Jano Otrębskio „Gramatyka języka litewskiego“ (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis

200 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Direções de pesquisas acadêmicas: história dos lituãos escritos, sintaksê e semântica das línguas lituanas velosas e atuais. JANO OTRBSKIO GRAMATYKA JZYKA LWSKIEGO (III ITE I 1956, II 1958, 1965): HISTORIJA IR DABARTIS Jan Otrębski’s Gramatyka języka litewskiego (III 1956, I 1958, II 1965): History and Today ANOTACIA Straipsnyje aborda-se Jano Otrębskio prepartas Gramatyka języka litewskiego (I, II, III) escrita e publicação eiga, descrição gramatical conteúdo e maneira de pateikimo. Klasikinė, em dados grupavimą, e não questões teóricas atenção telkianti J. Otrębskio lituãos lingua gramatica chavi iliustracinės matéria abundão e capacidadeimu a mantiver. Viena J. Otrębskio suplanoatas, mas nespėtų realizar desta gramática tarefas foi preparação de formas de palavras indekso. Aproveitando os atuais possibilidades técnicas isso seria possível fazer com duplo coeficiente de utilidade: eletrônico gramaticamente usto das formas de palavras com seus lenkiškais correspondmenimis registo leistų ter e OGJL formas de palavras rodyklę, e puikų lietuviųlenkų kalbų žodyną. ESMINIAI VOODŽIAI: Janas Otrębskis, gramatica, língua Lituânia, morfologia, palavras doyba. ANNOTATION The article discusses the process of writing and publishing of Gramatyka języka litewskiego (I, II, III) by Jan Otrębski as well as the content of grammatical description and its way of Artigos Articles / 201 Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis presentation. Otrębskis classical grammar of the Lithuanian language focating on data grouping rather than theoretical issues fascinates by the abundance of illustrative material and the ability to handle it. One of the tasks planned but unaccomplished by Otrębski was the compilation of a word-form index. By taking advantage of modern-day technical capacities it could be done with a double-efficiency coefficient: an electronic register of the word forms used in the grammar with their Polish equivalents would enable us to have both a word-form index of Otrębski’s grammar and an excellent Lithuanian-Polish dictionary. KEYWORDS: Jan Otrębski, grammar, Lithuanian language, morphology, derivational morphology. 0. ĮVADINĖS PASTABOS Žymaus lenkų kalbininko Jano Otrębskio (18891971) nuopelnus lituanistikai vainikavo trys XX a. 67 dešimtmetyje pasirodę lietuvių kalbos gramatikos Gramatyka języka litewskiego (toliau OGJL) tomai. Praėjus 50 anos desde o último tomo desta gramática saído pravartu olhar para J. Otrębskio parengtą lietuvių kalbos gramatiką. Acontece apenas com respeito ao património científico e cultural, ou ainda é e pode ser atual? Estas questões determinam e a estrutura do artigo: OGJL peculiaridades são discutidas avaliando J. Otrębskiui cuidadosėjusius questões de descrição gramatical, nos apontashos fornecendo referências sobre OGJL autoriaus avaliações de disposições gramaticais e sobre briskesnius diferenças e interligações com outros grammáticos descrições da língua jam OGJL tomui Nauka o formach – ne tik dėl neabejotino jo originalumo, bet Lituânia1. Straipsnyje principalmente foco é dado trečiair com o objetivo aktualizar a turima questão deste tomo tramo em língua Lituãs2 de publicação. 1 Quanto mais atenção é dada OGJL gretinimui com Dabartinės lietuvių kalbos gramatica (http: DLKG). 2 Juozo Balčikonio preparado OGJL3 vertimas assim e não foi publicado: vertimo manuscripis antrašte Prof. Jonas Otrembskis // Gramatica dos idiomas Lituães // Tomas III // Morfologija // autorizuotas vertimas é guardado Rankraščių skyriuje da biblioteca Vilniaus universitras (šifras F178). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII 1. OGJL LEIDYBOS EIGA IR RAŠYMO YPATUMAI 1956 1965 m. estatal Varšuvos mokslo leidykla imprimiu tris OGJL tomus: Nauka o formach (1956), Wiadomości wstępne. Nauka o głoskach (1958) e Nauka o budowie wyrazów (1965). O autor foi sumanęs escrever ainda e quarta […] sintaksei da língua lituânica destinada […] tomą3, e quintoame incluir de todos os quatro tomos gramaticais as sujeikines e palavras formas rodykles. Sumany OGJL estrutura não correspondeva à escrita e à impressão eili-dade (III, I, II), portanto sem nenhuma introdução aparecido primeiro OGJL3 quanto surpreendeu leitoratojus4, explicações sobre objectivos de loja e sandarą sulaukusius só aparecendo primeiro ao primeiro togramatical mui (žr. OGJL1 XII). Adresatu escolhido elementarmente filologicamente expprusussio leitorja J. Otrębskis podia cercieiti sem gramaticos classias ou categoriias descrúdinamentos (exceção é feita só aos gramaticos poklasias que mostram peculiaridade da língua lituânica5) e agntis ante o lecstomo sujeito das linguísticas categorias raias dos dados poklasio e sinais e quanto variiriapusiškesnės panoramas. OGJL fornece dados de línguas lituanas pelo menos em três níveis: os assuntos teóricos ilustrados não só do tempo literarinas lituanas (ir rašokad neperžiūrėjus velosios lietuvių kalbos ir tarmių fornecido material seria difícil entender litųų literatūrinės kalbos mįsles, mosios, ir šnekamosios), bet ir tarmių bei senosios lietuvių kalbos pavyzdžiais. Plataus iliustracinės medžiagos spektro pasirinkimą J. Otrębskis aiškina tuo, fonetikos, leksinių variantų ir sintaksės svyravimus (ten pat, VIII). O material do língua Lituânico OGJL é frequentemente comparado com dados de outras línguas indoeuropeias6. Iliustracinis Lituviškas texto kirčiuojamas e traduzido em polkų kalbą. 3 Plg. referências sobre previsto um mais largonija disposição de certas questões no futuro sintaksės tomo (OGJL3 274) ou trabalho objeclus presentatancej įžangą (OGJL1 IX, XI, XII). 4 Revisando OGJL3 Pranas Skardžius tal apresentação sem referodas ligou com o objetivo parašiti išsamų liet. kalbos gramatikos vadovėlį (Skardžius 1998a: 702). 5 Expressões da língua Lituânia, não tendo analogias de correspondências em outras línguas indoeuropáticas, J. Otrębskis aloca mais atenção. Plg. havertojo frequente do tempo (OGJL3 221224) ou įvardžiuotinių būdvardžių descriúdinimas (tenpid, 121). 6 Houve opiniões de que essas comparações não são suficientes, plg. Skardžius 1998a: 702. Artigos Articles 203 / Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis 2. DALYKINIS OGJL TURINYS 2.1. 1956: terceiro tomas Formų mokslas (Nauka o formach)7 OGJL processo de escrita e publicação começou de palavras formas mokslui8 parairtu tomo, no qual apresenta-se darybinis e ou kaitybinis gramatinių klasių kalbos dalių) aprašas. OGJL3 aprašomos šios kalbos dalys: daiktavardis, bū- (ou dvardis, įvardis, skaitvardis, veiksmažodis, prieveiksmis, prielinksniai e polinksniai, jungtukai e dalelytės bei jaustukai. Skyria e poskyria chamam-se lenkiškai ou latyniškai9. DAIktAVARDŽIO skyrius pradedamas trumpomis įvadinėmis pastabomis apie šios kalbos dalies raišką gramatinėmis linksnio, skaičiaus, giminės kategorijomis. Įžanginėje dalyje trumpai pristatomi septyni linksniai10 bei lietuvių ir diferenças de entretenimento polkų línguas (OGJL3 1). J. Otrębskio opinem, de que época práticas nas gramáticas da língua lituanas adquirilėjęs de Daniel Kleiausino Grammatica Litvanica (1653) quase sem pakitimentos permetido cinco dos modelis do doiktavardžio alegrniuočių esąs paviršutiniškas ir insuficientas (ten pat, 6), portanto ele kaitybos paradigma se relaciona com historicos daiktavardžio kaitybos kamienais11: -o- (vyras, convidadas); -ā- -iā- (jūra, giria); -(i)ē- (upė); -i- (ausis); -u- (sūnus) e priebalsiniu (duktė, -ers; akmuo, -ens)12. Cada alegrniuotės no paradigma 7 Sobre OGJL3 consul. Skardžius 1998a: 701708, 741745. 8 J. Balčikonio vertime em língua lituânica tomo nomeinimui escolhido terminos morfologia. 9 Excepção é feita apenas a um único atribini, cf. OGJL3 244. 10 Aparticular a histórica condição da língua lituãs J. Otrębskis não esqueça e nykstančių ou já extingusių iliatyvo, aliatyvo, adesyvo (OGJL3 7681). 11 Panašus yra ir Jānio Endzelīno pateiktas daiktavardžių aprašas pagal -()o-, -iā-; -(i)ē-; -i-; -uir priebalsinį kamienus (plg. Endzelynas [versta iš 1948 m. leidinio] 1957: 104–130). 12 DLKG taip pat teikia vardažodžių linksniavimo aprašą pagal kaitybos kamienus su penkiomis (i)a, (i)u, (i)o, ė, i alegrniuotėmis (e ainda um pouco smulkesniu divisão em 12 paradigmas) consul. DLKG 6869. da língua Lituânia enciclopedia Vytautas Ambrazas oferece ainda mais supressimitada alegrniação características descrição de acordo kaitybos kamienus, plg. LKE 328329. E DLKG, e LKE oferecidos alegrniuoços modelois do velho pribalsinio kamieno daiktavardžius priskiria pra i kamieno, sr. DLKG 69, LKE 329. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII apresenta-se e šauksmininko13 forma14 (tai paranku leitytojui, ieškančiam pilnų linksniavimo paradigmų15), discutem-se características de kirčiavimo e polinkis šauksmininko raiškai escolher formas abreviadas ou menoresbines (iden, 12). OGJL3 muitos conselhos práticos, plg., por exemplo, referência a causa de possíveis dificuldades estabelecendo -ikamieno daiktavardžių giminę e nesta situação gelbstinčią vienaskaitos naudininko galūnė (- ou iui) ou abreviões subtilezas de marcação16. J. Otrębskio acha que algumas -i palavras kamieno são herdada da velhossia niekatrosios giminés com base gretinim com outras línguas indoeuropeias a esta herdada ele atribui daiktavardžius aks e širds (tenbid, 37). Presentando a categoria de giminês de daiktavardžio da língua lituana J. Otrębskis distingue gramatical e giminę naturalna (rodzaj naturalny), por exemplo, homem, esposa17, e abordando a última indica que na língua lituana (como e em outras línguas) existe daiktavardzes, com as quais podem ser encaminhados ambos os sujeitos de giminiais naturais essas daiktavardzija feminina e a possibilidade de encaminhar ambos os […]natural[…] giminos 18, 37p. Pelo que se refere ao significado exclusivo do kirčiação, J. Otrębskis expõe os fundamentos do daiktavardžio kirčiação19 (ten 13 Sobre a possibilidade šauksmininko formas de transmitido pragmáticas funções considerar não alegrniu, e separada gramatine categoria cf. Judžentis 2012: 7273. 14 Mentrês Mention J. Otrębskio atenção formas šauksmininko a diversidade, tem-se notado e o que às vezes qualquio variante no paradigma e pritrūksta (plg. pateiktis vji (OGJL3 17) e vjau (DLKG 71)). 15 Com o multidiskaitos vardininku coincidindo šauksmininkas não incluído em DLKG daiktavardžio linksniuočių paradigma (žr. DLKG 71, 73). 16 Plg. anotação sobre raide f. (femininum) significimas moteriškosios giminės -ikamieno daiktavardžius (OGJL3 4, 37) com a explicação de que é o único grupo de daiktavardžių, cuja traožas (kamiengalis) não é suficiente indicador principal gramatικής giminės giminė é determinado de acordo unisasitas beneficiário galūnes (ten pat, 3637). 17 Plg. J. Otrębskio indicadas gramatinais (dabar vad. morfologicas) e naturais giminas não correspondência exemplos, tais como Daukšà, daildė, ttė, ddė ou só tarmēs ustojamą gražùs pamergỹs, velhões raštų daiktavardžius pelūs, pessoas conjuntos tomis pelumis, pessoas savás (JLOG3 45). Outokią opinião sobre natūralină gimină consul. Skardžius 1998a: 702. kis laikė muito complexa e sua escrita gramática objectivos ultraijančia tarefas (OGJL3 65). 18 Apie hibridinius (substantiva communia) daiktavardžius daugiau žr. Judžentis 2012: 34–36. 19 Visapusišką lietuvių kalbos daiktavardžio kirčiavimo sistemos būklės ir raidos aprašą J. OtrębsSkardžius OGJL3 recenzijoje zazmenciona turįs J. Otrębskiui recriminštų por causa kirčiação, mas seus dėl especialumo neišsako, cf. Skardžius 1998a: 708. Partil OGJL3 propostas de kirchiação inconsistências pode ser relacionado com diferentes variantes de tarminių kirchiavimentos, plg., por exemplo, géiba (OGJL3 23) e LKŽ pateiktį geibà; outrosokias galūnės vediniais (plg. veidmainỹs (OGJL3 70) e nos agora mais aceitável veidmanis) e etc. Straipsniai / Articles 205 Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis pat, 710). Nas locais então gramaticas e dicionários da língua lituana adquirido de kirchiuočių agrupamento segundo o lugar de permanência do kirčio e intonacinę skiemens qualidade (ten pat, 8), o autor OGJL sakosi escolhendo Kazimiero Jaun proposed proposed phonetically pagriddais baseada na kirčiuočių modelį (ten pat, 9), o skaitytoi pateiksi dvias ou tris reikiamas.:20 formas, например jra, (jr)-os, handà, (ra)-kko, rañ (ten pat, 10). É importante enfatizar que OGJL3 o uso de daiktavardços da língua lituãs é discutido não só nant apie vartoseną šnekamoje kalboje21), bet ir istoriniu aspektu22. entãoííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí Neste capítulo J. Otrębskis exclusivo atenção destina ao adjetivo ddis, ddi: discute sua caityba, kilmę, vartoseną tarmėse e em antigos escritos (tam mesmo, 85; 88; 92; 9394; 1171; 119; 120; 142) e darybine variações ddelis, -ė leisniação paradigma (tam mesmo, 108), fornece exemplos de adjetivos de adjetivos em adjetivos com postpozicino postpositivo, como: kietúojudu, gerúojudu; kietíejidvi, geríejidvi (tam mesmo, 122). Descrevendo niekatrosios giminês atribvrzys para isso são usados os termos género nijaki e neutrum (ten pat, 124, 127) lhes atribui a palavra pawoiu, pavardota por Mikalojaus Daukšos Postilės (toliau DP) na sentença Ręgí kai pawoiu y bû geriůs DP 27211 (ca e qualquer outro exemplo DP, esta sentença J. Otrębskio gramatico é citado com lenkišku Jakubo Wujeko postilės iestmeniu, plg Widiß iàko niebiespiecno.: być w roskoßy.) (ten pat, 125). Aconteçendo -o-, f. -ėkamieno būdvardžius J. Otrębskis indica um possível daiktavardinę sudurtinių būdvardžių vartoseną e fornece diferentes atributo e daiktavardžio galinčio realizar minkštašidis paradigmas24 (mas só daiktavardinei dessas sudurtinių žodžių vartosenai 20Interessante que neste ponto de vista J. Otrębskis nãoirenka cirčiuotės para determinação mais importantes do múltipla beneficiário e do galininko, embora e indica essas links importância para damas, kad abejotinais atvejais lietuviai patys taip tikrinasi daiktavardžio kirčiavimo galimybes (OGJL3 9, 64–65). Apie šiuos linksnius, kaip kriterijų, kuriuo remiantis nustatoma kirčiuotė, žr. determinação do lugar do circio, pabrėžLaigonaitė 1978: 3536; sobre o cirčiação aprendimuisi parankų múltipla beneficiário e irininko ou kilmininko do lugar do circio dės darnį. Stundžia 1995: 14. 21 Plg. sutrumitados unicascaitos vice ministro (valdžiojè: valdžiõj, gerklėjè: gerklj) e multiskaitos įnagininko (valdžioms: valdžiõms, katėms: katms) e etc. formų pateiktis (OGJL3 32, 35). 22 Plg. J. Otrębskio exclusivinho atenção daiktavardžio diskaitai (pvz., dvi dukteri, du sūnu), que já então na língua lituânica podia ser neįprasta (OGJL3 2, 8185). 23 Plg. J. Endzelīno pateiktą tik vyriškos giminės būdvardžių paradigmą (Endzelynas 1957: 130–136). 24 Plg. nas páginas adetizadas encontradas būdvardiškąją e daiktavardiškąją paradigma com as diferentes unicascaitos beneficiário e deputador escolhastimis (OGJL3 107, 108). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII classifica šauksmininką25). OGJL autor próximo de altoêleso grau absolutina vartosená (OGJL3 129) considera so-callamuosius incomplną ou por didelį quantidade de característica nusakančius būdvardžius com prefixiais ap-, póir preceagoms -ókas, f. -óka26, plg.: ap-dykis, f. ap-dykė ‘prawie próżny, niepełny, pó-žalis, pó-žalė ‘trochę za surowy; niedopeczony, gerókas, geróka ‘dość dobry; bastante porządny27 e discussia não de origem graduiável, tal como vyrèsnis, vyriáusias, šunèsnis, pirmèsnis, pirmiáusias, etc., a possibilidade de fazer formas de grau de possivelmente extingussei atribúveres (ibid, 133)28. Įvardžio capítuloue J. Otrębskis fornece discutidos įvardžių origem paaiškikių como vẽ-du, vẽ-dvi ou nuo-du (tenid, 139). Neste capítulo não encontraremos do palavra támsta29, que J. Otrębskis considera daiktavardžiu, galinčiu reikšti abi naturais naturaisas parentes (ibid., 5). Com interessantes exemplos ilustra-se ninguém vartosena, nimus, daug dėmesio skiria dviskaitai, pamini įdomių tarminių jos formų, topor exemplo, segundo negigino envoluptyje niẽkuo nedtas ‘niewinny; bez braków, nienaganny ou compointe niẽkai mergáitė ‘marna dziewczyna (ibid, 147). Nesta descrição encontram-se não-definêjiveis introduções com skolintine dalelyte by junginiai by kas; by qual; byks30 (ibid, 158). 25 LKG I tomo indica-se -ia, -ė kamieno caractervardžių šauksmininkas ir vyriškos, e moteriškos giteikia (i)o kamieno charaktervardžio paradigmas dvejopai: com šauksmininku (mas só a alguns masculinškės giminės caractervardžiais, ex.: mednis, apmažis, baltakãklis) e sem šauksmin (p.ex.: gerèsnis, gerèsnė, mednė, apinkoỹmažė, baltakãklė) (DLKG 180, 184)). 26 Uso de formas de grau sem comparativos conjuntos, quando simplesmente expressivamente introduzida uma certa característica, chamado minės paradigmose, pvz.: auksni, -e; mažùti, -e; apgeri,-e; baltažíedi, -e (LKG I 486, 487); DLKG de absolututine grau formas de vartosena, cf. Judžentis 2012: 8889. Absoluutamente utilizados para graus do adjetivo sinónimiški prefeitos -okas e antesdėlių apy-, povediniai (ibid, 89). sobre eles mais ver. DLKG 195, 196, 224226. 27 Esses atributos significativos DLKG também são discutidos na seção de categorias de grau gramatical, plg.: Neturi graus formas de tais atributos qualitativos, que já por si mesma no seu significado de obra describam uma certa quantidade de característica (DLKG 173); aqui também é indicado que ocorrendo prefixo po-, apydarinių grau superior de formas indicam que esse grupo de derinių significâncias são 28 Diskusiją sobre esta questão cf. Skardžius 1997: 433439; 1998a: 706. 29 DLKG palavra tomsta chama um pessoal principal modagumo (DLKG 257, 259), e Albertas Rosinas um subjectiva avaliação participiniu įvardžiu (Rosinas 1996: 3844). razões, por que valorinys escusta pode ser percebido como daiktavardis, véa id, 44 p. 30 Sobre Estes neapibrėžtumą žymintys samplaikiniai įvardžiai su bi by populiarūs tarmėse (plg. LKG I artimos gramatinėms laipsnių formų reikšmėms“ (DLKG 225). 692693), e no último tempo e novamente adquili šnekamojoje bendrinėje kalboje. Artigos Articles 207 / Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis Alguns leitores OGJL3 podem não surpreender a seção SkAItVARDŽIO, onde as palavras abù, ab; abùdu, abdvi31 atribuem-se quanto numéricosnomji32 (tenpat, 164), keler, kẽlerios; dúvida, ãbejas kuopiniams (liczebniki zbiorowe), e kel, kẽlios questionados aos não definėžtiesiems kuopiniams números números33 (ibid, 172, 173). Skaitvardžių capítulo aborda-se kuopiniais daiktavardžiais chamadas de palavras, tais como penketas, šešetas e etc. e alguns34 vartosena (tenbid, 174). Aqui descritos e a partir de números feitos atributos consideram-se preesagões -opas, -okas, -eriopas, -as, -linkas, -lypas, -ergas e pan. vediniai (não só dvejópas, trejópas, vieneriópas, vienókas, mas também tūleriópas, -a ‘roznoraki, różnorodny, dvgubas, dvlinkas, dvilvérỹpis, ketgis e pan. (ten pat, 175176) ou adverbiais de veiksmía dvíese, dvtra, añẽja tanto, antrap, dveja, dùgubp, dùkart, sgub e pan. (ibid, 177178). VESMAŽODŽIO descrição encaixa matéria variantiškumu: como e visur gramatikoje aqui é apresentada não só dados da atual língua lituânica, mas também įdodžiui, desta tarmės polinkis mių senosios lietuvių kalbos bei tarmių faktų (plg., pavyzdžiui, góti, gója, gójo ‘szybko iść’ (ten pat, 214)), ypatingą dėmesį skiriant Tverečiaus tarmei (pavyzvartoti trumpas veiksmažodžio formas (plg. išėjo: išė) iliustruojamas plna padabójau: padabéu, padáu: padjau asmenação (tenpat, Ik 217)). OGJL3 sem referência em tarminá vartoseną apresenta-se verbomodio grsti ‘grozić, odstraszać, comunrinėje lietuvių kalboje considerado intranzityviniu, asmenação paradigma: grėsiau, grėsei, grėsė, grėsėme, grėsėte (ten pat, delius, plg.: málti: mãla, mãlė i tarm. mãlo e léisti: léidžia: léido ir tarm. léidė (ibid, 208209)). OGJL autorius 216). J. Otrębskis nuodugniai aptaria veiksmažodžių šaknies balsių kaitos mosavitai interpreta a atual lituana 31 DLKG ambos, abi, abeji, dúvidas atribui positivados aos descreendrinados aos introduzidos (DLKG constitui dois elementos (Rosinas 1995: 47). Desta acadêmico observação, em descrições gramationais de línguas lituãs raro kalbininkas ambos 257). 32 Abu, abi priskyrimą skaitvardžiui A. Rosinas laikė nepagrįstu: „šių žodžių semantinė analizė rodo, kad jie turi reikšmę ‚visi‘, t.y. pronominalinę reikšmę, ir vartojami tuo atveju, kai aibę atribui a introduzjos, de poucos desses indicando K. Būgą e P. Skardžių (Rosinas 2001: 101). E de fato, ambos, ambos atribuídos aos numervardji encontraremos não só cedoes (plg., por exemplo, Jonikas 1939: 63, Endzelynas 1957: 142, Senkus 2006: 245, 248, Senn (1966: 214), mas e atuais trabalhos de língua Lituânia, plg. Smoczyński 2007: 2, Stundžia 2009: 84; 254, Dini 2014: 149. 33 DLKG keleri, kẽlerios tempo não-nomimaisiais, e keli, kẽlios questionamaisiais e relativos įvardžiais (DLKG 257). Rosina introduziu vários, alguns, keleri, vários describe como significimucios contêuiamucios (Rosinas 1996: 120). 34 DLKG introduz um nome alguns chamam indefinėvôo não nomeimô (DLKG 257); Rosina o atribui aos marcatoriáveis surnomes, que išskirimųjų elementos indicam muito undefinėžtai mę36 (tam mesmo, 222224). OGJL3 expõe amplamente descrita supramótica precipaca (optativus) formas de diversidade e kilmė37 e sintaksinė (conditionalis) raiška (tenid, 230 234). Apibūdinant reflexivos construções (sangrąžos dalelytė si vadinama įvardžiu38) OGJL3 telkiamasi ties (Rosinas 1996: 119). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII kalbos būsimojo laiko paradigmą35 (ten pat, 205) bei būtojo dažninio laiko kilsangrąžinių konstrukcijų vartosena lietuvių ir lenkų (ten pat, 236, 237) bem como em outras línguas indoeuropees (ten pat, 239). explicação de palavras de origem (plg. nota sobre -sivirsmą em -sar -z-, por exemplo.: pazbãrā, aćgulė, ou observação de que modificações semelhantes na literatura lituânica são às vezes diretamente verbalizadas, plg. stvérti ao lado tvérti ‘chwycić conexão de origem com *nu-s(i)-t-s(i) e paribiamente gramucci mistvértis ou susizgribti ‘schwycić J. Otrębskis atidus įvairioms modifikacijoms bendrinėje kalboje ir tarmėse bei się, spostrzec się, que kildintinas de *su-s(i)-gribti-s(i): ‘patpatpatch (tenbti, 238)). O autor OGJL enfatiza o uso do seekinho (supinum) apenas em dialectos (ten pat, 243244), e BūDINIAMS descrever opciona terminili Lithuvišką, esclarece o seu significado (indicando que o outro nome infinityvus ii já não é empregado), eliskina a forma verbivora (notando que ela não é adulta com o prefixo, negūna ou sangrąža) e raias e veiksmines funções39 (ten pat, 244245). Veiksmazodio capítulo J. Otrębskis discuia participium necessitatis, chamando-os não viekiamosios rūšies daliviais40 e indicando alguns preceitos -inas darinių prarastą dalyvinę e emryškėjusią būdvardinę reikšmę (plg. būtinas, dirbtinas) (tenpat, 273274). Descriindo niekatrosios giminės dalyvius participia w formach neutrum OGJL autorius stabteli i ties es turima dalelytės reikšme ‘rzekomo, jakoby, niby41, plg. : Ela, esą, isso não sabinanti. ‘Ona jakoby disso nie sabe. (ibid, 274). 35 Jono Kazlausko opinião sobre o facto de J. Otrębskis a considerar vários diferentes indoeuropietiškų kategorijų mixiniu cf. Kazlauskas 1968: 366. 36 Com J. Otrębskiu, kildinusiu sertojo freqüentino tempo preesagą -dav isch doybních iterativů sertojo tempo com preesago -av e spraustiniu priebalsiu d, discordka Aldona Paulauskienė (žr. Paulauskienė 2006: 6162, 84). 37 Esteí explicação Kazlauskas chamou inacreditėtinu (žr. Kazlauskas 1968: 399). 38 Isto é comum nos trabalhos de historiadores da língua, pg.: Formos em relação sangrąžinis įvardis ... foi dvejopas: s(i) e se (Palionis 1967: 140). 39 Búdinia DLKG são discutidos bastante semelhante (pobrecendo as funções próprias aos préveiksmos e verbmajorina raišką), só não verbmajorio, e préveiksmio capítulo (DLKG 413414). 40 DLKG no início da seção destinada à descrição do participante encontraremos uma indicação que nas gramaticas a participantes não efetivos é atribuída uma açãožodinė reikiamybės forma; embora segundo o seu significado tal forma sudaro priešpriešą a todos os participantes (DLKG 354355). 41 Sobre sentinio anteveiksmiu (dalelyte) estranimų palavras de transferikimo indicikliu virtusį esą(s) sr. Holvoet 2004: 113114. Artigos Articles 215 / Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis aptariamos64, disputijamos65, indicam-se não só anteriores, mas e mais recentes66 estudos gramatísticos da língua lituânica e ou seus apżvalgos/. Passados 50 anos desde mais tarde aparecido OGJL tomo imprensamento queriamsi ter OGJL palavras formas rodykles. Šiuolaikinės técnicas possibilidades permite OGJL fornecidos riquezas da língua lituãs utilizar melhor, do que foi próprio J. Otrębskio sumanyta. Electrônico dvikalbis (lietuviųlenkų) ou mesmo abipusis (su atvirkštine lietuviško palavra de forma paieška segundo lenkišką atitikmenį) índice de formas de palavras leistų eficazmente usar OGJL siūlomu aprašu67, e ao mesmo tempo seria e completo dvikalbis vocynas68, convendendo várias formas de palavras69 e significados70, destacando sinonimines e ou antonimines ligações de palavras71. Greta todas OGJL palavras de rodyklės ativamento é ainda e outra OGJL3 publicação lietuviškai possibilidade: eletrone publicacija poderia tornar e Vilniaus universiteto bibliotekoje guardamos J. Balčikonio autorizuoto OGJL3 trtimas em língua lituãs. Justiça, J. Balčikonio prepartoje Lituviškoje OGJL3 versijoje iliustraciniai pavyzdžiai não tem lenkiškų atitikmenų. Isso às vezes incentivou tradutora a agir criativamente, mas outra vertus algumas quais (especialmente raresnês) significados de palavras Lituvichas descrever aqueles polkiškų atitikmenų muito falta. 64 Plg. LKG I 487, Mažiulis 1970: 132, 185, Kazlauskas 1968: 127, 176, 198, Paulauskienė 1979: 141, 159. 65 Plg. Kazlauskas 1968: 399, Mažiulis 1970: 54, 210, 220, 228. 66 Pvz. : Ambrazas 2006: 105, 283, 314, 353, 445, 481; Judžentis 2012: 36, 169; Arkadiev, Holvoet, Wiemer 2015: 21, 36. 67 Como exemplo, pode citar-se P. Skardžius Rinktinių raštų rodyklę, bemokai facilitançaça familiarizão com este autorus obras (žr. Skardžius 2013). 68 Como exemplo e protótipo do projeto de Tóquio pode indicar-se o Skaitmeninės filologijos centre da Faculdade de Filologia da Universidade de Vilnia parengtą Thesaurus Latino-Lituanicus Jungtinis latynų-lietuvių kalbų žodynas nuo XVII iki XXI amžiaus, mais sr. httpwww.thesaurus.flf.vu.lt 69 Por exemplo, a única palavra J. Otrębskis fornece o significado ‘samiutki. Tal um único ‘vienišas significado ele ainda acentua com outras šaknis vienvediniais: vienuĩ víenas ‘samiuteńki, vieniñtelis, vienỹtelis, vienùtis, vienutėlis, vienutùkas, vienùžis, vičvíenas, včvienaitis (OGJL3 131, 132). Ir plg. O vocabulário das línguas Lituáviaslenkas indicado único correspondem ao ‘jedyny (LLKŽ 540). 70 OGJL fornecem completos correspondentes de exemplos lituaniços em lenkų kalba, exemplo: graudùs, - ‘kruchy, tkliwy, rzewny, gorzki (OGJL3 95); tùščias, -ià ‘prożny, pusty, bezużyteczny (ten pat, 93); indicam não só populares, mas também mais raras (p.ex.: bérnas ‘młodzieniec; kawaler; parobek (ten pat, 11), pustinas, -a ‘porządny, przyzwoity (ten pat, 102)), nublukusios (pvz. šõkis (não só ‘tanec, mas também ‘skok = ‘šuolis (ten pat, 19)), nykstančios palavras significativas, exemplo.: eidinti ‘chodzić, eidiniñkas ‘dobry piechur (ten pat, 272); dial. pagáulus, -i ‘pojętny (tenvo, 110); negeróji ‘nieszcięście, kreivóji ‘linia krzywa e etc. (ibid, 111). 71 Plg., por exemplo, de descrio OGJL isryškėjančią opus rambus antonimiją: opùs, - ‘wrażliwy, czuły; trudny do gojenia; [...] rambùs, -, ‘nieczuły, niewrażliwy na bicieʼ (OGJL3 97). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII APIBENDRINIMAS OGJL pode ser avaliada como neprarandanti valor científicas. Esta gramatica presentezi a língua estudantes, e especialmente codificando, indica necessidadebę basetir vivòs língua totalidade e nãoesforšti conhecimento da história comum da língua. Candidando J. Otrębskio Lituviões lingua gramatiką constantemente acompanha a impressūção de que ela foi escrita tendo a propósito a dividir partilham conhecimento e isso foi feito com prazer. Portanto OGJL pode denominar gramatica, que é interessante e agradonu ler. Modelos de descrição linguístico constantemente mudam-se, per ilgesnį tempo bemokai muda-se e a abordagem em J. Otrębskio parengto darbo savitumą jo rašymo metu ir aptarti pastebėtus ryšdescriomativa material, portanto artigo se tenta chamar atenção em kesnius deste e mais tarde espalhados gramaticos descritos modelamento ou classificação de matéria similaridades e diferenças. Gramáticas não existem linear do tipo números. Ordinário leitortoio em gramáticas geralmente procura apenas matéria para ele preocupimu questão. Portanto gramaticane apresentado do conteúdo, e especialmente factícia matéria paisešką alagenta sujeikinês, palavras formas e tikrinių nomes rodykles. OGJL particularmente necessária indicatórios devido à ilustracinha matéria diversidade e extensão, e exemplos lydintys paralelinie lenkiški correspondmenys permite pensar sobre virtualioje espaçoe atuante dvikalbį vocínio, que ao mesmo actualizuotų e J. Otrębskio gramatines minties gyvastį. Tokia rodyklė com o correspondente J. Otrębskio gramatica de página faksimilės atkarpa poderia resolver e bibliografine retenybe tampančio OGJL texto questão de acesso. ŠALTINIAI IR LITERATŪRA Ambrazas Vytautas 2006: Lituvias línguas histórica sintaksė. Vilnius: Instituto das línguas Lituãs. Arkadiev Peter, Holvoet Axel, Wiemer Björn Introduction Baltic Linguistics: State of the Art. Contemporary Approaches to Baltic Linguistics (Trends in Linguistics Studies and Monographs), ed. by Peter Arkadiev, Axel Holvoet & Björn Wiemer. 2015: Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 1109. acessível na internet: http://www. linguistics_state_of_the_art academia.edu/5617002/Baltic_linguistics_State_of_the_art http://www.researchgate.net/publication/281175671_Introduction._Baltic_ Dabartinės lietuvių kalbos žodynas 2011: šeštas (trečias elektroninis) edição. Kompaktinė plokštelė editorių kolegija: Stasys Keinys (vyr. redactorius), Laimutis Bilkis, Jonas Paulauskas, Vytautas Vitkauskas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006; internetinė versija http://dz.lki.lt tautas Ambrazas. Vilnius: Mokslo e enciclopedijas Artigos Articles 217 / Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis Dini Pietro Umberto 2014: Foundations of Baltic Languages. Vilnius: Vilnius University. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, ketvirtasis pataisytas leidimas, red. Vyinstituto de publicação, 2006 (1994). Endzelynas Janis 1957 [1948]: Baltas línguas sons e formas. Vilnius: Estadoybna politická a vědecká literatury vydavykla. Holvoet Axel 2004: Evidencialumo categoria. Gramatinių kategorijų tyrimai, red. Axel Holvoet, Loreta Semėnienė. Vilnius: Instituto das Lítuvias, 105120, 168 169. ( = Lietuvių kalbos gramatikos darbai 2.) Jablonskis Jonas (Rygiškių Jonas) 1997 [1922]: Lietuvių kalbos gramatika, terceiro fotografouotinis edição. Vilnius: Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla. Jonikas Petras 1939: Pagramančio tarmė. Kaunas: Spindulio da companhia imprustuvė. Judžentis Artūras 2014: Categorias gramaticas da língua Lituânia. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Kazlauskas Jonas 1968: Lituvias linguística histórica gramatica. Vilnius: Mintis. Laigonaitė Adelė 1978: Accentologia da língua Lituânica. Vilnius: Mokslas. LKE Lituvians kalbos enciklopedija, 2o revisado e complementado edição, par. Kazys Morkūnas, red. Vytautas Ambrazas. Vilnius: Mokslo e enciclopedijas Instituto de Publicação, 2008. LKG I Gramatica da língua Lituânica. Fonética e morfologia, vyr. red. Kazys Ulvydas. Vilnius: Mintis, 1965. LLKŽ Lietuviųlenkų kalbų žodynas, sud. Algis Kalėda, Barbara Kalėdienė, Marija Niedzviecka. Vilnius: Mokslas, 1991. Mažiulis Vytautas 1970: Baltų e outros indoeuropeos línguas relações (Deklinacija). Vilnius: Mintis. OGJL1 Otrębski Jan. Gramatyka języka litewskiego 1: Wiadomości wstępne. Nauka o glaskach. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe, 1958. OGJL2 Otrębski Jan. Gramatyka języka litewskiego 2: Nauka o budowie wyrazów. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe, 1965. OGJL3 Otrębski Jan. Gramatyka języka litewskiego 3: Nauka o formach. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe, 1956. Palionis Jonas 1967: Lietuvių literatūrinė kalba XVIXVII a. Vilnius: Mintis. Paulauskienė Aldona 1979: Gramatísticas categorias de açõesmazônio das línguas lituanas, Vilnius: Mokslas. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Paulauskienė Aldona 2006: Primeiras gramáticas da língua lituanas. Vilnius: Gimtasis palavra. Rosinas Albertas 1995: Baltos idiomas de introduções: morfologia de raida. Vilnius: Vilniaus universidade. Rosinas Albertas 1996: Lietuvių bendrinės kalbos įvardžiai. Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla. Rosinas Albertas 2001: Mikalojaus Daukšos tekstų įvardžių semantinė ir morfologinė struktūra. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Sabaliauskas Algirdas 1982: História do estudo da língua Lituânia. 19401980 m. Vilnius: Mokslas. Salys Antanas 1985: Baltų kalbos, nautos e kiltys. Vilnius: Baltos lankos. Senkus Juozas 2006: Calbotyros trabalhos. Vilnius: Instituto das línguas Lituãs. Senn Alfred 1966: Handbuch der litauischen Sprache 1: Grammatik. Heidelberg: Carl Winter, Universitätsverlag. Skardžius Pranas 1996 [1943]: Rinktiniai raštai 1. das palavras da língua Lietuvių da doyba. Vilnius: Mokslo e enciklopedijų publikla. Skardžius Pranas 1997: Rinktiniai raštai 2. Bendrinês assuntos da língua. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas instituto de publicação. Skardžius Pranas 1998: Rinktiniai raštai 3. Bendrinês cultura da língua. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas instituto de publicação. Skardžius Pranas 1998: Rinktiniai raštai 4. Osslinais artigos e estúdios. Vilnius: Mosclo e enciclopedijas instituto de publicação. Skardžius Pranas 2013: Rinktiniai raštai 7. Rodyklės ir bibliografija, par. Eglė Žilinskaitė-Šinkūnienė, Mindaugas Šinkūnas. Vilnius: Vilniaus universitetas. Smoczyński Wojciech 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego. Vilnius: Vilniaus Universitetas. Stundžia Bonifacas 1995: Sistema de kirčiação da língua bendrinês da Lituânia. Vilnius: Vilniaus universitária editora. Stundžia Bonifacas 2009: Bendrinės lietuvių kalbos akcentologija. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Zinkevičius Zigmas 1980: Lituvias linguagem histórica gramatica 1. Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1981: Lituvias linguagem histórica gramatica 2. Vilnius: Mokslas. Artigos Articles 219 / Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis Jan Otrębski’s Gramatyka języka litewskiego (III 1956, I 1958, II 1965): History and Today SUMARY The article discusses the process of publishing of a three-volume Lithuanian grammar by a famous Polish linguist Jan Otrębski (1889-1971), the composition of grammatical description, its peculiarities and evaluations. The type of this grammar enables us to create both an index of word forms used in the grammar and an index of their parallel Polish equivalents. A modern electronic word-form index-dictionary would add to the viability of J. Otrębskis grammatical thought and would be an excellent lexicographical source of Lithuanian-Polish languages and a teaching aid. Such an index with a facsimile segment of a relevant page from J. Otrębskis grammar would also contribute to the solution of the problem of accessibility of the text of this grammar. Įteikta 2015 m. gegužės 22 d. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lituânia [email protected]