Apie Juozo Balčikonio ir Jano Otrembskio santykius

Straipsniai / Articles 41 ALDONAS PUPKIS Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: historia językoznawstwa, norminamoji kalbotyra, dialektologija, leksikografija. O JUOZASIE BALČIKONISIE I JANA OTREMBSKIEGO RELACJE O relacji Juozasa Balčikonisa i Jana Otrębskiego ADNOTACJA W artykule omówiono współpracę naukową dwóch wybitnych językoznawców lituanistów, Juozasa Balčikonisa i Jana Otrębskiego. Na podstawie źródeł dokumentalnych podejmuje się próbę ustalenia początku tej współpracy i dalszych kontaktów. Wynika z niego, jak obaj językoznawcy oceniali swoje prace, jaki wpływ miały te relacje na naukę o języku litewskim i praktykę językową, a także stwarza on warunki do szerszego ujawnienia niektórych ich poglądów językowych. SŁOWA KLUCZOWE: Balčikonis, Otrembskis (Otrębski), leksykografia, gramatyka, język standardowy. ADNOTACJA Artykuł omawia współpracę naukową dwóch wybitnych językoznawców języka litewskiego, Juozasa Balčikonisa i Jana Otrębskiego. Na podstawie źródeł dokumentalnych podjęto próbę prześledzenia początku ich współpracy i ich dalszej komunikacji. Staje się jasne, jak obaj językoznawcy oceniali wzajemnie swoje prace; jak duży wpływ ich relacja wywarła na naukę o języku litewskim i praktykę posługiwania się nim; artykuł stwarza również warunki do szerszego ujawnienia pewnych stanowisk językowych, których się trzymali. SŁOWA KLUCZOWE: Balčikonis, Otrębski, leksykografia, gramatyka, język standardowy. ALDONAS PUPKIS 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Jednym z zagadnień historii nauki jest współpraca naukowców z tej samej dziedziny. W każdym przypadku jest on specyficzny: inaczej współpracuje nauczyciel z uczniem, uczeń z nauczycielem oraz specjaliści z tej samej dziedziny. Jednak w każdym przypadku relacje, przyjaźń lub zażyłość naukowców są wyjątkowe; pozwalają szerzej spojrzeć na historię nauki w danej dziedzinie, ujawnić nieoczekiwane momenty, doprecyzować niektóre poglądy teoretyczne lub cechy osobowości współpracujących osób. Czytając pisma Juozasa Balčikonisa i jego korespondencję, można zauważyć, że profesor ze względów naukowych najczęściej kontaktował się prawdopodobnie z rosyjskim językoznawcą Michaiłem Petersonem (1885–1962) oraz polskim językoznawcą Janem Otrębskim (Jan Otrębski, 1889–1971). Balčikonis niezwykle wysoko cenił swojego młodszego kolegę Otrębskiego, czasami nawet nazbyt bezpośrednio ufał jego opinii; zdecydował się przetłumaczyć na język litewski napisaną przez polskiego językoznawcę „Gramatykę języka litewskiego”. Kiedy Balčikonis poznał się z Otrębskim, dotychczas nie ustalono. Można przypuszczać, rodničiūtę). Kaip žinoma, Samaniūtė baigdama Vilniaus universitetą rašė diże pierwsza, pośrednia znajomość rozpoczęła się za pośrednictwem Eleny Samaniūtė (praca dyplomowa o języku pism Konstantinasa Sirvydasa. Pracą kierował profesor uniwersytetu Otrębski, dyplomantka pomyślnie obroniła ją w 1934 r. Na tej pracy znajomość profesora i dyplomantki się nie skończyła i nie przestali się ze sobą kontaktować. Z Balčikonisem Samaniūtė najprawdopodobniej zetknęły sprawy związane z przygotowaniem wielkiego „Słownika języka litewskiego“. Gdy Balčikonis objął obowiązki redaktora tego słownika, zaczął troszczyć się o uzupełnianie pozostawionej przez Kazimierasa Būgę kartoteki danymi z dialektów oraz z książek i rękopisów niezgromadzonych przez Būgę. Interesowały go również archiwa Uniwersytetu Wileńskiego i Litewskiego Towarzystwa Naukowego, znajdujących się wówczas na terenie okupowanym przez Polskę. Wiadomo, że przed wojną Balčikonis niejednokrotnie sam jeździł do Wilna w sprawach słownika; tam też mógł poznać się z Samaniūtė, być może także z Otrembskim, jednak nie znaleziono dokumentów potwierdzających ten fakt. Możliwe, że Otrembski zachęcał Samaniūtė, by nie porzucała badań nad językiem pism Sirvydasa, toteż zdecydowała się porozmawiać o tym ze znanym już sobie Balčikonisem. Jej korespondencja z Balčikonisem być może właśnie z powodu Sirvydasa rozpoczęła się nie później niż w 1938 r. I tak 28 marca tego roku Balčikonis pisał do niej w liście, że w Kownie nie zamierza się wydawać słownika Sirvydasa. Ale gdyby to ona go wydała (własnymi siłami), należałoby uwzględnić przeznaczenie tej edycji: czy byłaby przeznaczona dla nauki, czy dla praktyki. „Jeśli Szanowna Pani byłaby kiedyś w Kownie, można by szerzej porozmawiać o celu wydania i pracy” (Balčikonis 1982: 274). O tych sprawach zapewne szerzej rozmawiano również podczas pobytu Samaniūtė w Kownie pod koniec 1938 r. lub na początku 1939 r. W liście z 15 marca 1938 r. Balčikonis pisał do niej: „Proszę się nie obawiać, że będzie Pani natrętna: przeciwnie, jest mi bardzo miło, jeśli mogę się Artykuły / Articles 43 Apie Juozo Balčikonio ir Jano Otrembskio santykius 278). Słowa te potwierdzają, że Samaniūtė niewątpliwie była pośredniczką między dwoma językoznawcami, za pośrednictwem Balčikonisa zajmowała się także sprawami Otrembskiego. Obaj językoznawcy zetknęli się bezpośrednio prawdopodobnie dopiero w Wilnie, kiedy w listopadzie 1940 r. Instytut Języka Litewskiego przeniósł się z Kowna do Wilna. Jesienią 1942 r. Otrembski jako przedstawiciel Uniwersytetu Wileńskiego został zaproszony do powołanej przy Instytucie Języka Litewskiego Naukowej Komisji Pomocniczej Słownika Języka Litewskiego (szerzej na jej temat Pupkis 2013: 172). Pani w czymś odwdzięczyć. W załączeniu osobno przesyłam wyimki dotyczące interesujących prof. Otrębskiego słów „žmonės”, „gimti”, „praminti”” (Balčikonis 1982: W tym miejscu być może należałoby krótko przypomnieć, że po utworzeniu w 1939 r. Instytutu Lituanistycznego i włączeniu redakcji Słownika języka litewskiego w skład instytutu młodsi językoznawcy Antanas Salys, a zwłaszcza Pranas Skardžius, starali się wziąć jego sprawy pod swoją opiekę. Balčikonis, przyzwyczajony do samodzielnej pracy bez jakiegokolwiek zewnętrznego nadzoru, chciał zachować niezależność przygotowywania słownika i sprzeciwiał się ingerowaniu w jego pracę. Balčikonisa szczególnie irytowały nieustanne dyskusje o zmianie ortografii, którą w największym stopniu proponował pareikalauta keisti jo rašybą, Balčikonis kategoriškai stojo prieš. Iš archyvinių Skardžius. Ponieważ nie można było w inny sposób wpłynąć na redaktora słownika, jesienią 1942 r. w instytucie powołano Naukową Komisję Pomocniczą, mającą udzielać rad autorom słownika. Balčikonis nie sprzeciwiał się merytorycznym poradom, lecz gdy drukowanie tekstu II tomu słownika było już znacznie zaawansowane, z dokumentów wiadomo, że członek komisji Otrembskis starał się pogodzić obie strony; ze swoimi pojednawczymi zamiarami udał się na rozmowę z Salisem i Skardžiusem, lecz z powodu nadmiernych ambicji obu stron nie udało mu się tego dokonać. Balčikonis bardzo ufał Otrembskiemu, jego zdanie było dla niego niepodważalne. Wiadomo na przykład, że redaktor słownika, za radą Otrembskiego, począwszy od II tomu zamierzał oznaczać pochodzenie zapożyczeń nie skrótami sl., germ., lecz podawać ten wyraz z innego języka, od którego pochodzi dana obcość językowa (Lyberis 2009: 272). W ten sposób w niejednym przypadku stosował się on do rad Otrembskiego. Jeden z pracowników redakcji słownika, Kostas Vosylius, później przyznał, że za pośpiech przy opracowywaniu słownika „w dużej mierze winna była także znajomość prof. B[alčikonisa] i Otr[embskiego]” (Lyberis 2009: 381). Z powodu nieporozumień z Naukową Komisją Redakcyjną Balčikonis wycofał się z prac nad słownikiem i wyjechał w rodzinne strony. Gdy Rosjanie ponownie zajmowali Wilno, jesienią także Balčikonis wrócił z rodzinnych stron. Z grona znanych językoznawców znalazł tu tylko Otrembskiego, pozostali wycofali się na Zachód. Balčikonis musiał organizować sprawy studiów na Uniwersytecie Wileńskim oraz zadbać o wznowienie prac nad słownikiem w Instytucie Języka Litewskiego. W Instytucie, jak pokazują dokumenty, do planów pracy włączano także niemało zamierzeń Otrembskiego. I tak do planu prac naukowych na rok akademicki 1944–1945 Balčikonis wpisał wydanie II części opisu gwary trockiej Otrembskiego – słownika i tekstów. Ponadto jako wspólne prace obu językoznawców wymienia się słownik etymologiczny języka litewskiego oraz badania nad językiem „Postylli” Mikołaja Daukszy. Niestety, prace te nie zostały opublikowane, ponieważ Otrembski po roku postanowił wrócić do Polski. Nie ma wątpliwości, że Balčikonis starał się odwieść swojego przyjaciela od tego kroku. Oto z pracy Balčikonisa z 1945 r. ALDONAS PUPKIS 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Z listu do Otrembskiego z 12 listopada, wysłanego do Polski, wynika, że w Wilnie nie utracono jeszcze nadziei, iż Otrembski pozostanie na Litwie. Balčikonis pisał: „Wydział czeka na Pana, a także cygara, papierosy i inne dobra. Trochę przesyłam na podróż do Wilna. Szczęśliwego powrotu” (VUB RS, f. 124–365). W tym liście znajduje się także dopisek Juozasa Senkusa dotyczący otrzymanej przez Otrembskiego gramatyki Janisa Endzelyna, a także słowa: „Wszyscy na Pana czekamy. Chciałbym skonsultować temat „Dwusylabowe litewskie imiona osobowe” (VUB RS, f. 124–365), o których Senkus zamierzał, jak sądził, napisać rozprawę doktorską. Niestety, nie udało się nakłonić Otrembskiego do pozostania w Wilnie. Z kontaktów obu językoznawców zachowała się niemała liczba dokumentów rękopiśmiennych i opublikowanych w prasie. Jednym z takich nieopublikowanych tekstów jest napisany odręcznie przez Otrembskiego 18 marca 1945 r. artykuł (świadczący również o jego doskonałej znajomości języka litewskiego) na uroczystość z okazji 60. rocznicy urodzin Balčikonisa (BNA). Z późniejszych lat wiadomo, że Balčikonis nie lubił obchodów swoich jubileuszy i stanowczo się im sprzeciwiał. Tekst Otrembskiego rodzi więc niemało pytań: dlaczego Balčikonis się zgodził, czy może przekonał go Otrembski? Wreszcie, czy to wydarzenie rzeczywiście się odbyło? Co do tej ostatniej kwestii nie można mieć wątpliwości, istnieje na to wyraźne świadectwo. Omawiając pracę przekładową Balčikonisa, Dominykas Urbas (1966) pisze, że bardzo pięknie powiedział o tym podczas obchodów sześćdziesiątej rocznicy Balčikonisa prof. Otrembski. Urbas cytuje (a nie streszcza) właśnie fragment omawianego tekstu Otrembskiego (s. 2–3) dotyczący przekładów Balčikonisa. Zapisanie tego długiego cytatu podczas samych obchodów było raczej fizycznie niemożliwe, pozostaje więc przypuszczać, że mógł on zostać przepisany z rękopisu w domu Balčikonisa. A może istniał jakiś tekst sfotografowany, choć w tamtych czasach było to zapewne niemożliwe. Jakkolwiek było, ten tekst (zob. faksymile rękopisu na ryc. 1), który już częściowo funkcjonował w obiegu naukowym, jest ważny zarówno dla naświetlenia kontaktów obu językoznawców, jak i dla uzupełnienia historii językoznawstwa litewskiego, dlatego należy omówić go szerzej. Tekst rozpoczyna się słowami: „Obchody tego dnia są również świętem języka litewskiego. Obchody te może zrozumieć tylko ten, kto należycie rozumie znaczenie języka litewskiego [...]. Ma on znaczenie przede wszystkim dla narodu litewskiego” (s. 1). Dalej Otrębski pisze, że o tym znaczeniu przed kilkoma wiekami rozsądnie i pięknie mówił ojciec litewskiego języka pisanego i ogólnego, Daukša. Ponadto Litwini ze względu na warunki geograficzne i historyczne „zachowali swój język w dawnej formie”. Z powodu zalesionego terytorium język dawno rozpadł się na dialekty, zdołał jednak zachować różnorodność tych dialektów. „Z tego wynika wielkie znaczenie języka litewskiego dla językoznawstwa. Właśnie dźwięki języka litewskiego, deklinacja i słowotwórstwo w wielu przypadkach pomagają ludziom nauki odtworzyć prajęzyk indoeuropejski i lepiej zrozumieć wygląd indoeuropejskich języków historycznych” (tamże; podkr. J. O.). Ta starożytność i znaczenie wymagają, aby język był mądrze pielęgnowany i badany. Pielęgnowanie i badanie – to dwa różne zadania. Mądrze pielęgnować język może tylko człowiek, który dobrze go zna i Artykuły / Articles 45 Apie Juozo Balčikonio ir Jano Otrembskio santykius ALDONAS PUPKIS 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXII RYC. 1. Faksymile 1. i 4. strony tekstu przemówienia powitalnego Jana Otrembskiego. Artykuły / Articles 47 Apie Juozo Balčikonio ir Jano Otrembskio santykius rozumiejący. Balčikonis jest właśnie takim człowiekiem, który zasłużył na ten język zarówno badając go, jak i pielęgnując. To, że Balčikonis urodził się i dorastał na wsi, jest wielką przewagą, prerogatywą dla jego dalszego życia i pracy. Od najmłodszych lat Balčikonis przyswoił sobie język ojczysty, a znajomość gwary bywa pożyteczna dla każdego, kto później posługuje się językiem literackim. Właśnie „w gwarze tkwi tak zwany duch danego języka, a tym samym także duch narodu; język pisany bywa zawsze, w większym lub mniejszym stopniu, kosmopolityczny, bywa bardziej oddalony od swojego podstawowego typu” (tamże, s. 2). Krótko wspomina, gdzie Balčikonis studiował i jak rozpoczął działalność pedagogiczną. Pisze, że z Bałčikonisowskiej szkoły pedagogicznej wyszła liczna grupa nauczycieli języka litewskiego. Od nauczyciela przejęli wzór języka litewskiego i jego umiłowanie. „Za pośrednictwem swoich uczniów Bałčikonis mógł dalej rozpowszechniać swój ideał języka litewskiego” (tamże). Otrembskis wskazuje również na skłonność Bałčikonisa do pracy literackiej. „Nie ma takiego literata, który nie zwracałby uwagi na narzędzie swojej pracy, język, i nie chciałby go udoskonalić” (tamże). Ta uwaga najlepiej przejawiła się w przekładach baśni Bałčikonisa. Widać w nich, jak pokochał nie tylko język ludowy, lecz także jego życie, jego ducha i ideały. Dlatego potrafi zrozumieć także lud innych narodów, jego ducha i literaturę: „przecież niemal wszędzie lud jest taki sam”. Balčikonis czuje, że opowieści innych narodów spodobają się również jego ludowi i że mogą „wzbogacić jego duszę“. Przekład popularnych baśni braci Grimm „pod względem stylu i języka jest prawdziwym arcydziełem“ (tamże, s. 3). Każdy lituanista, Litwin czy cudzoziemiec, chcąc ar bloga, bet tikra, liaudiška, lietuviška“ (ten pat). zachwycać się językiem litewskim, zawsze powróci do przekładu baśni braci Grimm, ponieważ „język Balčikonisa jest stylizowanym językiem ludowym, takim, jaki stworzyły wieki: czy jest on dobry, Przechodząc do pracy naukowej Balčikonisa, Otrębski wspomina drogę Jonasa Jablonskisa – „odtworzyć język piśmienny“, w jak największym stopniu wykorzystując bogactwo gwar. Balčikonis chciał przyczynić się do tej pracy i został zbieraczem słów języka litewskiego: zbieraczem starych słów, a nie ich twórcą. „Jako twórca nowych słów Balčikonis nie powinien mieć najmniejszego miejsca w sercu lituanistów: obfitość nowych słów, neologizmów, jedynie zniekształca prawdziwy język litewski“ (tamże, s. 3). Los sprawił, że Balčikonis odziedziczył redakcję Słownika języka litewskiego. „Nowy redaktor przyniósł do redakcji całą swoją znajomość języka ludowego i miłość do niego“ (tamże, s. 4). Zgodnie z jego zamysłem słownik miał być przede wszystkim zbiorem żywego języka, choć redaktorowi nie były obce również dawne pisma litewskie (świadczy o tym także przygotowany i wydany przez niego „Katechizm“ Merkelisa Petkevičiusa). Chociaż w tym czasie wydany był tylko tom I „Słownika języka litewskiego”, to, zdaniem Otrębskiego, już na jego podstawie widać bogactwo litewskich słów wraz ze wszystkimi ich formami i znaczeniami. Słowa podawane są w zdaniach i w ten sposób ukazuje się ich żywotność oraz użycie. Ta zasada opracowywania słownika jest całkowicie słuszna i niepodważalna. „Ogólnie rzecz biorąc, Słownik jest rezultatem ogromnego trudu i przykładem staranności” ALDONAS PUPKIS 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXII (tamże). Otrębski podkreśla, że słownik jest skarbem całego narodu litewskiego, takim, z którego naród może być dumny. Z czasem ta duma będzie coraz większa, a w nauce o językach indoeuropejskich język litewski będzie zajmował coraz więcej miejsca, więcej niż jakikolwiek inny żywy język indoeuropejski. „Tak czy inaczej, Balčikonis położył solidne fundamenty pod niezniszczalny pomnik języka litewskiego” (tamże). Wszystkie swoje siły poświęcił językowi litewskiemu. „W ten sposób na zawsze związał swoje imię z historią kultury narodu litewskiego” (tamże). Otrembskis pisze, że Balčikonis, wydawszy pięć tomów pism Jablonskisa, stał się również wykonawcą testamentu Jablonskisa. Tu bez wątpienia chodzi o działalność Balčikonisa w zakresie praktyki językowej. Na wykładzie nie omawia się jej szerzej, ale całkowicie pasują tu te charakterystyki owej działalności, które odnosiły się do Jablonskisa. W zbiorach Otrembskisa w rękopiśmiennym dziale Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (VUB RS, f. 124–80) znajduje się przetłumaczony przez Samaniūtė na język litewski artykuł Otrembskisa „Jonas Jablonskis – normatywista ogólnego języka litewskiego” (roku nie podano). Autor pisze w nim, że „język literacki jest udoskonalonym dialektem” (tamże, s. 1), „jednym z pierwszych i najważniejszych ogniw podtrzymujących naród jako spójną całość” (tamże), „wszędzie i zawsze jest najsilniejszą więzią społeczną” (tamże, s. 7). W jej tworzeniu „uczestniczy cały naród, reprezentowany przez ludzi tworzących powszechne wartości kulturowe“ (tamże, s. 1). Jak twierdzi Otrębski, rozwojowi litewskiego języka pisanego brakuje ciągłości, był on tworzony inaczej niż języki ogólne innych narodów. W związku z zaistniałymi okolicznościami kształtowanie się litewskiego języka ogólnego musiało przebiegać bardzo szybko; to, co inne narody tworzyły przez stulecia, tobula ir labai išbaigta, jos kūrimas tebesitęsia iki šiol. na Litwie musiało zostać wykonane w ciągu jednego pokolenia. Dlatego nie jest Autorius wyraża także swoistą opinię o pracach Jablonskisa. Dorobek Jablonskisa „nie obejmuje teoretycznych zagadnień naukowych, w których wyjaśnia się i analizuje pochodzenie faktów języka litewskiego. Rozważania Jablonskisa mają charakter normatywny“ (tamże, s. 8). Dla nauki największą wartość mają prace Jablonskisa z zakresu składni. Otrębski uważa, że nie jest trafne nazywanie Jablonskisa „twórcą litewskiego języka literackiego“, ponieważ „w tworzeniu języka uczestniczyło całe kulturalne społeczeństwo, choćby kontrolując działalność Jana Rygiškisa: przyjmowało to, co odpowiadało językowej intuicji społeczeństwa, poprawiało albo odrzucało to, co nie pasowało w pełni“ (tamże, s. 11). Zasługa Jablonskiego polega na tym, że wskazał kierunek rozwoju języka ogólnego – „nie odrywać się od języka ludowego” (tamże). A zatem Otrębski wskazał jedynie ogólne punkty styczne w tworzeniu i kształtowaniu języka ogólnego przez Jablonskiego i Balčikonisa, lecz ich nie uszczegółowił, nie analizował odmiennego wkładu obu językoznawców w kształtowanie języka ogólnego. Jakie wnioski moglibyśmy wyciągnąć z tych dwóch artykułów Otrębskiego? Dla nauki o języku, dialektologii i leksykografii ważna jest myśl Otrębskiego, że pierwotną, prawdziwą formą istnienia języka jest gwara: w niej wszystko jest Artykuły / Articles 49 Apie Juozo Balčikonio ir Jano Otrembskio santykius naturalne, wrodzone. Dla młodogramatyka Otrębskiego fakt ten, zgodnie z jego poglądami, był wartością samą w sobie. Naukowiec uważa gwary za ideał także przy tworzeniu i doskonaleniu języków ogólnych: zasługa zarówno Jablonskiego, jak i Balčikonisa polega na tym, że w rozwoju języka ogólnego obaj zachęcali, by nie odrywać się od gwar. Nie wspomina tu, że w gwarach występują różne elementy dla nich nietypowe, ale zapewne było to dla niego oczywiste. Balčikonis w swoich pismach wspomniał o tym fakcie kilkakrotnie. Otrembski wskazuje, że Jablonskis przyczynił się do tworzenia języka ogólnego nie przez kopiowanie gwar, lecz starając się w jak największym stopniu wykorzystać bogactwo gwar. „Była to [...] jedyna właściwa droga” (tamże, s. 3). Lecz dla nauki, indoeuropeistyki, ważniejsze nie są ogólnie fakty dotyczące języka litewskiego (ogólnego), lecz użycie gwar. Język ogólny jest bowiem kosmopolityczny (być może miano tu na myśli również wyrazy międzynarodowe i różne inne zapożyczenia), zawiera wiele neologizmów, które zdaniem Otrembskiego jedynie zniekształcają język ogólny. Dlatego w Słowniku języka litewskiego opieranie się na żywym języku (gwarach) jest nie tylko uzasadnione, lecz także w pełni godne poparcia. W artykule jubileuszowym, wykładzie, jak sam nazywa go pod koniec, praca nad słownikiem Balčikonisa uznana jest za naukową i właśnie to ma być najważniejsze, dzięki czemu Balčikonis pozostanie w historii kultury litewskiej. Pod tym względem Otrembski bardzo różnił się w swojej ocenie od Skardžiusa (zob. Pupkis 2012: 126), który nie uważał Balčikonisa (ani Jablonskisa) za naukowca, lecz jedynie za praktyka. Poglądy polskiego naukowca różnią się także od opinii współczesnych funkcjonariuszy nauki, że praca leksykograficzna jest jedynie fijos darbo specifiką, ypač tokių leidinių kaip akademinio Lietuvių kalbos žodyno działalnością o charakterze stosowanym. Polski językoznawca znacznie lepiej rozumiał znaczenie i wagę opracowywania słownika i bez wahania zaliczał je do pracy naukowej. Z niemal każdego słowa wykładu jubileuszowego przebija wielki szacunek dla Balčikonisa. Dalsze relacje obu językoznawców pokazują, że słowa napisane w 1945 r. nie były jedynie okolicznościowymi wyrazami szacunku. W ciągu całej działalności obu językoznawców ten wielki wzajemny szacunek nie tylko nie zmalał, lecz z każdym rokiem stawał się coraz większy. Po przeprowadzce Otrembskiego do Polski obaj językoznawcy stale korespondowali i kilkakrotnie się spotkali. Z ich korespondencji zachowało się więcej listów i pocztówek Otrembskiego (BNA). Zapraszali się nawzajem na konferencje, planowali spotkania, ale nie wszystko się udawało. Otrembski informował Bałczikonisa o życiu lingwistycznym Polski, pytał o fakty dotyczące języka litewskiego (akcentowanie, użycie form itp.), obaj korespondowali również w sprawie tłumaczenia Gramatyki języka litewskiego (czasami pisała Elena Otrembskienė). 18 grudnia 1956 r. Otrembskienė zapraszała Bałczikonisa do przyjazdu do Poznania, przekazała inne wiadomości, ucieszyła się z rozpoczętego lub właśnie rozpoczynanego tłumaczenia III tomu gramatyki: „Niech Pan tłumaczy ten tom, a ja I, a potem Pan by go zredagował” (tamże). W liście z 5 sierpnia 1959 r. Otrembski pisał: „Jeszcze bardziej cieszymy się, że ukończył już Pan tłumaczenie III tomu Gramatyki – lepszego tłumaczenia niż Pańskie w ogóle nigdy nie może być”