Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai

68 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV ANŽELIKA SMETONIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunek badań naukowych: słowotwórstwo. CZASOWNIKI SLAVIZMY I HYBRYDY O SŁOWIAŃSKIM RDZENIU Slavic Loan Verbs and Slavic-root Hybrids ADNOTACJA Czasowniki języków słowiańskich są integrowane w języku litewskim zgodnie z określonymi zasadami, jednak w tekstach Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVII wieku występują czasowniki pochodzenia słowiańskiego, mające nieregularne przyrostki (nietypowe dla zapożyczeń lub nieodpowiadające przyrostkom czasowników-źródeł z języków słowiańskich). W tekstach poświadczone są również zapożyczenia o wspólnym rdzeniu z ich regularnymi przyrostkami. Niektóre czasowniki pochodzenia słowiańskiego z nieregularnymi przyrostkami nie mają relacji słowotwórczych ze wspólnym rdzeniowo zapożyczonym wyrazem podstawowym, inne zaś je mają (np.: farbuoti, -uoja, -avo ‘barwić’ ChNT 404 : farba ‘farba, kolor’ SD1 31 < pol. farba ‘kolor, farba’; ruskie фарба ‘farba’; por. farbavoti, -avoja, -avojo ‘malować’ DP 383, ChNT 25 < le. farbować ‘malować, nadawać kolor, pokrywać farbą’; ruskie фарбовати ‘malować’). W artykule omawia się czasowniki o słowiańskim rdzeniu należące do obu grup i podkreśla problematyczność ich derywacji. SŁOWA KLUCZOWE: czasownik, slawizm, hybryda, zapożyczenie, przyrostek. ADNOTACJA Słowiańskie czasowniki zapożyczone są zazwyczaj integrowane z językiem litewskim zgodnie z określonymi zasadami. Jednakże niektóre słowiańskie zapożyczenia rdzenne w tekstach Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVII wieku zawierają przyrostki, które nie mają analogii w językach słowiańskich, lub przyrostki słowiańskie nie są integrowane według zwykłego modelu. W tych samych tekstach odnotowano również wyrazy o wspólnym rdzeniu i regularnych przyrostkach. Część czasowników o słowiańskim rdzeniu nie ma w języku litewskim odpowiadającego im zapożyczonego wyrazu; kolejną część nieregularnych czasowników o słowiańskim rdzeniu można wyjaśnić procesem derywacji w języku litewskim (na przykład farbuoti, -uoja, -avo ‘malować’ ChNT 404 : farba ‘farba, kolor’ SD1 31 < polskie farba ‘kolor, farba’; Ruteński фарба ‘farba’; por. farbavoti, -avoja, Artykuły / Articles 69 Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai -avojo ‘malować’ DP 383, ChNT 25 < polskie farbować ‘malować, barwić, pokrywać farbą’; Ruteński фарбовати ‘malować’). Artykuł przedstawia obie grupy tych czasowników o słowiańskim rdzeniu oraz problem ich powstawania. SŁOWA KLUCZOWE: czasownik, slawizm, hybryda, zapożyczenie, przyrostek. ĮVADAS Zainteresowanie zapożyczeniami w języku litewskim, a zwłaszcza slawizmami, trwa już od dawna. Za początki tych badań można uznać dzieło Alexandra Brücknera Die slavischen Fremdwörter im Litauschen (1877), a także późniejsze vischen Lehnwörter im Altlitauischen (19311). Apie lietuvių kalbos slavizmus daug obszerne dzieło Pranasa Skardžiusa Die slair szczegółowo pisał o nich Kazimieras Būga (Būga I–III). W jego pracach przedstawiono wiele argumentów, których wcześniej brakowało, wyjaśniających, dlaczego danemu zapożyczeniu przypisuje się takie czy inne pochodzenie; argumenty te mają zazwyczaj charakter fonetyczny. Litewskie zapożyczenia językowe są analizowane również w pracach Zigmasa Zinkevičiusa (Zinkevičius 1968, 1974, 1988, 1997, 2002), Jonasa Palionisa (Palionis 1967), Jurgisa Lebedysa (Lebedys 1977), Vincasa Urbutisa (Urbutis 1992, 1993) i innych uczonych (Otrębski 1965; Kardelis 2003; Siaurukienė 1987; Dini 1987, 1989, 1993; Аdomavičiūtė 1978, 1982, 1984; Widłak 2012; Kregždys 2012, 2013, 2014). W większości wspomnianych badań dominują zapożyczone rzeczowniki. Do nowszych nielicznych prac poświęconych analizie zapożyczonych czasowników zaliczyć należy artykuły Jurgisa Pakerisa (Pakerys 2013) i Kirilla Kozhanova (Kozhanov 2014). W kontekście wspomnianej literatury można stwierdzić, że zapożyczone czasowniki były badane w znacznie mniejszym stopniu, chociaż problem takich slawizmów jest oczywisty – nie ma wyraźnej granicy między zapożyczeniami a litewskimi derywatami od zapożyczonych rzeczowników. Zapożyczeniami zwykle nazywa się słowa, które w okresie różnorodnych kontaktów (ekonomicznych, kulturowych, politycznych itd.) weszły z innych języków (Jakaitienė 2009: 227) lub elementy językowe pochodzące z innych języków (albo dialektów) (LKE 2008: 501). Ze względu na pochodzenie zapożyczenia dzieli się na pochodzące z języków sąsiednich oraz pochodzące z bardziej odległych języków za pośrednictwem języków pośredniczących, tj. wyrazy międzynarodowe. Zasadnicza różnica między tymi dwiema grupami wyrazów polega na źródle: w przypadku wyrazów międzynarodowych istotne jest źródło pierwotne, z którego wyraz zaczął się rozpowszechniać w różnych językach. Zwykle oddzielenie zapożyczeń od wyrazów rodzimych nie jest trudne. Trudności mogą powstać, jeżeli analizowane są bardzo stare zapożyczenia. Igoris Koškinas, badając slawizmy w języku łotewskim, zwrócił uwagę nawet na kilka problemów związanych z zapożyczeniami: ich chronologię oraz trudność w ustaleniu, czy czasownik jest rodzimym wyrazem, czy zapożyczeniem (Кошкин 1 Zob. Skardžius 1998. ANŽELIKA SMETONIENĖ 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV 2014: 2). W językoznawstwie litewskim problem ten nie jest akcentowany, ale w LDK tekstuose esama veiksmažodžių, kurie vienų tyrinėtojų laikyti skoliniais, XVI–XVII w. problemy innych – nie. Jako przykład można podać godti, -ja (-o), -jo, gdoti, -oja, -ojo KN SE 249, SD1 231, SD3 373 ‘myśleć, mniemać, chcąc coś sobie przypomnieć’; 2. ‘rozmyślać, rozważać’; 3. ‘współczuć, żałować, ulitować się’; 4. ‘troszczyć się’; 5. ‘szanować’; 6. ‘transportować, ciągnąć’. Wojciech Smoczyński pisał, że dawniej uważano, iż czasownik godti, -ja (-o), -jo, gdoti, -oja, -ojo jest zapożyczeniem (Smoczyński 2008: 75). W LKŽe w ogóle nie wskazuje się, czy ten czasownik jest zapożyczeniem, podaje się jedynie porównanie z białoruskim czasownikiem. Natomiast w języku łotewskim gādāt nie jest uważany za zapożyczenie, twierdzi się, że jest to wyraz tego samego pochodzenia co litewski godti, -ja (-o), -jo, gdoti, -oja, -ojo oraz odpowiednie czasowniki słowiańskie (Karulis 1992: 275). POJĘCIE HYBRYD Słowa znajdujące się między słowami rodzimymi a zapożyczeniami są hybrydami. Evalda Jakaitienė nazywa je „pośrednim wariantem zapożyczeń” (Jakaitienė 2009: 211). Niemniej jednak trafniej byłoby oddzielić je od zapożyczeń, ponieważ hybrydy mają zarówno morfemy rodzime, jak i zapożyczone. Właśnie tutaj pojawia się problematyka zapożyczonych czasowników: gdy do języka litewskiego z innych języków przejmuje się sam czasownik, a w wyniku jego derywacji słowotwórczej wyraz jest hybrydą, tj. litewskim niai vardažodžiai, yra galimybė, kad darybinis ryšys užsimezgęs lietuvių kalderywatem zapożyczenia z rodzimymi przyrostkami (np.: rubežioti, -ioja, -iojo SD3 75 ‘wytyczać granicę’ : rubžius 1. ‘granica terytorium, ściana’; 2. ‘pl. pewien określony obszar, dziedzina’; 3. ‘granica skrawka ziemi, pola, miedza’). Jest to szczególnie wyraźne, gdy czasownikowi w języku-biorcy2 nadaje się przyrostek formalnie nieodpowiadający przyrostkowi czasowników języków słowiańskich. Przejmując czasownik-slawizm i integrując go z językiem litewskim, zazwyczaj przestrzega się odpowiedniości przyrostków, tj. czasowniki polskie i wschodniosłowiańskie z przyrostkami -ować, -овати (-овaть, -авaть, -eвaть) w języku litewskim mają przyrostki -avoti, -avoja, -avojo (lit. arendavoti, -avoja, -avojo DP 294 < pol. arendować albo rus. арендовати); litewskie czasowniki z -yti, -ija, -ijo odpowiadają czasownikom słowiańskim z przyrostkami -ić (-yć), -ити (-ыти) (lit. bvyti, -ija, -ijo MP 36, KN SE 237, ChNT 327 < pol. bawić albo rus. бaвити); z -(i) oti, -(i)oja, -(i)ojo – czasowniki języków słowiańskich z -ać, -aтu (-aць, -aть, -ять) (lit. bujti, -ja, -jo KN G 168, ChNT 368 < le. bujać lub rus. буяти; st. 2 Terminy język dawca i język biorca są używane na podstawie książki J. Wohlgemutha (Wohlgemuth 2009: 51). Pierwszy termin określa język zapożyczający, drugi – język, który zapożyczenie ru. буѩти). Niemniej jednak w tekstach WKL z XVI–XVII w. poświadczone są zapożyczenia o słowiańskim rdzeniu, których przyrostki to -(i)uoti, -(i)uoja, -(i)avo oraz -(i)auti, -(i)auja, -(i)avo, niemające analogii w perima. Artykuły / Articles 71 Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai językach słowiańskich i niezgodne z systemem integracji slawizmów. Czasowników o słowiańskim rdzeniu i wymienionych przyrostkach nie należy utożsamiać z zapożyczeniami odpowiadającymi czasownikom języków słowiańskich zarówno rdzeniem, jak i przyrostkami. Kontrast między dwiema grupami tych czasowników jest oczywisty, gdy w starych pismach obok prawidłowego zapożyczenia (na przykład lit. rūgti DP 225, KN SE 243, ChNT 25, SD1 36 ze st. ros. ругaти (CPЯ XXII 232)) jest zapisanym również nieregularnym czasownikiem (lit. rūgoti SD3 500), który zarówno rdzeniem, jak i znaczeniem nie różni się od czasowników języków słowiańskich. Gdy w języku litewskim, a zwłaszcza w tych samych zabytkach piśmiennictwa, poświadczony jest również możliwy wyraz podstawowy takiego nieregularnego czasownika, tj. zapożyczony rzeczownik, rozbieżności przyrostków najczęściej wyjaśnia się procesem słowotwórczym z afiksami. Derywacji na gruncie języka litewskiego zazwyczaj towarzyszy również właściwa jej kategoria. Dobrymi przykładami takiego procesu są sbrinti, -ina, -ino ‘czynić sêbrem, wspólnikiem’ SD3 175, jego wyraz współrdzenny sėbráuti, -áuja, -vo, sbrauti, -auja, -avo 1. ‘bendrau- -vo ‘być na czyimś weselu’ SD3 71. Ten ostatni czasownik jest najbardziej typowym członkiem kategorii o znaczeniu uczestnictwa: ma najbardziej produktywny przyrostek derywatów o znaczeniu uczestnictwa -auti, a jego wyraz ti, draugauti’; 2. ‘pusininkauti’ DP 416, KN G 85, SD1 99 ir svodbáuti, -áuja, podstawowy jest abstraktem. Sbrinti, -ina, -ino utworzono za pomocą przyrostka -inti, szczególnie charakterystycznego dla faktitywów, od zapożyczenia sbras, -ė, sbras, -ė, które zazwyczaj są również nazwami istot żywych (DLKG3: 388). Sėbráuti, -áuja, -vo, sbrauti, -auja, -avo tymczasem jest statywem, różniącym się od sbrinti, -ina, -ino nie tylko znaczeniem, lecz sèbras, -ė DP 293, KN SE 221, SD1 26, JE1 95. Tokių vedinių pamatinis žodis także przyrostkami. Sbrinti, -ina, -ino, svodbáuti, -áuja, -vo i inne podobne czasowniki z punktu widzenia słowotwórstwa powinny być uznawane za hybrydy. Definicja hybryd przedstawiona w LKE jest bardzo szeroka: „są to słowa, które oprócz własnych morfemų. Hibridai paprastai atsiranda dėl kalkavimo, skolinių perdirbimo armają także nieodmienne elementy innych języków, powstałe w wyniku słowotwórstwa przy użyciu już zapożyczonych morfemów” (LKE 2008: 207). Stasys Keinys, który bodaj najbardziej wnikliwie badał miejsce hybryd w systemie języka litewskiego, zwrócił uwagę, że hybryda jest przede wszystkim terminem leksykologicznym, „ponieważ częściowo należy do systemu podziału słów według pochodzenia (jest ogniwem pośrednim między zapożyczeniami a słowami rodzimymi)” (Keinys 1984: 117), lecz jest nierozerwalnie związana ze słowotwórstwem, ponieważ właśnie za jego pośrednictwem powstają hybrydy – zasadniczym warunkiem hybryd jest wyraźne słowo podstawowe (Keinys 1984: 114). Tak więc takie czasowniki jak sbrinti, -ina, -ino, svodbáuti, -áuja, -vo i inne podobne przypadki odpowiadają tej definicji hybryd: mają słowiański rdzeń, rodzimy przyrostek i słowo podstawowe. Ponadto ich znaczenia są zmodyfikowane w porównaniu z odpowiadającymi im czasownikami słowiańskimi, z uwzględnieniem znaczeń słów podstawowych i przyrostków. ANŽELIKA SMETONIENĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Mimo to nie jest jasne miejsce tych czasowników o słowiańskim rdzeniu, które w języku litewskim nie mają wyrazów podstawowych, lecz w trakcie integracji otrzymały nieregularne przyrostki (na przykład wspomniany rūgoti). Joachim Grzega, przedstawiając klasyczny schemat integracji zapożyczeń Betza, dzieli zapożyczenia na trzy części, opierając się na sposobie integracji: importację (importation), częściową substytucję (partial substitution) i substytucję (substitution). Pierwsza część – importacja – dzieli się jeszcze na dwie części: gdy zapożyczenie nie zostaje dostosowane do morfologicznego systemu języka przyjmującego (na przykład metro), oraz gdy zostaje dostosowane. W tym drugim przypadku byłyby to właśnie zapożyczenia, w pierwszym zaś – niektóre wyrazy międzynarodowe. Natomiast substytucja to kalki, gdy wyrazy lub całe frazeologizmy są tłumaczone morfem po morfemie (Grzega 2003: 25). Wyrazy typu (loan blend). Vis dėlto pastarieji suprantami kitaip: tai yra savo ir išversto žorūgoti, jak się wydaje, jeżeli oprzeć się na klasyfikacji Betza, powinny należeć do częściowej substytucji, do tak zwanych zapożyczonych mieszanek: połączenia (na przykład niemieckie Showgeschäft według ang. show business) lub wyrazy złożone. Sam Grzega nazywa je hybrydowymi złożeniami (hybrid composites) (Grzega 2003: 28). W litewskim językoznawstwie takie częściowe kalki morfemowe, w których część morfemów zostaje zastąpiona litewskimi (na przykład antivyriausybinis), również zalicza się do hybryd (LKE 2008: 207). Należy podkreślić, że półkalka może być uznawana za hybrydę, ale nie odwrotnie (Keinys 1984: 115). Mimo to czasowniki typu rūgoti trudno byłoby przypisać półkalkom, ponieważ tłumaczenie przyrostków jako fakt jest bardzo wątpliwe. Poza tym byłoby ono šaltinis, lemtų priesagą -avoti, o trelioti, -ioja, -ivo DP 628 jau turi priesagą -iuoti, nors galimi šaltiniai (uk. tarm. трeлювати (ECУM V 628), le. tarm. trecałkowicie chaotyczne. Na przykład czasownik štrauti, -auja, -avo DP 189 otrzymał przyrostek -auti, chociaż czasownik ukraińskich gwar старyвати (ECУM V 398), lować (SJP VII 107)) ponownie wskazywałby na -avoti. Zapożyczony rzeczownik zintegrowany z językiem litewskim nie jest uznawany za hybrydę, ponieważ końcówka pełni wyłącznie funkcję gramatyczną (Keinys 1984: 115). W wymienionym czasowniku rūgoti -uo jest przyrostkiem, -ti pełni funkcję gramatyczną, ale brak tu wyrazu podstawowego. Według Urbutisa nie jest to derywacja oparta wyłącznie na rdzeniu. Chociaż nie podaje przykładów czasowników, można zrozumieć, że proponuje się traktować to jako przejaw adaptacji morfologicznej, który nie prowadzi do powstawania neologizmów. Z jej powodu mogą powstawać jedynie warianty tego samego wyrazu, gdy wcześniej zapożyczony lub inny wyraz zostaje przekształcony, a afiks jest tylko składnikiem morfologicznym; obok siebie mogą funkcjonować oba warianty (Urbutis 1978: 115). Jak już wspomniano, slawizmy typu rūgoti nie powinny być oceniane tak samo jak zapożyczenia regularne, ponadto nie są one półkalkami. Opierając się na myśli Urbutisa, takie przypadki można oceniać jako przekształcenia zapożyczenia (gdy obok poświadczone jest zapożyczenie regularne) albo jako przekształcenia powstałe podczas odrębnej integracji (gdy obok nie jest poświadczone zapożyczenie z regularnym przyrostkiem). Biorąc pod uwagę szeroką definicję hybryd w LKE oraz fakt, że zalicza się do nich również przekształcenia zapożyczeń, one Straipsniai / Articles 73 Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai vadinami hibridais. Siekiant aiškumo, veiksmažodžiai, neturintys slavų kalbobez dokładnych odpowiedników, według opozycji nierozczłonkowany słowotwórczo / rozczłonkowany słowotwórczo dzielą się na dwa rodzaje hybryd – adaptacyjne i derywacyjne. Nazwy tych grup wyrazów są dyskusyjne, jednak podstawa ich rozróżnienia jest jasna: jeżeli przyrostek czasownika priesagų ir kalboje recipientėje nėra paliudytas bendrašaknis veiksmažodžio utworzonego od zapożyczonego rdzenia w języku biorcy nie odpowiada wyrazowi języka dawcy – potencjalnej podstawie słowotwórczej, taki czasownik uważa się za hybrydę adaptacyjną. Jeżeli w języku biorcy poświadczony jest wyraz czasownikowy o wspólnym rdzeniu i dostrzega się między nimi związek słowotwórczy, taki czasownik jest hybrydą derywacyjną. STOSUNEK HYBRYD DO ZAPOŻYCZEŃ Z tekstów średniego i wschodniego wariantów języka dawnych pism WKL z XVI–XVII w.3 wybrano czasowniki o słowiańskim rdzeniu, które otrzymały przyrostki formalnie nieodpowiadające czasownikom języków słowiańskich, oraz ich wyrazy o wspólnym rdzeniu – prawidłowe zapożyczenia, w celu ustalenia, czy między hybrydami adaptacyjnymi a prawidłowymi zapożyczeniami widoczna jest różnica znaczeń. Wszystkie zebrane czasowniki można podzielić na kilka grup: • Czasownik pochodzenia słowiańskiego ma nieregularny przyrostek w porównaniu ze źródłem i nie ma związków słowotwórczych z wyrazami zapożyczonymi używanymi w języku litewskim, nie ma poświadczonych w piśmiennictwie WKL z XVI–XVII w. prawidłowych zapożyczeń o wspólnym rdzeniu. Łącznie znaleziono 74 takie czasowniki. 3 Materiał zebrano z indeksów (Mikalojaus Daukšos Postilla Catholicka (Kudzinowski 1977); Mikalojaus Daukšos Kathechismas arba moksłas kiekwienam krikszczionii priwalvs (Jakšienė, Palionis 1995); Konstantino Sirvydo Dictionarium trium linguarum (Pakalka 1979, 1997); Konstantino Sirvydo Punktay sakimu (Specht 1929); Nowego Testamentu Samuela Bogusława Chylińskiego (Kudzinowski 1964); leksykonu „Knygos Nobažnystės“ (część I) (Jakulis 1995)) oraz opublikowanych konkordancji (anonimowego katechizmu z 1605 r.; katechizmu Roberta Bellarmina; „Giesmes tikieimvy katholickam pridiarancias“ Salomona Mozerki Sławočinskiego; „Ewangelie Polskie y Litewskie“ Jana Jaknavičiusa; „Pradžios pamokslo“; „Rožančius švenčiausios Marijos“ Jerzego Kasakauskisa). 4 Išpėlioti, -ioja, -iojo 1. ‘rozciągnąć, krzyżując; ukrzyżować’; 2. ‘bić’ DP 145, MP 153, SD3 137, SPII 24 < plg. bru. tarm. пялiць (ЭСБМ X 296); uk. tarm. п′ялити (ЭСБМ X 296); ru. tarm. пялить (CPНГ XXXIII 213). Štrauti, -auja, -avo 1. ‘mówić, rozprawiać, gawędzić, senautauti’; 2. ‘stroić żarty, żartować’ DP 189 < ukr. dial. старyвати (ECУM V 398); ru. tarm. cтаровать (CPНГ XLI 79). Tlkavyti, -ija, -ijo ‘vertėjauti’ DP 385 < rusėnų толковати (ГСБМ XXXIII 384); sen. ru. тoлковати (CДрЯ XXIX 404). Huliuoti, -iuoja, -iavo ‘lėbauti, ūžti, linksmintis’ ChNT 128 < le. tarm. hulać (SGPK II 196; SJP II 31). ANŽELIKA SMETONIENĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV • Czasownik pochodzenia słowiańskiego ma nieregularny przyrostek w porównaniu ze źródłem i nie ma relacji słowotwórczych z zapożyczonymi wyrazami używanymi w języku litewskim, ale obok niego występują zapożyczenia o wspólnym rdzeniu z regularnym przyrostkiem. Takich czasowników są tylko 4; zostaną omówione później. • Litewski czasownik pochodzenia słowiańskiego ma nieregularny przyrostek w porównaniu z możliwym źródłem, ale może być wiązany z odpowiednim zapożyczonym wyrazem. Innymi słowy, czasowniki tej grupy są derywatami – hybrydami; znaleziono ich 115. Wariantu z regularnym przyrostkiem, w porównaniu z odpowiednim czasownikiem języków słowiańskich, nie znaleziono w tekstach WKL z XVI–XVII w. • Litewski czasownik pochodzenia słowiańskiego ma nieregularny przyrostek w porównaniu z możliwym źródłem i pozostaje w relacji słowotwórczej ze spokrewnionym rdzeniowo litewskim Kastyrauti, -auja, -avo ‘grać w kości’ DP 30 < le. kostyrować (SPol XI 11). Paliecavti, -avja, -avjo 1. ‘powierzyć, zawierzyć, wyznaczyć, poświęcić’; 2. ‘obiecać’ DP 177, KN G 283, ChNT 225, JE5 213, PP 34, KR 17 < rus. полецати, полицати, полѣцити (ГСБМ XXVI 136; МДСУМ II 163); le. polecić (SS VI 343). Trelioti, -ioja, -ivo ‘ciągnąć, wlec’ DP 628 < uk. tarm. трeлювати, трилювати (ECУM V 628); le. tarm. trelować (SJP VII 107). 5 Kalėdti, -ja, -jo 1. ‘zbierać bożonarodzeniowe dary’; 2. ‘żebrać’; 3. ‘odwiedzać około Bożego Narodzenia, aby zbierać daniny (o księdzu i sługach kościelnych)’ SD3 112 : kalėdà DP 57, KN G 129, SD1 59 < rus. zachodn. коледа, коляда (ГСБМ XV 191). Psnykauti, -auja, -avo; pasnykáuti, -áuja, -vo ‘powstrzymywać się od jakiegoś pokarmu (zwykle mięsa, mleka) w dniach wyznaczonych przez religię’ PK 88, DP 20, MP 108, ChNT 12, SD1 282, SPII 5 : psnykas DK 89, DP 109, SD1 280, SPII 5 < rus. zachodn. посникъ (ГСБМ XXVII 140). Sėbráuti, -áuja, -vo; sbrauti, -auja, -avo 1. ‘obcować, przyjaźnić się’; 2. ‘gospodarować na zasadzie połownictwa’ DP 416, KN G 85, SD1 99 : sbras, -ė, sbras, -ė, sèbras, -ė DP 293, KN SE 221, SD1 26, JE1 95 < rusėnų cябръ (МДСУМ II 383). Sbrinti, -ina, -ino ‘czynić pobratymcem, wspólnikiem’ SD3 175 : sbras, -ė, sbras, -ė, sèbras, -ė DP 293, SE 221, SD1 26, JE1 95 < rusėnų cябръ (МДСУМ II 383). KN Svodbáuti, -áuja, -vo ‘być na czyimś weselu’ SD1 71 : svodbà DP 51, MP 67, KN G 223, SD1 71, SPI 214, JE1 22, BK 23 < bru. свадьба, свадба (ГСБМ XXXI 71). Heretikuoti, -uoja, -avo ‘czynić, nazywać heretykiem’ KN SE 120 : heretkas, -ė, herètikas, -ė, hèretikas, -ė DP 68, SD1 50, KN SE 5, KR 56 < le. heretyk (SPol VIII 328; SP). Kytráuti, -áuja, -vo ‘mówić, postępować chytrze, podstępnie, przewrotnie’ SD1 13 : kytrs KN M 53, SD1 13; ktras KN G 57, ChNT 288 < le. chytry (SPol III 392); staro-ros. хытрыи, хитрыи (СДЯ III 1430). Niepokajać, -kuje, -kowało 1. „nie dawać spokoju”; 2. „niepokoić się, martwić się” KN SE 57 : nepakjus DP 220, SD1 95, KN G 251 < le. niepokoj (SPol XVII 504); daw. rus. непокои (CPЯ XI 221). Razbajauti, -auja, -avo „być rozbójnikiem, rabować, zabijać” DP 308 : razbjus (LKŽe) < rus. zach. рaзбой (ГСБМ XXIX 446); розбой (ГСБМ XXX 168; ССМ II 287); le. rozbj (SS VII 502); ru. рaзбоu (CДЯ III 21); ru. рaзбой, розбой (CPЯ XXI 140). Storastáuti, -áuja, -vo; strastauti, -auja, -avo ‘być starostą, pełnić obowiązki starosty’ DP 25 : strasta, strasta, strasta, storastà DK 82, DP 6, KN SE 276, ChNT 423, SPII 166, JE1 6, BK 15 < rus. староста (ГСБМ XXXII 342); староста, старостѣ, старостѧ (ССМ II 381); lit. starosta (SPol VIII 418); ros. starosta (CДЯ III 496; CPЯ XXVIII 11). Artykuły / Articles 75 Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai zapożyczonym słowem językowym, zazwyczaj rzeczownikiem. W tekstach Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVII wieku poświadczone są słowa czasownikowe tej grupy o wspólnym rdzeniu – zapożyczenia, których przyrostek formalnie odpowiada przyrostkom czasownikowym języków słowiańskich. HYBRYDY DERYWACYJNE Czasowniki z ostatniej grupy są interesujące, ponieważ mogą ujawnić, czy znaczenia czasowników zapożyczonych i czasowników wyprowadzonych na gruncie języka litewskiego od zapożyczonych wyrazów znacznie się różnią. W tekstach WKL z XVI–XVII w. znaleziono 12 par czasowników. W pierwszej pozycji podaje się regularne zapożyczenie, w drugiej – derywat od już zapożyczonego wyrazu podstawowego: afieravti, -avja, -avjo DK 99, DP 59, SG1 47, KN G 196, ChNT 267, KR 19, SD3 110, SPI 41, JE1 19 / afieroti, -oja, -vo KN SE 182; atprvyti, -ija, -ijo PK 216, DP 18, KN SE 99, ChNT 63 / atprovinėti, -inja, -injo DP 582, KN M 20, ChNT 95, PP 27, KR 3; bursavti, -avja, -avjo DP 515 / bursyti, -ija, -ijo DP 515; farbavoti, -avoja, -avojo DP 383, ChNT 25 / farbuoti, -uoja, -avo ChNT 404; latravti, -avja, -avjo SD1 74 / latráuti, -áuja, -vo DP 574; meryti, -ija, -ijo KN JE1 87 / mieroti, -oja, -vo DK 142, SG1 57, KN SE 20, ChNT 16, SD1 106, SE 105, SD1 10, SPI 179, JE1 87; mūravti, -avja, -avjo SD3 434 / mūryti, -ija, -ijo 207; pėt navoti, -avoja, -avojo SD1 10 / pėtnyti, -ija, -ijo SD1 88; privbyti, -ija, -ijo MP 93, SD3 DP 397, ChNT 368 / privobinėti, -inja, -injo DP 35; rubžyti, -ija, -ijo ChNT 19, SD1 111, SPI 79 / rubežioti, -ioja, -iojo SD1 75; sdyti, -ija, -ijo DK 37, PK 51, DP 101, MP 249, SG1 78, KN G 174, ChNT 237, SD1 115, SPI 4, PP 11, KR 13, JE1 51, BK 16 / sdinti, -ina, -ino ChNT 26; tancavti, -avja, -avjo SD3 165 / tancoti, -oja, -vo ChNT 72. Nie ma tendencji dotyczących zapisywania hybryd i regularnych zapożyczeń w dawnych pismach. Czasami zarówno hybryda, jak i regularne zapożyczenie są zapisywane w przybliżeniu tak samo, a w niektórych przypadkach hybryda występuje nawet częściej. Nie można również sklasyfikować zapożyczeń i hybryd na podstawie przyrostków obu typów wyrazów. Na przykład w jednym przypadku regularne zapożyczenie ma przyrostki -avti, -avja, a hybryda – -áuti, -áuja (jak latravti i latráuti), w innym zaś hybryda ma już inne przyrostki (jak farbavoti i farbuoti). Taka niestabilność przyrostków hybrydów mogłaby zostać wyjaśniona jedynie kategoriami słowotwórczymi samych derywatów. Válninti, -ina, -ino 1. ‘czynić wolnym, wyzwalać’; 2. ‘czynić luźnym, bardziej luźnym, swobodniejszym’ PK 69, KN SE 11 : válnas, -à, válnas, -a, val nas, -a DP 340, KN SE 207, SD3 196 < rus. вольный, волный (ГСБМ IV 165; МДСУМ I 112); pol. wolny (SS X 292; SP); ros. волныи (CДЯ I1 279; CPЯ III 17). ANŽELIKA SMETONIENĖ 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV 1 TABELA. Relacja znaczeń hybryd i ich słów bazowych HYBRYDA SŁOWO BAZOWE Latráuti, -áuja, -vo Ltras 1. valkatauti, girtuokliauti, paleistuvauti; 1. valkata, girtuoklis, paleistuvis, tinginys; 2. kraść, grabić, zabijać; 2. zabójca; 3. rabuś; Rubežioti, -ioja, -iojo Rubžius 1. prowadzić granicę; 1. granica, ściana terytorium; 2. lm. określony obszar, dziedzina; 3. granica pasa ziemi, pola, miedza; Farbuoti, -uoja, -avo Farba 1. malować; 1. farba, kolor; Tancoti, -oja, -vo Tacius 1. tańczyć; 1. taniec; 2. tańce, przyjęcie; 3. oddział, grupa; Wśród wymienionych 12 par czasowników występują przypadki, gdy znaczenia litewskiego derywatu i zapożyczenia niczym się nie różnią: latravti, -avja, -avjo / latráuti, -áuja, -vo 1. ‘włóczyć się, pijać, prowadzić rozwiązłe życie’; 2. ‘kraść, grabić, zabijać’; rubžyti, -ija, -ijo / rubežioti, -ioja, -iojo ‘wytyczać granicę’; farbavoti, -avoja, -avojo / farbuoti, -uoja, -avo ‘malować’; tancavti, -avja, -avjo / tancoti, -oja, -vo ‘tańczyć’. Latráuti, farbuoti i tancoti mają przyrostki, slavų kalbose nėra jų formaliųjų atitikmenų – veiksmažodžių-šaltinių. Hibriktóre zasadniczo nie są właściwe zapożyczeniom, a przypadek przyrostków -(i)oti, -(i)oja, -(i)ojo w czasownikach obcego pochodzenia jest bardzo podobny do -yti, -ija, -ijo: takie przyrostki mają zapożyczenia, których odpowiednikami w językach słowiańskich są czasowniki z przyrostkami polskim -ać, wschodniosłowiańskim -aтu (-aць, -aть, -ять), a przyrostki te są bardzo produktywne w języku litewskim. Ponadto interpretacja czasowników o słowiańskim rdzeniu i tych przyrostkach jest jeszcze bardziej złożona. Gdy od zapożyczonej nazwy tworzy się derywaty za pomocą -yti, -ija, -ijo, są to wyłącznie faktytywy lub mutatywy (Otrębski 1965: 390). Derywacja za pomocą -(i)oti, -(i)oja, -(i)ojo od zapożyczonych czasowników nie jest ograniczona kategoriami słowotwórczymi i dość trudno oddzielić zapożyczenie od hybrydy, gdy w językach słowiańskich istnieją dokładne odpowiedniki czasownika, a w języku litewskim – potencjalny wyraz podstawowy. Niemniej przedstawiony tutaj czasownik rubežioti zalicza się do hybryd, ponieważ w językach słowiańskich po prostu nie ma jego formalnego odpowiednika. Artykuły / Articles 83 Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai PODSUMOWANIE Litewskie derywaty od zapożyczeń tylko w rzadkich przypadkach nie ulegają zmianom znaczeniowym w porównaniu z czasownikami o wspólnym rdzeniu, będącymi regularnymi zapożyczeniami. Częściej hybrydy derywacyjne opierają się na znaczeniach wyrazu podstawowego i na tej podstawie pojawiają się różnice między czasownikami o słowiańskim rdzeniu a zapożyczeniami. Te ostatnie ze slawizmów zazwyczaj już przychodzą z kilkoma znaczeniami, natomiast hybrydy utworzone na gruncie języka litewskiego otrzymują jedno specyficzne znaczenie, oparte na kategorii słowotwórczej (na przykład atprovinėti, -inja, -injo), albo odwrotnie – w zależności od znaczeń wyrazu podstawowego derywat może zyskać veiksmažodžiai. Tuo tarpu veiksmažodžiai, kuriuos siūloma vadinti adaptaciniais hibridais, nuo reguliariųjų savo bendrašaknių žodžių slavizmų iš esmės nowe znaczenia (na przykład mieroti, -oja, -vo), których nie mają nawet odpowiedniki o danym rdzeniu w językach słowiańskich; różnic znaczeniowych nie stwierdzono jedynie w parze rokavti, -avja, -avjo / rokoti, -oja, -vo, lecz należy podkreślić, że znaczenia tego ostatniego są poświadczone w językach słowiańskich (na przykład, le. dial. rachować ‘za co = uważać, poczytywać, mieć, brać za co’ (‘uważać za coś’) lub ‘myśleć, mniemać, sądzić’ (‘mieć mniemanie, mieć opinię’) (SJP V 457). Ten przypadek, gdy czasownik o słowiańskim rdzeniu i nieregularnym przyrostku ma więcej wspólnego ze znaczeniami czasownika w językach słowiańskich niż regularne zapożyczenie, oznaczałby, że rokoti i podobne czasowniki uległy modyfikacjom podczas integracji. ŹRÓDŁA I LITERATURA BK – katechizm Roberto Bellarmina. Dostęp przez internet: http://www.lki.lt/ seniejirastai/db.php. Brückner Alexander 1877: Zapożyczenia słowiańskie w języku litewskim. Dostęp przez internet: www.https://archive.org/details/dieslavischenfr01brgoog. Būga Kazimieras I–III: Pisma wybrane 1–3. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1958–1961. Daukša Mikalojus 1595: Kathechismas arba moksłas kiekwienam krikszczionii priwalvs. – Katechizm Mikołaja Daukszy z 1595 roku, oprac. V. Jakšienė, J. Palionis. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995. Daukša Mikalojus 1599: Postilla Catholicka. – Postylla Daukšy. Kowno: Wydawnictwo Uniwersytetu Litewskiego, 1926. Dini Pietro Umberto 1987: Leksykalne slawizmy i germanizmy w Małym Katechizmie Litewskim Lysius. – Roczniki Wydziału Literatury i Filozofii, 225–245. ANŽELIKA SMETONIENĖ 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Dini Pietro Umberto 1989: Slavizmai Lizijaus ir Engelio katekizmuose: sugretianaliza domowa. – Międzynarodowa Konferencja Bałtoslawistyczna. Dini Pietro Umberto 1993: Sul velato influsso polacco negli aggetivi derivati del lituano antico (Ledesma 1590, Daukša 1595, Anonimo 1605). – Annali della Facoltà di Lettere e Filosofia, 147–159. DLKG3 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, par. V. Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir eninstytut wydawniczy encyklopedii, 1997. Grzega Joachim 2003: Zapożyczenia jako poszukiwanie słów w kognitywnej onomazjologii historycznej. – Onomasiology Online, 22–42. Dostęp przez internet: http://www1.ku-eichstaett.de/SLF/EngluVglSW/OnOn.htm. Jakaitienė Evalda 2009: Leksykologia. Wilno: Uniwersytet Wileński. Jaknavičius Jonas 16471, 16742, 16793, 16904, 17055: Ewangelie Polskie y Litewskie. Dostęp przez internet: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. Jakulis Antanas 1995: Leksyka „Knygos Nobažnystės“ 1. Kłajpeda: Wydawnictwo S. Jokužisa. Kardelis Vytautas 2003: Zarys fonologii slawizmów w gwarach wschodnioaukštajckich. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Karulis Konstantīns 1992: Słownik etymologiczny języka łotewskiego 1–2. Ryga: Avots. Keinys Stasys 1984: Hybrydy języka litewskiego (pojęcie, rodzaje i normatywność). – Prace Litewskiej Akademii Nauk SRR. Seria A, 113–123. KN – Knyga nobažnystės 16531, 16842: – Knyga nobažnystės krikščioniškos, oprac. D. Pociūtė, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru, 2004. Kozhanov Kirill 2014: Semantyka przedrostka daw języku litewskim. – Bałtowie i Słowianie: na styku kultur duchowych, 254–274. KR – Kasakauskis Jurgis 16811, 16912: Różaniec Najświętszej Maryi. Dostęp przez internet: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. Kregždys Rolandas 2012: Charakterystyka słownika polonizmów w języku litewskim. – LingVaria 2(14), 125–146. Kregždys Rolandas 2013: Zapożyczenia leksykalne – refleksja interferencji kulturowej narodów: polonizmy-semityzmy w języku litewskim. – Baltu filoloģija 22(2), 55–93. Kregždys Rolandas 2014: Metodyka i kryteria identyfikacji polonizmów литовского языка. – LingVaria 2(18), 195–217. Kregždys Rolandas 2014 (2): Specyfika atrybucji polonizmów-latynizmów w języku litewskim. – Funkcjonowanie językw i literatur na Litwie, 407–421. Artykuły / Articles 85 Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai Kudzinowski Czesław, Otrębski Jan 1958: Biblia Litewska Chylińskiego. Nowy Testament 2. Poznań: Wydawnictwo naukowe uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Kudzinowski Czesław 1964: Biblia Litewska Chylińskiego. Nowy Testament 3. nań: Wydawnictwo naukowe uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. PozKudzinowski Czesław 1977: Indeks-słownik do „Postyli Daukšy“. Poznań: Wydawnictwo naukowe uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Lebedys Jurgis 1977: Stara literatura litewska. Wilno: Mokslas. LKE – Encyklopedia języka litewskiego, red. V. Ambrazas. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2008. LKŽe – Słownik języka litewskiego, wersja elektroniczna. Kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. naczelna), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Dostęp przez internet: http://www.lkz.lt/. Otrębski Jan 1965: Gramatyka języka litewskiego 2: Nauka o budowie wyrazw. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. Pakerys Jurgis 2013: Morfologia czasowników w bazie danych nowych zapożyczeń. – Lingwistyka stosowana. Dostęp przez internet: http://taikomojikalbotyra.lt/lt/2013/12/ naujuju-skoliniu-duomenu-bazes-veiksmazodziu-morfologija. Palionis Jonas 1967: Język literacki litewski XVI–XVII w. Wilno: Mintis. PP – Początek kazania. Dostęp przez internet: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. SGPK I–VI – Słownik gwar polskich 1–6. Tamże. J. A. L. Karłowicz, Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1900–1911. Siaurukienė Halina 1987: Zapożyczenia w śpiewniku „Knygos nobažnystės“. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 26, 145–150. Sirvydas Konstantinas 16201: Dictionarium trium lingvarum. – Stary słownik Konstantinasa Sirvydasa, oprac. K. Pakalka. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1997. Sirvydas Konstantinas 16312; 16774: Dictionarium trium lingvarum. Dostęp przez internet: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. Sirvydas Konstantinas 16423: Dictionarium trium lingvarum. – Pierwszy litewski Sirvydas Konstantinas kalbos žodynas, par. K. Pakalka. Vilnius: Mokslas, 1979. 1629–1642: Punktay sakimu. – Punktai sakymų 1–2, oprac. F. Specht. Göttingen, 1929. ANŽELIKA SMETONIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV SJP I–VIII – Słownik języka polskiego 1–8. Warszawa, 1898–1923. SP – Słownik polszczyzny XVII wieku. Dostęp przez internet: http://sxvii.pl. Skardžius Pranas 1998: Rinktiniai raštai 4. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Slavočinskis Saliamonas Mozerka 1646: Giesmes tikieimvy katholickam pridiarancias. Dostęp przez internet: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. Smoczyński Wojciech 2008: Uzupełnienia do „Słownika etymologicznego litewskiego“, 1 dalis. – Acta Linguistica Lithuanica 58, 53–151. SPol I–XXXV – Słownik polszczyzny XVI wieku 1–35. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: 1966–2011. SS I–XI – Słownik staropolski 1–11. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1953–2002. Stundžia Bonifacas 2009: Akcentologia ogólnego języka litewskiego. Wilno: wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Urbutis Vincas 1978: Teoria słowotwórstwa. Wilno: Mokslas. Urbutis Vincas Urbutis Vincas 1992: Senosios lietuvių kalbos slavizmai. – Baltistica 27(1), 4–41. 1993: Różnorodność pochodzenia starych slawizmów. – Baltistica 28(1), 91–101. Widłak Stanisław 2012: Italianizmy w języku litewskim zapożyczone za pośrednictwem polszczyzny. – Romanica Cracoviensia 11, 472–479. Wohlgemuth Jan 2009: Typologia zapożyczeń czasownikowych. Berlin: Walter de Gruyter GmbH&Co. Zinkevičius Zigmas 1968: O gwarze katechizmu z 1605 r. – Baltistica 4, 109–116. Zinkevičius Zigmas 1974: Język śpiewnika S. M. Slavočinskisa (z 1646 r.). – Žodžių formos ir jų vartosena, 135–170. Zinkevičius Zigmas 1988: Język dawnych pism. Wilno: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1997: O wymianie samogłosek a, o, e, ė w slawizmach. – Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 196–200. Zinkevičius Zigmas 2002: Pisma wybrane 1. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Адомавичюте Ирена 1978: Лексические полонизмы в литовских говорах: rodzaje zapożyczeń i ich adaptacja. – Acta Baltico-Slavica 12, 91–105. Artykuły / Articles 87 Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai Адомавичюте Ирена 1982: Механизмы семантической адаптации заимствований. – Sintaksės ir semantikos klausimai. Tezės, 102–103. Адомавичюте Ирена 1982 (2): Этапы польско-литовского лексического interakcji. – Acta Baltico-Slavica 14, 1–48. Адомавичюте Ирена 1984: Проблемы изучения польских заимствований в w gwarach litewskich. – Studia nad polszczyzną kresową, 7–21. ГСБМ I–XXXIII – Historyczny słownik języka białoruskiego 1–33. Mińsk, 1982–2013. ECУM I–VI – Etymologiczny słownik języka ukraińskiego 1–6. Kijów: Naukowa Dumka, 1982–2012. Кошкин Игорь 2014: Древнейшие славизмы в латышском языке: некоторые problemy rekonstrukcji historycznej. – Studia Slavica Hung. 59(1), 1–13. МДСУМ I–II – Tymczenko Jewhen Kostantynowicz 2002–2003: Materiały do словника писемної та книжної української мови 1–2. Київ – Нью-Йорк: Націонална академія наук України. CДЯ I–III – Słownik języka staroruskiego 1–3, red. И. И. Срезневский. Москва: Книга, 1989. CДрЯ I–IX – Słownik języka staroruskiego (XI–XIV w.) 1–9. Москва, 1988–2012. CPНГ I–XLVI – Słownik rosyjskich gwar ludowych 1–46. Moskwa, Leningrad, Санкт-Петербург: Наука, 1965–2013. CPЯ I–XXIX – Słownik języka rosyjskiego XI–XVII w. 1–29. Москва: Наука, 1975–2011. ССМ I–II – Słownik języka staroukraińskiego XIV–XV w. 1–2, ред. L. L. І. М. Керницкий. Київ: Наукова думка, 1977–1978. Humiecka, ЭСБМ I–XIII – Etymologiczny słownik języka białoruskiego 1–13. Мінск, 1978–2010. Slavic Loan Verbs and Slavic-root Hybrids PODSUMOWANIE Słowiańskie czasownikowe zapożyczenia były badane w znacznie mniejszym stopniu niż słowiańskie zapożyczenia rzeczownikowe lub przymiotnikowe, chociaż nie ma wyraźnej granicy między czasownikami zapożyczonymi a litewskimi derywatami od zapożyczonych rzeczowników lub przymiotników. Staje się to szczególnie istotne, gdy czasownik w języku przyjmującym otrzymuje sufiks, który formalnie nie odpowiada sufiksowi czasowników słowiańskich. Zwykle takie słowiańskie słowa, jak rusińskie арендовати i polskie arendować, trafiają ANŽELIKA SMETONIENĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV do języka litewskiego z sufiksem -avoti (lit. arendavoti, -avoja, -avojo DP 294), rusińskie бaвити i polskie bawić – z sufiksem -yti (lit. bvyti, -ija, -ijo MP 36, KN SE 237, ChNT 327), rusińskie буяти lub staroruskie буѩти i polskie bujać – z sufiksem -oti (lit. bujti, -ja, -jo KN G 168, ChNT 368) itd. Jednakże teksty Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVII wieku zawierają zapożyczenia o słowiańskim rdzeniu z sufiksami -(i) uoti, -(i)uoja, -(i)avo, -(i)auti, -(i)auja i -(i)avo, które nie mają analogii w językach słowiańskich, lub słowiańskie sufiksy nie są integrowane zgodnie ze zwykłym modelem. Takie czasowniki o słowiańskim rdzeniu trudno byłoby zestawiać z zapożyczeniami, które odpowiadają czasownikom słowiańskim zarówno pod względem rdzenia, jak i sufiksów. Jeżeli w języku litewskim istnieje wyraz bazowy (zapożyczony), takie niezgodności przyrostków można zwykle wyjaśnić tym, że część zapożyczonych czasowników nie ma wyrazu bazowego w języku litewskim i uzyskała derivation process with affixes usually accompanied by a typical category. However, there nieregularne przyrostki podczas integracji. Główne pytanie brzmi, jak traktować takie czasowniki. Najprawdopodobniej takie czasowniki można uznać za hybrydy. Stasys Keinys wskazał, że hybryda jest przede wszystkim terminem leksykologicznym, ponieważ „jest częściowo włączona do systemu podziału wyrazów według ich pochodzenia (ogniwo pośrednie między zapożyczeniami a wyrazami rodzimymi)” oraz że zasadniczym warunkiem istnienia hybryd jest wyraz bazowy (Keinys 1984: 114–117), podczas gdy LKE podaje wyczerpującą definicję hybrydy: „Hybrydy to wyrazy, które oprócz własnych morfemów nieodmiennych mają również morfemy innych języków. Hybrydy zwykle powstają w wyniku kalkowania lub przekształcania zapożyczeń albo poprzez słowotwórstwo z wykorzystaniem już zapożyczonych morfemów” (LKE 2008: 207). Według Vincasa Urbutisa nie ma derywacji, jeżeli opiera się ona wyłącznie na rdzeniu, a nie na wyrazie bazowym (Urbutis 1978: 115), co oznacza, że czasowniki o słowiańskim rdzeniu, z nieregularnymi przyrostkami i bez wyrazu bazowego, należy postrzegać jako główne różne wersje tego samego wyrazu, w których wcześniej festation of morphological adaptation which produces no neologisms and may only result zapożyczony wyraz lub dowolny inny wyraz zostaje przekształcony, a afiks jest jedynie komponentem morfologicznym (Urbutis 1978: 115). Stąd, jeżeli słowiańskie czasowniki zapożyczone z przyrostkiem, który formalnie nie odpowiada przyrostkowi czasowników słowiańskich, uznaje się za przeróbki zapożyczenia lub za przeróbki (gdy w pobliżu nie poświadczono zapożyczenia z regularnym przyrostkiem) powstałe w toku odrębnego procesu integracji, to na podstawie szerokiej definicji hybryd podanej w LKE oraz faktu, że obejmuje ona przeróbki zapożyczeń, wyrazy takie określa się mianem hybryd. W niniejszym artykule czasowniki niemające dokładnych odpowiedników w językach słowiańskich, zgodnie z opozycją segmentowalny / niesegmentowalny, dzieli się na następujące dwa typy hybryd – adaptacyjne i derywacyjne. Złożono 19 stycznia 2016 r. ANŽELIKA SMETONIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]