Siegfried Hanke, Rainer Vogel (Hg.). „Urbare des Fürstentums Jägerndorf aus der Zeit der Markgrafen von Brandenburg–Ansbach“

Recenzijos / Reviews 271 GRASILDA BLAŽIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: onomastyka języków pruskich, wzgl. bałtyckich, dawne piśmiennictwo bałtyckie. SIEGFRIED HANKE, RAINER VOGEL (HG.) URBARE KSIĘSTWA JÄGERNDORF Z CZASÓW MARGRABIÓW BRANDENBURGII–ANSBACH Berlin: Wydawnictwo LTI Dr. W. Hopf, 2010, 469 s. ISBN 978-3-643-10845-6 RAINER VOGEL NAZWISKA RODOWE W REGIONIE ALTWATER. POWSTANIE, ROZWÓJ I ZNACZENIE IMION OSOBOWYCH W KSIĘSTWIE KARniowskim ORAZ W PAŃSTWIE FREUDENTHAL (DAWNIEJ ÖSTERREICH-SCHLESIEN) Seria wydawnicza Philologia. Wyniki badań językoznawczych, t. 190 ISSN 1435-6570. Hamburg: Verlag Dr. Kovač GmbH, 2014, 698 s. ISBN 978-3-8300-7905-7 Czytelnik może zadać pytanie, dlaczego recenzowane są dwie książki. Odpowiedź byłaby prosta. Wydana w 2010 r. książka Urbare des Fürstentums Jägerndorf GRASILDA BLAŽIENĖ 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII z czasów margrabiów Brandenburgii–Ansbach (1531–1535–1554/78) (lie. „Jegerndorfie, czyli Jägerndorfie, księstwie pod panowaniem margrabiów brandenbursko-ansbachskich (1531–1535–1554/78)), księgi katastralne“) w swoisty sposób koresponduje i znacząco uzupełnia obszerne badanie interesującego autora Rainera Vogela (Rainer Vogel) Familiennamen in der Altvaterregion. Powstanie, rozwój i znaczenie imion osobowych w księstwie Karniów oraz w państwie Karniowskim (dawniej Śląsk Austriacki) (lie. „Nazwiska regionu Pradziada. Kształtowanie się, rozwój i znaczenie imion osobowych w księstwie Jegerndorf oraz w dobrach Freudental (dawniej Austria-Śląsk)“). Obie książki są pod względem metodologicznym przydatne dla badaczy historycznego nazewnictwa osobowego, ponieważ nazewnictwo europejskie, podobnie jak nazewnictwo bałtyckie, kształtowało się pod wpływem kontaktów językowych. W omawianych pracach była to wspólna przestrzeń języków niemieckiego i czeskiego, zamieszkiwana przez Czechów i niemieckich osadników. Należy podkreślić jeszcze jeden istotny aspekt. W medžiaga, atskleidžianti ir vokiečių rašytinės kalbos vystymąsi XVI a. 1522 m. Martynas Liuteris išvertė į vokiečių kalbą Naująjį Testamentą, o 1534 m. – visą Bibliją. Brandenburgo-Ansbacho markgrafas pripažino reformaciją, davusią książkach przedstawiono dotychczas niepublikowane rękopiśmienne początki protestantyzmu. Szyfrowane źródła rękopiśmienne dotyczą historii, geografii, dziejów osadnictwa i kultury Jägerndorfu (Jägerndorf), Krnowa (czes. Krnov) lub Bruntálu (czes. Bruntál), a bez wątpienia także społecznych i politycznych aspektów życia tych ziem w XVI w. Autorce recenzji zdarzało się mieć okazję zapoznać się z niezwykle bogatymi archiwami czeskimi, w których nie zawsze łatwo pracować ze względu na obfitość materiałów i wciąż występujący wyraźny brak systemu rękopisów. Omawiane dokumenty przechowywano w archiwum ziemskim w Opawie (Troppau), które łaskawie zezwoliło na wykorzystanie materiałów archiwalnych w publikacji. Świadczy o tym szczere podziękowanie autorów skierowane do pracowników archiwum. Czytanie i transkrybowanie rękopisów z XVI w., napisanych tak zwanym Kurrentschrif (lit. gotycka kursywa), którym zaczęto pisać na początku XVI w., nie jest proste, chociaż istniała kancelaria margrabiów brandenbursko-ansbaskich, w której służyli doświadczeni pisarze piszący w języku niemieckim. Kancelaria dyscyplinuje pisarzy. Znane są na przykład nazwiska pisarzy kancelarii księcia karniowskiego (Vogel 2014: 149–150). Transkrybowana publikacja źródła napisanego w języku niemieckim jednoznacznie ukazuje współistnienie dwóch języków (niemieckiego i czeskiego) w nazewnictwie osobowym. Leksyka apelatywna przypomina słynne inwentarze, czyli rejestry podatku tureckiego księstwa pruskiego (niem. Die Siegfried Hanke, Rainer Vogel (Hg.) Urbare des Fürstentums Jägerndorf aus der Zeit der Markgrafen von Brandenburg–Ansbach Recenzje / Reviews 273 Türkensteuer im Herzogtum Preußen 1540), zapisanych w pruskim folian­cie wschodnim 911 a1, i ukazuje regionalne różnice języka niemieckiego. Przeznaczenie katastrów było inne niż rejestrów podatku tureckiego. Należy zauważyć, że tak zwany „podatek turecki”, który postanowiono pobierać na sejmie Rzeszy w Wormacji (Worms) w 1498 r., dotyczył ówczesnego niemieckojęzycznego omawianego regionu Europy. Nie można zapominać, że wykazy podatków parafialnych sporządzali skarbnik, proboszcz, dwóch przedstawicieli parafii oraz pisarz (zob. Vogel 2014: 158). W księstwie Prus Wschodnich pobór tych podatków został ogłoszony na początku 1539 r. (Diehlmann 1998: 26–29). Należy podkreślić, że oba dokumenty ukazują kontekst historyczny, któremu towarzyszył rozwój polityczny, społeczny i kulturowy tych regionów. Lekturę recenzowanej książki w znacznym stopniu ułatwiają niezwykle profesjonalna i staranna praca redaktorów oraz cenne dodatki, obecne także w wydaniach rękopisów dotyczących Prus Wschodnich. Dlaczego recenzja jest pisana poprzez porównanie dwóch źródeł? Dlatego, że pragnie się zaakcentować powiązania tych regionów Europy, które ukazuje opis tych samych pojęć i zjawisk. W istocie mówiono o polityce podatkowej. Gdyby nie było mieszkańców, nie byłyby również potrzebne podatki. Najwięcej mieszkano w pauern, baurrn (2010: 87, 213), pawer, pauer (Ostpr. Fol. 911 a XIV 5 39r, 48v) niach; szczegółowo pisze się o tym w . ‘valstietis ūkininkas’, kuriems teko pagrindinė mokesčių našta. Abiejuose šaltiPodatki nazywane są: Zins ‘czynsz’ (2010: 156 i n.), zins (Ostpr. Fol. 911 a VI 4 17r,18r, 18v), dinst ‘czynsz’: Simon zu Sudaw hot einenn dinst (litew. ‘Szymon z Sūdavy ma 1 czynsz podatku’) (Ostpr. Fol. 911 a XXX I 3r). W omawianym źródle słowo dinst używane jest również w podstawowym znaczeniu ‘służba, usługa, posługa’: Diennst, die trewe stette Diennst (litew. ‘wierna stała służba’) (2010: 131). Podatki płacono grajcarami, guldenami i innymi jednostkami pieniężnymi, np.: XV gr Zins ( (‘czynsz 15 grajcarów’), markami i szylingami: ein gertner: 5 ß. (‘ogrodnik 5 szylingów’), 2010: 137); 1 m Linck mohller von einer erbmuhl mit einem rad („1 markę malūnininkas Linck nuo paveldėto malūno su vienu ratu“) (Ostpr. Fol. 911 a VI 3 18v). Minėtame rankraštyje esama įdomių dalykų apie mokesčius natūra, pavyzdžiui: Nun volgen Die Zins Martzihin Pablencke (Martin Pabunek) XXIIII gr Zins / XVIII eier Georgi / XXIIII gr Zins / VII henne Michaelis („Dabar išvardijami Martzihin Pablencke mokesčiai: 24 grašiai mokesčio, 17 kiaušinių Jurginėms (balandžio 23 d.), 24 grašiai mokesčio, 7 vištos Mykolinėms (rugsėjo 29 d.)“). 1 Ostpr. Fol. 911 a – foliant Prūsijos kultūros paveldo slaptajame valstybiniame archyve Berlyne. T. I. Fischhausen – Schaaken – Neuhausen – Labiau. Hamburg: Stowarzyszenie Badań nad Genealogią we Wschodnich i Zachodnich Prusach z o.o. ; 2006: Podatek turecki w księstwie Prus w 1540 r. Hansas Haincas Dylmanas (Hans Heinz Diehlmann) kruopščiai parengė 3 tomus: 1998: Die Türkensteuer im Herzogtum Preußen 1540. Bd. Hamburg: Stowarzyszenie Badań nad Genealogią we Wschodnich i Zachodnich Prusach z o.o. : 2008: Podatek turecki w Księstwie Pruskim 1540. 2. Memel – Tilsitížėsių Tilžė). ❌ 3. Ragnit – Insterburg – Georgenburg – Saalau. Stowarzyszenie Badań nad Rodzinami w Prusach Wschodnich i Zachodnich zarejestrowane. GRASILDA BLAŽIENĖ 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII podatków, 7 kur na święto Michała’ (29 września). Podaje się również na przykład, ile jaj należało oddać na Wielkanoc: vf Ostern Eier 18 Eier, 27 Eier (2010: 274, 275). Nawiasem mówiąc, w omawianym rękopisie znajduje się tak wiele informacji o samym regionie, że trudno pojąć, iż tak szczegółowe dokumenty sporządzano w XVI wieku, choć z drugiej strony można to wyjaśnić brakiem innych informacji, z powodu którego skrybowie starali się odnotować każdy szczegół. Tarkim, jako szafarka ma ogród we wsi, nie płaci czynszu władzy, lecz kościołowi parafialnemu III funty. (= Pfund) Wachs zu Ostern (lie. ‘jako robotnica ma kawałek ziemi przy wsi, nie ma żadnych zobowiązań podatkowych wobec władz, jedynie wobec kościoła parafialnego 4 funty (1 funt = 467,7 grama) wosku na Wielkanoc’) (2010: 175). A zatem kościół potrzebował wosku, najprawdopodobniej do wyrobu świec. Interesująca jest strona 2v z zeszytu 5 tomu Rytpruskiego Foliantu 91 1a 14, na której wymieniono zwierzęta obciążone daniną na Boże Narodzenie mieszkańców Labguwy i Laukiškos. A było ich niemało: zihende pferde ‘konie robocze’, fullen ‘źrebięta’, junge rinder ‘młode bydło (cielęta)’, schoffe ‘owce’, schweyne ‘świnie’ (s. 2v), stercke ‘jałówki’ (s. 3r), rindt ‘byk’ (s. 7r). Tak oto pat minimas ir galvijų amžius: dreyjherige fullen ‘trimetės kumelaitės’, jherige kelber ‘vienmečiai veršiukai’ (p. 7r, 7v). Tuose kraštuose mokesčiai buvo mokami ir vištomis: Hüner ‘vištos’, Henner ‘kury, nioski’. Rauch hun, Rauch huhn, Rauch henn, których znaczenie może być różnie interpretowane: własnoręcznie wędzona albo własnoręcznie wyhodowana kura musiała być oddawana właścicielowi ziemskiemu, dworzaninowi; był to obowiązek chłopów, a nie mieszczan. Podatki płacono zarówno jajami, jak i tucznymi świniami (III mastung schwein). Ciekawy przykład: ein gertner zinst / Igr vf Georgii Igr vf Michaelis / ein, (lie. ‘jeden chałupnik zapłaci daninę: 1 grosz na św. Jerzego, 1 grosz na św. Michała i wędzoną kurę’). Inny oddawał nawet X Rauch hennen (10 wędzonych kur) (2010: 219, 250, 251, 303). Mówiąc o podatkach, można również wspomnieć o takich faktach z życia z pierwszej połowy XVI wieku: Nö: die gebaurschaft zaigenn an, dass die von Turckau II viertel irß felds gebrauchenn vnnd geniessen, davon kainnen Zins gebenn, dann die III garb dem closter vermainen, so man Ihnen solche guetter lies, wollten sie sovil die herschafft Zins davon geben (lie. ‘chłopi donoszą, że mieszkańcy Turckau korzystają z dwóch ćwierci ich pola i czerpią z tego korzyści, nie płacąc za to żadnych podatków, następnie oddają 3 stopy klasztorowi; gdyby pozostawiono im takie dobra, chcieliby płacić od nich panom podatki’) (2010: 212). W obu krajach byli także inni mieszkańcy. W źródłach odnotowano pojęcie i zjawisko gertner (2010: 45, 46), gertner ‘chałupnik’ (Ostpr. Fol. 911 a VI 4 19r), którym obszerną monografię Die ländliche Gartensiedlung im mittelalterlichen Preußen (lit. ‘Wiejska osada chałupników w średniowiecznych Prusach’) Siegfried Hanke, Rainer Vogel (Hg.) Urbare des Fürstentums Jägerndorf aus der Zeit der Markgrafen von Brandenburg–Ansbach Recenzijos / Reviews 275 w 1997 r. poświęcił Jurgen Martens (Jürgen Martens)2. W wykazie pojęć używanych w omówionym dziele w katast­rach Jegerndorfu i Opawy (Troppau) gärtner, gärrtner, gertner definiuje się tak samo jak w innych krajach niemieckojęzycznych – w Polsce, Wielkim Księstwie Litewskim i na Litwie (MLE 2009: 575)3. W katast­rach określono także ich zajęcie: Ein yeder gertner ist schuldig, Drey tag zu schneiden, dagegen gibt man Ihm Essen und Drinncken (lit. ‘Każdy chałupnik jest zobowiązany kosić przez trzy dni, za co daje mu się jeść i pić’) (2010: 122). Nie obyło się także bez lažininkai, którzy uprawiali ziemię bez zwierząt pociągowych, np., Die fueßgaenger sein schuldig, Ihn denn Grossen garten hindter dem Schloß Layn, Fanf, Rueben, Zwiffel vnd anders zu jettenn schuldig. Auch hanf vnd fymmel (?) zurauffen, Vnnd man gibt Ihnen alweg darbey Essen vnd Drinncken (lit. ‘Lažininkai są zobowiązani pielić w wielkim ogrodzie za zamkiem len, konopie, buraki, cebulę i inne rośliny, a także wyrywać konopie, i za to zawsze daje im się jeść i pić’) (2010: 322). Źródło szczegółowo wyjaśnia życie lażbników: Item Welche Leutt im Dorf nicht Pferd haben. Ci mają wykonywać następujące prace, mianowicie ścinać drewno, przekopywać grządki, wyrywać konopie i wykonywać inne prace, jakie należą do pieszego robotnika, wykonywać (kłaść. ‘Także niektórzy ludzie we wsi nie mają konia. Muszą wykonać takie prace, które są wymienione: wycinać las, wykopywać kapustę, wyrywać konopie i wykonywać inne prace, które musi wykonać lażbnik’) (2010: 324). Życie toczyło się, a wiele produktów sprzedawano w karczmach. Karczmarz był nazywany kreczmer, kretczemer, Krätschmer (2010 90, 395) i Kretzschmehr, kruger (Ostpr. Fol. 911 a VI 4 63v; 30 2 14v), natomiast karczma – Kretschem (2010: 272), krugk (Ostpr. Fol 911a XIV 6 95v–96r). Gdzie karczmy, tam i piwo, wspominane niezwykle często: bier (2010: 121), bier (Ostpr. Fol. 911 a VI 3 27r) ‘piwo’, które warzono, gdy niektórzy go nie mieli: <…> hatt kein bier (2010: 124–125), albo opisywano jako ein gebrew ‘napój, popłuczyny’, eigebreuen, eingebreuenn bier ‘piwo własnej produkcji’, fremde bier ‘piwo zrobione przez innych’ i mierzono beczkami (vo. thonnen, do których można było wlać od 100 do 700 litrów piwa) (Ostpr. Fol 911 a VI 3 27r). Do produkcji piwa potrzebne były Hopffen ‘chmiel’ (2010: 221). W źródle pruskim również się o nich wspomina i pisze: wilden Hopffen ‘świeży chmiel’, getreucken hopffen ‘suszony chmiel’ (Ostpr. Fol. 911 a XXX 3 5r, 7r). Ciekawe szczegóły: Item die Vnderthanen des orts (Dorf Pütschs) sollen kein Bier von keiner Herrschaft ausZutrinnken oder ausZuschencken nehmen. (lie. „Również najemnicy osady (wieś Pütsch) nie mogą od żadnych panów przyjmować piwa, aby je dopić lub rozlewać”) (2010: 254). Piwo należało rozlewać. Prusy Wschodnie 2 Martens Jürgen 2010: Die ländliche Gartensiedlung im mittelalterlichen Preußen. Lüneburg: Institut Nordostdeutsches Kulturwerk. 3 MLE 2009: Mažosios Lietuvos enciklopedija 4. Rahn– Žvinežeris. Wilno: Fundusz Małej Litwy, Instytut Wydawniczy Nauk i Encyklopedii. GRASILDA BLAŽIENĖ 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII piwo rozlewano do beczek, które nazywano thonnen (Ostpr. Fol. 911 a VI 3 27r). W omawianej księdze do beczek, nazywanych thunnen, wkładano śledzie: ein Thunnen Hering in der Vhassen (lit. ‘beczka śledzi w beczkach’) vusi była (2010: 254). Ši ištrauka parodytų, kad kalbamuoju atveju thunnen ‘statinė’ bumniejsza od Vhassen ‘beczka’. W księdze katastralnej i Rejestrze podatku tureckiego żywotne znaczenie miały młyny, których pisownia nazwy w dokumentach z pierwszej połowy XVI w. bardzo się różni: dy mühle, muel ‘młyn’. Ciekawym pojęciem jest ein Brettmuel, po litewsku byłoby to ‘młyn desek’, tj. ‘tartak’, tnący dobre deski – ein guet Breth (lit. ‘dobra deska’) (2010: 45, 253), möhl, mühl (Ostpr. Fol. 911 a XXII 1 36r, 37v), möhlner, mülner (2010: 45), moller, mohller, mollner, muller, molner (Ostpr. Fol. 911a VI 4 18v, 26v; XXX 15 22 6r) ‘młynarz’. Żyjący na początku XVI w. nie mogli się obejść bez jednostek miary, co odzwierciedla się również w źródłach tego rodzaju, na przykład jednostka wagi scheffel ‘szepel’, scheffel = od 30 do 300 litrów (2010: 135, 396), scheffel Ostpr. Fol. 911 a XXX 22 6r), šepelis = 54 litry (MLE 2009: 391). Na obu omawianych ziemiach wysiewano: habern ‘owies’ (2010: 86, 87, 164, 189; Ostpr. Fol. 911 a XXX 3 7r), Gerssten (2010; 302), gersten ‘jęczmień’ (Ostpr. Fol. 911 a XXX 3 7r), Kornn, Korn ‘ziarna’ (2010: 163, 164, 172, 174). To słowo nie zostało odnotowane w tomach wymienionych w recenzji foliału Prus Wschodnich 911 a, które autorka przestudiowała. Pojawiają się pojęcia nieznane Prusom Wschodnim, np. : Łąki / Poza tym łąki należące do tego folwarku leżą wszystkie kolejno aż do granicy pól von Liechtnaw i wyżej wymienionej władzy; takie łąki mogą co roku w latach zwyczajnych dawać do dwustu fur siana (‘Pievos. Również łąki, które są własnością takiego folwarku, wszystkie rozciągają się aż do granicy Liechtnaw i pól wymienionych panów; takie łąki mogą co roku dla dviejų šimtų vežimų šieno’) (2010: 199, dar žr. 352). Rytprūsių foliante fuder wspólnej korzyści dawać do ‘wozem’ wyrażone jest słowem Wagen ‘wóz’, por. …von wagenschoß (Ostpr. Fol. 911a XIV 5 81r). Zwierząt gospodarskich wymienia się wiele: Khuve ‘krowy’ (2010: 214), które pasł khu (hirt) ‘pasterz’, khwe melcke khwe ‘krowy dojone’ (Ostpr. Fol. 911 a VI 4 65r), Ros, Roß ‘koń’ (2010: 219, 220), preuschen hengst ‘pruski ogier’ (Ostpr. Fol. 911 a VI 9 12r), pferdt ‘koń’ (2010: 220), pfert (Ostpr. Fol. 911 a VI 1 1 a; XXX 1 59r). Wymienia się również zawody, np.: ein schmidt, Der Schmid ‘kowal’ (2010: 219, 366: wspomina się tu także o jego rzemiośle i gospodarstwie: sein handwerg, garten), der schmit, wraz z handtwerkern i gertnher – ‘rzemieślnicy i chałupnicy’ (Ostpr. Fol. 911 a VI 1 6r). Wiele na tych ziemiach było także rybaków, vischernn. W omawianym dokumencie mowa jest o udaniu się na polowanie: auf die Jagtt gehen, zur yagt <…> (2010: 324, 352), natomiast w tomach wspomnianych w foliańcie Rytpūsių tylko raz wspomniano starego myśliwego Janelle, alte jegher (lie. ‘Janelis, stary myśliwy’) (Ostpr. Fol. 911 a XIV 6 4 15r). W obu źródłach różni się także określenie miodu Siegfried Hanke, Rainer Vogel (Hg.) Urbare des Fürstentums Jägerndorf aus der Zeit der Markgrafen von Brandenburg–Ansbach Recenzijos / Reviews 277: Von BienBeuten <…> ‘miód zebrany przez pszczoły jednego pszczelarza’ (2010: 332), dat vor 1 1/2 tonne honig 1 1/2 m (lie. ‘za półtorej beczki miodu płaci się 1 1/2 marki’) (Ostpr. Fol. 911 a VI 1 1v). Życie w pierwszej połowie XVI wieku tętniło życiem. Ludzie uprawiali ziemię, hodowali zboża, warzywa, bydło, zwierzęta gospodarskie i kury. Byli właścicielami ziemskimi, zwanymi szlachtą (vo. edeleutte), chłopami-gospodarzami, chałupnikami i pańszczyźnianymi. Całe ich życie i majątek zostały najstaranniej spisane; dziś powiedzielibyśmy – zarejestrowane, wpisane do wszystkich wykazów. W rękopisie wspomina się również o kwestiach moralności, podkreślając, że kradzieże, zabójstwa, podpalenia i inne czyny przestępcze są oceniane przez sąd, którego instancje, sędziowie i wyroki również opisano (2010: 268–269). Omawiana książka jest cenna nie tylko dlatego, że rozszyfrowuje trudny tekst ukazujący szczegółową panoramę życia regionu, lecz także dlatego, że zawiera wykaz pojęć: ,,Verzeichnis der Begriffe in den Urbaren Jägerndorf und Troppau“ (s. 380–409). Również bardzo cenna dla poznania ówczesnego języka niemieckiego, jego kontaktów oraz krajoznawstwa jest charakterystyka miast i wsi należących do margrabiego, ich nazw i położenia geograficznego, a także przegląd omówienia ndorfo (Jägerndorf) ir Opavos (Troppau) valdžiusiųjų sąrašas (2010: 451–453). Šaltinio leidimą papildo 7 istoriniai žemėlapiai, kurių pateikimo kokybė nėra gera, bet gal tai priklausė nuo rankraštinių žemėlapių būklės (2010: 456–462). oikonimów badanego dokumentu (410–450), JegerNależy również wspomnieć o bibliografii, która została uporządkowana nie alfabetycznie, lecz według realiów wymienionych w źródle (2010 463–469). Niemałym brakiem jest nieobecność indeksów nazw osobowych i miejscowych. Dokument jest niezwykle cenny dla badaczy nazewnictwa, dobitnie pokazując, że onimia żadnego regionu nie może się obyć bez historycznych słowników toponimów. Nazwy miejscowości były niemieckie, czeskie i polskie, na przykład niem. Bransdorf, czes. Brantice, który w źródłach łacińskich w latach 1413– 1461 występuje jako Branczicz, Branticz; jest to bez wątpienia czeska nazwa miejscowa, w źródłach czeskich od 1433 r. Brantice, w źródłach niemieckich od 1377 r. Brandisdorf, Bronsdorf (2010: 415, zob. także Hosak, Šramek 1970: 106)4. Wieś najwcześniej została wymieniona w źródłach historycznych pod niemiecką nazwą, którą zdaniem czeskich onomastów najprawdopodobniej należy traktować jako hybrydową nazwę miejscową *Brabantsdorf, której drugi człon wiąże się z vo. Dorf ‘wieś’ (Hosak, Šramek 1970: 106–107). Nazwa miasta Freudenthal została wymieniona w pierwszej połowie XIII w. w źródłach łacińskich 1220 de Freudental, w niemieckich – 1325 Vredenthal, w czeskich – 1456 starosta bruntalsky, 1529 na Bruntali (2010: 414, Hosak, Šramek 1970: 116–117). 4 Hosák Ladislav, Šrámek Rudolf 1970: Místní jména na Moravě a ve Slezsku. I A–L. Praga: Academia Nakladatelství československě akademie věd Praha. GRASILDA BLAŽIENĖ 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII W recenzowanej książce niedokładnie podano formę nazwy miejscowej z 1456 r., która nie była jeszcze wówczas Bruntalem. Budowa i pochodzenie niemieckiego ojkonimu są jasne, jest to złożenie, którego pierwszy człon wiąże się z vo. Freude ’radość’, a drugi z vo. Tal ‘dolina’. Czes. Bruntal jest fonetycznie zaadaptowaną formą niemieckiego ojkonimu. Nazwa miejscowości miała odzwierciedlać to, że założyciele chcieli znaleźć tutaj radość i szczęście (Hosak, Šramek 1970: 116–117). Ojkonim vo. Bauerwitz, le. Baborów (Baborovas) wymieniony w 1303 r. jako Bauorov, w 1323 r. jako Bourowicz (NMP 1996: 51; por. 2010: 419–420). Por. w. pochodzenia odimiennego i wiąże się z awd. Bawor (= Bawarczyk) (NMP 1996: 51)5. W dokumencie nie wszystkie toponimy są nazwane, najprawdopodobniej zapisujący nie znał lub nie rozumiał którejś z nazw własnych. Możliwe, że nie wszystkie obiekty były już nazwane, miały swoje nazwy, na przykład Es seind nutzliche gebirg vnnd Welde zu diesem guet geherig <…> (lit. ‘Są pożyteczne góry i lasy należące do tego majątku’) (2010: 323), Ein Stuck wasser von der Branßdorfer graintz bis an der Meischners furt <…> (lit. ‘Odcinek wody od granicy Bransdorfu do brodu Meischnera’) (2010: 332), Auch hatt es aldo ein ferchen wasser, darin ferchen und Aschenn sindt, des wassers greints gehet an an Gunttersdorffer graintz <…> (lit. ‘Ma również wodę, w której żyją pstrągi i lipienie, a jej bieg sięga aż do granicy Guntersdorfu’) (2010: 315). We fragmencie wymieniono ryby, natomiast sama nazwa rzeki lub strumienia nie została podana. Czasami nazywane są obiekty drobne. W tym samym dokumencie mowa jest o pięciu stawach należących do zarządcy Bransdorfu (najpewniej jakiś staw Bechin, być może por. wo. ryc. Bech, kinukus ir minimi jų vardai: Barons Teicht (Barono tvenkinys), Bechin Teicht kojarzonego z vva. bëch, pëch ‘smoła, smolarz’, Becher wiązany z vo. Pechsammler ‘zbieracz smoły’6, por. także awd. tego obszaru o takiej samej budowie Blaichin (2014: 271)), Schunetzek lub Schind Teicht (najprawdopodobniej garbarza, por. vva. schinden ‘brudzić, zdzierać skórę’ (Lexers 1980: 184), staw), w którym hoduje się drapieżne szczupaki, Frauen Teicht (Staw Kobiet) i Kirch Teicht (Staw Kościelny) (2010: 315). Opisując tego samego Bronsdorfa, wymienia się nazwy rzek: ein Fischwasser, die Sidina, genandt („rybna rzeka, zwana Sidiną”; być może chodzi o dz. czes. Sezinę), ein Stuck wasser, die Opa („odcinek wody Opa”) (2010: 279), floßlein Mstina („strumyk Mstina”) (2010: 270), Ein Wiesen genandt Lupnika („Łąka zwana Lupniką”) (2010: 269)7. 5 NMP 1996 Nazwy miejcscowe polski. Historia, Pochodzenia. Zmiany. Pod redakcją Kazimierza Rymuta. A–B. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiegp PAN. 6 2005: Duden Familiennamen. Herkunft und Bildung. Opracowali Rosa i Volker Kohlheim. Mannheim: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus AG,, 115. 7 Autorka recenzji dziękuje słynnemu czeskiemu onomaście Rudolfowi Šramkowi za pomoc w ustaleniu lokalizacji rzek wymienionych w źródle. Siegfried Hanke, Rainer Vogel (Hg.) Urbare des Fürstentums Jägerndorf aus der Zeit der Markgrafen von Brandenburg–Ansbach Recenzje / Reviews 279 Jak już wspomniano, rękopis został napisany w języku niemieckim, kilka dokumentów jest w języku łacińskim. Słynny niemiecki onomasta i językoznawca Albrecht Groile (Albrecht Greule), przedstawiając książkę, powiedział, że tego rodzaju teksty nie są łatwe w lekturze (2010: 4–5). Z jego stwierdzeniem można zgodzić się tylko częściowo, ponieważ książka ta jest bardzo interesująca dla językoznawców, historyków, geografów, biologów, botaników i specjalistów z innych dziedzin. Po raz kolejny należy podkreślić, że bardzo zabrakło indeksów nazw miejscowych i osobowych, które zasadniczo ułatwiłyby pracę nie tylko badaczom nazewnictwa omawianego obszaru. Solidna monografia Rainera Vogla Familiennamen in der Altvaterregion. Powstanie, rozwój i znaczenie nazw osobowych w księstwie karniowskim i w państwie feudalnym Bruntál (dawniej Śląsk Austriacki) (lic. „Nazwiska regionu Pradedu. Kształtowanie się, rozwój i znaczenie nazw osobowych w księstwie karniowskim i dobrach Freudenthal (dawniej Śląsk Austriacki)”, opublikowana w 2014 r. na Uniwersytecie w Ratyzbonie na podstawie rozprawy doktorskiej obronionej w 2013 r. Niemłody autor nie jest językoznawcą, nie był onomastą. Po opublikowaniu omawianej książki R. Fogel może być nazywany również onomastą. Jest inżynierem, lecz jego konsekwentna praca i ciekawość wyraźnie pokazują, że można kompetentnie napisać najbardziej wyczerpujące dzieła. Region Pradziada (czes. Praděd) był ojczyzną rodziców autora. R. Fogel zbierał materiały ze źródeł kadastrų, Karolio, Jozefo kadastrų ir pagrindinių pajamų matrikulų (Grund-Ertrags-Matrikel) bei Froidentalio valdančiųjų kadastrų (XV–XVIII a.). Nors rašto kultūra buvo aukšta, nebuvo jokių instrukcijų, kaip reikia rašyti rękopiśmiennych: z już omówionych imion mieszczan i poddanych. Każdy mógł zapisać swoje imię tak, jak chciał, mógł swobodnie dysponować swoim imieniem i według własnego uznania je korygować albo zmienić. W XVI w. i na początku XVII w. imiona niemieckie zapisywano z łacińskimi końcówkami albo tłumaczono na język łaciński. Po rewolucji francuskiej pojawiła się państwowa potrzeba uporządkowania systemu imion i nazwisk (Vogel 2014: 163). Ciekawe, że polityka tolerancji cesarza Karola II stworzyła warunki do istnienia religii luterańskiej, kalwińskiej, prawosławnej i żydowskiej, dlatego w księgach katastralnych odnotowano wiele imion żydowskich, które na omawianym obszarze R. Fogel analizował (172–192) i stwierdził, że w XVI w. nie można jeszcze mówić o dwuczłonowym nazewnictwie Żydów. Odnotowano następujące imiona żydowskie: Mojzis, Mosse, Nathanien, Tabakjüdin, wskazujące również na zajęcie kobiety, tj. handel tytoniem, itd. (2010: 184–186). Niełatwo było zebrać te imiona, ponieważ przedstawiciele Trzeciej Rzeszy celowo niszczyli liczne źródła, w których odnotowano żydowskie antroponimy, często pochodzenia słowiańskiego i zintegrowane z niemieckim systemem imienniczym (2014: 29). Autor interesująco omawia pochodzenie antroponimiczne badanych nazwisk oraz kategorie motywacji, podkreślając, że można je podzielić na pięć grup, ale niestety prawie nie podaje przykładów (2014: 24), dlatego poszukiwano ich w innych źródłach, ponieważ czasami trudno ustalić granicę między nazwiskami od przezwisk a nazwiskami 3 grupy: