Doveika. Wilno: Vaga, 353–378. Strutyński Janusz 2002: Elementy gramatyki historycznej języka polskiego. Kraków: Tomasz Strutyński. Subačius Giedrius 2012: Porządek i nieporządek alfabetyczny samogłosek języka litewskiego: historia i współczesność. – Archivum Lithuanicum 14, 155–190. sW i–Viii – karłowicz jan, kryński adam a., niedźwiedzki Władysław (red.). Słownik języka polskiego 1–8. Warszawa: W drukarni e. Lubowskiego (1–2), W drukarni „gazety handlowej“ (3–6), W drukarni „Współczesnej“ (7), Wydawnictwo kasy potóth alfréd 2007: Etymological Dictionary of Hungarian. Haga: Mikes mocy dla osób pracujących na polu naukowem imienia j. Mianowskiego (8), 1898–1923. internader Gotischen Sprache. Amsterdam: Johannes Müller. Urbutis Vincas 2009: Bałtyckie tional. uhlenbeck christianus cornelius 1900: Kurzgefasstes etymologisches Wörterbuch studia etymologiczne 2. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Ušins kien ė V iktor ija 2014: Komunikacja prawna Wielkiego Księstwa Litewskiego w świetle nowego projektu naukowego Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego. – Funkcjonowanie języków i literatur na Litwie. Litewsko-polskie związki naukowe i kulturowe. Monografia zbiorowa, red. Mirosław Dawlewicz, 58 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXXI Irena Fedorowicz, Algis Kalėda. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 42–53. Wackernagel Wilhelm 1878: Staronioniemiecki słownik podręczny. Bazylea: Schweighauserische Verlags-Buchhandlung (Hugo Richter). Walczak bogdan 1991: Słownik wileński na tle dzisiejszej polskiej leksykografii. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Walczak Bogdan 1995: Zarys dziejów języka polskiego. Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW. Weinreich Uriel 1992: College Yiddish. Nowy Jork: YIVO Institute for Jewish Research. Wołosz r ober t 1989: Wyrazy węgierskie w języku polskim. – Studia Slavica Hungarica 35 (3–4), 215–317. Wołosz rob er t 1991–1992: Wyrazy węgierskie w języku polskim ii. – Studia Slavica Hungarica 37, 3–27. zemlevičiūtė Palmi ra 2007: terminologinė medicinos leksika lietuviškuose 1738– 1831 metų Prūsijos valdžios įsakuose. – Archivum Lithuanicum 9, 121–182. zinkevičius zigmas 1966: Lietuvių dialektologija. Wilno: Mintis. zinkevičius zig mas 1978: Mintys pasirodžius Lietuvių kalbos atlasui i. – Baltistica 14(2), 147–151. zinkevičius zigmas 1987: Lietuvių kalbos istorija II. Iki pirmųjų raštų. Vilnius: Mokslas. zinkevičius zigmas 1988: Lietuvių kalbos istorija III. Senųjų raštų kalba. Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1990: Historia języka litewskiego IV. Język litewski w XVIII–XIX w. Wilno: Mokslas. Zinkevičius Zigm as 1993: Język pism K. Donelaitisa z punktu widzenia gramatyki historycznej i dialektologii. – Prace o Kristijonasie Donelaitisie, red. Leonas Gineitis, Algis Samulionis. Wilno: Vaga, 104–108. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie dialektów litewskich. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. zinkevičius i–iV – z ink evič ius zigm as. Wybrane artykuły 1–4. Wilno: Litewska Katolicka Akademia Nauk, 2002–2004. zŠt i–ii – Teksty gwary zietełskiej 1–2, oprac. aloyzas Vidugiris, danguolė Mikulėnienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005–2010. ztŽ – Vidug ir is aloyz as. Słownik gwary zietełskiej. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1998. kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 59artykułów / articles Адома вичю те Ире на эль жбет а 1980: К проблеме взаимоотношения литовbiałorutenizmów i polonizmów. – Słavia Orientalis 29(1–2), 7–12. Адома вичю те Ирена эльжбе та 1982: этапы польско-литовского лексичесinterakcji. – Acta Baltico-Slavica 14, 41–48. Ананьева Наталия Евгеньевна 1994: История и диалектология польского языка: Учебник. Москва: Изд-во МГУ. Аникин i–Vi… – Аникин Алекс андр Евген ьеви ч. Rosyjski słownik etymologiczny словарь 1–6. Москва: Рукописные памятники Древней Руси, 2007–2012… Bajkou Mikołaj Ja., Niekraszewicz Sciapan M. 1993: Słownik białorusko-rosyjski. Wydanie faksymilowe. Mińsk: Народная асвета. Барыс юк У. У. 2011. Германізмы ў “Заўслед” (слоўніку гаворкі вёскі Белы Мох Мсці слаўскага раёна). – Беларускае слова: дыялєктнає запазычанає. Матэрыялы навуковых чытанняў, прысвечаных памяці дацэнта Еўдакіі Сцяпанаўны Мяцельскай, пад агульнай рэдакцыяй М. Р. Прыгодзіча. Мінск: «Права і эканоміка», 101–126. БeP i–Vii – Български етимологичен речник 1–7…, ред. Владимир И. Георгиев (Иван Василев Дуриданов). София: Издателство на Българската академия на науките, 1971 ([т. 1] а – з), 1979 ([т. 2] и – крепя), 1986 ([т. 3] крес – минго), Академично Издателstwo „Prof. Марин Дринов”, 1995 ([t. 4] минго – падам), 1999 ([t. 5] падèж – пска), 2002 ([t. 6] пскам – словàр), 2010 ([t. 7] слòво – терсвам)… Булыка Аляксандр Мiкалаевiч 1972: Dawne zapożyczenia w języku białoruskim. Mińsk: Навука i тэхнiка. Булыка Аляксандр Мiкалаевiч 1980: Лексiчныя запазычаннi ў беларускай мове XIV–XVIII w. Mińsk: Навука i тэхнiка. Бялькевiч iван Кандратавiч 1970: Gwarowy słownik wschodniej części obwodu mohylewskiego. Mińsk: Навука i тэхнiка. Галай Ольга Максимо вна 2011: элементы яўрэйскага культурнага ўплыву ў беларускай мове. – Белорусско-еврейский диалог в контексте мировой культуры. МаMateriały I Międzynarodowej Konferencji Naukowej (Mińsk, 28–30 kwietnia 2008 r.). Red. Г. В. Синило. Минск: БГУ, 360–362. Гарбуль Людмила Павловна 2009: Семантические полонизмы в русском приw języku kancelaryjnym pierwszej połowy XVII wieku. Wilno: Wydawnictwo Wileńskiego uniверситета. Garbul Ludmiła Pawłowna 2009a: Semantyczne polonizmy w rosyjskim języku kancelaryjnym pierwszej połowy XVII wieku. Rozprawa doktorska. Wilno: Wilnoский университет. Hiłewicz Nina 2005: Słownik gwarowy. Mińsk: Bellitfond. 60 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXXI GŚBM i–XXXiii… – Historyczny słownik języka białoruskiego 1–33. Mińsk: Nauka i technika; Białoruska Nauka, 1982–2013… Dal i–iV – Dal Władi mir. Objaśniający słownik żywego wielkoruskiego języka 1–4. Москва: Русский язык, 1989–1991. eСУМ i–Vi… – Eтимологiчний словник украïнскоï мови 1–6, отв. ред. Олександр Саwicz Mielniczuk. Kijów: Naukowa dumka, 1982–2012… Жирмунский Виктор Максимович 1948: История немецкого языка. Москва: Издательство литературы на иностранных языках. Коряков Юрий Борисович 2002: Языковая ситуация в Белоруссии и типология языковых ситуаций. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Москва: Московский Государственный Университет им. М. В. Ломоносова. Крегж дис Р олан дас 2014: Методика и критерии идентификации полонизмов języka litewskiego. – LingVaria 18(2). kraków: księgarnia akademicka, 195–217. Ла врин енко А. 2006: О некоторых полонизмах и их восточнославянских соотpowitaniach w piśmiennictwie urzędowym południowej i południowo-zachodniej Rusi XIV–XV wieku. – Studia wschodniosłowiańskie 6. białystok, 209–226. Леонтьева Татьяна Валерьевна 2014: «Чей хлап с утра ходил по улице?»: к истории рус. диал. хлап. – Acta Linguistica Petropolitana 10(1), 334–343. Носовичъ Иван И. 1984: Словарь бѣлорусскаго нарѣчiя (specimina philologiae slavicae). München: Verlag otto sagner. Preobrażeński i–iii: Preobrażeński Aleksander Grigorjewicz. Этимологический словарь русского языка 1–3. Москва: Типография Г. Лисснера и Д. Совко, 1910–1914 (т. 1–2); Москва & Ленинград: Издательство академии наук СССР, 1949 (т. 3). Прыгодзіч Алена Аляксандраўна, Прыгодзіч Мікалай Рыгоравіч 2011: Да пытання аб храналогіі даследаванняў іншамоўных запазычанняў у беларускай мове. – Беларускае слова: дыялєктнає запазычанає. Матэрыялы навуковых чытанняў, прысвечаных памяці дацэнта Еўдакіі Сцяпанаўны Мяцельскай. Пад агульнай рэдакцыяй М. Р. Прыгодзіча. Мінск: «Права і эканоміка», 146–149. Расторгуев Павел Андреевич 1973: Словарь народных говоров Западной Брянщины (материалы для истории словарного состава говоров). Минск: Наука и техника. РБС i–iii – rosyjsko-białoruski słownik 1–3, red. Jakub Kołas, Kandrat Krapiwa, Piotr Hlebka. Mińsk: Białoruska Encyklopedia, 2002. СБГП i–V – Słownik białoruskich gwar północno-zachodniej Białorusi i jej pogranicza 1–5. Mińsk: Nauka i technika, 1979–1986. kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 61 artykułów / articles СЛw – Starobiałoruski leksykon: Podręczny słownik przekładowy. Opracowali: Pryhodзіч Мікалай, Ціванова Галіна. Мeнск: Беларускае выдавецтва Таварыства «Хата», 1997 (http://slounik.org/starbiel/). Срезневскiй i–iii – С резн евскiй Izmaił Iwa nowi cz. Materiały do słownika древне-русскаго языка по письменнымъ памятникамъ 1–3. СанктПетербургъ: Типограfia Cesarskiej Akademii Nauk, 1893–1912. СРНГ i–XLiii… – Słownik rosyjskich gwar ludowych 1–43. Leningrad (Sankt Peterбург): Наука, 1965–2010… СРЯВ i–XXiX… – Słownik języka rosyjskiego XI–XVII w. 1–29… Moskwa: Nauka, 1975– 2008, Азбуковник, 2011… cc i–… – Słownik Siennieńszczyzny 1 (a – k), red. W. M. Kurcowa, L. P. Kuncewicz. Mińsk: Беларуская навука, 2013… ССЯ i–iV – Słownik języka starocerkiewnosłowiańskiego 1–4. Sankt Petersburg: Wydawnictwo Санкт-Петербургского университета, 2006. Судник Тамара М. 1975: Диалекты литовско-славянского пограничья. Очерки фонологических систем. Москва: Наука. СУМ i–Xi – Словник української мови 1–11. Kijów: Naukowa Dumka, 1970–1980. Stsiacko Pawieł U. 1972: Leksyka ludowa i słowotwórstwo. Mińsk: Nauka i technika. Stiaszkowicz Tatiana F. 1983: Słownik obwodu grodzieńskiego. Mińsk: Nauka i technika. Титаренко Валентина М. 2002: Запозичена лексика у грамотах Київського міського магістрату XVi – XVii ст. – Волинь-Житомирщина. Zbiór historyczno-filologiczny з регіональних питань № 9. Житомир: Житомирський державний університет імені Івана Франка, 157–161. Титаренко Валентина М. 2010: Мовна диференціація суспільства в XVi – XVii ст. (На матеріалі північноукраїнських пам’яток). – Волинь-Житомирщина. Історико-філологічний збірник з регіональних проблем № 22(i). Żytomierz: Żytomierski państwowy університет імені Івана Франка, 171–179. Трубачев Олег Николаевич 2006: История славянских терминов родства и некоторых древнейших терминов общественного строя. Москва: КомКнига. tc i–V – Słownik turowski 1–5, red. Aleksandr Antonowicz Krywicki. Mińsk: Навука i тэхнiка, 1982–1987. ТСБМ i–V1–2 – Objaśniający słownik języka białoruskiego 1–5, red. Кondrat Kondratowicz Атраховiч (Кондрат Крапiва). Мiнск: БелСэ, 1977–1984. Фасмер i–iV – Ф асмер М акс. Этимологический словарь русского языка 1–4. Москва: Прогресс, 1986–1987. 62 acta roLandas kregŽdys Linguistica Lithuanica LXXI Филичева Нинель Ильинична 2003: История немецкого языка. Москва: Издательский центр «Академия». Cychun Pa vel A. 1993: Skarby mowy ludowej (ze spuścizny leksykalnej mieszkańców rejonu grodzieńskiego). Grodno: Grodzieński Uniwersytet Państwowy im. Janki Kupały. Шанский i–ii – Шанский Николай Максимович. Этимологический словарь русского языка 1(1–5)–2(6–8) (9–10 ред. А. Ф. Журавлёв). Москва: Издательство Московского университета, 1963–1982; 1999–2007… Szaternīk Mikoła 1929: Krajowy słownik Cz erwieńszczyzny. Mińsk: Wydanie Biełaрускае акадэміі навук. Шевельов Юрій 2002: Історична фонологія української мови. Харків: Акта. эcБМ i–Xiii… – Etymologiczny słownik języka białoruskiego 1–13, red. W. U. Martynaw ([od 2004 r.] H. A. Cychun). Mińsk: Akademia Nauk BSRR (Białorusi), 1978 ([t. 1] а – бячэйка), 1980 ([t. 2] в – вяшчэль), 1985 ([t. 3] г – iшчэ), 1988 ([t. 4] к – каята), 1989 ([t. 5] каяць – лiпянка), 1990 ([t. 6] лiра – маячыць), 1991 ([t. 7] мгла – немарасць), Nauka i technika, 1993 ([t. 8] немарачь – паяць), Białoruska nauka, 2004 ([t. 9] пе-пе-пе – праснак), 2005 ([t. 10] праснiца – пяяць), 2006 ([t. 11] раб – саян), 2008 ([t. 12] с – стсам), 2010 ([t. 13] су – трапкáч)… эССРЯ i–ii – Etymologiczny słownik współczesnego języka rosyjskiego. Redaktor Александр Константинович Шапошников. Москва: Издательство «Флинта», Издательство «Наука», 2010. эССЯ i–XXXViii… – Etymologiczny słownik języków słowiańskich 1–38. odp. ред. Oleg Nikołajewicz Trubaczow ([od 2007 r.] Anatolij Fiodorowicz Żurawlow). Москва: wwa; )ja; dla; )s. rdnsKla; : 2011. Наука, 1974–2012… Юсипова Роза Ризовна 2005: Турецко-русский словарь, ред. Т. Е. Рыбальченко. Москва: Русский язык, Медиа. $wbr[jr[ww Xyswr-XydyIy sywrg. [wwqsa; )m STRESZCZENIE artykuł przedstawia metodologię i kristijono donelaičio veikalų skolintinė leksika: polonizmai 63straipsniai / articles Lexical borrowings in the works by kristijonas donelaitis: Polonisms kryteria identyfikacji polonizmów w utworach poetyckich oraz w 1. liście napisanym po litewsku przez Kristijonasa Donelaitisa. artykuł omawia etymologię i osobliwości rozwojowe 59 polonizmów oraz 24 morfo1. zgodnie z zasadami (α) ustalenia pierwotnego źródła wariantów litewskich zapożyczeń (na podstawie atrybucji arealnej), (β) ich tożsamości fonetycznej / morfologicznej / phonetic alternatives and secondary derivatives. due to the analysis suggested here the following conclusions are proposed: semantycznej (odpowiednio do modulacji α), a także osobliwości użycia form pierwotnych (niezależnie od warstwy odziedziczonej) na gruncie zachodniosłowiańskim i ich wariantów wtórnych w językach wschodniosłowiańskich (na podstawie wpływu czynników α i β), polonizmy w utworach K. Donelaitisa można podzielić na 3 grupy: I. monogeniczne (tj. nieobecne w leksyce języków wschodniosłowiańskich [za pośrednictwem czynnika α]); II. nieokreślone (z powodu obecności wariantów zapożyczeń z polskiego w leksyce wschodniosłowiańskiej [pod wpływem czynnika α] z różnych okresów); III. alternatywne (III.1. formy warstwy odziedziczonej, specyficzne dla polszczyzny i jednego z języków wschodniosłowiańskich [w odniesieniu do źródła pierwotnego; III.3. semipolonizmy). to the factor α]; iii.2. doublet lexical variants of the foreign origin, derived from the different 2. W utworach K. Donelaitisa zidentyfikowano użycie następujących polonizmów: a) 11 monogenicznych zapożyczeń leksykalnych oraz 12 alternatyw i derywatów wtórnych o charakterze morfofonetycznym; b) 47 nieokreślonych zapożyczeń leksykalnych oraz 12 alternatyw i derywatów wtórnych o charakterze morfofonetycznym; c) 1 alternative loanword. 3. Lexis of the Polonisms of the works by k. donelaitis is valuable for its clarification and cechy ewaluacyjne związane z problemem wyodrębniania i kodyfikacji polonizmów, białorutenizmów i germanizmów. Złożono 7 października 2014 r. roLandas kregŽdys Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]