Klaidingas kai kurių tikrinių ir bendrinių žodžių (terminų) vartojimas

Įžvalgos / Insights 253 ZIGMAS ZINKEVIČIUS Akademik emerytowany Kierunki badań naukowych: bałtystyka, historia języka litewskiego, dialektologia, onomastyka. BŁĘDNE UŻYWANIE NIEKTÓRYCH NAZW WŁASNYCH I POSPOLITYCH WYRAZÓW (TERMINÓW) Przegląd rozpoczniemy od używania historycznej nazwy naszej ojczyzny — Wielkie Księstwo Litewskie (Księstwo), w skrócie WKL — gdy mówimy o epoce Mendoga, Giedymina i Witolda, kiedy Litwa była jeszcze całkowicie samodzielnym państwem, a nie zależnym od innego państwa — Polski, jak stało się później, zwłaszcza po unii lubelskiej. Państwo Mendoga i Witolda w źródłach nazywane jest królestwem, a jego władcy — królami. Nazywanie tego państwa księstwem lub księstwem wielkim (choćby Wielkim) jest jego poniżaniem, a zarazem wypaczaniem historii. Najczęściej czynią tak Polacy (nawet historycy), usiłując ukazać Litwę jako państwo mało znaczące, choć wówczas władała ona większymi obszarami niż Polska – z czasem obszary te rozciągnęły się od Bałtyku aż po Morze Czarne. Należy podkreślić, że Litwa była wówczas jeszcze całkowicie samodzielna i nikomu niepodległa. Mieszkańców Litwy od dawna nazywano Litwinami. Istniała też nazwa lietuvininkai lub lietuv(i)nykai, którą w czasach nowożytnych zaczęto stosować na określenie mieszkańców Małej (Pruskiej) Litwy – etnicznych Litwinów – przybyłych z Prus Wschodnich, części Litwy rządzonej przez Niemców. Jednak w naszej prasie nazwy Małolitwinów i wszystkich Litwinów są nierzadko mylone, a nie powinno tak być. Nie wolno mieszać obu nazw. Zamiast lietuvis czasami mówi się lietuvaitis, nadając temu słowu znaczenie zdrobniałe z odcieniem lekceważenia. Jednakże Litwin od dawna miał inne znaczenie – syna etnicznego Litwina (a nie obywatela Litwy). Tego słowa należy używać właśnie w tym znaczeniu, a nie nadawać mu znaczenia wymyślonego przez wrogów Litwy. Nazwa Aukštaičiai (Aukštaitija – nowe słowo) ma więcej niż jedno znaczenie: językoznawcy rozumieją ją w jeden sposób (dialektolodzy używają jej jako nazwy dialektu), archeolodzy zaś – inaczej. Dlatego w razie potrzeby, aby uniknąć nieporozumienia, warto wskazać, w jakim znaczeniu jej używamy, tym bardziej że od tego zależy wielkość obszaru określanego tą nazwą. W starożytności nazwa ta miała znaczenie fizjograficzne i nie była związana ani z dialektem, ani z etnologicznymi cechami ludzi. Wynika to jasno ZIGMAS ZINKEVIČIUS 254 Acta Linguistica Lithuanica LXXII z listu władcy Litwy Witolda Wielkiego do cesarza Zygmunta, napisanego 11 marca 1420 r. W tym liście Witold zalicza do Aukštaitij górną część Litwy (a więc wyżyny wileńsko-oszmiańskie), a do Żmudzi – dolną część (a więc niziny środkowej Litwy w dorzeczu Niewiaży). W znaczeniu fizjograficznym nazw Aukštaičiai i Žemaičiai używali również kronikarze zakonu krzyżackiego, którzy tłumaczyli je na język niemiecki i łacinę jako górną (położoną na wyżynie) i dolną (na nizinie) część Litwy. Ani Witold, ani kronikarze zakonu krzyżackiego nie mogli nazywać Żmudzinami Litwinów zamieszkujących obszar współczesnego dialektu żmudzkiego, ponieważ wówczas żyli tam Kuršowie. Należy podkreślić, że Auksztoci, podobnie jak Żmudzini, w źródłach uważani są za tych samych Litwinów, mówiących tym samym językiem litewskim. O różnicy językowej w źródłach w ogóle się nie mówi. Była ona wówczas jeszcze niewyraźna. Współczesny dialekt żmudzki powstał później. Decydujące znaczenie dla jego powstania miał substrat kuroński. Z jego powodu nie tylko dialekt żmudzki bardzo oddalił się od innych dialektów języka litewskiego, lecz także sami Żmudzini odziedziczyli wiele charakterystycznych dla Kuršów cech charakteru (upór itd.). Cechy te z czasem rozwijały się i oddalały Żmudzinów od pozostałych Litwinów. Ostatecznie doprowadziło ich to do przejawów postrzegania siebie jako samodzielnego etnosu, odrębnego od Litwinów. W związku z tym słów aukštaičiai i žemaičiai należy używać ostrożnie. W przeszłości oznaczały one przecież nie to, co nazywamy nimi dzisiaj. Lekceważąc to, możemy wprowadzać się nawzajem w błąd i nie móc się porozumieć. Co najważniejsze, zawsze pamiętajmy, że nazwa žemaitis na obecnym obszarze tej gwary jest nazwą przybyłą z zewnątrz. Stosowanie nazwy Žemaičiai (Žemaitija, podobnie jak Aukštaitija, jest nowym słowem) komplikuje także fakt, że w XVII w. mianem języka żmudzkiego określano jeden z ówczesnych pisanych wariantów języka litewskiego, używany w piśmiennictwie religijnym diecezji żmudzkiej. Nie miały one nic wspólnego z obecną gwarą żmudzką i wywodziły się z nizinnych obszarów gwary aukštaitskiej w środkowej Litwie (w dorzeczu Niewiaży). Wszystko to, co zostało powiedziane, stworzyło warunki do powstania niejednolitego rozumienia słowa žemaitis, wywołało wiele sporów i nawet, jak wspomniano, doprowadziło do traktowania Żmudzinów jako odrębnej jednostki etnicznej. Dlatego słowa tego musimy używać bardzo rozważnie, aby nie zlewać w jedno różnych jednostek językowych – wyżynnych i żmudzkich – które w przeszłości nim określano. Ostrożnie używajmy również etnonimu Aisčiai. Nie wolno nam tracić z oczu faktu, że Tacyt tą nazwą określał plemię bałtyckie należące, podobnie jak Prusowie, do Bałtów zachodnich (termin językoznawczy), których język bardzo różnił się od języka litewskiego i nie może być z nim utożsamiany. Później słowa aisčiai zaczęto używać na określenie wszystkich Bałtów (Kazimieras Jaunius, Kazimieras Būga i in.). Jest to nowe, rozszerzone znaczenie tego słowa. Błędne używanie niektórych nazw własnych i pospolitych (terminów) Wglądy / Insights 255 O tym wszystkim należy pamiętać, używając tego słowa. W przeciwnym razie sztucznie i bezwarunkowo przekształcimy historyczne plemię Bałtów zachodnich w Litwinów. Nazwa krainy Suwalszczyzna pojawiła się wtedy, gdy utworzono gubernię suwalską. Wcześniej takiej nazwy nie było, choć czasami błędnie mówi się o Suwalszczyźnie jako o bardzo starej nazwie. Nie należy tego robić. W okresie międzywojennym chętnie pisano i mówiono o gwarze suwalskiej, która rzekomo dała początek ogólnemu językowi litewskiemu. W rzeczywistości gwara suwalska nigdy nie istniała. Ogólny język litewski (zwłaszcza język pisany) został przeniesiony z Litwy Małej (Pruskiej) i przystosowany do potrzeb Litwy Wielkiej. Pracę tę wykonali językoznawcy, przede wszystkim Jonas Jablonskis, słusznie nazywany ojcem ogólnego języka litewskiego. Oprócz nazwy Suwalszczyzna używa się jeszcze, mniej więcej w tym samym znaczeniu, nazwy Sudowia. W rzeczywistości Sūduva była jednym z plemion zachodnich Bałtów (termin językoznawców), należącym do związku plemion jaćwieskich, a więc dość odległym od Litwinów i nie należy jej bezwarunkowo utożsamiać z Litwinami. Współcześni mieszkańcy dawnego kraju Sūduva nazywani są sūduviais. Najwyraźniej odziedziczyli tę nazwę po prawdziwych (starożytnych) Sūduviais. Dyskutuje się, w jakim stopniu współcześni sūduviais są pod względem pochodzenia związani ze starożytną Sūduvą. Tak czy inaczej, nie należałoby ich całkowicie utożsamiać z prawdziwymi (starożytnymi) Sūduviais, którzy pod względem językowym musieli znacznie różnić się od Litwinów. Niestety, często się tak robi. W południowo-wschodniej Litwie występuje dialekt dzukijski. Nazwa została utworzona od wymawiania afrykaty dz zamiast dž w języku ogólnym, a więc od dzūkavania. Jednakże gwarą dzykajską mówi się nie tylko na obszarze tej gwary, lecz znacznie szerzej. Wcześniej wyróżniano Dzuków zachodnich (właściwych) i wschodnich (wileńskich). Jednakże tak rozumiani Dzukowie wschodni w rzeczywistości nie są ludnością zachodnioaukštajcką (jak Dzukowie właściwi), lecz wschodnioaukštajcką wileńską, tylko w pewnym stopniu (jedni bardziej, inni mniej) posługującą się gwarą dzykajską. Tak czy inaczej, tak zwani Dzukowie wschodni bardzo różnią się od Dzuków właściwych, dlatego nie mogą wraz z nimi tworzyć tej samej gwary. Z tego powodu zrezygnowano z uznawania dzykowania za kryterium wyróżniające gwarę. ale w prasie i w języku mówionym często się tego nie uwzględnia, a każdą osobę mówiącą choć trochę gwarą dzykajską uważa się za Dzukę. Powoduje to zamieszanie. A zatem, używając słowa Dzuk, należy zachować ostrożność. Nasi wschodni sąsiedzi to Białorusini. To nowe państwo. W starożytności (w epoce Mendoga–Witolda) takiego państwa jeszcze nie było. Początek tej nazwy dała nazwa regionalna dawnej Rusi (kijowskiej) – Biała Ruś (nie Rosja, tej nazwy wówczas jeszcze nie używano). Nazwa Białoruś (od biały + Ruś, nie Rosja) była bardzo propagowana za rządów bolszewików na Litwie, oczywiście ze względu na imperialistyczne dążenia Rosji. Sami Białorusini nazywają swoje państwo Беларусь (od „Biała Ruś”, nie „Biała Rosja”). Tą nazwą zaczęli ich obecnie nazywać także Rosjanie. jednak my, nie wiadomo dlaczego, kurczowo trzymamy się sowieckiej nazwy Białoruś (z -Rosja!), ZIGMAS ZINKEVIČIUS 256 Acta Linguistica Lithuanica LXXII błędnego. A zatem staliśmy się, jak powiedziałby lud, „świętsi od papieża”. Nadszedł czas, aby pomyśleć, czym zastąpić ten sowietyzm i przestać obrażać naszych sąsiadów, nie wywodząc nazwy ich kraju od Rosji. Nazwy dalszych krain, z którymi Litwa nie graniczy, otrzymaliśmy nie bezpośrednio, lecz za pośrednictwem języków pośredniczących. Charakterystycznym przykładem są Cyganie. Obecnie obserwuje się tendencję do zastępowania słowa Cygan endoetnonimem samych Cyganów: Rom. Nie można zgodzić się na powszechne wprowadzanie takiej i podobnej zmiany, ponieważ w takim przypadku Niemców powinniśmy nazywać Dojczami, Estończyków zaś, naśladując Łotyszy, Igaunami itd. W poszczególnych przypadkach, gdy zachodzi taka potrzeba, możemy oczywiście używać współczesnych endoetnonimów, ale należy to czynić rozważnie. historycznie Omówiono tu tylko te nazwy, których błędnie używa wiele osób. Popełniane przez poszczególne osoby błędy pozostawiono na uboczu, ponieważ nie sposób ich nawet zebrać, nie mówiąc już o systematycznym zbadaniu. Nie poruszono również problemu nazewnictwa mieszkańców Wileńszczyzny (Wilna), ponieważ jest on złożony i silnie upolityczniony. Jest to temat osobnego studium. To samo można powiedzieć o myleniu nazw Rosji i Rusi oraz nazw osób rosyjskich i rosyjskojęzycznych, występującym nawet w języku historyków. Nadesłano 18 maja 2015 r. ZIGMAS ZINKEVIČIUS Justiniškių 41-24, LT-05127 Wilno, Litwa [email protected]