Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai

ANŻELIKA SMETONIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunek badań naukowych: słowotwórstwo. CZASOWNIKI SLAVIZMÓW I HYBRYDY O SŁOWIAŃSKIM RDZENIU Czasowniki zapożyczone ze słowiańskiego i hybrydy o słowiańskim rdzeniu STRESZCZENIE Czasowniki z języków słowiańskich są integrowane w języku litewskim zgodnie z określonymi regułami, jednak w tekstach Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVII w. występują czasowniki pochodzenia słowiańskiego z nieregularnymi przyrostkami (nietypowymi dla zapożyczeń lub nieodpowiadającymi przyrostkom czasowników źródłowych z języków słowiańskich). W tekstach poświadczone są również zapożyczenia o wspólnym rdzeniu, mające regularne przyrostki. Niektóre czasowniki pochodzenia słowiańskiego z nieregularnymi przyrostkami nie są powiązane słowotwórczo ze skoligaconym zapożyczonym wyrazem podstawowym, inne zaś są (np.: farbuoti, -uoja, -avo ‘barwić’ ChNT 404: farba ‘farba, kolor’ SD1 31 < le. farba ‘kolor, farba’; rusiń. фарба ‘farba’; por. farbavoti, -avoja, -avojo ‘barwić’ DP 383, ChNT 25 < le. farbować ‘barwić, nadawać kolor, pokrywać farbą’; rusiń. фарбовати ‘barwić’). W artykule omówiono czasowniki o słowiańskim rdzeniu z obu grup i podkreślono problemy związane z ich słowotwórstwem. SŁOWA KLUCZOWE: czasownik, slavizm, hybryda, zapożyczenie, przyrostek. ADNOTACJA Czasowniki zapożyczone z języków słowiańskich są zazwyczaj przyswajane przez język litewski zgodnie z określonymi regułami. Jednak niektóre wyrazy zapożyczone o słowiańskim rdzeniu, występujące w tekstach z XVIth–XVIIth wieku z Wielkiego Księstwa Litewskiego, zawierają przyrostki niemające odpowiedników w językach słowiańskich albo słowiańskie przyrostki nie są przyswajane według zwykłego modelu. W tych samych tekstach odnotowano również wyrazy o wspólnym rdzeniu i regularnych przyrostkach. Część czasowników o słowiańskim rdzeniu nie ma w języku litewskim zapożyczonego wyrazu podstawowego; inną część nieregularnych czasowników o słowiańskim rdzeniu można zaś objaśnić procesem derywacji w języku litewskim (na przykład farbuoti, -uoja, -avo ‘malować’ ChNT 404: farba ‘farba, kolor’ SD1 31 < polskie farba ‘kolor, farba’; ruskie фарба ‘farba’; por. farbavoti, -avoja, -avojo ‘malować’ DP 383, ChNT 25 < polskie farbować ‘malować, kolorować, pokrywać farbą’ 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai farbą’; ruskie фарбовати ‘malować’). Artykuł przedstawia obie grupy tych czasowników o słowiańskim rdzeniu oraz problem ich tworzenia. SŁOWA KLUCZOWE: czasownik, slawizm, hybryda, zapożyczenie, przyrostek. WPROWADZENIE Zapożyczeniami w języku litewskim, a zwłaszcza slawizmami, interesowano się od dawna. Za początki tych badań można uznać pracę Alexanderiego Brücknera Die slavischen Fremdwörter im Litauischen (1877), a także późniejsze obszerne dzieło Pranasa Skardžiusa Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen (19311). O slawizmach w języku litewskim wiele i szczegółowo pisał Kazimieras Būga (Būga I–III). W jego pracach przedstawiono liczne argumenty, których wcześniej brakowało, uzasadniające przypisywanie zapożyczeniom określonego pochodzenia; argumenty te mają zazwyczaj charakter fonetyczny. Zapożyczenia w języku litewskim omawiano również w pracach Zigmasa Zinkevičiusa (Zinkevičius 1968, 1974, 1988, 1997, 2002), Jonasa Palionisa (Palionis 1967), Jurgisa Lebedysa (Lebedys 1977), Vincasa Urbutisa (Urbutis 1992, 1993) i innych badaczy (Otrębski 1965; Kardelis 2003; Siaurukienė 1987; Dini 1987, 1989, 1993; Adomavičiūtė 1978, 1982, 1984; Widłak 2012; Kregždys 2012, 2013, 2014). W większości wymienionych badań dominują zapożyczone rzeczowniki. Do nowszych, nielicznych prac poświęconych badaniu zapożyczonych czasowników należą artykuły Jurgisa Pakerisa (Pakerys 2013) i Kirilla Kozhanova (Kozhanov 2014). Na tle wymienionej literatury można stwierdzić, że czasowniki zapożyczone były badane znacznie rzadziej, choć problem takich slawizmów jest oczywisty – granica między zapożyczeniami a derywatami języka litewskiego utworzonymi od zapożyczonych rzeczowników nie jest wyraźna. Zapożyczeniami nazywa się zazwyczaj wyrazy, które w wyniku różnego rodzaju kontaktów (gospodarczych, kulturalnych, politycznych itd.) przeniknęły z innych języków (Jakaitienė 2009: 227), lub elementy językowe pochodzące z innych języków (albo dialektów) (LKE 2008: 501). Ze względu na pochodzenie zapożyczenia dzieli się na te, które przyszły z języków sąsiednich, oraz te, które dotarły z bardziej odległych języków za pośrednictwem innych języków, czyli wyrazy międzynarodowe. Zasadnicza różnica między tymi dwiema grupami wyrazów dotyczy źródła: w przypadku wyrazów międzynarodowych istotne jest źródło pierwotne, z którego wyraz zaczął rozprzestrzeniać się w różnych językach. Zazwyczaj odróżnienie zapożyczeń od wyrazów rodzimych nie jest trudne. Problemy mogą pojawić się w przypadku analizy bardzo starych zapożyczeń. Igor Koškin, badając slawizmy w języku łotewskim, zwrócił uwagę na kilka problemów związanych z zapożyczeniami: ich chronologię oraz trudność w ustaleniu, czy czasownik jest wyrazem rodzimym, czy zapożyczeniem (Кошкин 1 Zob. Skardžius 1998. Straipsniai / Articles 69 ANŽELIKA SMETONIENĖ 2014: 2). W językoznawstwie litewskim problemie tej nie poświęca się wiele uwagi, jednak w tekstach WKL z XVI–XVII w. występują czasowniki, które jedni badacze uznawali za zapożyczenia, a inni nie. Jako przykład można podać godóti, -ója (-o), -ójo, gõdoti, -oja, -ojo KN SE 249, SD1 231, SD3 373 ‘myśleć, sądzić, chcąc coś sobie przypomnieć’; 2. ‘rozmyślać, zastanawiać się’; 3. ‘współczuć, żałować, litować się’; 4. ‘troszczyć się’; 5. ‘szanować’; 6. ‘przewozić, ciągnąć’. Wojciech Smoczyński pisał, że dawniej uważano, iż czasownik godóti, -ója (-o), -ójo, gõdoti, -oja, -ojo jest zapożyczeniem (Smoczyński 2008: 75). W LKŽe w ogóle nie podano, czy czasownik ten jest zapożyczeniem; przytoczono jedynie porównanie z czasownikiem białoruskim. Natomiast w języku łotewskim gādāt nie jest uznawany za zapożyczenie; twierdzi się, że jest to wyraz tego samego pochodzenia co litewskie godóti, -ója (-o), -ójo, gõdoti, -oja, -ojo oraz odpowiadające mu czasowniki słowiańskie (Karulis 1992: 275). POJĘCIE HYBRYD Wyrazy znajdujące się pomiędzy wyrazami rodzimymi a zapożyczeniami to hybrydy. Evalda Jakaitienė nazywa je „pośrednim wariantem zapożyczeń” (Jakaitienė 2009: 211). Trafniej jednak byłoby odróżnić je od zapożyczeń, ponieważ hybrydy zawierają zarówno morfemy rodzime, jak i zapożyczone. Właśnie tu pojawia się problematyka zapożyczonych czasowników: gdy z innych języków przejmuje się do litewskiego sam czasownik oraz jego wspólnordzenne rzeczowniki, istnieje możliwość, że relacja derywacyjna powstała na gruncie języka litewskiego i wyraz jest hybrydą, tj. derywatem litewskim utworzonym od zapożyczenia za pomocą rodzimych przyrostków (np.: rubežioti, -ioja, -iojo SD3 75 ‘wytyczać granicę’: rubėžius 1. ‘granica terytorium, mur’; 2. ‘lm. pewien określony obszar, dziedzina’; 3. ‘granica działki, pola, miedza’). Widać to szczególnie wyraźnie, gdy czasownikowi w języku biorcy2 nadaje się przyrostek formalnie nieodpowiadający przyrostkowi czasownikowemu w językach słowiańskich. Przy przejmowaniu czasownika-slawizmu i jego integracji z językiem litewskim zazwyczaj zachowuje się odpowiedniość przyrostków: czasowniki polskie i wschodniosłowiańskie z przyrostkami -ować, -овати (-овать, -авать, -евать) mają w języku litewskim przyrostki -avoti, -avoja, -avojo (lit. arendavoti, -avoja, -avojo DP 294 < pol. arendować lub starorus. арендовати); litewskie czasowniki z -yti, -ija, -ijo odpowiadają czasownikom słowiańskim z przyrostkami -ić (-ус́), -umu (-ьму) (lit. bõvyti, -ija, -ijo MP 36, KN SE 237, ChNT 327 < pol. bawić lub starorus. бавити); z -(i)oti, -(i)oja, -(i)o jo – czasownikom słowiańskim z -ać, -amu (-аць, -ать, -ять) (lit. bujóti, -ója, -ójo KN G 168, ChNT 368 < pol. bujać lub starorus. буяти; star. ² Terminy język-dawca i język-biorca są stosowane za J. Wohlgemuthem (Wohlgemuth 2009: 51). Pierwszy termin określa język, który zapożycza, drugi – język, który przejmuje zapożyczenie. 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai ros. būnamu). Mimo to w tekstach WKL z XVI–XVII w. poświadczone są zapożyczenia o słowiańskim rdzeniu z przyrostkami –(i)uoti, –(i)uoja, –(i)avo oraz –(i)auti, –(i)auja, –(i)avo, które nie mają odpowiedników w językach słowiańskich i nie odpowiadają systemowi integracji slawizmów. Czasowników o słowiańskim rdzeniu z tymi przyrostkami nie należy utożsamiać z zapożyczeniami odpowiadającymi czasownikom języków słowiańskich zarówno rdzeniem, jak i przyrostkami. Kontrast między tymi dwiema grupami czasowników jest oczywisty, gdy w dawnych tekstach obok regularnego zapożyczenia (na przykład lit. rūgóti DP 225, KN SE 243, ChNT 25, SD1 36 ze starorus. рyгamu (СРЯ XXII 232)) zapisano także czasownik nieregularny (lit. rūgúoti SD3 500), który nie różni się rdzeniem ani znaczeniem od czasowników słowiańskich. Gdy w języku litewskim, a zwłaszcza w tych samych tekstach, poświadczony jest również możliwy wyraz podstawowy takiego nieregularnego czasownika, tj. zapożyczony rzeczownik lub przymiotnik, rozbieżności w przyrostkach najczęściej wyjaśnia się procesem słowotwórczym z użyciem afiksów. Derywacji na gruncie języka litewskiego zazwyczaj towarzyszą także charakterystyczne kategorie. Dobrymi przykładami takiego procesu są sėbrinti, –ina, –ino ‘czynić kimś sėbras, wspólnikiem’ SD3 175, wyraz o wspólnym rdzeniu sėbrauti, –áuja, –ãvo, sėbrauti, –auja, –avo 1. ‘utrzymywać z kimś stosunki, przyjaźnić się’; 2. ‘gospodarować na pół’ DP 416, KN G 85, SD1 99 oraz svodbáuti, –áuja, –ãvo ‘być na czyimś weselu’ SD3 71. Ten ostatni czasownik jest najbardziej typowym członkiem kategorii o znaczeniu uczestnictwa: ma najbardziej produktywny przyrostek derywatów o znaczeniu uczestnictwa, –auti, a jego wyrazem podstawowym jest rzeczownik abstrakcyjny. Sėbrinti, –ina, –ino utworzono od zapożyczenia sėbras, –ė, sėbras, –ė, sėbras, –ė DP 293, KN SE 221, SD1 26, JE1 95 za pomocą przyrostka –inti, charakterystycznego zwłaszcza dla czasowników faktytywnych. Wyrazami podstawowymi takich derywatów są zazwyczaj nazwy istot żywych (DLKG3: 388). Sėbrauti, –áuja, –ãvo, sėbrauti, –auja, –avo jest natomiast statywne i różni się od sėbrinti, –ina, –ino nie tylko znaczeniem, lecz także przyrostkami. Sėbrinti, –ina, –ino, svodbáuti, –áuja, –ãvo i inne podobne czasowniki należy pod względem słowotwórczym uznać za hybrydy. Definicja hybryd podana w LKE jest bardzo szeroka: „są to wyrazy mające oprócz własnych także nieodmienne morfemy innych języków. Hybrydy powstają zazwyczaj w wyniku kalkowania, przekształcania zapożyczeń lub przez słowotwórstwo, z użyciem już zapożyczonych morfemów” (LKE 2008: 207). Stasys Keinys, który chyba najwnikliwiej analizował miejsce hybryd w systemie języka litewskiego, zwrócił uwagę, że hybryda jest przede wszystkim terminem leksykologicznym, „ponieważ jest częściowym elementem systemu klasyfikacji wyrazów według pochodzenia (ogniwem pośrednim między zapożyczeniami a wyrazami rodzimymi)” (Keinys 1984: 117), ale jest nierozerwalnie związana ze słowotwórstwem, ponieważ to właśnie za jego pośrednictwem powstają hybrydy – zasadniczym warunkiem uznania wyrazu za hybrydę jest jasny wyraz podstawowy (Keinys 1984: 114). A zatem takie czasowniki jak sėbrinti, –ina, –ino, svodbáuti, –áuja, –ãvo i inne podobne przypadki odpowiadają tej definicji hybryd: mają słowiański rdzeń, rodzimy przyrostek i wyraz podstawowy. Ponadto ich znaczenia są zmodyfikowane w porównaniu z odpowiadającymi im czasownikami słowiańskimi, stosownie do znaczeń wyrazów podstawowych i przyrostków. Straipsniai / Articles 71 ANŽELIKA SMETONIENĖ Nie jest jednak jasne, gdzie umieścić czasowniki o słowiańskim rdzeniu, które nie mają w języku litewskim wyrazów podstawowych, lecz w procesie integracji otrzymały nieregularne przyrostki (na przykład wspomniany rūgūoti). Joachim Grzega, przedstawiając klasyczny schemat integracji zapożyczeń Betza, dzieli zapożyczenia na trzy kategorie w zależności od sposobu integracji: importację (importation), częściową substytucję (partial substitution) oraz substytucję (substitution). Pierwsza kategoria — importacja — dzieli się na dwie podkategorie: gdy zapożyczenie nie zostaje dostosowane do systemu morfologicznego języka przyjmującego (na przykład metro) oraz gdy zostaje dostosowane. W tym drugim przypadku mamy do czynienia z zapożyczeniami, w pierwszym zaś — z niektórymi wyrazami międzynarodowymi. Substytucja natomiast oznacza kalki, w których tłumaczy się morfem po morfemie wyrazy albo całe frazeologizmy (Grzega 2003: 25). Wyrazy typu Rūgūoti, jeśli oprzeć się na klasyfikacji Betza, należałoby zaliczyć do częściowej substytucji, do tak zwanych mieszanek zapożyczonych (loan blend). Te ostatnie rozumie się jednak inaczej: są to połączenia elementu rodzimego z przetłumaczonym (na przykład niem. Showgeschäft na wzór ang. show business) albo wyrazy złożone. Sam Grzega nazywa je złożeniami hybrydowymi (hybrid composites) (Grzega 2003: 28). W językoznawstwie litewskim takie częściowe tłumaczenia morfemiczne, w których część morfemów zastępuje się litewskimi (na przykład antiyriausybinis), również zalicza się do hybryd (LKE 2008: 207). Należy podkreślić, że półkalki można uznać za hybrydy, ale nie odwrotnie (Keinys 1984: 115). Wątpliwe jednak, czy czasowniki typu rūgūoti można zaliczyć do półkalk, ponieważ samo tłumaczenie przyrostków jest bardzo wątpliwe. Poza tym byłoby ono całkowicie chaotyczne. Na przykład czasownik štōrauti, -auja, -avo DP 189 otrzymał przyrostek -auti, chociaż ukraiński czasownik gwarowy старува́ти (ECYM V 398), będący źródłem, wskazywałby na przyrostek -авоти, natomiast treliūoti, -iūoja, -iāvo DP 628 ma już przyrostek -iuoti, chociaż możliwe źródła (ukr. gw. трелюва́ти (ECYM V 628), pol. gw. trelować (SJP VII 107)) ponownie wskazywałyby na -avoti. Zapożyczony rzeczownik zintegrowany z językiem litewskim nie jest uznawany za hybrydę, ponieważ końcówka pełni wyłącznie funkcję gramatyczną (Keinys 1984: 115). We wspomnianym czasowniku rūgūoti -uo- jest przyrostkiem, -ti pełni funkcję gramatyczną, ale brak tu wyrazu podstawowego. Według Urbutisa nie jest to derywacja oparta wyłącznie na rdzeniu. Chociaż nie podaje on przykładów czasowników, można zrozumieć, że proponuje traktować to jako przejaw adaptacji morfologicznej, która nie tworzy neologizmów. W jej wyniku mogą powstawać jedynie warianty tego samego wyrazu, gdy wcześniej zapożyczony lub rodzimy wyraz zostaje przekształcony, a afiks jest tylko składnikiem morfologicznym; oba warianty mogą funkcjonować obok siebie (Urbutis 1978: 115). Wspomniano już, że slawizmy typu rūgūoti nie powinny być oceniane tak samo jak zapożyczenia regularne; nie są one też półkalkami. W myśl poglądu Urbutisa takie przypadki można uznać za przekształcenia zapożyczenia (gdy poświadczone jest obok regularne zapożyczenie) albo za przekształcenia powstałe w odrębnym procesie integracji (gdy obok nie poświadczono zapożyczenia z regularnym przyrostkiem). Ze względu na szeroką definicję hybryd przyjętą w LKE oraz fakt, że zalicza się do nich również przekształcenia zapożyczeń, są one 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai nazywane hybrydami. Dla jasności czasowniki niemające dokładnych odpowiedników w językach słowiańskich dzieli się, według opozycji derywacyjnie niepodzielne / derywacyjnie podzielne, na dwa rodzaje hybryd — adaptacyjne i derywacyjne. Nazwy tych grup wyrazów można poddać dyskusji, ale podstawa ich rozróżnienia jest jasna: jeśli przyrostek czasownika o zapożyczonym rdzeniu nie odpowiada przyrostkom języka dawcy, a w języku przyjmującym nie poświadczono czasownika o wspólnym rdzeniu — potencjalnej podstawy słowotwórczej — taki czasownik uznaje się za hybrydę adaptacyjną. Jeśli w języku przyjmującym poświadczono czasownik o wspólnym rdzeniu i można dostrzec między nimi relację słowotwórczą, taki czasownik jest hybrydą derywacyjną. RELACJA MIĘDZY HYBRYDAMI A ZAPOŻYCZENIAMI W tekstach reprezentujących średni i wschodni wariant języka dawnych pism Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVII wieku3 wyekscerpowano czasowniki o słowiańskim rdzeniu, które otrzymały przyrostki formalnie nieodpowiadające przyrostkom czasowników w językach słowiańskich, oraz wyrazy o wspólnym z nimi rdzeniu — zapożyczenia regularne — aby ustalić, czy między hybrydami adaptacyjnymi a zapożyczeniami regularnymi można dostrzec różnicę znaczeniową. Wszystkie zebrane czasowniki można podzielić na kilka grup: • Czasownik pochodzenia słowiańskiego ma przyrostek nieregularny w porównaniu ze źródłem i nie jest słowotwórczo związany z zapożyczonymi wyrazami używanymi w języku litewskim; w piśmiennictwie Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVII wieku nie poświadczono zapożyczeń regularnych o wspólnym rdzeniu. Znaleziono łącznie 7 takich czasowników4. 3 Medžiaga rinkta iš indeksų (Mikalojaus Daukšos Postilla Catholicka (Kudzinowski 1977); Mikalojaus Daukšos Kathechismas arba mokslas kiekwienam krikszczioniui priwalus (Jakšienė, Palionis 1995); Konstantino Sirvydo Dictionarium trium linguarum (Pakalka 1979, 1997); Konstantino Sirvydo Punktay sakimu (Specht 1929); Samuelio Boguslavo Chilinskio Naujojo Testamento (Kudzinowski 1964); „Knygos Nobažnystės“ leksika (I dalis) (Jakulis 1995)) ir paskelbtų konkordancijų (1605 m. anoniminio katekizmo; Roberto Bellarmino katekizmo; Saliamono Mozerkos Slavočinskio Giesmes tikieimoy katholickam pridarancias; Jono Jaknavičiaus Ewangelie Polskie y Litewskie; Pradžios pamokslo; Jurgio Kasakauskio Rožančius švenčiausios Marijos). 4 Išpėlioti, -ioja, -iojo 1. ‘rozciągnąć, krzyżując; ukrzyżować’; 2. ‘bić’ DP 145, MP 153, SD³ 137, SPII 24 < por. brus. gw. пяліць (ЭСБМ X 296); ukr. gw. п'ялити (ЭСБМ X 296); ros. gw. пялить (СРНГ XXXIII 213). Štorauti, -auja, -avo 1. ‘mówić, rozprawiać, gawędzić, starzeć się’; 2. ‘żartować, stroić żarty’ DP 189 < ukr. gw. старувати (ЕСУМ V 398); ros. gw. старовать (СРНГ XLI 79). Tùlkavyti, -ija, -ijo ‘tłumaczyć’ DP 385 < rusińskie толковати (ГСБМ XXXIII 384); starorus. толковати (СДрЯ XXIX 404). Huliuoti, -iuoja, -iavo ‘hulać, hulankować, bawić się’ ChNT 128 < pol. gw. hulać (SGPK II 196; SJP II 31). Straipsniai / Articles 73 ANŽELIKA SMETONIENĖ • Czasownik pochodzenia słowiańskiego ma przyrostek nieregularny w porównaniu ze źródłem i nie jest słowotwórczo związany z zapożyczonymi wyrazami używanymi w języku litewskim, ale występują obok niego zapożyczenia o wspólnym rdzeniu i regularnym przyrostku. Takich czasowników są tylko 4; zostaną omówione w dalszej części. • Czasownik pochodzenia słowiańskiego w języku litewskim ma przyrostek nieregularny w porównaniu z możliwym źródłem, ale można go powiązać z odpowiednim zapożyczonym wyrazem. Innymi słowy, czasowniki z tej grupy są derywatami — hybrydami; znaleziono ich 115. W tekstach Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVII wieku nie znaleziono wariantu z przyrostkiem regularnym w porównaniu z odpowiednim czasownikiem słowiańskim. • Czasownik pochodzenia słowiańskiego w języku litewskim ma przyrostek nieregularny w porównaniu z możliwym źródłem i jest słowotwórczo związany z wyrazem litewskim o wspólnym rdzeniu Kastyrauti, -auja, -avo ‘grać w kości’ DP 30 < pol. kostyrować (SPol XI 11). Paliecavōti, -avója, -avójo 1. ‘powierzyć, zaufać, wyznaczyć, ofiarować’; 2. ‘obiecać’ DP 177, KN G 283, ChNT 225, JE5 213, PP 34, KR 17 < rusińskie полеяти, полицяти, полыцити (ГСБМ XXVI 136; МДСУМ II 163); pol. polecić (SS VI 343). Treliūoti, -iúoja, -iãvo ‘ciągnąć, wlec’ DP 628 < ukr. gw. трељовати, триљовати (ЕСУМ V 628); pol. gw. trelować (SJP VII 107). 5 Kalėdōti, -ōja, -ōjo 1. ‘zbierać podarunki bożonarodzeniowe’; 2. ‘żebrać’; 3. ‘zbierać daniny, odwiedzając ludzi w okresie Bożego Narodzenia (o księdzu i sługach kościelnych)’ SD³ 112: kalėdà DP 57, KN G 129, SD¹ 59 < rusińskie коледа, коляда (ГСБМ XV 191). Pāšnykauti, -auja, -avo; pasnykāuti, -ãuja, -ãvo ‘powstrzymywać się od spożywania określonych pokarmów (zazwyczaj mięsa, nabiału) w dniach wyznaczonych przez religię’ PK 88, DP 20, MP 108, ChNT 12, SD¹ 282, SPII 5: pāšnykas DK 89, DP 109, SD¹ 280, SPII 5 < rusińskie посникъ (ГСБМ XXVII 140). Sėbrauti, -áuja, -ãvo; sėbrauti, -auja, -avo 1. ‘obcować, przyjaźnić się’; 2. ‘prowadzić gospodarstwo na pół’ DP 416, KN G 85, SD¹ 99: sėbras, -ė, sėbras, -ė, sėbras, -ė DP 293, KN SE 221, SD¹ 26, JE¹ 95 < rusińskie сябрь (МДСУМ II 383). Sėbrinti, -ina, -ino „uczynić kogoś kompanem, wspólnikiem” SD³ 175: sėbras, -ė, sėbras, -ė, sėbras, -ė DP 293, KN SE 221, SD¹ 26, JE¹ 95 < rus. сябрь (МДСУМ II 383). Svodbāuti, -áuja, -ãvo „być na czyimś weselu” SD¹ 71: svodbà DP 51, MP 67, KN G 223, SD¹ 71, SPI 214, JE¹ 22, BK 23 < białor. свадьба, свадьба (ГСБМ XXXI 71). Heretikuoti, -uoja, -avo „uznać, nazwać heretykiem” KN SE 120: heretikas, -ė, herètikas, -ė, hèretikas, -ė DP 68, SD¹ 50, KN SE 5, KR 56 < pol. heretyk (SPol VIII 328; SP). Kytráuti, -áuja, -ãvo „mówić, zachowywać się przebiegle, podstępnie, chytrze” SD¹ 13: kytrùs KN M 53, SD¹ 13; kỹtras KN G 57, ChNT 288 < pol. chytry (SPol III 392); st. ros. хытрыи, хитрыи (СДЯ III 1430). Nepakājūoti, -ūoja, -āvo 1. „nie dawać spokoju”; 2. „niepokoić się, martwić się” KN SE 57: nepakājūs DP 220, SD¹ 95, KN G 251 < pol. niepokoj (SPol XVII 504); st. ros. непокой (СРЯ XI 221). Razbajāuti, -āuja, -āvo „być rozbójnikiem, uprawiać rozbój, zabijać” DP 308: razbājus (LKŽe) < rus. разбой (ГСБМ XXIX 446); розбой (ГСБМ XXX 168; CCM II 287); pol. rozbój (SS VII 502); ros. разбой (СДЯ III 21); ros. разбой, розбой (СРЯ XXI 140). Storastáuti, -áuja, -ãvo; stórastauti, -auja, -avo „być starostą, pełnić obowiązki starosty” DP 25: stórasta, stōrasta, stò̀rasta, storastà DK 82, DP 6, KN SE 276, ChNT 423, SPII 166, JE¹ 6, BK 15 < rus. староста (ГСБМ XXXII 342); староста, старостъ, староста (CCM II 381); pol. starosta (SPol VIII 418); ros. староста (СДЯ III 496; СРЯ XXVIII 11). 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai wyrazów zapożyczonych z języków, zazwyczaj rzeczowników. W tekstach WKL z XVI–XVII w. poświadczone są wyrazy z tej grupy czasowników o wspólnym rdzeniu — zapożyczenia, których przyrostek formalnie odpowiada przyrostkom czasownikowym języków słowiańskich. HYBRYDY DERWACYJNE Pastarosios grupės veiksmažodžiai įdomūs tuo, kad gali atskleisti, ar smarkiai skiriasi skolinių veiksmažodžių ir iš skolintų žodžių lietuvių kalbos dirvoje išvestų veiksmažodžių reikšmės. XVI–XVII a. LDK tekstuose rasta 12 veiksmažodžių porų. Pirmojoje pozicijoje pateikiamas reguliarusis skolinys, antroje – vedinys iš jau pasiskolinto pamatinio žodžio: afieravóti, –avója, –avójo DK 99, DP 59, SG1 47, KN G 196, ChNT 267, KR 19, SD³ 110, SPI 41, JĒ¹ 19 / afierúoti, –úoja, –ávo KN SE 182; atpróvyti, –ija, –ijo PK 216, DP 18, KN SE 99, ChNT 63 / atprovinėti, –inėja, –inėjo DP 582, KN M 20, ChNT 95, PP 27, KR 3; bursavóti, –avója, –avójo DP 515 / bursyti, –ija, –ijo DP 515; farbavoti, –avoja, –avojo DP 383, ChNT 25 / farbuoti, –uoja, –avo ChNT 404; latravóti, –avója, –avójo SD¹ 74 / latráuti, –áuja, –ávo DP 574; míeryti, –ija, –ijo KN SE 105, SD¹ 10, JĒ¹ 87 / mierúoti, –úoja, –ávo DK 142, SG1 57, KN SE 20, ChNT 16, SD¹ 106, SPI 179, JĒ¹ 87; mūravóti, –avója, –avójo SD³ 434 / mūryti, –ija, –ijo MP 93, SD³ 207; pētnavoti, –avoja, –avojo SD¹ 10 / pētnyti, –ija, –ijo SD¹ 88; priuóbyti, –ija, –ijo DP 397, ChNT 368 / priuobinėti, –inėja, –inėjo DP 35; rubėžyti, –ija, –ijo ChNT 19, SD¹ 111, SPI 79 / rubežioti, –ioja, –iojo SD¹ 75; sūdyti, –ija, –ijo DK 37, PK 51, DP 101, MP 249, SG1 78, KN G 174, ChNT 237, SD¹ 115, SPI 4, PP 11, KR 13, JĒ¹ 51, BK 16 / sūdinti, –ina, –ino ChNT 26; tancavóti, –avója, –avójo SD³ 165 / tancúoti, –úoja, –ávo ChNT 72. W dawnych tekstach nie występują tendencje dotyczące zapisu hybryd i regularnych zapożyczeń. Niekiedy zarówno hybryda, jak i regularne zapożyczenie są zapisywane w przybliżeniu tak samo, a w niektórych przypadkach hybryda występuje nawet częściej. Nie można też sklasyfikować zapożyczeń i hybryd na podstawie przyrostków obu typów wyrazów. Na przykład w jednym przypadku regularne zapożyczenie ma przyrostki –avóti, –avója, a hybryda – –áuti, –áuja (jak latravóti i latráuti), w innym zaś hybryda ma już inne przyrostki (jak farbavoti i farbuoti). Tę zmienność przyrostków hybryd można wyjaśnić jedynie kategoriami słowotwórczymi samych derywatów. Vālninti, –ina, –ino 1. ‘czynić wolnym, wyzwalać’; 2. ‘czynić rozwiązłym, bardziej rozwiązłym, swobodniejszym’ PK 69, KN SE 11: vālnas, –à, vālnas, –a, vālnas, –a DP 340, KN SE 207, SD³ 196 < rus. вольный, вольный (ГСБМ IV 165; МДСУМ I 112); pol. wolny (SS X 292; SP); ros. вольны (СДЯ I1 279; СРЯ III 17). Straipsniai / Articles 75 ANŽELIKA SMETONIENĖ TABELA 1. Relacja między znaczeniami hybryd i ich wyrazów podstawowych HYBRYDA | WYRAZ PODSTAWOWY | Latráuti, -áuja, -ávo | Lãtras | 1. włóczyć się, upijać się, prowadzić rozpustne życie; | 1. włóczęga, pijak, rozpustnik, leniuch; | 2. kraść, rabować, zabijać; | 2. zabójca; | 3. rabuś; | Rubežioti, -ioja, -iojo | Rubežius | 1. wytyczać granicę; | 1. granica terytorium, granica; | 2. liczba mnoga: określony obszar, region; | 3. granica działki, pola, miedza; | Farbuoti, -uoja, -avo | Farba | 1. malować; | 1. farba, kolor; | Tancúoti, -úoja, -ávo | Tãnčius | 1. tańczyć; | 1. taniec; | 2. tańce, zabawa; | 3. tłum, gromada; Wśród wspomnianych 12 par czasowników są przypadki, w których znaczenia litewskiego derywatu i zapożyczenia niczym się nie różnią: latravóti, -avója, -avójo / latráuti, -áuja, -ávo 1. ‘włóczyć się, upijać się, prowadzić rozpustne życie’; 2. ‘kraść, rabować, zabijać’; rubežyti, -ija, -ijo / rubežioti, -ioja, -iojo ‘wytyczać granicę’; farbavoti, -avoja, -avojo / farbuoti, -uoja, -avo ‘malować’; tancavóti, -avója, -avójo / tancúoti, -úoja, -ávo ‘tańczyć’. Latráuti, farbuoti i tancúoti mają przyrostki, które zasadniczo nie są charakterystyczne dla zapożyczeń i nie mają formalnych odpowiedników w językach słowiańskich – czasowników będących ich źródłem. Przypadek przyrostków -(i)oti, -(i)oJa, -(i)oJo w hybrydzie rubežioti jest w obcych czasownikach bardzo podobny do -yti, -ija, -ijo: takie przyrostki mają zapożyczenia, których odpowiednikami w językach słowiańskich są czasowniki z polskim przyrostkiem -ać i wschodniosłowiańskimi -amu (-ауь, -ать, -ять), a przyrostki te są bardzo produktywne w języku litewskim. Ponadto interpretacja czasowników o słowiańskim rdzeniu z tymi przyrostkami jest jeszcze bardziej złożona. Gdy od zapożyczonego rzeczownika tworzy się derywaty z -yti, -ija, -ijo, są to wyłącznie faktytywy lub mutatywy (Otrębski 1965: 390). Derywacja z -(i)oti, -(i)oJa, -(i)oJo od zapożyczonych czasowników nie jest ograniczona kategoriami słowotwórczymi, a odróżnienie zapożyczenia od hybrydy, gdy w językach słowiańskich istnieją dokładne odpowiedniki czasownika, natomiast w litewskim – potencjalny wyraz podstawowy, jest dość trudne. Niemniej omawiany tu czasownik rubežioti zaliczono do hybryd, ponieważ w językach słowiańskich po prostu nie ma jego formalnego odpowiednika. 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai Wszystkie wymienione hybrydy, latráuti, farbuoti, tancúoti i rubežioti, są słowotwórczo związane z rzeczownikami zapożyczonymi, które również poświadczono w tekstach Wielkiego Księstwa Litewskiego z XVI–XVII w.: lãtras DK 176, DP 425, SD¹ 74, SP¹ 27, JE¹ 84, KN SE 60; farba SD¹ 31; tãncius DP 71, SD³ 165; rubẽžius SG² 40, SD¹ 60, JE¹ 106, KN G 38. Relację między znaczeniami tych rzeczowników i ich derywatów przedstawiono w tabeli 1. Żaden z przyrostków podanych w tabeli nie jest ograniczony kategoriami słowotwórczymi, gdy służy do tworzenia czasowników od słowiańskich rzeczowników. Niemniej -uoti, -uoja, -avo jest bardzo produktywny właśnie w derywatach o znaczeniu kauzatywnym, a obie hybrydy z tej grupy (farbuoti, tancúoti) są faktytywami. Derywaty z -uoti mają nieco inne znaczenie, gdy wyraz podstawowy jest nazwą materiału lub produktu, a ogólne znaczenie kategorii to ‘smarować, pokrywać tym, co określa wyraz podstawowy’; tak jest w przypadku hybrydy farbuoti (‘smarować farbą’). W języku litewskim przyrostki -auti, -auja, -avo bywają używane do tworzenia faktytywów lub derywatów o znaczeniu instrumentalnym, są jednak najbardziej charakterystyczne dla czasowników o znaczeniu odpowiedniości i uczestnictwa. W słowotwórstwie czasowników o znaczeniu odpowiedniości przyrostki te są najbardziej produktywne. Ogólne znaczenie kategorii to „wykonywać funkcje tego, pracować jako to, zachowywać się tak, jak określa wyraz podstawowy”; wyrazami podstawowymi są zazwyczaj nazwy osób. Znaczenia czasownika latráuti, -áuja, -ãvo wyjaśnia się przez wyraz podstawowy: ‘włóczyć się, upijać się, prowadzić rozpustne życie’ < ‘zachowywać się jak włóczęga, pijak, rozpustnik’; ‘kraść, rabować, zabijać’ < ‘zachowywać się jak rabuś, zabójca’. Wyrazem podstawowym jest rzeczownik oznaczający osobę. Czasownik ten jest typowym derywatem odpowiedniości stanu. Kolejną grupę czasowników tworzą pary, w których regularne zapożyczenie ma więcej znaczeń niż litewski derywat od wcześniej zapożyczonego wyrazu: bursavóti, -avója, -avójo 1. ‘obcować; przyjaźnić się’; 2. ‘podżegać, skłócać’ / bursyti, -ija, -ijo ‘obcować’; sūdÿti, -ija, -ijo 1. ‘rozpatrywać sprawę w sądzie, sądzić’; 2. ‘potępiać’; 3. ‘rozstrzygać, uważać’; 4. ‘doradzać’/ sūdinti, -ina, -ino ‘rozpatrywać sprawę w sądzie, sądzić’; afieravóti, -avója, -avójo 1. ‘składać ofiarę’; 2. ‘przynieść’ / afierúoti, -úoja, -ãvo ‘składać ofiarę’. Dwa czasowniki z tej grupy mają przyrostki -yti, -ija, -ijo, które, jak wspomniano, są problematyczne: z jednej strony litewskie czasowniki z -yti, -ija odpowiadają czasownikom słowiańskim z polskim przyrostkiem -ić lub wschodniosłowiańskim -umu, z drugiej zaś – przyrostki -yti, -ija, -ijo są bardzo produktywne także w derywatach tworzonych na gruncie języka litewskiego. Słowiański czasownik z takimi przyrostkami, gdy poświadczony jest obok niego rzeczownik, należy przede wszystkim rozpatrywać jako możliwy derywat litewski, tzn. rzeczownik mógł zostać zapożyczony do języka litewskiego, a następnie od niego utworzono czasownik za pomocą produktywnych przyrostków litewskich. Oceniając tę możliwość słowotwórczą w języku litewskim, trzeba uwzględnić kategorię słowotwórczą, akcentuację i znaczenia potencjalnego derywatu. Sūdÿti, -ija, -ijo jest zapożyczeniem ze staroruskiego, co potwierdziła analiza tego czasownika pod wszystkimi wymienionymi względami. Natomiast bursyti, -ija, -ijo nie ma formalnych odpowiedników w językach słowiańskich; pod względem słowotwórczym Straipsniai / Articles 77 ANŽELIKA SMETONIENĖ związany jest ze zapożyczeniem bursà DP 28, AK 69. Inne hybrydy, sūdinti i afierūoti, zestawiane są odpowiednio z rzeczownikami sūdas DK 38, PK 101, DP 484, MP 67, SG1 155, SD1 162, SPI 4, JE1 74, BK 33, KN G 193, ChNT 163, PP 30, KR 86 oraz afierà DK 41, DP 180, SG1 150, AK 82, SD1 100, SPI 41, JE1 157, KN G 55, ChNT 79, PP 21, KR 43. 2 TABELA. Relacja znaczeniowa między hybrydami a ich wyrazami podstawowymi HYBRYDA WYRAZ PODSTAWOWY Bursyti, -ija, -ijo Bursà 1. utrzymywać kontakty; 1. przyjaciółka, przyjaźń; 2. banda; 3. społeczeństwo; grupa ludzi; stowarzyszenie; wspierane stowarzyszenie; Sūdinti, -ina, -ino Sūdas 1. rozpatrywać sprawę w sądzie, sądzić; 1. organ społeczeństwa lub państwa rozstrzygający sprawy, sąd; pomieszczenia sądowe; 2. proces sądowy; 3. orzeczenie sądu, wyrok, kara; decyzja; 4. sędzia; 5. wyrażanie opinii, ocena; opinia; Afierować, -uje, -ował Afierà 1. składać ofiarę; 1. ofiara; rzecz lub istota składana w ofierze Bogu; Z prac Jana Otrębskiego wiadomo, że pochodne z przyrostkiem -yti, -ija utworzone od zapożyczonych rzeczowników powinny być faktatywami lub mutatywami (Otrębski 1965: 390). Bursyti, -ija, -ijo nie jest mutatywem, ale może zostać błędnie uznane za statyw („utrzymywać kontakty” < „być przyjacielem”) albo za derywat o znaczeniu uczestnictwa („być w bandzie”; „należeć do społeczności”), jednak przyrostki -yti, -ija są całkowicie nietypowe dla tej ostatniej grupy, a podstawami słowotwórczymi statywów rzadko bywają rzeczowniki, a nawet wówczas są to abstrakty. Bursyti, -ija, -ijo jest faktatywem, którego znaczenie można sparafrazować jako „tworzyć przyjaźń”; „tworzyć bandę”; „tworzyć społeczność, stowarzyszenie”. Chociaż przyrostki -inti, -ina, -ino najczęściej służą do tworzenia derywatów odczasownikowych, a zwłaszcza kauzatywów, hybryda sūdinti, -ina, -ino ma właśnie takie przyrostki. Gdy potencjalną podstawą słowotwórczą jest rzeczownik, utworzony derywat jest zwykle faktatywem, tzn. ogólne znaczenie kategorii to „czynić to lub takim, co zostało wyrażone przez wyraz podstawowy”. Gdy wyrazem podstawowym faktatywów z przyrostkami -inti, -ina jest rzeczownik, są to nazwy istot żywych albo rzeczy i materiałów, rzadziej zaś abstraktów (DLKG3: 388). 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai Znaczenie czasownika Sūdinti, –ina, –ino w zestawieniu ze znaczeniem rzeczownika sūdas ‘sędzia’ trudniej przeformułować jako faktytyw, ponieważ brzmiałoby to jak ‘czynić, ustanawiać sędzią’, podczas gdy ‘rozpatrywać sprawę w sądzie, sądzić’ nie oznacza tego. Warto przypomnieć, że mogą występować derywaty o znaczeniu odpowiadającym derywacji, choć znaczenie to zazwyczaj jest jedynie wtórne wobec znaczenia kauzatywnego. Niemniej ‘rozpatrywać sprawę w sądzie, sądzić’ można przeformułować właśnie jako ‘zachowywać się jak sędzia’. Osobno warto przedstawić derywaty z sufiksem –inėti, –inėja, –inėjo. Sufiksy te, podobnie jak –inti, –ina, –ino, są stosowane głównie w derywatach dewerbalnych. –inėti najczęściej występuje w tworzeniu iteratywów i ma odcień zdrobniający. Gdy wyrazem podstawowym jest czasownik z przedrostkiem, derywat nie ma znaczenia zdrobniającego, lecz tylko iteratywne. Właśnie takie znaczenie mają oba hybrydy w tej podgrupie: atprovinėti, –inėja, –inėjo ‘iter. odsłużyć, wykonać’ oraz priuobinė́ti, –inėja, –inėjo ‘iter. zwabić bliżej podstępem, chytrze, przywabić’. Ich wyrazami podstawowymi są regularne zapożyczenia atpróvyti, –ija, –ijo i priuóbyti, –ija, –ijo, mające więcej znaczeń niż hybrydy. Relację między ich znaczeniami przedstawiono w tabeli 3. TABELA 3. Relacja między znaczeniami hybrydów i ich wyrazów podstawowych HYBRYDA WYRAZ PODSTAWOWY Odprowincjonalniać, –nia, –niał Atpróvyti 1. iter. odsłużyć, wykonać; 3. odsłużyć, wykonać; 1. wypuścić, wysłać, wywieźć; 2. popędzić, usunąć, oddzielić; Przyobiecywać, –uje, –ywał Priob́vyti 1. iter. zwabić bliżej podstępem, chytrze, przywabić; 3. zwabić bliżej podstępem, chytrze, przywabić; 1. naśladując odgłosy zwierząt i ptaków, zwabić je i przywołać bliżej; 2. zwabić, podstępem przeciągnąć na swoją stronę; 4. zwabić, podstępem przyciągnąć, zachęcić, namówić (do zrobienia czegoś); 5. oswoić, przyzwyczaić; Ostatnią grupę tworzą czasowniki, w których hybrydy derywacyjne mają więcej znaczeń niż regularne zapożyczenia: mūravóti, –avója, –avójo ‘budować z kamieni lub cegieł’ / mūryti, –ija, –ijo 1. ‘budować z kamieni lub cegieł’, 2. ‘łapczywie jeść, napychać się’; pėtnavóti, –avoja, –avojo ‘oznaczać, znakować’ / pėtnyti, –ija, –ijo 1. ‘robić plamy, plamić’, 2. ‘oznaczać’; miéryti, –ija, –ijo 1. ‘mierzyć’; 2. ‘odmierzać’ / mierúoti, Straipsniai / Articles 79 ANŽELIKA SMETONIENĖ –úoja, –ãvo 1. ‘mierzyć’; 2. ‘odmierzać’; 3. ‘sprawdzać, czy pasuje, dopasowywać’; 4. ‘celować’. Podstawami hybryd są odpowiednio mūras DP 209, SG2 25, SD¹ 84, SPI 102, KN SE 260; pėtnas MP 184, SD¹ 23 oraz mierà, míera, mieras DP 126, SD¹ 79, SPI 178, JE¹ 31, KN G 46, ChNT 251. TABELA 4. Relacja między znaczeniami hybryd a ich wyrazów podstawowych HYBRYDA WYRAZ PODSTAWOWY Mūryti, –ija, –ijo Mūras 1. budować z kamieni lub cegieł; 1. ściana, ogrodzenie z cementu, kamieni lub cegieł; 2. intr. łapczywie jeść, napychać się; 2. budynek murowany; miasto; 3. ogrzewana ścianka pieca; Pėtnyti, –ija, –ijo Pėtnas 1. robić plamy, plamić; 1. znak, ślad; pieczęć; plama; 2. oznaczać; 2. oznaczać; Mieruoti, –úoja, –ãvo Mierà, míera, mieras 1. mierzyć; 1. jednostka miary, miara; wielkość, ciężar itp.; 2. odmierzać; 3. naczynie, którym coś się odmierza, miarka; 3. sprawdzać, czy pasuje, dopasowywać; 6. wymiar; 7. wielkość, wysokość, grubość; 7. wielkość, wysokość, grubość; 4. celować; 8. cel; 2. przyrząd pomiarowy; sposób; 4. ilość czegoś odpowiadająca pojemności dawnej miary sypkiej; 5. kieliszek do napojów alkoholowych; miarka; 9. umiar; Przyrostki –úoti, –úoja, –ãvo nie są ograniczone kategoriami słowotwórczymi, a wszystkie znaczenia czasownika mieruoti można wyjaśnić przez rzeczownik mierà, míera, mieras; akcentowanie również nie stoi w sprzeczności z takim zadaniem. Nieco inaczej jest z derywatem na –yti, –ija, –ijo od mūras mūryti: drugie znaczenie odnotowano w dialektach, ale nie jest poświadczone w dawnych litewskich tekstach. Jeśli uwzględnia się tylko pierwsze znaczenie, mūryti, –ija, –ijo jest derywatem o znaczeniu sprawczym. Czasownik pėtnyti ma formalne odpowiedniki w językach słowiańskich (na przykład rosyjski czasownik ru. пятнить (СРНГ XXXIII 231)), jednak ich znaczenia tylko częściowo pokrywają się ze znaczeniami pėtnyti, –ija, –ijo. To, że czasownik ten jest denominalnym derywatem od pėtnas, potwierdza kilka kryteriów. Po pierwsze, wszystkie znaczenia hybrydy można wyjaśnić jako derywację od rzeczownika. Po drugie, w języku litewskim tworzenie czasowników faktitywnych za pomocą przyrostków –yti, –ija z 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai Wśród rzeczowników jest to bardzo częste. W tym przypadku zapożyczenie, oparte na językach słowiańskich będących dawcami, ma tylko jedno znaczenie, natomiast słowotwórstwo na gruncie języka litewskiego nadaje hybrydzie nowe znaczenia na podstawie rzeczownika. HYBRYDY ADAPTACYJNE W piśmiennictwie WKL z XVI–XVII w. niewiele jest czasowników, które można zaliczyć do czasowników adaptacyjnych i przy których poświadczone są równolegle regularne zapożyczenia. Znaleziono 4 pary (zapożyczenie podano na pierwszej pozycji): pečetavoti, -avoja, -avojo DP 10 / pečėtyti, -ija, -ijo SD³ 249, SPI 375, KN SE 138, ChNT 385; rūgóti, -ója, -ójo DP 225, SD¹ 36, KN SE 243, ChNT 25 / rūgúoti, -úoja, -ãvo SD³ 500; rokavóti, -avója, -avójo DK 68, DP362, SD¹ 153, ChNT 127 / rokúoti, -úoja, -ãvo DP 390, SG² 2; žỹčyti, -ija, -ijo; žičyti, -ija, -ijo DK 71, SD¹ 139, ChNT 119 / žỹčioti, -iója, -iójo; žỹčioti, -ioja, -iojo; žičióti, -iója, -iójo; žičióti, -ioja, -iojo KN SE 254, ChNT 108. Relację między znaczeniami hybryd i regularnych zapożyczeń przedstawiono w tabeli 5. Ze względu na ograniczoną objętość artykułu nie będziemy ponownie wyjaśniać, dlaczego pečėtyti, rūgúoti6, rokúoti7 i žỹčioti (žičioti, žičióti, žỹčioti) zalicza się do hybryd adaptacyjnych. Krótkiego wyjaśnienia może wymagać kwestia, dlaczego pečėtyti, -ija, -ijo i žỹčioti, -iója, -iójo (žỹčioti, -ioja, -iojo; žičióti, -iója, -iójo; žičióti, -ioja, -iojo) nie są uznawane za zapożyczenia: przecież przyrostki tych czasowników mają odpowiedniki w językach słowiańskich. Czasownik pečėtyti, -ija, -ijo nie ma formalnych odpowiedników w językach słowiańskich. Wyraz pokrewny pečetavoti, -avoja, -avojo został zapożyczony ze wschodniosłowiańskiego, a właśnie taki przyrostek jest regularny (< ruski печатовати, печатовать 1. ‘przykładać pieczęć, pieczętować’; 2. ‘przen. kończyć, zamykać, zatwierdzać’ (ГСБМ XXIV 284; МДСУМ II 105)). I chociaż pečėtyti można by ze względu na znaczenie łączyć z rzeczownikiem pečėtis ‘narzędzie do odciskania znaku; znak odbity lub wytłoczony tym narzędziem; pieczęć’ DP 355, SD¹ 121, SPI 116, KN K 80, na przeszkodzie takiemu powiązaniu czasownika stoi akcentuacja. Derywaty z akcentem na rdzeniu i przyrostkiem -yti, -ija zachowują miejsce i ton akcentu rzeczowników podstawowych (Stundžia 2009: 221), czego w tym przypadku brak. 6 Por. źródło zapożyczenia rūgóti, -ója, -ójo, ruskie руати(ся) 1. ‘ganić (się)’; 2. ‘gardzić’ (ГСБМ XXX 464). 7 Por. źródło zapożyczenia rakavóti, -avója, -avójo, pol. rachować 1. ‘wykonywać obliczenia arytmetyczne, liczyć’; 2. ‘wliczać’; 3. ‘mieć na uwadze’; 4. ‘szacować’ (SPol XXV 4; SP). Straipsniai / Articles 81 ANŽELIKA SMETONIENĖ TABELA 5. Relacja między znaczeniami zapożyczeń i hybryd adaptacyjnych 8 ZAPOŻYCZENIE HYBRYDA pieczętować, –uje, –ował Pečėtyti, –ija, –ijo 1. przykładać pieczęć, pieczętować; 1. przykładać pieczęć, pieczętować; Rūgóti, –ója, –ójo kwaśnieć, –nieje, –niał 1. czynić wyrzuty, gniewać się, besztać; 1. czynić wyrzuty, gniewać się, besztać; rokować, –uje, –ował rokować, –uje, –ował 1. rozwiązywać arytmetycznie, obliczać; 1. rozwiązywać arytmetycznie, obliczać; 2. rozliczyć się; 4. rozliczyć się; 2. wspominać, wyliczać, ile czego było; 3. ustalać cenę, żądać jej przy sprzedaży; 5. uważać za coś; 6. być jakiegoś zdania, sądzić; Žýčyti, –ija, –ijo; žičýti, –ija, –ijo Żyčioti, –iója, –iójo; žyčioti, –ioja, –iojo; žičióti, –iója, –iójo; žičióti, –ioja, –iojo 1. pożyczać komuś, udzielać pożyczki; 1. pożyczać komuś, udzielać pożyczki; 2. brać na kredyt; 2. brać na kredyt; 3. życzyć; 3. życzyć; 4. chcieć8; W języku litewskim zarówno žýčyti, –ija, –ijo (žičýti, –ija, –ijo), jak i žyčioti, –iója, –iójo (žičioti, –ioja, –iojo, žičióti, –iója, –iójo, žičióti –ioja, –iojo) oznaczają czynność ciągłą, niedokonaną. Polskie pożyczać i rusińskie позычаму, позычати, позычати również oznaczają czynność ciągłą, powtarzalną, ale brak danych, by w językach słowiańskich używano nieprefiksalnych form o takim znaczeniu: žýčati oraz *зычamu, *жичamu, *жычamu (które formalnie odpowiadałyby właśnie žičióti (žičioti, žičióti, žýčioti)). A zatem albo do języka litewskiego zapożyczono czasownik prefiksalny pažyčioti, –iója, –iójo ‘1. dać komuś na kredyt, z obowiązkiem zwrotu; 2. wziąć od kogoś na kredyt, z obowiązkiem zwrotu’ (według LKŽe poświadczony tylko w późniejszych tekstach i dialektach), a następnie zaczęto używać formy žyčioti, –iója, –iójo (žičioti, –ioja, –iojo, žičióti, –iója, –iójo, žýčioti –ioja, –iojo) w wyniku deprefiksacji, albo jest to przekształcenie powstałe w trakcie zapożyczania. 8 Znaczenie poświadczone w DK. 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai PODSUMOWANIE Lietuvių kalbos vediniai iš skolinių tik retais atvejais nepatiria reikšmės pokyčių, palyginti su bendrašakniais veiksmažodžiais reguliariaisiais skoliniais. Dažniau derivaciniai hibridai remiasi pamatinio žodžio reikšmėmis ir šiuo pagrindu atsiranda skirtumų tarp slaviškos šaknies veiksmažodžių ir skolinių. Pastarieji iš slavų kalbų paprastai jau atkeliavę su keliomis reikšmėmis, o hibridai, išvesti lietuvių kalbos dirvoje, gauna vieną specifinę reikšmę, paremtą darbo kategorija (pavyzdžiui, atprovinėti, -inēja, -inėjo), arba atvirkščiai – atsižvelgiant į pamatinio žodžio reikšmes vedinys gali įgauti naujų reikšmių (pavyzdžiui, mierúoti, -úoja, -ãvo), kurių neturi net atitinkamos šaknies slavų kalbų veiksmažodžiai. Tuo tarpu veiksmažodžiai, kuriuos siūloma vadinti adaptaciniais hibridais, nuo reguliariųjų savo bendrašaknių žodžių slavizmų iš esmės nesiskiria – reikšmių skirtumų pastebėta tik poroje rokavóti, -avoja, -avójo / rokúoti, -úoja, -ãvo, bet būtina pabrėžti, kad pastarojo reikšmės yra paliudytos slavų kalbose (pavyzdžiui, le. tarm. rachować ‘za co = uważać, poczytywać, mieć, brać za co’ (‘laikyti kuo esant’) ar ‘myśleć, mniemać, sądzić’ (‘manyti, turėti nuomonę’) (SJP V 457). Šis atvejis, kai nereguliarios priessagos slaviškos šaknies veiksmažodis turi daugiau bendrybių su slavų kalbų veiksmažodžio reikšmėmis nei reguliarusis skolinys, reikštų, kad rokúoti ir panašūs veiksmažodžiai yra patyrę modifikacijų integruojant. ŹRÓDŁA I LITERATURA BK – Katechizm Roberta Bellarmina. Dostęp online: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. Brückner Alexander 1877: Die slavischen Fremdwörter im Litauischen. Prieiga per internetą: www.https://archive.org/details/dieslavischenfr01brgoog. Būga Kazimieras I–III: Pisma wybrane 1–3. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1958–1961. Daukša Mikalojus 1595: Kathechismas arba mokslas kiekwienam krikszczioniui priwalvs. – Mikalojaus Daukšos 1595 metų katekizmas, par. V. Jakšienė, J. Palionis. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995. Daukša Mikalojus 1599: Postilla Catholicka. – Daukšos Postilė. Kaunas: Lietuvos Universiteto leidinys, 1926. Dini Pietro Umberto 1987: Slavismi e germanismi lessicali nel Piccolo Catechismo lituano di Lysius. – Annali della Facoltà di Lettere e Filosofia, 225–245. Straipsniai / Articles 83 ANŽELIKA SMETONIENĖ Dini Pietro Umberto 1989: Slavizmai Lizijaus ir Engelio katekizmuose: sugretinamoji analizė. – International Conference for Balto-slavistics. Dini Pietro Umberto 1993: Sul velato influsso polacco negli aggettivi derivati del lituano antico (Ledesma 1590, Daukša 1595, Anonimo 1605). – Annali della Facoltà di Lettere e Filosofia, 147–159. DLKG3 – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. V. Ambrazas. Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii, 1997. Grzega Joachim 2003: Borrowings as a Word-Finding in Cognitive Historical Onomasiology. – Onomasiology Online, 22–42. Prieiga per internetą: http://www1.ku-eichstaett.de/SLF/EngluVg1SW/OnOn.htm. Jakaitienė Evalda 2009: Leksikologija. Vilnius: Vilniaus universitetas. Jaknavičius Jonas 16471, 16742, 16793, 16904, 17055: Ewangelie Polskie y Litewskie. Dostęp online: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. Jakulis Antanas 1995: „Knygos Nobažnystės“ leksika 1. Klaipėda: S. Jokužio leidykla. Kardelis Vytautas 2003: Rytų aukštaičių šnektų slavizmų fonologijos bruožai. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Karulis Konstantīns 1992: Latviešu etimoloģijas vārdnīca 1–2. Rīga: Avots. Keinys Stasys 1984: Lietuvių kalbos hibridai (sąvoka, rūšys ir normiškumas). – Lietuvos TSR Mokslų Akademijos darbai. A serija, 113–123. KN – Księga pobożności 16531, 16842: – Księga pobożności chrześcijańskiej, red. D. Pociūtė, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folklorystyki, 2004. Kozhanov Kirill 2014: Priešdėlio da- semantika lietuvių kalboje. – Baltai ir slavai: dvasinių kultūrų sankirtoje, 254–274. KR – Kasakauskis Jurgis 16811, 16912: Różaniec Najświętszej Maryi. Dostęp online: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. Kregždys Rolandas 2012: Charakterystyka słownika polonizmów w języku litewskim. – LingVaria 2(14), 125–146. Kregždys Rolandas 2013: Leksiniai skoliniai – tautų kultūrinės interferencijos refleksija: lietuvių kalbos polonizmai-semitizmai. – Baltu filoloģija 22(2), 55–93. Kregždys Rolandas 2014: Методика и критерии идентификации полонизмов литовского языка. – LingVaria 2(18), 195–217. Kregždys Rolandas 2014 (2): Cechy atrybucji polonizmów-latynizmów w języku litewskim. – Funkcjonowanie języków i literatur na Litwie, 407–421. 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai Kudzinowski Czesław, Otrębski Jan 1958: Biblia Litewska Chylińskiego. Nowy Testament 2. Poznań: Wydawnictwo naukowe uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Kudzinowski Czesław 1964: Biblia Litewska Chylińskiego. Nowy Testament 3. Poznań: Wydawnictwo naukowe uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Kudzinowski Czesław 1977: Indeks-słownik do „Daukšos postilė“. Poznań: Wydawnictwo naukowe uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Lebedys Jurgis 1977: Senoji lietuvių literatūra. Vilnius: Mokslas. LKE – Encyklopedia języka litewskiego, red. V. Ambrazas. Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii, 2008. LKŽe – Słownik języka litewskiego, wersja elektroniczna. Kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. naczelna), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Dostęp online: http://www.lkz.lt/. Otrębski Jan 1965: Gramatyka języka litewskiego 2: Nauka o budowie wyrazów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo naukowe. Pakerys Jurgis 2013: Naujųjų skolinių duomenų bazės veiksmažodžių morfologija. – Taikomoji kalbotyra. Prieiga per internetą: http://taikomojikalbotyra.lt/lt/2013/12/naujuju-skoliniu-duomenu-bazes-veiksmazodziu-morfologija. Palionis Jonas 1967: Lietuvių literatūrinė kalba XVI–XVII a. Vilnius: Mintis. PP – Początek kazania. Dostęp online: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. SGPK I–VI – Słownik gwar polskich 1–6. Op. J. A. L. Karłowicz, Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1900–1911. Siaurukienė Halina 1987: „Knygos nobažnystės“ giesmyno skoliniai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 26, 145–150. Sirvydas Konstantinas 16201: Dictionarium trium lingvarum. – Stary słownik Konstantinasa Sirvydasa, oprac. K. Pakalka. Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii, 1997. Sirvydas Konstantinas 16312; 16774: Dictionarium trium lingvarum. Dostęp online: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. Sirvydas Konstantinas 16423: Dictionarium trium lingvarum. – Pierwszy słownik języka litewskiego, oprac. K. Pakalka. Wilno: Mokslas, 1979. Sirvydas Konstantinas 1629–1642: Punktay sakimu. – Punktai sakymų 1–2, par. F. Specht. Göttingen, 1929. Straipsniai / Articles 85 ANŽELIKA SMETONIENĖ SJP I–VIII – Słownik języka polskiego 1–8. Warszawa, 1898–1923. SP – Słownik polszczyzny XVII wieku. Dostęp online: http://sxvii.pl. Skardžius Pranas 1998: Rinktiniai raštai 4. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Slavočinskis Saliamonas Mozerka 1646: Giesmes tikieimvy katholickam pridarančias. Prieiga per internetą: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. Smoczyński Wojciech 2008: Uzupełnienia do „Słownika etymologicznego litewskiego“, 1 dalis. – Acta Linguistica Lithuanica 58, 53–151. SPol I–XXXV – Słownik polszczyzny XVI wieku 1–35. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: 1966–2011. SS I–XI – Słownik staropolski 1–11. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1953–2002. Stundžia Bonifacas 2009: Bendrinės lietuvių kalbos akcentologija. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Urbutis Vincas 1978: Žodžių darybos teorija. Vilnius: Mokslas. Urbutis Vincas 1992: Senosios lietuvių kalbos slavizmai. – Baltistica 27(1), 4–41. Urbutis Vincas 1993: Senųjų slavizmų kilmės įvairovė. – Baltistica 28(1), 91–101. Widłak Stanisław 2012: Italianismi in lituano dovuti al tramite polacco. – Romanica Cracoviensia 11, 472–479. Wohlgemuth Jan 2009: A Typology of Verbal Borrowings. Berlin: Walter de Gruyter GmbH&Co. Zinkevičius Zigmas 1968: Apie 1605 m. katekizmo tarmę. – Baltistica 4, 109–116. Zinkevičius Zigmas 1974: S. M. Slavočinskio giesmyno (1646 m.) kalba. – Žodžių formos ir jų vartosena, 135–170. Zinkevičius Zigmas 1988: Senųjų raštų kalba. Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1997: Dėl balsių a, o, e, ė kaitos slavizmuose. – Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 196–200. Zinkevičius Zigmas 2002: Rinktiniai raštai 1. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Адамавичюте Ирена 1978: Лексические полонизмы в литовских говорах: виды заимствований и их адаптация. – Acta Baltico-Slavica 12, 91–105. 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Slavizmai veiksmažodžiai ir slaviškos šaknies hibridai Адомавичюте Ирена 1982: Механизмы семантической адаптации заимствований. – Sintaksės ir semantikos klausimai. Tezės, 102–103. Adomavičiūtė Irena 1982 (2): Etapy polsko-litewskiej interakcji leksykalnej. – Acta Baltico-Slavica 14, 1–48. Адомавичюте Ирена 1984: Проблемы изучения польских заимствований в литовских говорах. – Studia nad polszczyzną kresową, 7–21. ГСБМ I–XXXIII – Historyczny słownik języka białoruskiego 1–33. Mińsk, 1982–2013. ЕСУМ I–VI – Etymologiczny słownik języka ukraińskiego 1–6. Kijów: Naukowa dumka, 1982–2012. Кошкин Игорь 2014: Древнейшие славизмы в латышском языке: некоторые проблемы исторической реконструкции. – Studia Slavica Hung. 59(1), 1–13. МДСУМ I–II – Тимченко Євген Костянтинович 2002–2003: Матеріали до словника писемної та книжної української мови 1–2. Київ – Нью-Йорк: Національна академія наук України. СДЯ I–III – Słownik języka staroruskiego 1–3, red. I. I. Srezniewski. Moskwa: Kniga, 1989. СДрЯ I–IX – Słownik języka staroruskiego (XI–XIV w.) 1–9. Moskwa, 1988–2012. СРНГ I–XLVI – Słownik rosyjskich gwar ludowych 1–46. Moskwa, Leningrad, Petersburg: Nauka, 1965–2013. СРЯ I–XXIX – Słownik języka rosyjskiego XI–XVII w. 1–29. Moskwa: Nauka, 1975–2011. ССМ I–II – Słownik języka staroukraińskiego XIV–XV w. 1–2, red. L. L. Humiecka, I. M. Kernycki. Kijów: Naukowa dumka, 1977–1978. ЭСБМ I–XIII – Etymologiczny słownik języka białoruskiego 1–13. Mińsk, 1978–2010. Czasowniki zapożyczone z języków słowiańskich i hybrydy o słowiańskim rdzeniu P O D S U M O W A N I E Czasowniki zapożyczone z języków słowiańskich były badane w znacznie mniejszym stopniu niż zapożyczone rzeczowniki lub przymiotniki, choć nie ma wyraźnej granicy między czasownikami zapożyczonymi a litewskimi derywatami od zapożyczonych rzeczowników lub przymiotników. Ma to szczególne znaczenie, gdy czasownik w języku biorcy otrzymuje sufiks, który formalnie nie odpowiada sufiksowi czasowników słowiańskich. Zwykle takie słowa słowiańskie jak rusińskie арендовати i polskie arendować trafiają Straipsniai / Articles 87 ANŽELIKA SMETONIENĖ do języka litewskiego z sufiksem -avoti (lit. arendavoti, -avoja, -avojo DP 294), rusińskie бавити i polskie bawić – z sufiksem -yti (lit. bõvyti, -ija, -ijo MP 36, KN SE 237, ChNT 327), rusińskie буяти lub staroruskie буꙗти oraz polskie bujać – z sufiksem -oti (lit. bujóti, -ója, -ójo KN G 168, ChNT 368) itd. Jednak teksty z XVIth–XVIIth wieku Wielkiego Księstwa Litewskiego zawierają wyrazy o słowiańskim rdzeniu z sufiksami -(i)uoti, -(i)uoja, -(i)avo, -(i)auti, -(i)auja i -(i)avo, które nie mają odpowiedników w językach słowiańskich, albo sufiksy słowiańskie nie są w nich zintegrowane zgodnie z typowym modelem. Trudno zestawiać takie czasowniki o słowiańskim rdzeniu z zapożyczeniami, które pod względem zarówno rdzenia, jak i sufiksów odpowiadają czasownikom słowiańskim. Gdy w języku litewskim istnieje wyraz podstawowy (zapożyczony), takie niezgodności sufiksów można zwykle wyjaśnić procesem derywacji za pomocą afiksów, któremu zazwyczaj towarzyszy typowa kategoria. Istnieje jednak pewna grupa zapożyczonych czasowników, które nie mają wyrazu podstawowego w języku litewskim i otrzymały nieregularne sufiksy w trakcie integracji. Główne pytanie brzmi, jak należy traktować takie czasowniki. Najprawdopodobniej można je uznać za hybrydy. Stasys Keinys wskazał, że hybryda jest przede wszystkim terminem leksykologicznym, ponieważ „jest częściowo włączona do systemu podziału wyrazów ze względu na ich pochodzenie (jako ogniwo pośrednie między zapożyczeniami a wyrazami rodzimymi)”, a zasadniczym warunkiem powstania hybryd jest wyraz podstawowy (Keinys 1984: 114–117). LKE podaje natomiast wyczerpującą definicję hybrydy: „Hybrydy to wyrazy, które oprócz własnych morfemów nieodmiennych zawierają również morfemy innych języków. Hybrydy powstają zwykle w wyniku kalkowania lub przekształcania zapożyczeń albo słowotwórstwa z wykorzystaniem już zapożyczonych morfemów” (LKE 2008: 207). Według Vincasa Urbutisa nie ma derywacji, jeśli opiera się ona wyłącznie na rdzeniu, a nie na wyrazie podstawowym (Urbutis 1978: 115). Oznacza to, że czasowniki o słowiańskim rdzeniu, z nieregularnymi sufiksami i bez wyrazu podstawowego, należy postrzegać jako przejaw adaptacji morfologicznej, która nie tworzy neologizmów i może jedynie prowadzić do powstania różnych wariantów tego samego wyrazu; w takim przypadku wcześniej zapożyczony wyraz lub inny wyraz ulega przekształceniu, a afiks jest jedynie składnikiem morfologicznym (Urbutis 1978: 115). Zatem jeśli czasowniki zapożyczone z języków słowiańskich, mające sufiks, który formalnie nie odpowiada sufiksowi czasowników słowiańskich, uznaje się za przekształcenia zapożyczenia lub za przekształcenia (gdy nie poświadcza się w pobliżu zapożyczenia z regularnym sufiksem) powstałe w odrębnym procesie integracji, to — w świetle szerokiej definicji hybryd podanej w LKE oraz faktu, że obejmuje ona przekształcenia zapożyczeń — takie wyrazy określa się jako hybrydy. W niniejszym artykule czasowniki bez dokładnych odpowiedników w językach słowiańskich, rozpatrywane pod kątem opozycji segmentowalne / niesegmentowalne, podzielono na dwa następujące typy hybryd: adaptacyjne i derywacyjne. Przekazano do druku 19 stycznia 2016 r. ANŽELIKA SMETONIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected] 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV