Bemerkungen zur Problematik der baltischen Ortsnamen westlich der Weichsel

208 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV DARIUS IVOŠKA Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: onomastyka, bałtycko-niemieckie kontakty językowe. UWAGI NA TEMAT PROBLEMATYKI BAŁTYCKICH NAZW MIEJSCOWOŚCI NA ZACHÓD OD WISŁY Keletas pastebėjimų dėl baltiškų vietovardžių į vakarus nuo Vyslos problematikos ADNOTACJA Kwestia granic obszaru zamieszkiwanego przez Bałtów jest nadal tematem, który jednoczy w dyskusji specjalistów z różnych dziedzin nauki, szczególnie historyków, językoznawców i archeologów. Próby dokładnego ustalenia dawnego obszaru osadnictwa ludów bałtyckich opierają się jedynie na badaniu skromnych zabytków językowych, znalezisk archeologicznych oraz na stałej weryfikacji i ponownej ocenie licznych uwzględnianych dzieł naukowych. Celem artykułu jest przedstawienie nowych faktów onomastycznych, tj. nowych oikonimów oraz nieznanych wariantów już zarejestrowanych nazw miejscowości, które dostarczają cennych informacji do dalszych badań nad obszarem osadnictwa ludów bałtyckich na zachód od Wisły. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, nazwa miejscowości, nazwa osobowa, nazwa terenowa, etymologia. ADNOTACJA Kwestia granic obszaru zamieszkiwanego przez Bałtów pozostaje tematem, który skłania specjalistów z różnych dziedzin, zwłaszcza historyków, językoznawców i archeologów, do dyskusji. Próby ustalenia dokładnych granic nieistniejących plemion bałtyckich opierają się jedynie na skromnych świadectwach językowych tego ludu oraz znaleziskach archeologicznych, a także na interpretowaniu i ocenianiu bogactwa prac naukowych związanych z tym zagadnieniem. Artykuł ma na celu przedstawienie oryginalnych faktów z Artykuły / Articles 209 Bemerkungen zur Problematik der baltischen Ortsnamen westlich der Weichsel zakresu onomastyki, innymi słowy, nowych ojkonimów, a także nowych wariantów już omawianych toponimów, które mogą dostarczyć new information for the research related to the area inhabited by the Baltic nations westwards from the Vistula river. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, nazwa miejscowości, imię i nazwisko, nazwa polna, etymologia. WSTĘP Znaczenie ON w ustalaniu obszarów osadnictwa ludów było już stosunkowo często przedmiotem badań; o ile wiadomo, nie wyrażano w tej kwestii żadnych wątpliwości. Obszary osadnictwa ludów od dawna stanowią przedmiot zainteresowania historyków, archeologów, geografów i językoznawców. Jak autor artykułu już wspomniał1, najbardziej wiarygodnym i najważniejszym źródłemle des Ortsnamenbestandes der verstorbenen Sprachen die handschriftlichen Zbiory dokumentów. Die Aufmerksamkeit wird wieder auf den OF 105 gelenkt. Das Ziel des vorliegenden Beitrags ist nicht, die bereits mehrmals behandelten Gewässerund Nie chodzi o podawanie nazw osad, lecz o przedstawienie nowych faktów, które, miejmy nadzieję, mogłyby pomóc w ustaleniu zachodniej granicy ludów bałtyckich. OF 105 zawiera obszerny i ważny materiał dotyczący nazw własnych, dostarczających nowych danych o terytoriach zamieszkiwanych przez Prusów i ich granicach, co wciąż jest przedmiotem dyskusji wśród językoznawców, badaczy nazw miejscowych, historyków i archeologów. 1. ZACHODNIA GRANICA BAŁTÓW W BADANIACH XX W. S Tradycyjnie za zachodnią granicę osadnictwa bałtyckiego uznawano cały obszar między górnym biegiem a dopływem Wisły. W 4. 1 OF 105 zawiera liczne ON i PN oraz należy do najważniejszych źródeł do badań nad bałtyckimi nazwami własnymi. W 1925 roku Reinhold Trautmann w swoim dziele Die altpreußischen Personennamen (s. 3) zauważył, że odczytanie pergaminów OF 105 jest bardzo skomplikowane. Być może dlatego wiele ON zostało pominiętych przez Georga Gerullisa i nie zostało uwzględnionych w jego słynnej książce Die altpreußischen Ortsnamen (Ivoška 2015). DARIUS IVOŠKA 210 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV W dziesięcioleciu ubiegłego wieku zaczęto mówić o Bałtach na zachód od Wisły. Do dyskusji przyłączyli się językoznawcy i archeolodzy. Językoznawca Friedrich Lorentz2 przedstawił w 1933 roku w swoim artykule „Preuβen in Pommerellen” listę ON na zachód od Wisły, które jego zdaniem mogły mieć pruskie pochodzenie. Autor uzasadniał swoje twierdzenia założeniem, że na obszarach, które bezpośrednio graniczyły z terytorium zasiedlonym przez Prusów, mogły również istnieć pojedyncze osady Prusów (Lorentz 1933: 53–58). W 1939 roku archeolog Lothar Kilian3 8 ON – nazwę rzeki Persante, oikonimy Saulin, Labehn i Labuhn, Powalken, Straduhn, Rutzau, Karwen 2 Friedrich Lorentz (urodzony 28 grudnia 1870 roku w Güstrow, Meklemburgia, zmarły 27 kwietnia 1937 roku w Zoppot, Wolne Miasto Gdańsk) był niemieckim uczonym niezależnym i slawistą. Studiował indoeuropeistykę i slawistykę na Uniwersytecie w Lipsku, w 1894 roku uzyskał doktorat na podstawie rozprawy Über das schwache Präteritum des Germanischen und verwandte Bildungen der Schwestersprachen. Jednym z jego nauczycieli był Eduard Sievers. Po tym, jak przez pewien czas mieszkał w Wismarze, przeniósł się do Kartuz, na obszar o wysokim odsetku ludności kaszubskiej, i poświęcił się głównie badaniom języka kaszubskiego. Petersburska Akademia Nauk, która dostrzegła wartość jego badań, wspierała druk jego prac. Swoimi dziełami ocalił od zagłady Wielki słownik kaszubski, liczący 2747 ściśle opisanych stron, pozostał nieukończony i sięga jedynie do końca litery „P”. Od 1927 roku Lorentz był również aktywnym współpracownikiem Instytutu sterben bedrohte Mundart zumindest für die Wissenschaft. Über die Erforschung von Ortsnamen wuchs sein Interesse an der Geschichte und der Volkskunde der betreffenden Länder. Wschodniego w Gdańsku i członkiem korespondentem Rosyjskiej Akademii Nauk Nauki w Leningradzie. Do najważniejszych dzieł Lorenza zalicza się: Wielki słownik kaszubski, Gramatykę słowińską i Słownik słowiński, Gramatykę kaszubską, Niemieckie i polskie nazwy najważniejszych miejscowości Prus Zachodnich na lewym brzegu Wisły oraz liczne artykuły poświęcone badaniu historii i kultury ludowej obszaru pomorskiego (https://de.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Lorentz). 3 Lothar Kilian (1922–2000) urodził się w Nidzie, na ówczesnym obszarze Kłajpedy. W 1939 roku obronił na Uniwersytecie w Królewcu rozprawę doktorską o ceramice sznurowej. Krótko potem został powołany do służby wojskowej, podczas II wojny światowej dostał się do niewoli i został zwolniony dopiero w 1949 roku. W latach 1951–1954 Kilian pracował jako asystent na Uniwersytecie w Bonn i prowadził wykopaliska w starej Lubeki. Od 1957 roku pracował jako kustosz w Muzeum Krajowym w Trewirze. Po przejściu na emeryturę Kilian przeniósł się do Swisttal koło Bonn. Kilian wiele pisał na temat epoki kamienia. Zajmował się także indoeuropeistyką; napisał monografie Zum Ursprung der Indogermanen i Zum Ursprung der Germanen. Do jego zainteresowań należą również pochodzenie Bałtów oraz relikty ich języków w językach zachodnioeuropejskich. Na ten temat Kilian opublikował około 70 prac. Szczególne znaczenie mają monografie Haffküstenkultur und Ursprung der Balten (1955) i Zu Herkunft und Sprache der Prußen (1980), a także ponad dwadzieścia prac poświęconych archeologii bałtyckiej; tytuł artykułu sformułował ostrożniej: „Baltische Ortsnamen westlich”. Kilian podkreślał, że „długość trwania kultury i jej przemiany nie są kryterium jej istnienia. Również bardzo krótkotrwała kultura, która nie Artykuły / Articles 211 Bemerkungen zur Problematik der baltischen Ortsnamen westlich der Weichsel ma w ogóle czasu, by się zmieniać, pozostaje z tego powodu kulturą. Nie jest więc korzystne włączanie pojęć trwałości i zmienności do definicji kultury lub prowincji kulturowej. […] Jednak sama ilość nie ma mocy dowodowej: typ znaleziska nie musi występować najczęściej na obszarze swojego pochodzenia. Decydujące musi pozostać występowanie ograniczone do jednego obszaru. Przy tym liczba typów znalezisk w prowincji ABB. 1. Ilustracja z artykułu „O wartości dowodowej prowincji znalezisk i prowincji kulturowych” (Kilian 1960: 47) DARIUS IVOŠKA 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV „Wisły?” ze znakiem zapytania (Kilian 1939: 67–68). Następnie w 1943 roku słynny językoznawca i twórca pojęcia Stara Europa, Hans Krahe, wskazał na występowanie bałtyckich nazw miejscowych na spornym obszarze w swoim artykule „Bałtyckie nazwy miejscowe na zachód od Wisły” . Krahe podkreślił, że nazwa rzeki Persante pol. Persęta należy do staroeuropejskiej warstwy językowej i zrekonstruował jej formę pierwotną *Persanta (Krahe 1943: 43–44). W 1966 roku Vladimir Toporov w swoim artykule „K voprosu o toponimičeskich sootvetstvijach na baltijskich territoriach i k zapadu ot Vistly“ przedstawił dwa twierdzenia: 1) nazwy miejscowości na zachód od Wisły można objaśnić wyłącznie na podstawie bałtyckich faktów językowych; 2) nazwy miejscowości pochodzące z obszaru między Wisłą a Łabą można objaśnić za pomocą bałtyckiego i słowiańskiego zasobu językowego (Toporov 1966: 103–104). W 1980 roku wystąpił polski badacz nazw własnych Hubert Górnowicz, który w swojej monografii Toponimia Powiśla Gdańskiego również zajmował się tym zagadnieniem, a później przedstawił swoje twierdzenia w pierwszym tomie Gewässernamen im Flussgebiet der unteren Weichsel serii Hydronymia Europea. Autor twierdzi, że nazwy występujące w dokumentach zakonu krzyżackiego do XIII w. zapisanych nazw własnych na tle całego polskiego systemu toponimicznego ma charakter archaiczny, czego nie można powiedzieć o pruskich nazwach własnych na tle pozostałych obszarów bałtyckich. Jako dowody przytacza się tam 8 patronimicznych nazw miejscowych: Gorowicy, Miedzicy, Mirowicy, Pirzchlicy, Połkowicy, Rucicy, Strzeszewicy, Wadkowicy, które zostały zapisane do XIII w. oraz 6 dalszych – Bolewice, Czekanice, Preiterowice, Raszewice, Wojsławice i Wojszewice, które zostały zapisane po roku 1300. W pruskim zasobie nazw własnych autor znalazł jedynie archetypiczne nazwy wodne, związane z hydronimią i toponimią wszystkich ludów bałtyckich: *Audūnē, *Balawō, *Baldrapē, *Draudwajō, *Gil(ū)wē, *Sarijē, *Tūjā, *Urkuž, *Zirgūns oraz choronimy *Algems, *Pamedē, *Rezijā. Zdaniem Górnowicza pruskie nazwy miejscowe zapisane w dokumentach zakonu krzyżackiego mają bardzo „młodą” strukturę. Należy zauważyć, że w dziewięciu z czternastu przypadków wyżej wymienionych nazw miejscowych (Gorowicy, Pirzchlicy, Połkowicy, Rucicy, Strzeszewicy, Wadkowicy, Bolewice, Preiterowice, Wojszewice) autor bronił swojej teorii o ich polskim pochodzeniu, a wcześniejszą interpretację alternatywną uważał za prutenizację/prusaczenie (pln. prutenizacja) (Górnowicz 1980: 11–12). nie pokrywać się z drugą i na ogół również się z nią nie pokryje” (Kilian 1960: 45–47). Straipsniai / Articles 213 Bemerkungen zur Problematik der baltischen Ortsnamen westlich der Weichsel Kartuski ksiądz Wilchelm Reinhold Brauer4 opublikował w 1983 roku swoją książeczkę Preußische Siedlungen westlich der Weichsel. Versuch einer etymologischen Deutung heimatlicher Flurnamen i przedstawił swoją uwagę dotyczącą „pokrewnego rdzenia” w nazwach rzek Persante, Peresna oraz w toponimie Pirsna, których podstawę stanowiły cztery spółgłoski PRSN. Autor przyjmuje, że wszystkie one mogą mieć pochodzenie bałtyckie. Szczególny akcent miał zostać położony na brakującym te er auf den scheinbar preußisch-baltischen Namen tragenden Werder Pirsna (poln. Pyrcaw), der dann zu einer Brücke zwischen Ost und West, bzw. zu eiogniwie („missing link”), które mogłoby ułatwić zrozumienie całego pierwotnego zasięgu ludów bałtyckich i rodziny języków bałtyckich (Brauer 1983: 22-24). W 1988 roku ukazała się jego inna książeczka – Baltisch-Preußische Siedlungen westlich der Weichsel, w której (s. 21) autor ponownie powtórzył swoje twierdzenia. Jego prace wzbudziły zainteresowanie Toporova i Jürgena Udolpha, które następnie przerodziło się w ożywioną dyskusję i przyciągnęło coraz więcej uczestników. Niemiecki slawista, kaszubolog i bałtysta Friedhelm Hinze nazwał książeczkę Brauera opusculum i bardzo ostro ją skrytykował. Hinze zarzucił Brauerowi brak znajomości terminologii onomastycznej i metody onomastycznej, obojętność w etymologizowaniu oraz brak konsekwencji (Hinze 1989: 129). Niezależnie od tego dzieło ma znaczenie ze względu na przedstawiony materiał empiryczny. Za jeden z przykładów uchodzi interpretacja pochodzenia nazwy rzeki Persante (po polsku Parsęta), co do której nie udało się osiągnąć porozumienia, mimo że wiele na ten temat dyskutowano. Krahe i Udolph próbowali dowieść staroeuropejskiego pochodzenia nazwy rzeki, rekonstruując formy wyjściowe *Persanta i *Persantā. Udolph wychodził z założenia, że etymologia nazwy rzeki 4 Teolog i pastor Wilhelm Reinhold Brauer (1902–1988) urodził się w Kartuzach w Prusach Zachodnich. Jako pastor działał w Poznaniu (1928–1933) i Obornikach (1933–1945). Po badaniach naukowych i stał się jednym z najaktywniejszych członków Zrzeszenia dem Zweiten Weltkrieg u. a. von 1956 bis 1960 als Leiter der Berliner Stadtmission und von 1961 bis 1970 als Pfarrer zu St. Lorenz in Lübeck. Im Ruhestand widmete er sich der historiKopernikowskiego nierung. Nawiązując do ustaleń z lat 30. ubiegłego wieku, Brauerowi chodziło o zur Pflege der Heimatkunde und Geschichte Westpreußens. Ausgehend von Forschungen zu seinem Heimatdorf widmete er sich dann der Frühgeschichte der Preußen und ihrer Missioudowodnienie, że Prusowie osiedlali się także na zachód od Wisły w sile dotychczas niezakładanej. Jego badania z zakresu historii języka sięgają okresu, w którym ich przedmiotem nie byli już tylko Prusowie, lecz raczej w ogóle języki i ludy bałtyckie. Jego najważniejszymi i najcenniejszymi dziełami są dwie niewielkie książki – „Pruskie osady na zachód od Wisły” (1983) i „Bałtycko-pruskie osady na zachód od Wisły” (1988). (http://ub-goobi-pr2.ub.uni-greifswald.de/viewer/fulltext/ PPN559838239_NF_75/151/) DARIUS IVOŠKA 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV „trans fluuium parsandi“ aż do völlig von der Erklärung der Schwankungen in dessen Überlieferung abhängig ist. Bei der Buchung des Flussnamens, angefangen mit der ältesten Form 1159 późniejszych form z XIV w. (1333) „trans persantam“ można zauważyć dwojakiego rodzaju wahania: wokalizm w sylabie rdzennej od a do e oraz konsonantyzm w sufiksie -nd do -nt-. Krahe uważał oba zjawiska za czysto graficzne warianty i wskazywał przy tym na identyczne zmiany w nazwach wschodniopruskich. Udolph podważył jednak poprawność najwcześniejszych przekazów nazwy rzeki, zaczerpniętych z dokumentów papieskich, i zauważył, że za godne zaufania należy uznać wyłącznie jej warianty zapisane przez Niemców od XIII w. — w.ḥ.**?** Jh. mogą uchodzić (Udolph 1990: 234–237). Wolfgang P. Schmid twierdził, że nazwa rzeki Persante z pewnością nie jest ani germańska, ani słowiańska, można ją jednak uznać za bałtycką. Autor podkreślił podobieństwa między nazwami wodnymi Peresuta na obszarze Prypeci i Pērse na Łotwie oraz między nazwami krain Pirsna na Pomorzu i Peresna na obszarze Dniepru, które ewentualnie mogłyby przemawiać za obecnością Bałtów na Pomorzu. Podkreślił, że pierwotne nadawanie nazw nie było nazewnictwem, lecz określaniem, i dlatego za przekazywanie nazw można by uznać (Schmid 1994: 274, Polski men auch nach einem Appellativum gesucht werden. So ließen Persante und Peresuta auf keinerlei Wanderbewegungen schließen, die nur im Fall der Najęzykoznawca Zbygniew Babik sprzeciwił się tym twierdzeniom i w 2001 roku 276–277). zauważył w swojej rozprawie doktorskiej Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich, że zrekonstruowana przez Udolpha forma pierwotna *Persantā jest absurdalna. Autor skrytykował stanowisko Udolpha w kwestii jakości przekazu onimów w dokumentach papieskich, pisanych przez Włochów, oraz w dokumentach sporządzonych przez Niemców. Takie wnioski prowadzą, zdaniem Babika, na manowce i odrzucają najwcześniejsze warianty nazw rzek odnotowane w dokumentach papieskich przy rekonstrukcji formy pierwotnej, przez co zrekonstruowana przez Udolpha forma *Persantā nie wydaje się przekonująca (Babik 2001: 217). Kwestia zachodniej granicy terytoriów zamieszkanych przez Bałtów była również wielokrotnie omawiana na konferencjach przez Grasildę Blažiene. W 2006 roku Kirstin Casemir i Jürgen Udolph zaakcentowali rolę języka bałtyckiego i słowiańskiego w interpretacji dolnosaksońskich ON. Autorzy wyróżniają na terenie Dolnej Saksonii trzy klasy nazw miejscowych (ON), przy interpretacji ich pochodzenia z odpowiednią pewnością należy uwzględniać materiał języków bałtyckich. Do pierwszej grupy należą nazwy miejscowe oparte na nazwach zbiorników wodnych, które należą do hydronimii staroeuropejskiej lub do Straipsniai / Artykuły 215 Bemerkungen zur Problematik der baltischen Ortsnamen westlich der Weichsel warstwy nazw blisko z nią związanej. Relacje bałtycko-germańskie polegają tu na tym, że odpowiednio utworzone nazwy występują zarówno w krajach bałtyckich, jak i w Dolnej Saksonii. Drugą grupę stanowią nazwy miejscowe, których podstaw ani elementów nie można wyjaśnić na gruncie germańskim, wykazują one jednak dokładne paralele w językach bałtyckich. Trzecia grupa nazw zawiera wreszcie podstawy, których odpowiedniki wprawdzie można poświadczyć w językach germańskich, lecz mimo to dla uzyskania przekonującej interpretacji wymagają one odwołania do języków bałtyckich (Casemir, Udolph: 2006). 2. NOWE USTALENIA W KWESTII ONY NA ZACHÓD OD WISŁY W niniejszym artykule przytoczono i zbadano dwa ON z obszaru Wisły, które są poświadczone w OF 105. 2.1. O Pipingisse Na podstawie z dnia 4. W dokumencie podpisanym w maju 1352 roku przez wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Winricha von Kniprode wieś Pippingisse, należąca do szpitala toruńskiego, została zwolniona z wypraw na Litwę i związanych z nimi świadczeń kosztowych. W dokumencie odnotowano ON Pippingisse: 1352 Eximimus villam Pippingisse pertinentem ad hospitatem in Thorun a faciendis Reysis Lytthowiensibus (OF 105, 236v), a w PUB wspomina się również jego warianty Popingisehe i Pipingsee (PUB V 27). Wspomniane w dokumencie zwolnienie toruńskiego szpitala od wypraw litewskich5 jest jednym z faktów świadczących o zmianach postawy Zakonu Niemieckiego 5 „Litauerreisen“ wurden gut geplante, kurzfristige und heimtückische Angriffe des Deutschen zwanych przeciwko Wielkiemu Księstwu Litewskiemu. Początek tych wypraw wojennych przypada na koniec XIII wieku. XIV w. Litewscy historycy uważają, że po nieudanych atakach na Soule (lit. Šiaulai) i Kuwerlant (lit. Durbė) rycerze zakonu niemieckiego mogli dobrze zbadać taktykę walki wojsk litewskich i zrezygnować z długotrwałych wypraw. Poprzez krótkotrwałe wyprawy i nagłe ataki na litewskie zamki i wsie położone przy granicy z państwem zakonnym zakon niemiecki chciał stopniowo złamać potęgę Litwinów, a następnie ich zaanektować. Wyprawy litewskie często podejmowano od końca XIII do końca XIV w., szczególnie w okresie rządów wielkiego mistrza zakonu niemieckiego Winricha von Kniprode w latach 1351–1382 (LKSK 1964: 189–190). Zmiany w taktyce wojennej opisuje również Antanas Kučinskas in seinem Buch Kęstutis und als Beispiel dazu führt er die misslungene Planung eines DARIUS IVOŠKA 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV zakonu, na które w większości wpłynęły dwa istotne wydarzenia: 1) skutki pandemii dżumy, która trwała około sześciu lat, oraz 2) wielkie straty poniesione podczas ataków na pogańską Litwę w 1352 roku. W ten sposób Zakon Niemiecki stracił nadzieję na pokonanie i ochrzczenie litewskiego wielkiego księstwa. Niemiecki historyk Johannes Voigt podkreśla w swoim dziele Geschichte Preußens von den ältesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft des Deutschen Ordens, że główną troską wielkiego mistrza Winricha von Kniprode było nie tylko wzmocnienie potęgi militarnej Zakonu Niemieckiego i zapewnienie porządku w zamkach zakonnych, lecz także odbudowa i rozwój silnie spustoszonego państwa zakonnego. Po wielkiej europejskiej pandemii dżumy w latach 1347–1353, która pochłonęła około 25 milionów ofiar śmiertelnych, doszło w 1345 roku do szybkiego wtargnięcia na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego, które zostało zrujnowane przez oszustwo. Wydarzenia ze stycznia 1345 roku opisują Kučinskas oraz Augustinas Janulaitis w swojej monografii Lietuvos Didysis Kunigaikštis Kęstutis. Kučinskas zauważa, że Zakon Niemiecki wierzył w swoje szybkie zwycięstwo. Zaproszono wielkie armie zagraniczne. Na wyprawę zgromadziły się potężne siły Europy: czeski król Jan ze swoim synem Karolem, węgierski król Ludwik ze swoimi towarzyszami, hrabia holenderski Wilhelm IV, hrabia Gunter von Schwarzburg i wielu innych, łącznie około 200 różnych książąt. Gdy atak był zaplanowany i miał wkrótce nastąpić, wielki mistrz otrzymał wiadomość o zamiarze Litwinów, by wkrótce zaatakować Sambię wielką armią. Wielki mistrz zakonu niemieckiego Ludolf König von Wattzau doszedł wówczas wraz ze wszystkimi książętami do wniosku, by pozostać w Prusach i bronić Sambii. W tym samym czasie wojska litewskie wkroczyły do Inflant, których zakon zajmował się osłabianiem oporu Estończyków na wyspie Sarema. Zakon inflancki czuł się zupełnie bezpieczny i pewny, że nie grozi mu żadne niebezpieczeństwo od zachodu, ponieważ zakon niemiecki to obiecał. Litwini najpierw spalili zamek Dobeln, a następnie pomaszerowali w kierunku Rygi. Po drodze spalili wszystkie młyny i wsie, następnie napadli na Neuermühlen (Novum Molendinum), złupili wszystkie napotkane wsie, wzięli wielu mężczyzn i kobiet do niewoli, po czym powrócili. Zakon niemiecki był całkowicie przerażony, gdy dotarł do Sambii i nie znalazł tam żadnych wrogów (Kučinskas 1988: 40–43). Janulaitis przedstawia wydarzenia z 1345 roku z pewnymi szczegółami. Twierdzi on, że wielki mistrz zakonu krzyżackiego, będąc w drodze do Litwinów, został przez pewną kobietę powiadomiony, że litewski „król” przygotowuje się do wyprawy na Sambię. Wielki mistrz miał się przestraszyć i wezwać wszystkich do powrotu do Prus, aby naradzić się, co można było przeciw temu przedsięwziąć. (Janulaitis 1998: 68–69). Po klęsce zakonu krzyżackiego w 1345 roku wyprawy na Litwę organizowano co najmniej dwa razy w roku – raz na święto Matki Boskiej Gromnicznej (2 lutego) i raz na Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny (15 sierpnia) (Kučinskas 1988: 46). Artykuły / Articles 223 Bemerkungen zur Problematik der baltischen Ortsnamen westlich der Weichsel Należy przez to rozumieć zarówno informacje, jak i całkowicie nowe, dotychczas nieodnalezione i nieanalizowane świadectwa, których szczegółowa analiza mogłaby doprowadzić do ustalenia zachodniej granicy Bałtów, jeśli w ogóle jest to możliwe. Autor niniejszego artykułu nie postawił sobie za cel przedstawienia czegoś istotnego i bezspornego dla badań nad bałtyckim zasobem onomastycznym ani nad etnogenezą Bałtów. Przedłożenie nowego materiału jest raczej próbą zwrócenia uwagi badaczy na to, że wciąż istnieje wiele ważnych i cennych, lecz ukrytych informacji, które należy odnaleźć, ujawnić i zbadać, aby potwierdzić ważne hipotezy lub im zaprzeczyć. QUELLEN UND LITERATUR VERZEICHNIS Babik Zbigniew 2001: Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich. Kraków: Universitas. Blažienė Grasilda 2000: Bałtyckie nazwy miejscowości w Sambii (Hydronymia Europea. Tom specjalny 2). Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Brauer Wilhelm Reinhold 1983: Pruskie osady na zachód od Wisły. Próba etymologicznej interpretacji rodzimych nazw terenowych. Siegen: J. G. Herder-Bibliothek Siegerland e. V. Brauer Wilhelm Reinhold 1988: Bałtycko-pruskie osady na zachód od Wisły. Münster: Wydawnictwo Nicolausa Copernicusa. Casemir Kirstin, Udolph Jürgen 2006: Znaczenie języka bałtyckiego dla badań nad nazwami miejscowości Dolnej Saksonii. – Badania nad onomastyką bałtycką. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Piotr z Dusburga 1985: Kronika ziemi pruskiej. Wilno: Vaga. Gerullis Georg 1922: Staropruskie nazwy miejscowości. Berlin i Lipsk: Zjednoczenie Wydawców Naukowych Walter de Gruyter & Co. Górnowicz Hubert 1980: Toponimia Powiśla Gdańskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Hinze Friedhelm 1989: Recenzja. W. Brauer „Osadnictwo pruskie na zachód od Wisły. Próba etymologicznej interpretacji rodzimych nazw pól“. – Zeszyty naukowe wydziału humanistycznego uniwersytetu Gdańskiego. Prace Językoznawcze 15, 129–140. DARIUS IVOŠKA 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV http://ub-goobi-pr2.ub.uni-greifswald.de/viewer/fulltext/ PPN559838239_NF_75/151/ http://www.prusistika.flf.vu.lt/zodynas/paieska/ https://de.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Lorentz Ivoška Darius 2015: Tezy referatu wygłoszonego na 12. międzynarodowym kongresie bałtystycznym, 30. października 2015. Augustinas Janulaitis 1998: Wielki Książę Litewski Kiejstut. Wilno: Kardas. Kilian Lothar 1939: Baltische Ortsnamen westlich der Weichsel? – Altpreussen. 4. Jahrgang, Heft 3, 67–68. Kilian Lothar 1960: O wartości poznawczej prowincji znalezisk i kultur. – Światowit 23, 41–85. Krahe Hans1943: Bałtyckie nazwy miejscowości na zachód od Wisły. – Altpreussen 8(3). Antanas Kučinskas 1988: Historiografia Litwy. – Kiejstut. Wilno: Mokslas. LKSK – zespół autorski: Wojny Litwinów z Krzyżakami. Wilno: Mintis, 1964. Lorentz Friedrich 1933: Prusy w Pomorzu Gdańskim. – Komunikaty Zachodniopruskiego Towarzystwa Historycznego. 32. Rocznik, zeszyt 3. Red. Reysner. Druk: A.W. Rasemann GmbH, Gdańsk, 50–59. LPŽe – Słownik litewskich nazwisk, wersja elektroniczna. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2012–2015. NMP VII, VIII – Nazwy miejscowe Polski 7, 8. Wydawnictwo Pandit. Kraków, foliant 2007–2009. zakonu nr 105. Gehearchiwum Państwowe Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego. Berlin. PUB I, IV, V – Pruski Księga Dokumentów 1, 4, 5. Królewiec: Gräfe und Unzer, Marburg: Elwert, 1882–1986. Schmid Wolfgang P. 1987: Przyczynki do ustalenia zachodniej granicy Bałtów. – Baltistica 33(1), 4–12. Schmid Wolfgang P. 1994: Linguisticae Scientiae Collectanea. Wybrane pisma Wolfganga P. Schmida z okazji 65. urodzin. Red. Joachim Becker, Eckhard Eggers, Jürgen Udolph i Dieter Weber. Berlin. Nowy Jork: Walter de Gruyter. SRP I – Scriptores Rerum Prussicarum 1. Leipzig: Verlag von S. Hirzel, 1861. SRP V – Scriptores Rerum Prussicarum 5. Frankfurt am Main: Minerva GmbH, 1874. Straipsniai / Artykuły 225 Bemerkungen zur Problematik der baltischen Ortsnamen westlich der Weichsel Toporov Vladimir Nikolaevic 1966: W kwestii toponimicznych odpowiedników na terytoriach bałtyckich i na zachód od Wisły. – Baltistica 1(2), 103–111. Trautmann Reinhold 1925: Staropruskie imiona osobowe. Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. Udolph Jürgen 1990: Pozycja nazw wodnych Polski w obrębie hydronimii staroeuropejskiej. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Voigt Johannes 1832: Historia Prus od czasów najdawniejszych do upadku panowania zakonu niemieckiego 5. Królewiec: Verlag der Gebrüder Bornträger. instytut. Zinkevičius Zigmas 2008: Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos Keletas pastebėjimų dėl baltiškų vietovardžių į vakarus nuo Vyslos problematikos STRESZCZENIE Problematyka obszaru zamieszkania narodów jest szeroko analizowana przez naukowców, a znaczenie jej badań nie budzi wątpliwości. Poszukiwanie granic terytoriów zamieszkiwanych przez Bałtów nadal jest przedmiotem badań historyków, archeologów, geografów i językoznawców. Jak autor już wcześniej wspominał, najbardziej wiarygodnymi i najważniejszymi źródłami nazw miejscowych wymarłych języków są dokumenty rękopiśmienne. Uwaga autora ponownie kieruje się ku foliałowi Zakonu Krzyżackiego nr 105 (OF 105). Celem niniejszego artykułu nie jest przedstawienie nowych nazw wodnych i miejscowych, lecz omówienie nowych danych historycznych związanych z wcześniej odnotowanymi i wielokrotnie analizowanymi hydronimami i oikonimami, które być może dostarczą cennych informacji, tak potrzebnych do ustalenia zachodniej granicy obszaru zamieszkiwanego przez ludy bałtyckie. OF 105 zawiera wiele materiałów o ogromnym znaczeniu dla bałtyckiego zasobu nazw, świadczących o terytoriach zamieszkiwanych przez Prusów i ich granicach, wciąż budzących wiele dyskusji i nadal szeroko analizowanych przez językoznawców, historyków i archeologów. W artykule omówiono najważniejsze badania historycznego obszaru bałtyckiego prowadzone w XX w. oraz przedstawiono dwa oikonimy z dokumentów OF 105, rejestrujących wydarzenia z XIV w. na zachodnim pograniczu terytoriów zamieszkiwanych przez Bałtów. Nadesłano 21 maja 2016 r. DARIUS IVOŠKA Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-2055 Wilno, Litwa [email protected]